๘. จีวรกฺขนฺธโก

๒๐๒. ชีวกวตฺถุ

๓๒๖. เตน สมเยน พุโทฺธ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปฯ เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผิตา ผีตา (พหูสุ) จ พหุชนา จ อากิณฺณมนุสฺสา จ สุภิกฺขา จ; สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาทา; สตฺต จ กูฎาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฎาคารสตานิ สตฺต จ กูฎาคารานิ; สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อารามา; สตฺต จ โปกฺขรณีสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณีสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย; อมฺพปาลี จ คณิกา อภิรูปา โหติ ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา, ปทกฺขิณา ปทกฺขา (สฺยา.) นเจฺจ จ คีเต จ วาทิเต จ, อภิสฎา อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสานํ ปญฺญาสาย จ รตฺติํ คจฺฉติ; ตาย จ เวสาลี ภิโยฺยโสมตฺตาย อุปโสภติฯ อถ โข ราชคหโก เนคโม เวสาลิํ อคมาสิ เกนจิเทว กรณีเยนฯ อทฺทสา โข ราชคหโก เนคโม เวสาลิํ อิทฺธเญฺจว ผิตญฺจ พหุชนญฺจ อากิณฺณมนุสฺสญฺจ สุภิกฺขญฺจ; สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาเท; สตฺต จ กูฎาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฎาคารสตานิ สตฺต จ กูฎาคารานิ; สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อาราเม; สตฺต จ โปกฺขรณีสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณีสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย ; อมฺพปาลิญฺจ คณิกํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ, ปทกฺขิณํ ปทกฺขํ (สฺยา.) นเจฺจ จ คีเต จ วาทิเต จ, อภิสฎํ อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสานํ ปญฺญาสาย จ รตฺติํ คจฺฉนฺติํ, ตาย จ เวสาลิํ ภิโยฺยโสมตฺตาย อุปโสภนฺติํฯ

๓๒๗. อถ โข ราชคหโก เนคโม เวสาลิยํ ตํ กรณียํ ตีเรตฺวา ปุนเทว ราชคหํ ปจฺจาคญฺฉิฯ เยน ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ มาคธํ เสนิยํ พิมฺพิสารํ เอตทโวจ – ‘‘เวสาลี, เทว, อิทฺธา เจว ผิตา จ พหุชนา จ อากิณฺณมนุสฺสา จ สุภิกฺขา จ; สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ…เป.… ตาย จ เวสาลี ภิโยฺยโสมตฺตาย อุปโสภติฯ สาธุ, เทว, มยมฺปิ คณิกํ วุฎฺฐาเปสฺสามา’’ติ วุฎฺฐาเปยฺยาม (ก.)ฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ, ตาทิสิํ กุมาริํ ชานาถ ยํ ตุเมฺห คณิกํ วุฎฺฐาเปยฺยาถา’’ติฯ เตน โข ปน สมเยน ราชคเห สาลวตี นาม กุมารี อภิรูปา โหติ ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตาฯ อถ โข ราชคหโก เนคโม สาลวติํ กุมาริํ คณิกํ วุฎฺฐาเปสิฯ อถ โข สาลวตี คณิกา นจิรเสฺสว ปทกฺขิณา อโหสิ นเจฺจ จ คีเต จ วาทิเต จ, อภิสฎา อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสานํ ปฎิสเตน จ รตฺติํ คจฺฉติฯ อถ โข สาลวตี คณิกา นจิรเสฺสว คพฺภินี อโหสิฯ อถ โข สาลวติยา คณิกาย เอตทโหสิ – ‘‘อิตฺถี โข คพฺภินี ปุริสานํ อมนาปาฯ สเจ มํ โกจิ ชานิสฺสติ สาลวตี คณิกา คพฺภินีติ, สโพฺพ เม สกฺกาโร ภญฺชิสฺสติ ปริหายิสฺสติ (สี. สฺยา.)ฯ ยํนูนาหํ คิลานํ ปฎิเวเทยฺย’’นฺติฯ อถ โข สาลวตี คณิกา โทวาริกํ อาณาเปสิ – ‘‘มา, ภเณ โทวาริก, โกจิ ปุริโส ปาวิสิฯ โย จ มํ ปุจฺฉติ, ‘คิลานา’ติ ปฎิเวเทหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, อเยฺย’’ติ โข โส โทวาริโก สาลวติยา คณิกาย ปจฺจโสฺสสิฯ อถ โข สาลวตี คณิกา ตสฺส คพฺภสฺส ปริปากมนฺวาย ปุตฺตํ วิชายิฯ อถ โข สาลวตี คณิกา ทาสิํ อาณาเปสิ – ‘‘หนฺท, เช, อิมํ ทารกํ กตฺตรสุเปฺป ปกฺขิปิตฺวา นีหริตฺวา สงฺการกูเฎ ฉเฑฺฑหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, อเยฺย’’ติ โข สา ทาสี สาลวติยา คณิกาย ปฎิสฺสุตฺวา ตํ ทารกํ กตฺตรสุเปฺป ปกฺขิปิตฺวา นีหริตฺวา สงฺการกูเฎ ฉเฑฺฑสิฯ

๓๒๘. เตน โข ปน สมเยน อภโย นาม ราชกุมาโร กาลเสฺสว ราชุปฎฺฐานํ คจฺฉโนฺต อทฺทส ตํ ทารกํ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณํ , ทิสฺวาน มนุเสฺส ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ เอตํ, ภเณ, กาเกหิ สมฺปริกิณฺณ’’นฺติ? ‘‘ทารโก, เทวา’’ติฯ ‘‘ชีวติ, ภเณ’’ติ? ‘‘ชีวติ, เทวา’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ, ตํ ทารกํ อมฺหากํ อเนฺตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุ’’นฺติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข เต มนุสฺสา อภยสฺส ราชกุมารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา ตํ ทารกํ อภยสฺส ราชกุมารสฺส อเนฺตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ อทํสุ – ‘‘โปเสถา’’ติฯ ตสฺส ชีวตีติ ‘ชีวโก’ติ นามํ อกํสุฯ กุมาเรน โปสาปิโตติ ‘โกมารภโจฺจ’ติ นามํ อกํสุฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ นจิรเสฺสว วิญฺญุตํ ปาปุณิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน อภโย ราชกุมาโร เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อภยํ ราชกุมารํ เอตทโวจ – ‘‘กา เม, เทว, มาตา, โก ปิตา’’ติ? ‘‘อหมฺปิ โข เต, ภเณ ชีวก, มาตรํ น ชานามิ; อปิ จาหํ เต ปิตา; มยาสิ มยาปิ (ก.) โปสาปิโต’’ติฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมานิ โข ราชกุลานิ น สุกรานิ อสิเปฺปน อุปชีวิตุํฯ ยํนูนาหํ สิปฺปํ สิเกฺขยฺย’’นฺติฯ

๓๒๙. เตน โข ปน สมเยน ตกฺกสิลายํ ตกฺกสีลายํ (ก.) ทิสาปาโมโกฺข เวโชฺช ปฎิวสติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ อภยํ ราชกุมารํ อนาปุจฺฉา เยน ตกฺกสิลา เตน ปกฺกามิฯ อนุปุเพฺพน เยน ตกฺกสิลา, เยน เวโชฺช เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ เวชฺชํ เอตทโวจ – ‘‘อิจฺฉามหํ, อาจริย, สิปฺปํ สิกฺขิตุ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ ชีวก, สิกฺขสฺสู’’ติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ พหุญฺจ คณฺหาติ ลหุญฺจ คณฺหาติ สุฎฺฐุ จ อุปธาเรติ, คหิตญฺจสฺส น สมฺมุสฺสติ น ปมุสฺสติ (สี. สฺยา.)ฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส สตฺตนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน เอตทโหสิ – ‘‘อหํ, โข พหุญฺจ คณฺหามิ ลหุญฺจ คณฺหามิ สุฎฺฐุ จ อุปธาเรมิ, คหิตญฺจ เม น สมฺมุสฺสติ, สตฺต จ เม วสฺสานิ อธียนฺตสฺส, นยิมสฺส สิปฺปสฺส อโนฺต ปญฺญายติฯ กทา อิมสฺส สิปฺปสฺส อโนฺต ปญฺญายิสฺสตี’’ติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน โส เวโชฺช เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ตํ เวชฺชํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ โข, อาจริย, พหุญฺจ คณฺหามิ ลหุญฺจ คณฺหามิ สุฎฺฐุ จ อุปธาเรมิ, คหิตญฺจ เม น สมฺมุสฺสติ, สตฺต จ เม วสฺสานิ อธียนฺตสฺส, นยิมสฺส สิปฺปสฺส อโนฺต ปญฺญายติฯ กทา อิมสฺส สิปฺปสฺส อโนฺต ปญฺญายิสฺสตี’’ติ? ‘‘เตน หิ, ภเณ ชีวก, ขณิตฺติํ อาทาย ตกฺกสิลาย สมนฺตา โยชนํ อาหิณฺฑิตฺวา ยํ กิญฺจิ อเภสชฺชํ ปเสฺสยฺยาสิ ตํ อาหรา’’ติฯ ‘‘เอวํ, อาจริยา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตสฺส เวชฺชสฺส ปฎิสฺสุตฺวา ขณิตฺติํ อาทาย ตกฺกสิลาย สมนฺตา โยชนํ อาหิณฺฑโนฺต น กิญฺจิ อเภสชฺชํ อทฺทสฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน โส เวโชฺช เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ตํ เวชฺชํ เอตทโวจ – ‘‘อาหิณฺฑโนฺตมฺหิ, อาจริย, ตกฺกสิลาย สมนฺตา โยชนํ, น กิญฺจิ อาหิณฺฎโนฺต น กิญฺจิ (ก.) อเภสชฺชํ อทฺทส’’นฺติฯ ‘‘สุสิกฺขิโตสิ , ภเณ ชีวกฯ อลํ เต เอตฺตกํ ชีวิกายา’’ติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ปริตฺตํ ปาเถยฺยํ ปาทาสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตํ ปริตฺตํ ปาเถยฺยํ อาทาย เยน ราชคหํ เตน ปกฺกามิฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ตํ ปริตฺตํ ปาเถยฺยํ อนฺตรามเคฺค สาเกเต ปริกฺขยํ อคมาสิฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม โข มคฺคา กนฺตารา อโปฺปทกา อปฺปภกฺขา, น สุกรา อปาเถเยฺยน คนฺตุํฯ ยํนูนาหํ ปาเถยฺยํ ปริเยเสยฺย’’นฺติฯ

ชีวกวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๓. เสฎฺฐิภริยาวตฺถุ

๓๓๐. เตน โข ปน สมเยน สาเกเต เสฎฺฐิภริยาย สตฺตวสฺสิโก สีสาพาโธ โหติฯ พหู มหนฺตา มหนฺตา ทิสาปาโมกฺขา เวชฺชา อาคนฺตฺวา นาสกฺขิํสุ อโรคํ กาตุํฯ พหุํ หิรญฺญํ อาทาย อคมํสุฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ สาเกตํ ปวิสิตฺวา มนุเสฺส ปุจฺฉิ – ‘‘โก, ภเณ, คิลาโน, กํ ติกิจฺฉามี’’ติ? ‘‘เอติสฺสา, อาจริย, เสฎฺฐิภริยาย สตฺตวสฺสิโก สีสาพาโธ; คจฺฉ, อาจริย, เสฎฺฐิภริยํ ติกิจฺฉาหี’’ติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน เสฎฺฐิสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา โทวาริกํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ โทวาริก, เสฎฺฐิภริยาย ปาวท – ‘เวโชฺช, อเยฺย, อาคโต, โส ตํ ทฎฺฐุกาโม’’’ติฯ ‘‘เอวํ, อาจริยา’’ติ โข โส โทวาริโก ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ปฎิสฺสุตฺวา เยน เสฎฺฐิภริยา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เสฎฺฐิภริยํ เอตทโวจ – ‘‘เวโชฺช , อเยฺย, อาคโต; โส ตํ ทฎฺฐุกาโม’’ติฯ ‘‘กีทิโส, ภเณ โทวาริก, เวโชฺช’’ติ? ‘‘ทหรโก, อเยฺย’’ติฯ ‘‘อลํ, ภเณ โทวาริก, กิํ เม ทหรโก เวโชฺช กริสฺสติ? พหู มหนฺตา มหนฺตา ทิสาปาโมกฺขา เวชฺชา อาคนฺตฺวา นาสกฺขิํสุ อโรคํ กาตุํฯ พหุํ หิรญฺญํ อาทาย อคมํสู’’ติฯ อถ โข โส โทวาริโก เยน ชีวโก โกมารภโจฺจ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘เสฎฺฐิภริยา, อาจริย, เอวมาห – ‘อลํ, ภเณ โทวาริก, กิํ เม ทหรโก เวโชฺช กริสฺสติ? พหู มหนฺตา มหนฺตา ทิสาปาโมกฺขา เวชฺชา อาคนฺตฺวา นาสกฺขิํสุ อโรคํ กาตุํฯ พหุํ หิรญฺญํ อาทาย อคมํสู’’’ติฯ ‘‘คจฺฉ, ภเณ โทวาริก, เสฎฺฐิภริยาย ปาวท – ‘เวโชฺช, อเยฺย, เอวมาห – มา กิร, อเยฺย, ปุเร กิญฺจิ อทาสิฯ ยทา อโรคา อโหสิ ตทา ยํ อิเจฺฉยฺยาสิ ตํ ทเชฺชยฺยาสี’’’ติฯ ‘‘เอวํ, อาจริยา’’ติ โข โส โทวาริโก ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ปฎิสฺสุตฺวา เยน เสฎฺฐิภริยา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เสฎฺฐิภริยํ เอตทโวจ – ‘‘เวโชฺช, อเยฺย, เอวมาห – ‘มา กิร, อเยฺย, ปุเร กิญฺจิ อทาสิฯ ยทา อโรคา อโหสิ ตทา ยํ อิเจฺฉยฺยาสิ ตํ ทเชฺชยฺยาสี’’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ โทวาริก, เวโชฺช อาคจฺฉตู’’ติฯ ‘‘เอวํ, อเยฺย’’ติ โข โส โทวาริโก เสฎฺฐิภริยาย ปฎิสฺสุตฺวา เยน ชีวโก โกมารภโจฺจ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘เสฎฺฐิภริยา ตํ, อาจริย, ปโกฺกสตี’’ติ ฯ

อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน เสฎฺฐิภริยา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เสฎฺฐิภริยาย วิการํ สลฺลเกฺขตฺวา เสฎฺฐิภริยํ เอตทโวจ – ‘‘ปสเตน, อเยฺย, สปฺปินา อโตฺถ’’ติ ฯ อถ โข เสฎฺฐิภริยา ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ปสตํ สปฺปิํ ทาเปสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตํ ปสตํ สปฺปิํ นานาเภสเชฺชหิ นิปฺปจิตฺวา เสฎฺฐิภริยํ มญฺจเก อุตฺตานํ นิปาเตตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา (สี. สฺยา.) นตฺถุโต อทาสิฯ อถ โข ตํ สปฺปิํ นตฺถุโต ทินฺนํ มุขโต อุคฺคญฺฉิฯ อถ โข เสฎฺฐิภริยา ปฎิคฺคเห นิฎฺฐุภิตฺวา ทาสิํ อาณาเปสิ – ‘‘หนฺท, เช, อิมํ สปฺปิํ ปิจุนา คณฺหาหี’’ติฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อจฺฉริยํ อจฺฉริยํ วต โภ (สฺยา.) ยาว ลูขายํ ฆรณี, ยตฺร หิ นาม อิมํ ฉฑฺฑนียธมฺมํ สปฺปิํ ปิจุนา คาหาเปสฺสติฯ พหุกานิ จ เม มหคฺฆานิ มหคฺฆานิ มหคฺฆานิ (สี. สฺยา.) เภสชฺชานิ อุปคตานิฯ กิมฺปิ มายํ กิญฺจิ กญฺจิ (สฺยา.) เทยฺยธมฺมํ ทสฺสตี’’ติฯ อถ โข เสฎฺฐิภริยา ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส วิการํ สลฺลเกฺขตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘กิสฺส ตฺวํ, อาจริย, วิมโนสี’’ติ? อิธ เม เอตทโหสิ – ‘‘อจฺฉริยํ ยาว ลูขายํ ธรณี, ยตฺร หิ นาม อิมํ ฉฑฺฑนียธมฺมํ สปฺปิํ ปิจุนา คาหาเปสฺสติฯ พหุกานิ จ เม มหคฺฆานิ สชฺชานิ อุปคตานิฯ กิมฺปิ มายํ กิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสตี’’ติฯ ‘‘มยํ โข, อาจริย, อาคาริกา นาม อุปชานาเมตสฺส สํยมสฺสฯ วรเมตํ สปฺปิ ทาสานํ วา กมฺมกรานํ วา ปาทพฺภญฺชนํ วา ปทีปกรเณ วา อาสิตฺตํฯ มา โข ตฺวํ, อาจริย, วิมโน อโหสิฯ น เต เทยฺยธโมฺม หายิสฺสตี’’ติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เสฎฺฐิภริยาย สตฺตวสฺสิกํ สีสาพาธํ เอเกเนว นตฺถุกเมฺมน อปกฑฺฒิฯ อถ โข เสฎฺฐิภริยา อโรคา สมานา ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส จตฺตาริ สหสฺสานิ ปาทาสิฯ ปุโตฺต – มาตา เม อโรคา ฐิตาติ จตฺตาริ สหสฺสานิ ปาทาสิฯ สุณิสา – สสฺสุ เม อโรคา ฐิตาติ จตฺตาริ สหสฺสานิ ปาทาสิฯ เสฎฺฐิ คหปติ – ภริยา เม อโรคา ฐิตาติ จตฺตาริ สหสฺสานิ ปาทาสิ ทาสญฺจ ทาสิญฺจ อสฺสรถญฺจฯ

อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตานิ โสฬสสหสฺสานิ อาทาย ทาสญฺจ ทาสิญฺจ อสฺสรถญฺจ เยน ราชคหํ เตน ปกฺกามิฯ อนุปุเพฺพน เยน ราชคหํ เยน อภโย ราชกุมาโร เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อภยํ ราชกุมารํ เอตทโวจ – ‘‘อิทํ เม, เทว, ปฐมกมฺมํ โสฬสสหสฺสานิ ทาโส จ ทาสี จ อสฺสรโถ จฯ ปฎิคฺคณฺหาตุ เม เทโว โปสาวนิก’’นฺติฯ ‘‘อลํ, ภเณ ชีวก; ตุยฺหเมว โหตุฯ อมฺหากเญฺญว อเนฺตปุเร นิเวสนํ มาเปหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ อภยสฺส ราชกุมารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา อภยสฺส ราชกุมารสฺส อเนฺตปุเร นิเวสนํ มาเปสิฯ

เสฎฺฐิภริยาวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๔. พิมฺพิสารราชวตฺถุ

๓๓๑. เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ภคนฺทลาพาโธ โหติฯ สาฎกา โลหิเตน มกฺขิยนฺติฯ เทวิโย ทิสฺวา อุปฺปเณฺฑนฺติ – ‘‘อุตุนี ทานิ เทโว, ปุปฺผํ เทวสฺส อุปฺปนฺนํ, น จิรํ นจิรเสฺสว (สฺยา.) เทโว วิชายิสฺสตี’’ติฯ เตน ราชา มงฺกุ โหติ ฯ อถ โข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร อภยํ ราชกุมารํ เอตทโวจ – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ อภย, ตาทิโส อาพาโธ, สาฎกา โลหิเตน มกฺขิยนฺติ, เทวิโย มํ ทิสฺวา อุปฺปเณฺฑนฺติ – ‘อุตุนี ทานิ เทโว, ปุปฺผํ เทวสฺส อุปฺปนฺนํ, น จิรํ เทโว วิชายิสฺสตี’ติฯ อิงฺฆ, ภเณ อภย, ตาทิสํ เวชฺชํ ชานาหิ โย มํ ติกิเจฺฉยฺยา’’ติฯ ‘‘อยํ, เทว, อมฺหากํ ชีวโก เวโชฺช ตรุโณ ภทฺรโกฯ โส เทวํ ติกิจฺฉิสฺสตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ อภย, ชีวกํ เวชฺชํ อาณาเปหิ; โส มํ ติกิจฺฉิสฺสตี’’ติฯ อถ โข อภโย ราชกุมาโร ชีวกํ โกมารภจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชีวก, ราชานํ ติกิจฺฉาหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ อภยสฺส ราชกุมารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา นเขน เภสชฺชํ อาทาย เยน ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ มาคธํ เสนิยํ พิมฺพิสารํ เอตทโวจ – ‘‘อาพาธํ เต, เทว, ปสฺสามา’’ติ ปสฺสามีติ (สฺยา.)ฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ภคนฺทลาพาธํ เอเกเนว อาเลเปน อปกฑฺฒิฯ อถ โข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร อโรโค สมาโน ปญฺจ อิตฺถิสตานิ สพฺพาลงฺการํ ภูสาเปตฺวา โอมุญฺจาเปตฺวา ปุญฺชํ การาเปตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘เอตํ, ภเณ ชีวก, ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ สพฺพาลงฺการํ ตุยฺหํ โหตู’’ติฯ ‘‘อลํ, เทว, อธิการํ เม เทโว สรตู’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเณ ชีวก, มํ อุปฎฺฐห, อิตฺถาคารญฺจ, พุทฺธปฺปมุขญฺจ ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปจฺจโสฺสสิฯ

พิมฺพิสารราชวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๕. ราชคหเสฎฺฐิวตฺถุ

๓๓๒. เตน โข ปน สมเยน ราชคหกสฺส เสฎฺฐิสฺส สตฺตวสฺสิโก สีสาพาโธ โหติฯ พหู มหนฺตา มหนฺตา ทิสาปาโมกฺขา เวชฺชา อาคนฺตฺวา นาสกฺขิํสุ อโรคํ กาตุํฯ พหุํ หิรญฺญํ อาทาย อคมํสุฯ อปิ จ, เวเชฺชหิ ปจฺจกฺขาโต โหติฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – ‘‘ปญฺจมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตี’’ติฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – ‘‘สตฺตมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตี’’ติฯ อถ โข ราชคหกสฺส เนคมสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข เสฎฺฐิ คหปติ พหูปกาโร รโญฺญ เจว เนคมสฺส จฯ อปิ จ, เวเชฺชหิ ปจฺจกฺขาโตฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – ‘ปญฺจมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตี’ติฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – ‘สตฺตมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตี’ติฯ อยญฺจ รโญฺญ ชีวโก เวโชฺช ตรุโณ ภทฺรโกฯ ยํนูน มยํ ราชานํ ชีวกํ เวชฺชํ ยาเจยฺยาม เสฎฺฐิํ คหปติํ ติกิจฺฉิตุ’’นฺติฯ อถ โข ราชคหโก เนคโม เยน ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ มาคธํ เสนิยํ พิมฺพิสารํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, เสฎฺฐิ คหปติ พหูปกาโร เทวสฺส เจว เนคมสฺส จ; อปิ จ, เวเชฺชหิ ปจฺจกฺขาโตฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – ปญฺจมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตีติฯ เอกเจฺจ เวชฺชา เอวมาหํสุ – สตฺตมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตีติฯ สาธุ เทโว ชีวกํ เวชฺชํ อาณาเปตุ เสฎฺฐิํ คหปติํ ติกิจฺฉิตุ’’นฺติ ฯ

อถ โข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร ชีวกํ โกมารภจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชีวก, เสฎฺฐิํ คหปติํ ติกิจฺฉาหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา เยน เสฎฺฐิ คหปติ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เสฎฺฐิสฺส คหปติสฺส วิการํ สลฺลเกฺขตฺวา เสฎฺฐิํ คหปติํ เอตทโวจ – ‘‘สเจ ตฺวํ, คหปติ, อโรโค ภเวยฺยาสิ สจาหํ ตํ คหปติ อโรคาเปยฺยํ (สี.), สจาหํ ตํ คหปติ อโรคํ กเรยฺยํ (สฺยา.) กิํ เม อสฺส เทยฺยธโมฺม’’ติ? ‘‘สพฺพํ สาปเตยฺยญฺจ เต, อาจริย, โหตุ, อหญฺจ เต ทาโส’’ติฯ ‘‘สกฺขิสฺสสิ ปน ตฺวํ, คหปติ, เอเกน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สโกฺกมหํ, อาจริย, เอเกน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘สกฺขิสฺสสิ ปน ตฺวํ, คหปติ, ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สโกฺกมหํ, อาจริย, ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ ฯ ‘‘สกฺขิสฺสสิ ปน ตฺวํ, คหปติ, อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สโกฺกมหํ, อาจริย, อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ

อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เสฎฺฐิํ คหปติํ มญฺจเก นิปาเตตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา (สี. สฺยา.) มญฺจเก มญฺจเกน (สี.) สมฺพนฺธิตฺวา สีสจฺฉวิํ อุปฺปาเฎตฺวา ผาเลตฺวา (สี.) สิพฺพินิํ วินาเมตฺวา เทฺว ปาณเก นีหริตฺวา มหาชนสฺส ทเสฺสสิ – ‘‘ปสฺสถเยฺย ปเสฺสสฺยาถ (สี.), ปสฺสถ (สฺยา.), ปสฺสถโยฺย (ก.), อิเม เทฺว ปาณเก, เอกํ ขุทฺทกํ เอกํ มหลฺลกํฯ เย เต อาจริยา เอวมาหํสุ – ปญฺจมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตีติ – เตหายํ มหลฺลโก ปาณโก ทิโฎฺฐฯ ปญฺจมํ ทิวสํ เสฎฺฐิสฺส คหปติสฺส มตฺถลุงฺคํ ปริยาทิยิสฺสติฯ มตฺถลุงฺคสฺส ปริยาทานา เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสติฯ สุทิโฎฺฐ เตหิ อาจริเยหิฯ เย เต อาจริยา เอวมาหํสุ – สตฺตมํ ทิวสํ เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสตีติ – เตหายํ ขุทฺทโก ปาณโก ทิโฎฺฐฯ สตฺตมํ ทิวสํ เสฎฺฐิสฺส คหปติสฺส มตฺถลุงฺคํ ปริยาทิยิสฺสติฯ มตฺถลุงฺคสฺส ปริยาทานา เสฎฺฐิ คหปติ กาลํ กริสฺสติฯ สุทิโฎฺฐ เตหิ อาจริเยหี’’ติฯ สิพฺพินิํ สมฺปฎิปาเฎตฺวา สีสจฺฉวิํ สิพฺพิตฺวา อาเลปํ อทาสิฯ อถ โข เสฎฺฐิ คหปติ สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, อาจริย, สโกฺกมิ เอเกน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘นนุ เม ตฺวํ, คหปติ, ปฎิสฺสุณิ – สโกฺกมหํ, อาจริย, เอเกน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สจฺจาหํ, อาจริย, ปฎิสฺสุณิํ, อปาหํ มริสฺสามิ, นาหํ สโกฺกมิ เอเกน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ ตฺวํ, คหปติ, ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชาหี’’ติฯ อถ โข เสฎฺฐิ คหปติ สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, อาจริย, สโกฺกมิ ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘นนุ เม ตฺวํ, คหปติ, ปฎิสฺสุณิ – สโกฺกมหํ, อาจริย, ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สจฺจาหํ, อาจริย, ปฎิสฺสุณิํ, อปาหํ มริสฺสามิ, นาหํ, อาจริย, สโกฺกมิ ทุติเยน ปเสฺสน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ ตฺวํ, คหปติ, อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชาหี’’ติฯ อถ โข เสฎฺฐิ คหปติ สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, อาจริย, สโกฺกมิ อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘นนุ เม ตฺวํ, คหปติ, ปฎิสฺสุณิ – สโกฺกมหํ, อาจริย, อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติ? ‘‘สจฺจาหํ, อาจริย, ปฎิสฺสุณิํ, อปาหํ มริสฺสามิ, นาหํ สโกฺกมิ อุตฺตาโน สตฺตมาเส นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ ‘‘อหํ เจ ตํ, คหปติ, น วเทยฺยํ, เอตฺตกมฺปิ ตฺวํ น นิปเชฺชยฺยาสิ, อปิ จ ปฎิกเจฺจว มยา ญาโต – ตีหิ สตฺตาเหหิ เสฎฺฐิ คหปติ อโรโค ภวิสฺสตีติฯ อุเฎฺฐหิ , คหปติ, อโรโคสิฯ ชานาสิ กิํ เม เทยฺยธโมฺม’’ติ? ‘‘สพฺพํ สาปเตยฺยญฺจ เต, อาจริย, โหตุ, อหญฺจ เต ทาโส’’ติฯ ‘‘อลํ, คหปติ, มา เม ตฺวํ สพฺพํ สาปเตยฺยํ อทาสิ, มา จ เม ทาโสฯ รโญฺญ สตสหสฺสํ เทหิ, มยฺหํ สตสหสฺส’’นฺติฯ อถ โข เสฎฺฐิ คหปติ อโรโค สมาโน รโญฺญ สตสหสฺสํ อทาสิ, ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส สตสหสฺสํฯ

ราชคหเสฎฺฐิวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๖. เสฎฺฐิปุตฺตวตฺถุ

๓๓๓. เตน โข ปน สมเยน พาราณเสยฺยกสฺส เสฎฺฐิปุตฺตสฺส โมกฺขจิกาย กีฬนฺตสฺส อนฺตคณฺฐาพาโธ โหติ, เยน ยาคุปิ ปีตา น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ภตฺตมฺปิ ภุตฺตํ น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อุจฺจาโรปิ ปสฺสาโวปิ น ปคุโณฯ โส เตน กิโส โหติ ลูโข ทุพฺพโณฺณ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคโตฺตฯ อถ โข พาราณเสยฺยกสฺส เสฎฺฐิสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยฺหํ โข ปุตฺตสฺส ตาทิโส อาพาโธ, เยน ยาคุปิ ปีตา น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ภตฺตมฺปิ ภุตฺตํ น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อุจฺจาโรปิ ปสฺสาโวปิ น ปคุโณฯ โส เตน กิโส ลูโข ทุพฺพโณฺณ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคโตฺตฯ ยํนูนาหํ ราชคหํ คนฺตฺวา ราชานํ ชีวกํ เวชฺชํ ยาเจยฺยํ ปุตฺตํ เม ติกิจฺฉิตุ’’นฺติฯ อถ โข พาราณเสยฺยโก เสฎฺฐิ ราชคหํ คนฺตฺวา เยน ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ มาคธํ เสนิยํ พิมฺพิสารํ เอตทโวจ – ‘‘มยฺหํ โข, เทว, ปุตฺตสฺส ตาทิโส อาพาโธ, เยน ยาคุปิ ปีตา น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ภตฺตมฺปิ ภุตฺตํ น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อุจฺจาโรปิ ปสฺสาโวปิ น ปคุโณฯ โส เตน กิโส ลูโข ทุพฺพโณฺณ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคโตฺตฯ สาธุ เทโว ชีวกํ เวชฺชํ อาณาเปตุ ปุตฺตํ เม ติกิจฺฉิตุ’’นฺติฯ

อถ โข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร ชีวกํ โกมารภจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชีวก, พาราณสิํ คนฺตฺวา พาราณเสยฺยกํ เสฎฺฐิปุตฺตํ ติกิจฺฉาหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา พาราณสิํ คนฺตฺวา เยน พาราณเสยฺยโก เสฎฺฐิปุโตฺต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา พาราณเสยฺยกสฺส เสฎฺฐิปุตฺตสฺส วิการํ สลฺลเกฺขตฺวา ชนํ อุสฺสาเรตฺวา ติโรกรณิยํ ปริกฺขิปิตฺวา ถเมฺภ อุพฺพนฺธิตฺวา อุปนิพนฺธิตฺวา (สี. สฺยา.) ภริยํ ปุรโต ฐเปตฺวา อุทรจฺฉวิํ อุปฺปาเฎตฺวา อนฺตคณฺฐิํ นีหริตฺวา ภริยาย ทเสฺสสิ – ‘‘ปสฺส เต สามิกสฺส อาพาธํ, อิมินา ยาคุปิ ปีตา น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ภตฺตมฺปิ ภุตฺตํ น สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อุจฺจาโรปิ ปสฺสาโวปิ น ปคุโณ; อิมินายํ กิโส ลูโข ทุพฺพโณฺณ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคโตฺต’’ติฯ อนฺตคณฺฐิํ วินิเวเฐตฺวา อนฺตานิ ปฎิปเวเสตฺวา อุทรจฺฉวิํ สิพฺพิตฺวา อาเลปํ อทาสิฯ อถ โข พาราณเสยฺยโก เสฎฺฐิปุโตฺต นจิรเสฺสว อโรโค อโหสิฯ อถ โข พาราณเสยฺยโก เสฎฺฐิ ‘ปุโตฺต เม อโรโค ฐิโต’ติ อโรคาปิโตติ (สี.) ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส โสฬสสหสฺสานิ ปาทาสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตานิ โสฬสสหสฺสานิ อาทาย ปุนเทว ราชคหํ ปจฺจาคญฺฉิ ฯ

เสฎฺฐิปุตฺตวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๗. ปโชฺชตราชวตฺถุ

๓๓๔. เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ อุเชฺชนิยํ รโญฺญ (สฺยา.) ปโชฺชตสฺส ปณฺฑุโรคาพาโธ โหติฯ พหู มหนฺตา มหนฺตา ทิสาปาโมกฺขา เวชฺชา อาคนฺตฺวา นาสกฺขิํสุ อโรคํ กาตุํฯ พหุํ หิรญฺญํ อาทาย อคมํสุฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘มยฺหํ โข ตาทิโส อาพาโธ, สาธุ เทโว ชีวกํ เวชฺชํ อาณาเปตุ, โส มํ ติกิจฺฉิสฺสตี’’ติฯ อถ โข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร ชีวกํ โกมารภจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชีวก; อุเชฺชนิํ คนฺตฺวา ราชานํ ปโชฺชตํ ติกิจฺฉาหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปฎิสฺสุตฺวา อุเชฺชนิํ คนฺตฺวา เยน ราชา ปโชฺชโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา รโญฺญ ปโชฺชตสฺส วิการํ สลฺลเกฺขตฺวา ราชานํ ปโชฺชตํ เอตทโวจ – ‘‘สปฺปิํ เทหิ อิทํ ปททฺวยํ สี. สฺยา. โปตฺถเกสุ นตฺถิ, สปฺปิํ เทว, นิปฺปจิสฺสามิฯ ตํ เทโว ปิวิสฺสตี’’ติฯ ‘‘อลํ, ภเณ ชีวก, ยํ เต สกฺกา วินา สปฺปินา อโรคํ กาตุํ ตํ กโรหิฯ เชคุจฺฉํ เม สปฺปิ, ปฎิกูล’’นฺติฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺส โข รโญฺญ ตาทิโส อาพาโธ , น สกฺกา วินา สปฺปินา อโรคํ กาตุํฯ ยํนูนาหํ สปฺปิํ นิปฺปเจยฺยํ กสาววณฺณํ กสาวคนฺธํ กสาวรส’’นฺติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ นานาเภสเชฺชหิ สปฺปิํ นิปฺปจิ กสาววณฺณํ กสาวคนฺธํ กสาวรสํฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺส โข รโญฺญ สปฺปิ ปีตํ ปริณาเมนฺตํ อุเทฺทกํ ทสฺสติฯ จโณฺฑยํ ราชา ฆาตาเปยฺยาปิ มํฯ ยํนูนาหํ ปฎิกเจฺจว อาปุเจฺฉยฺย’’นฺติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน ราชา ปโชฺชโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ ปโชฺชตํ เอตทโวจ – ‘‘มยํ โข, เทว, เวชฺชา นาม ตาทิเสน มุหุเตฺตน มูลานิ อุทฺธราม เภสชฺชานิ สํหรามฯ สาธุ เทโว วาหนาคาเรสุ จ ทฺวาเรสุ จ อาณาเปตุ – เยน วาหเนน ชีวโก อิจฺฉติ เตน วาหเนน คจฺฉตุ, เยน ทฺวาเรน อิจฺฉติ เตน ทฺวาเรน คจฺฉตุ, ยํ กาลํ อิจฺฉติ ตํ กาลํ คจฺฉตุ, ยํ กาลํ อิจฺฉติ ตํ กาลํ ปวิสตู’’ติฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต วาหนาคาเรสุ จ ทฺวาเรสุ จ อาณาเปสิ – ‘‘เยน วาหเนน ชีวโก อิจฺฉติ เตน วาหเนน คจฺฉตุ, เยน ทฺวาเรน อิจฺฉติ เตน ทฺวาเรน คจฺฉตุ, ยํ กาลํ อิจฺฉติ ตํ กาลํ คจฺฉตุ, ยํ กาลํ อิจฺฉติ ตํ กาลํ ปวิสตู’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ ปโชฺชตสฺส ภทฺทวติกา นาม หตฺถินิกา ปญฺญาสโยชนิกา โหติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ รโญฺญ ปโชฺชตสฺส สปฺปิํ ตํ สปฺปิํ (สฺยา.) อุปนาเมสิ – ‘‘กสาวํ เทโว ปิวตู’’ติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ราชานํ ปโชฺชตํ สปฺปิํ ปาเยตฺวา หตฺถิสาลํ คนฺตฺวา ภทฺทวติกาย หตฺถินิกาย นครมฺหา นิปฺปติ ฯ

อถ โข รโญฺญ ปโชฺชตสฺส ตํ สปฺปิ ปีตํ ปริณาเมนฺตํ อุเทฺทกํ อทาสิฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต มนุเสฺส เอตทโวจ – ‘‘ทุเฎฺฐน, ภเณ, ชีวเกน สปฺปิํ ปายิโตมฺหิฯ เตน หิ, ภเณ, ชีวกํ เวชฺชํ วิจินถา’’ติฯ ‘‘ภทฺทวติกาย, เทว, หตฺถินิกาย นครมฺหา นิปฺปติโต’’ติฯ เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ ปโชฺชตสฺส กาโก นาม ทาโส สฎฺฐิโยชนิโก โหติ, อมนุเสฺสน ปฎิจฺจ ชาโตฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต กากํ ทาสํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, ภเณ กาก, ชีวกํ เวชฺชํ นิวเตฺตหิ – ราชา ตํ, อาจริย, นิวตฺตาเปตีติฯ เอเต โข, ภเณ กาก, เวชฺชา นาม พหุมายาฯ มา จสฺส กิญฺจิ ปฎิคฺคเหสี’’ติฯ

อถ โข กาโก ทาโส ชีวกํ โกมารภจฺจํ อนฺตรามเคฺค โกสมฺพิยํ สมฺภาเวสิ

ปาตราสํ กโรนฺตํฯ อถ โข กาโก ทาโส ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘ราชา ตํ, อาจริย, นิวตฺตาเปตี’’ติฯ ‘‘อาคเมหิ, ภเณ กาก, ยาว ภุญฺชาม ภุญฺชามิ (สี. สฺยา.)ฯ หนฺท, ภเณ กาก, ภุญฺชสฺสู’’ติฯ ‘‘อลํ, อาจริย, รญฺญามฺหิ อาณโตฺต – เอเต โข, ภเณ กาก, เวชฺชา นาม พหุมายา, มา จสฺส กิญฺจิ ปฎิคฺคเหสี’’ติฯ เตน โข ปน สมเยน ชีวโก โกมารภโจฺจ นเขน เภสชฺชํ โอลุเมฺปตฺวา อามลกญฺจ ขาทติ ปานียญฺจ ปิวติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ กากํ ทาสํ เอตทโวจ – ‘‘หนฺท, ภเณ กาก, อามลกญฺจ ขาท ปานียญฺจ ปิวสฺสู’’ติฯ อถ โข กาโก ทาโส – อยํ โข เวโชฺช อามลกญฺจ ขาทติ ปานียญฺจ ปิวติ, น อรหติ กิญฺจิ ปาปกํ โหตุนฺติ – อุปฑฺฒามลกญฺจ ขาทิ ปานียญฺจ อปายิฯ ตสฺส ตํ อุปฑฺฒามลกํ ขาทิตํ ตเตฺถว นิจฺฉาเรสิฯ อถ โข กาโก ทาโส ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ เม, อาจริย, ชีวิต’’นฺติ? ‘‘มา, ภเณ กาก, ภายิ, ตฺวํ เจว อโรโค ภวิสฺสสิ ราชา จฯ จโณฺฑ โส ราชา ฆาตาเปยฺยาปิ มํ, เตนาหํ น นิวตฺตามี’’ติ ภทฺทวติกํ หตฺถินิกํ กากสฺส นิยฺยาเทตฺวา เยน ราชคหํ เตน ปกฺกามิฯ อนุปุเพฺพน เยน ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา รโญฺญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ‘‘สุฎฺฐุ, ภเณ ชีวก, อกาสิ ยมฺปิ น นิวโตฺต, จโณฺฑ โส ราชา ฆาตาเปยฺยาปิ ต’’นฺติฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต อโรโค สมาโน ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘อาคจฺฉตุ ชีวโก, วรํ ทสฺสามี’’ติฯ ‘‘อลํ, อโยฺย เทว (สฺยา.), อธิการํ เม เทโว สรตู’’ติฯ

ปโชฺชตราชวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๐๘. สิเวยฺยกทุสฺสยุคกถา

๓๓๕. เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ ปโชฺชตสฺส สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ อุปฺปนฺนํ โหติ – พหูนํ พหุนฺนํ (สี. สฺยา.) ทุสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสหสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตสหสฺสานํ อคฺคญฺจ เสฎฺฐญฺจ โมกฺขญฺจ อุตฺตมญฺจ ปวรญฺจฯ อถ โข ราชา ปโชฺชโต ตํ สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส ปาเหสิฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ โข เม สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ รญฺญา ปโชฺชเตน ปหิตํ – พหูนํ ทุสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสหสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตสหสฺสานํ อคฺคญฺจ เสฎฺฐญฺจ โมกฺขญฺจ อุตฺตมญฺจ ปวรญฺจฯ นยิทํ อโญฺญ โกจิ ปจฺจารหติ อญฺญตฺร เตน ภควตา อรหตา สมฺมาสมฺพุเทฺธน, รญฺญา วา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรนา’’ติฯ

สิเวยฺยกทุสฺสยุคกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๐๙. สมตฺติํสวิเรจนกถา

๓๓๖. เตน โข ปน สมเยน ภควโต กาโย โทสาภิสโนฺน โหติฯ อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามเนฺตสิ – ‘‘โทสาภิสโนฺน โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส กาโยฯ อิจฺฉติ ตถาคโต วิเรจนํ ปาตุ’’นฺติฯ อถ โข อายสฺมา อานโนฺท เยน ชีวโก โกมารภโจฺจ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘โทสาภิสโนฺน โข, อาวุโส ชีวก, ตถาคตสฺส กาโยฯ อิจฺฉติ ตถาคโต วิเรจนํ ปาตุ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต อานนฺท, ภควโต กายํ กติปาหํ สิเนเหถา’’ติฯ อถ โข อายสฺมา อานโนฺท ภควโต กายํ กติปาหํ สิเนเหตฺวา เยน ชีวโก โกมารภโจฺจ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘สินิโทฺธ โข, อาวุโส ชีวก, ตถาคตสฺส กาโยฯ ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข เมตํ ปติรูปํ โยหํ ภควโต โอฬาริกํ วิเรจนํ ทเทยฺย’’นฺติฯ ตีณิ อุปฺปลหตฺถานิ นานาเภสเชฺชหิ ปริภาเวตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เอกํ อุปฺปลหตฺถํ ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อิมํ, ภเนฺต, ภควา ปฐมํ อุปฺปลหตฺถํ อุปสิงฺฆตุฯ อิทํ ภควนฺตํ ทสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสตี’’ติฯ ทุติยํ อุปฺปลหตฺถํ ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อิมํ, ภเนฺต, ภควา ทุติยํ อุปฺปลหตฺถํ อุปสิงฺฆตุฯ อิทํ ภควนฺตํ ทสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสตี’’ติฯ ตติยํ อุปฺปลหตฺถํ ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อิมํ, ภเนฺต , ภควา ตติยํ อุปฺปลหตฺถํ อุปสิงฺฆตุฯ อิทํ ภควนฺตํ ทสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสตี’’ติ ฯ เอวํ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ภวิสฺสตีติฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ทตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ อถ โข ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส พหิ ทฺวารโกฎฺฐกา นิกฺขนฺตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยา โข ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ทินฺนํฯ โทสาภิสโนฺน ตถาคตสฺส กาโย ฯ น ภควนฺตํ สมตฺติํสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสติ, เอกูนตฺติํสกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ วิเรเจสฺสติฯ อปิ จ, ภควา วิริโตฺต นหายิสฺสติฯ นหาตํ ภควนฺตํ สกิํ วิเรเจสฺสติฯ เอวํ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ภวิสฺสตี’’ติฯ

อถ โข ภควา ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามเนฺตสิ – ‘‘อิธานนฺท, ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส พหิ ทฺวารโกฎฺฐกา นิกฺขนฺตสฺส เอตทโหสิ – ‘มยา โข ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ทินฺนํฯ โทสาภิสโนฺน ตถาคตสฺส กาโยฯ น ภควนฺตํ สมติํสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสติ, เอกูนติํสกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ วิเรเจสฺสติฯ อปิ จ, ภควา วิริโตฺต นหายิสฺสติฯ นหาตํ ภควนฺตํ สกิํ วิเรเจสฺสติฯ เอวํ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ภวิสฺสตี’ติฯ เตน หานนฺท, อุโณฺหทกํ ปฎิยาเทหี’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ โข อายสฺมา อานโนฺท ภควโต ปฎิสฺสุณิตฺวา อุโณฺหทกํ ปฎิยาเทสิฯ

อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘วิริโตฺต, ภเนฺต, ภควา’’ติ? ‘‘วิริโตฺตมฺหิ, ชีวกา’’ติฯ อิธ มยฺหํ, ภเนฺต, พหิ ทฺวารโกฎฺฐกา นิกฺขนฺตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยา โข ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ทินฺนํฯ โทสาภิสโนฺน ตถาคตสฺส กาโยฯ น ภควนฺตํ สมตฺติํสกฺขตฺตุํ วิเรเจสฺสติ, เอกูนตฺติํสกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ วิเรเจสฺสติฯ อปิ จ, ภควา วิริโตฺต นหายิสฺสติฯ นหาตํ ภควนฺตํ สกิํ วิเรเจสฺสติฯ เอวํ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ ภวิสฺสตี’’ติฯ นหายตุ, ภเนฺต, ภควา, นหายตุ สุคโตติฯ อถ โข ภควา อุโณฺหทกํ นหายิฯ นหาตํ ภควนฺตํ สกิํ วิเรเจสิฯ เอวํ ภควโต สมตฺติํสาย วิเรจนํ อโหสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ยาว, ภเนฺต, ภควโต กาโย ปกตโตฺต โหติ, อลํ อหํ ตาว ยูสปิณฺฎปาเตนาติ (สี.), อลํ ยูสปิณฺฎเกนาติ (สฺยา.) ยูสปิณฺฑปาเตนา’’ติฯ

สมตฺติํสวิเรจนกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๐. วรยาจนากถา

๓๓๗. อถ โข ภควโต กาโย นจิรเสฺสว ปกตโตฺต อโหสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตํ สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ , อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอกาหํ, ภเนฺต, ภควนฺตํ วรํ ยาจามี’’ติฯ ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข, ชีวก, ตถาคตา’’ติฯ ‘‘ยญฺจ, ภเนฺต, กปฺปติ ยญฺจ อนวชฺช’’นฺติฯ ‘‘วเทหิ, ชีวกา’’ติฯ ‘‘ภควา, ภเนฺต, ปํสุกูลิโก, ภิกฺขุสโงฺฆ จฯ อิทํ เม, ภเนฺต, สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ รญฺญา ปโชฺชเตน ปหิตํ – พหูนํ ทุสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสหสฺสานํ พหูนํ ทุสฺสยุคสตสหสฺสานํ อคฺคญฺจ เสฎฺฐญฺจ โมกฺขญฺจ อุตฺตมญฺจ ปวรญฺจฯ ปฎิคฺคณฺหาตุ เม, ภเนฺต, ภควา สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ; ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ คหปติจีวรํ อนุชานาตู’’ติฯ ปฎิคฺคเหสิ ภควา สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํฯ อถ โข ภควา ชีวกํ โกมารภจฺจํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสสิ สมาทเปสิ สมุเตฺตเชสิ สมฺปหํเสสิฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควตา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิโต สมาทปิโต สมุเตฺตชิโต สมฺปหํสิโต อุฎฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คหปติจีวรํฯ โย อิจฺฉติ, ปํสุกูลิโก โหตุฯ โย อิจฺฉติ, คหปติจีวรํ สาทิยตุฯ อิตรีตเรนปาหํ ปหํ (สี.), จาหํ (สฺยา.), ภิกฺขเว, สนฺตุฎฺฐิํ วเณฺณมี’’ติฯ

อโสฺสสุํ โข ราชคเห มนุสฺสา – ‘‘ภควตา กิร ภิกฺขูนํ คหปติจีวรํ อนุญฺญาต’’นฺติฯ เต จ มนุสฺสา หฎฺฐา อเหสุํ อุทคฺคา ‘‘อิทานิ โข มยํ ทานานิ ทสฺสาม ปุญฺญานิ กริสฺสาม, ยโต ภควตา ภิกฺขูนํ คหปติจีวรํ อนุญฺญาต’’นฺติฯ เอกาเหเนว ราชคเห พหูนิ จีวรสหสฺสานิ อุปฺปชฺชิํสุฯ

อโสฺสสุํ โข ชานปทา มนุสฺสา – ‘‘ภควตา กิร ภิกฺขูนํ คหปติจีวรํ อนุญฺญาต’’นฺติฯ เต จ มนุสฺสา หฎฺฐา อเหสุํ อุทคฺคา – ‘‘อิทานิ โข มยํ ทานานิ ทสฺสาม ปุญฺญานิ กริสฺสาม, ยโต ภควตา ภิกฺขูนํ คหปติจีวรํ อนุญฺญาต’’นฺติฯ ชนปเทปิ เอกาเหเนว พหูนิ จีวรสหสฺสานิ อุปฺปชฺชิํสุฯ

เตน โข ปน สมเยน สงฺฆสฺส ปาวาโร อุปฺปโนฺน โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปาวารนฺติฯ

โกเสยฺยปาวาโร อุปฺปโนฺน โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, โกเสยฺยปาวารนฺติฯ

โกชวํ อุปฺปนฺนํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, โกชวนฺติฯ

วรยาจนากถา นิฎฺฐิตาฯ

ปฐมภาณวาโร นิฎฺฐิโตฯ

๒๑๑. กมฺพลานุชานนาทิกถา

๓๓๘. เตน โข ปน สมเยน กาสิราชา ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อฑฺฒกาสิกํ กมฺพลํ ปาเหสิ อุปฑฺฒกาสินํ ขมมานํฯ อถ โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ตํ อฑฺฒกาสิกํ กมฺพลํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โข ชีวโก โกมารภโจฺจ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ เม, ภเนฺต, อฑฺฒกาสิโก กมฺพโล กาสิรญฺญา ปหิโต อุปฑฺฒกาสินํ ขมมาโนฯ ปฎิคฺคณฺหาตุ เม, ภเนฺต, ภควา กมฺพลํ, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติฯ ปฎิคฺคเหสิ ภควา กมฺพลํฯ อถ โข ภควา ชีวกํ โกมารภจฺจํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสสิ…เป.… ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กมฺพล’’นฺติฯ

๓๓๙. เตน โข ปน สมเยน สงฺฆสฺส อุจฺจาวจานิ จีวรานิ อุปฺปนฺนานิ โหนฺติฯ อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กิํ นุ โข ภควตา จีวรํ อนุญฺญาตํ , กิํ อนนุญฺญาต’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ฉ จีวรานิ – โขมํ กปฺปาสิกํ โกเสยฺยํ กมฺพลํ สาณํ ภงฺคนฺติฯ

๓๔๐. เตน โข ปน สมเยน เย เต ภิกฺขู คหปติจีวรํ สาทิยนฺติ เต กุกฺกุจฺจายนฺตา ปํสุกูลํ น สาทิยนฺติ – เอกํเยว ภควตา จีวรํ อนุญฺญาตํ, น เทฺวติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คหปติจีวรํ สาทิยเนฺตน ปํสุกูลมฺปิ สาทิยิตุํ; ตทุภเยนปาหํ, ภิกฺขเว, สนฺตุฎฺฐิํ วเณฺณมีติฯ

กมฺพลานุชานนาทิกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๒. ปํสุกูลปริเยสนกถา

๓๔๑. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย, เอกเจฺจ ภิกฺขู นาคเมสุํฯ เย เต ภิกฺขู สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย เต ปํสุกูลานิ ลภิํสุฯ เย เต ภิกฺขู นาคเมสุํ เต เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺหากมฺปิ, อาวุโส, ภาคํ เทถา’’ติฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘น มยํ, อาวุโส, ตุมฺหากํ ภาคํ ทสฺสามฯ กิสฺส ตุเมฺห นาคมิตฺถา’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, นาคเมนฺตานํ นากามา ภาคํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย, เอกเจฺจ ภิกฺขู อาคเมสุํฯ เย เต ภิกฺขู สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย เต ปํสุกูลานิ ลภิํสุฯ เย เต ภิกฺขู อาคเมสุํ เต เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺหากมฺปิ, อาวุโส, ภาคํ เทถา’’ติฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘น มยํ, อาวุโส, ตุมฺหากํ ภาคํ ทสฺสามฯ กิสฺส ตุเมฺห น โอกฺกมิตฺถา’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อาคเมนฺตานํ อกามา ภาคํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู ปฐมํ สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย, เอกเจฺจ ภิกฺขู ปจฺฉา โอกฺกมิํสุฯ เย เต ภิกฺขู ปฐมํ สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลาย เต ปํสุกูลานิ ลภิํสุฯ เย เต ภิกฺขู ปจฺฉา โอกฺกมิํสุ เต น ลภิํสุฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺหากมฺปิ, อาวุโส , ภาคํ เทถา’’ติฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘น มยํ, อาวุโส, ตุมฺหากํ ภาคํ ทสฺสามฯ กิสฺส ตุเมฺห ปจฺฉา โอกฺกมิตฺถา’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปจฺฉา โอกฺกนฺตานํ นากามา ภาคํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เต สทิสา สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลายฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู ปํสุกูลานิ ลภิํสุ, เอกเจฺจ ภิกฺขู น ลภิํสุ ฯ เย เต ภิกฺขู น ลภิํสุ, เต เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺหากมฺปิ, อาวุโส, ภาคํ เทถา’’ติฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘น มยํ, อาวุโส, ตุมฺหากํ ภาคํ ทสฺสามฯ กิสฺส ตุเมฺห น ลภิตฺถา’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สทิสานํ โอกฺกนฺตานํ อกามา ภาคํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เต กติกํ กตฺวา สุสานํ โอกฺกมิํสุ ปํสุกูลายฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู ปํสุกูลานิ ลภิํสุ, เอกเจฺจ ภิกฺขู น ลภิํสุฯ เย เต ภิกฺขู น ลภิํสุ เต เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺหากมฺปิ, อาวุโส, ภาคํ เทถา’’ติฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘น มยํ, อาวุโส, ตุมฺหากํ ภาคํ ทสฺสามฯ กิสฺส ตุเมฺห น ลภิตฺถา’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กติกํ กตฺวา โอกฺกนฺตานํ อกามา ภาคํ ทาตุนฺติฯ

ปํสุกูลปริเยสนกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๓. จีวรปฎิคฺคาหกสมฺมุติกถา

๓๔๒. เตน โข ปน สมเยน มนุสฺสา จีวรํ อาทาย อารามํ อาคจฺฉนฺติฯ เต ปฎิคฺคาหกํ อลภมานา ปฎิหรนฺติฯ จีวรํ ปริตฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ จีวรปฎิคฺคาหกํ สมฺมนฺนิตุํ – โย น ฉนฺทาคติํ คเจฺฉยฺย, น โทสาคติํ คเจฺฉยฺย, น โมหาคติํ คเจฺฉยฺย, น ภยาคติํ คเจฺฉยฺย, คหิตาคหิตญฺจ ชาเนยฺยฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, สมฺมนฺนิตโพฺพฯ ปฐมํ ภิกฺขุ ยาจิตโพฺพ; ยาจิตฺวา พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรปฎิคฺคาหกํ สมฺมเนฺนยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรปฎิคฺคาหกํ สมฺมนฺนติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน จีวรปฎิคฺคาหกสฺส สมฺมุติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘สมฺมโต สเงฺฆน อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ จีวรปฎิคฺคาหโกฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน จีวรปฎิคฺคาหกา ภิกฺขู จีวรํ ปฎิคฺคเหตฺวา ตเตฺถว อุชฺฌิตฺวา ปกฺกมนฺติฯ จีวรํ นสฺสติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว , ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ จีวรนิทหกํ สมฺมนฺนิตุํ – โย น ฉนฺทาคติํ คเจฺฉยฺย, น โทสาคติํ คเจฺฉยฺย, น โมหาคติํ คเจฺฉยฺย, น ภยาคติํ คเจฺฉยฺย, นิหิตานิหิตญฺจ ชาเนยฺยฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, สมฺมนฺนิตโพฺพฯ ปฐมํ ภิกฺขุ ยาจิตโพฺพ; ยาจิตฺวา พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรนิทหกํ สมฺมเนฺนยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ ‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรนิทหกํ สมฺมนฺนติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน จีวรนิทหกสฺส สมฺมุติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘สมฺมโต สเงฺฆน อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ จีวรนิทหโกฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

จีวรปฎิคฺคาหกสมฺมุติกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๔. ภณฺฑาคารสมฺมุติอาทิกถา

๓๔๓. เตน โข ปน สมเยน จีวรนิทหโก ภิกฺขุ มณฺฑเปปิ รุกฺขมูเลปิ นิพฺพโกเสปิ จีวรํ นิทหติ, อุนฺทูเรหิปิ อุปจิกาหิปิ ขชฺชนฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ภณฺฑาคารํ สมฺมนฺนิตุํ, ยํ สโงฺฆ อากงฺขติ วิหารํ วา อฑฺฒโยคํ วา ปาสาทํ วา หมฺมิยํ วา คุหํ วาฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, สมฺมนฺนิตโพฺพฯ พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ วิหารํ ภณฺฑาคารํ สมฺมเนฺนยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ วิหารํ ภณฺฑาคารํ สมฺมนฺนติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺส วิหารสฺส ภณฺฑาคารสฺส สมฺมุติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘สมฺมโต สเงฺฆน อิตฺถนฺนาโม วิหาโร ภณฺฑาคารํฯ ขมติ สงฺฆสฺส , ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน สงฺฆสฺส ภณฺฑาคาเร จีวรํ อคุตฺตํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ ภณฺฑาคาริกํ สมฺมนฺนิตุํ – โย น ฉนฺทาคติํ คเจฺฉยฺย, น โทสาคติํ คเจฺฉยฺย, น โมหาคติํ คเจฺฉยฺย, น ภยาคติํ คเจฺฉยฺย, คุตฺตาคุตฺตญฺจ ชาเนยฺยฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, สมฺมนฺนิตโพฺพฯ ปฐมํ ภิกฺขุ ยาจิตโพฺพ; ยาจิตฺวา พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ ภณฺฑาคาริกํ สมฺมเนฺนยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ ภณฺฑาคาริกํ สมฺมนฺนติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ภณฺฑาคาริกสฺส สมฺมุติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘สมฺมโต สเงฺฆน อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ภณฺฑาคาริโกฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภณฺฑาคาริกํ วุฎฺฐาเปนฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ น, ภิกฺขเว, ภณฺฑาคาริโก วุฎฺฐาเปตโพฺพฯ โย วุฎฺฐาเปยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

เตน โข ปน สมเยน สงฺฆสฺส ภณฺฑาคาเร จีวรํ อุสฺสนฺนํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว , สมฺมุขีภูเตน สเงฺฆน ภาเชตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สโงฺฆ จีวรํ ภาเชโนฺต โกลาหลํ อกาสิฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ จีวรภาชกํ สมฺมนฺนิตุํ – โย น ฉนฺทาคติํ คเจฺฉยฺย, น โทสาคติํ คเจฺฉยฺย, น โมหาคติํ คเจฺฉยฺย, น ภยาคติํ คเจฺฉยฺย, ภาชิตาภาชิตญฺจ ชาเนยฺยฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, สมฺมนฺนิตโพฺพฯ ปฐมํ ภิกฺขุ ยาจิตโพฺพ; ยาจิตฺวา พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรภาชกํ สมฺมเนฺนยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ สโงฺฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรภาชกํ สมฺมนฺนติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน จีวรภาชกสฺส สมฺมุติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘สมฺมโต สเงฺฆน อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ จีวรภาชโกฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

อถ โข จีวรภาชกานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ภาเชตพฺพ’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปฐมํ อุจฺจินิตฺวา ตุลยิตฺวา วณฺณาวณฺณํ กตฺวา ภิกฺขู คเณตฺวา วคฺคํ พนฺธิตฺวา จีวรปฎิวีสํ ฐเปตุนฺติฯ

อถ โข จีวรภาชกานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข สามเณรานํ จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพ’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ อุปฑฺฒปฎิวีสํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ สเกน ภาเคน อุตฺตริตุกาโม โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อุตฺตรนฺตสฺส สกํ ภาคํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อติเรกภาเคน อุตฺตริตุกาโม โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อนุเกฺขเป ทิเนฺน อติเรกภาคํ ทาตุนฺติฯ

อถ โข จีวรภาชกานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพ, อาคตปฎิปาฎิยา อาคตาคตปฎิปาฎิยา (ก.) นุ โข อุทาหุ ยถาวุฑฺฒ’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิกลเก โตเสตฺวา กุสปาตํ กาตุนฺติฯ

ภณฺฑาคารสมฺมุติอาทิกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๕. จีวรรชนกถา

๓๔๔. เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู ฉกเณนปิ ปณฺฑุมตฺติกายปิ จีวรํ รชนฺติฯ จีวรํ ทุพฺพณฺณํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ , ภิกฺขเว, ฉ รชนานิ – มูลรชนํ, ขนฺธรชนํ, ตจรชนํ, ปตฺตรชนํ, ปุปฺผรชนํ, ผลรชนนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู สีตุทกาย สีตุนฺทิกาย (สี.), สีตูทกาย (สฺยา.) จีวรํ รชนฺติฯ จีวรํ ทุคฺคนฺธํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, รชนํ ปจิตุํ จุลฺลํ รชนกุมฺภินฺติฯ รชนํ อุตฺตริยติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อุตฺตราฬุมฺปํ อุตฺตราฬุปํ (โยชนา), อุตฺตราฬุปํ (สฺยา.) พนฺธิตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู น ชานนฺติ รชนํ ปกฺกํ วา อปกฺกํ วาฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อุทเก วา นขปิฎฺฐิกาย วา เถวกํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู รชนํ โอโรเปนฺตา กุมฺภิํ อาวิญฺฉนฺติ อาวิญฺชนฺติ (สี.), อาวฎฺฎนฺติ (สฺยา.)ฯ กุมฺภี ภิชฺชติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, รชนุฬุงฺกํ รชนาฬุงฺกํ (โยชนา) ทณฺฑกถาลกนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขูนํ รชนภาชนํ น สํวิชฺชติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, รชนโกลมฺพํ รชนฆฎนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู ปาติยาปิ ปเตฺตปิ จีวรํ โอมทฺทนฺติฯ จีวรํ ปริภิชฺชติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, รชนโทณิกนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู ฉมาย จีวรํ ปตฺถรนฺติฯ จีวรํ ปํสุกิตํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ติณสนฺถารกนฺติฯ

ติณสนฺถารโก อุปจิกาหิ ขชฺชติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, จีวรวํสํ จีวรรชฺชุนฺติฯ

มเชฺฌน ลเคฺคนฺติฯ รชนํ อุภโต คลติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กเณฺณ พนฺธิตุนฺติฯ

กโณฺณ ชีรติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กณฺณสุตฺตกนฺติฯ

รชนํ เอกโต คลติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สมฺปริวตฺตกํ สมฺปริวตฺตกํ รเชตุํ, น จ อจฺฉิเนฺน เถเว ปกฺกมิตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน จีวรํ ปตฺถินฺนํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อุทเก โอสาเรตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน จีวรํ ผรุสํ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ , ภิกฺขเว, ปาณินา อาโกเฎตุนฺติ ฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู อจฺฉินฺนกานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ ทนฺตกาสาวานิฯ มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ – เสยฺยถาปิ นาม เสยฺยถาปิ (?) คิหี กามโภคิโนติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ น, ภิกฺขเว, อจฺฉินฺนกานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิฯ โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

จีวรรชนกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๖. ฉินฺนกจีวรานุชานนา

๓๔๕. อถ โข ภควา ราชคเห ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน ทกฺขิณาคิริ เตน จาริกํ ปกฺกามิฯ อทฺทสา โข ภควา มคธเขตฺตํ อจฺฉิพทฺธํ อจฺจิพทฺธํ (สี. สฺยา.), อจฺฉิพนฺธํ (ก.) ปาฬิพทฺธํ มริยาทพทฺธํ สิงฺฆาฎกพทฺธํ, ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามเนฺตสิ – ‘‘ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อานนฺท, มคธเขตฺตํ อจฺฉิพทฺธํ ปาฬิพทฺธํ มริยาทพทฺธํ สิงฺฆาฎกพทฺธ’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อุสฺสหสิ ตฺวํ, อานนฺท, ภิกฺขูนํ เอวรูปานิ จีวรานิ สํวิทหิตุ’’นฺติ? ‘‘อุสฺสหามิ, ภควา’’ติฯ อถ โข ภควา ทกฺขิณาคิริสฺมิํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ปุนเทว ราชคหํ ปจฺจาคญฺฉิฯ อถ โข อายสฺมา อานโนฺท สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ จีวรานิ สํวิทหิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปสฺสตุ เม ปสฺสถ ตุเมฺห (ก.), ภเนฺต, ภควา จีวรานิ สํวิทหิตานี’’ติฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, อานโนฺท; มหาปโญฺญ, ภิกฺขเว, อานโนฺท; ยตฺร หิ นาม มยา สํขิเตฺตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานิสฺสติ, กุสิมฺปิ นาม กริสฺสติ, อฑฺฒกุสิมฺปิ นาม กริสฺสติ, มณฺฑลมฺปิ นาม กริสฺสติ , อฑฺฒมณฺฑลมฺปิ นาม กริสฺสติ, วิวฎฺฎมฺปิ นาม กริสฺสติ, อนุวิวฎฺฎมฺปิ นาม กริสฺสติ, คีเวยฺยกมฺปิ นาม กริสฺสติ, ชเงฺฆยฺยกมฺปิ นาม กริสฺสติ, พาหนฺตมฺปิ นาม กริสฺสติ, ฉินฺนกํ ภวิสฺสติ, สตฺถลูขํ สมณสารุปฺปํ ปจฺจตฺถิกานญฺจ อนภิจฺฉิตํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ฉินฺนกํ สงฺฆาฎิํ ฉินฺนกํ อุตฺตราสงฺคํ ฉินฺนกํ อนฺตรวาสก’’นฺติฯ

ฉินฺนกจีวรานุชานนา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๗. ติจีวรานุชานนา

๓๔๖. อถ โข ภควา ราชคเห ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน เวสาลี เตน จาริกํ ปกฺกามิฯ อทฺทส โข ภควา อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ เวสาลิํ อทฺธานมคฺคปฺปฎิปโนฺน สมฺพหุเล ภิกฺขู จีวเรหิ อุพฺภณฺฑิเต อุพฺภณฺฑีกเต (สฺยา.) สีเสปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา ขเนฺธปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา กฎิยาปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา อาคจฺฉเนฺต, ทิสฺวาน ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติลหุํ โข อิเม โมฆปุริสา จีวเร พาหุลฺลาย อาวตฺตา ฯ ยํนูนาหํ ภิกฺขูนํ จีวเร สีมํ พเนฺธยฺยํ, มริยาทํ ฐเปยฺย’’นฺติฯ อถ โข ภควา อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน เยน เวสาลี ตทวสริฯ ตตฺร สุทํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ โคตมเก เจติเยฯ เตน โข ปน สมเยน ภควา สีตาสุ เหมนฺติกาสุ รตฺตีสุ อนฺตรฎฺฐกาสุ หิมปาตสมเย รตฺติํ อโชฺฌกาเส เอกจีวโร นิสีทิฯ น ภควนฺตํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต ปฐเม ยาเม สีตํ ภควนฺตํ อโหสิฯ ทุติยํ ภควา จีวรํ ปารุปิฯ น ภควนฺตํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต มชฺฌิเม ยาเม สีตํ ภควนฺตํ อโหสิฯ ตติยํ ภควา จีวรํ ปารุปิฯ น ภควนฺตํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต ปจฺฉิเม ยาเม อุทฺธเสฺต อรุเณ นนฺทิมุขิยา รตฺติยา สีตํ ภควนฺตํ อโหสิฯ จตุตฺถํ ภควา จีวรํ ปารุปิฯ น ภควนฺตํ สีตํ อโหสิฯ อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘เยปิ โข เต กุลปุตฺตา อิมสฺมิํ ธมฺมวินเย สีตาลุกา สีตภีรุกา เตปิ สโกฺกนฺติ ติจีวเรน ยาเปตุํฯ ยํนูนาหํ ภิกฺขูนํ จีวเร สีมํ พเนฺธยฺยํ, มริยาทํ ฐเปยฺยํ, ติจีวรํ อนุชาเนยฺย’’นฺติฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ เวสาลิํ อทฺธานมคฺคปฺปฎิปโนฺน อทฺทสํ สมฺพหุเล ภิกฺขู จีวเรหิ อุพฺภณฺฑิเต สีเสปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา ขเนฺธปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา กฎิยาปิ จีวรภิสิํ กริตฺวา อาคจฺฉเนฺต, ทิสฺวาน เม เอตทโหสิ – ‘อติลหุํ โข อิเม โมฆปุริสา จีวเร พาหุลฺลาย อาวตฺตาฯ ยํนูนาหํ ภิกฺขูนํ จีวเร สีมํ พเนฺธยฺยํ, มริยาทํ ฐเปยฺย’นฺติฯ อิธาหํ, ภิกฺขเว, สีตาสุ เหมนฺติกาสุ รตฺตีสุ อนฺตรฎฺฐกาสุ หิมปาตสมเย รตฺติํ อโชฺฌกาเส เอกจีวโร นิสีทิํฯ น มํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต ปฐเม ยาเม สีตํ มํ อโหสิฯ ทุติยาหํ จีวรํ ปารุปิํฯ น มํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต มชฺฌิเม ยาเม สีตํ มํ อโหสิฯ ตติยาหํ จีวรํ ปารุปิํฯ น มํ สีตํ อโหสิฯ นิกฺขเนฺต ปจฺฉิเม ยาเม อุทฺธเสฺต อรุเณ นนฺทิมุขิยา รตฺติยา สีตํ มํ อโหสิฯ จตุตฺถาหํ จีวรํ ปารุปิํฯ น มํ สีตํ อโหสิฯ ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘‘เยปิ โข เต กุลปุตฺตา อิมสฺมิํ ธมฺมวินเย สีตาลุกา สีตภีรุกา เตปิ สโกฺกนฺติ ติจีวเรน ยาเปตุํฯ ยํนูนาหํ ภิกฺขูนํ จีวเร สีมํ พเนฺธยฺยํ, มริยาทํ ฐเปยฺยํ , ติจีวรํ อนุชาเนยฺย’นฺติฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ติจีวรํ – ทิคุณํ สงฺฆาฎิํ, เอกจฺจิยํ อุตฺตราสงฺคํ, เอกจฺจิยํ อนฺตรวาสก’’นฺติฯ

ติจีวรานุชานนา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๘. อติเรกจีวรกถา

๓๔๗. ปารา. ๔๖๑ เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภควตา ติจีวรํ อนุญฺญาตนฺติ อเญฺญเนว ติจีวเรน คามํ ปวิสนฺติ, อเญฺญน ติจีวเรน อาราเม อจฺฉนฺติ, อเญฺญน ติจีวเรน นหานํ โอตรนฺติฯ เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา เต อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นาม ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู อติเรกจีวรํ ธาเรสฺสนฺตี’’ติฯ อถ โข เต ภิกฺขู ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพํฯ โย ธาเรยฺย, ยถาธโมฺม กาเรตโพฺพ’’ติฯ

ปารา. ๔๖๑ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต อานนฺทสฺส อติเรกจีวรํ อุปฺปนฺนํ โหติฯ อายสฺมา จ อานโนฺท ตํ จีวรํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโม โหติฯ อายสฺมา จ สาริปุโตฺต สาเกเต วิหรติฯ อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ‘น อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพ’นฺติฯ อิทญฺจ เม อติเรกจีวรํ อุปฺปนฺนํ ฯ อหญฺจิมํ จีวรํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโมฯ อายสฺมา จ สาริปุโตฺต สาเกเต วิหรติฯ กถํ นุ โข มยา ปฎิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ‘‘กีวจิรํ ปนานนฺท, สาริปุโตฺต อาคจฺฉิสฺสตี’’ติ? ‘‘นวมํ วา, ภควา, ทิวสํ, ทสมํ วา’’ติฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตุ’’นฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขูนํ อติเรกจีวรํ อุปฺปนฺนํ โหติฯ อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข อเมฺหหิ อติเรกจีวเร ปฎิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อติเรกจีวรํ วิกเปฺปตุนฺติฯ

๓๔๘. อถ โข ภควา เวสาลิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน พาราณสี เตน จาริกํ ปกฺกามิฯ อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน เยน พาราณสี ตทวสริฯ ตตฺร สุทํ ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเยฯ เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อนฺตรวาสโก ฉิโทฺท โหติฯ อถ โข ตสฺส ภิกฺขุโน เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา ติจีวรํ อนุญฺญาตํ – ทิคุณา สงฺฆาฎิ, เอกจฺจิโย อุตฺตราสโงฺค , เอกจฺจิโย อนฺตรวาสโกฯ อยญฺจ เม อนฺตรวาสโก ฉิโทฺทฯ ยํนูนาหํ อคฺคฬํ อจฺฉุเปยฺยํ, สมนฺตโต ทุปฎฺฎํ ภวิสฺสติ, มเชฺฌ เอกจฺจิย’’นฺติฯ อถ โข โส ภิกฺขุ อคฺคฬํ อจฺฉุเปสิฯ อทฺทสา โข ภควา เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑโนฺต ตํ ภิกฺขุํ อคฺคฬํ อจฺฉุเปนฺตํ อจฺฉุปนฺตํ (ก.), ทิสฺวาน เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิํ ตฺวํ, ภิกฺขุ, กโรสี’’ติ? ‘‘อคฺคฬํ, ภควา, อจฺฉุเปมี’’ติฯ ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ; สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, อคฺคฬํ อจฺฉุเปสี’’ติ ฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อหตานํ ทุสฺสานํ อหตกปฺปานํ ทิคุณํ สงฺฆาฎิํ, เอกจฺจิยํ อุตฺตราสงฺคํ, เอกจฺจิยํ อนฺตรวาสกํ; อุตุทฺธฎานํ ทุสฺสานํ จตุคฺคุณํ สงฺฆาฎิํ, ทิคุณํ อุตฺตราสงฺคํ, ทิคุณํ อนฺตรวาสกํ; ปํสุกูเล ยาวทตฺถํ; ปาปณิเก อุสฺสาโห กรณีโยฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อคฺคฬํ ตุนฺนํ โอวฎฺฎิกํ กณฺฑุสกํ ทฬฺหีกมฺม’’นฺติฯ

อติเรกจีวรกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๑๙. วิสาขาวตฺถุ

๓๔๙. อถ โข ภควา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิฯ อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน เยน สาวตฺถิ ตทวสริฯ ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข วิสาขํ มิคารมาตรํ ภควา ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสสิ สมาทเปสิ สมุเตฺตเชสิ สมฺปหํเสสิฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา, ภควตา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิตา สมาทปิตา สมุเตฺตชิตา สมฺปหํสิตา, ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภเนฺต, ภควา สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธิํ ภิกฺขุสเงฺฆนา’’ติฯ อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ

เตน โข ปน สมเยน ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน จาตุทฺทีปิโก มหาเมโฆ ปาวสฺสิฯ อถ โข ภควา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘ยถา, ภิกฺขเว, เชตวเน วสฺสติ เอวํ จตูสุ ทีเปสุ วสฺสติฯ โอวสฺสาเปถ, ภิกฺขเว, กายํฯ อยํ ปจฺฉิมโก จาตุทฺทีปิโก มหาเมโฆ’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปฎิสฺสุณิตฺวา นิกฺขิตฺตจีวรา กายํ โอวสฺสาเปนฺติฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฎิยาทาเปตฺวา ทาสิํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, เชฯ อารามํ คนฺตฺวา กาลํ อาโรเจหิ – กาโล, ภเนฺต, นิฎฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติฯ ‘‘เอวํ, อเยฺย’’ติ โข สา ทาสี วิสาขาย มิคารมาตุยา ปฎิสฺสุณิตฺวา อารามํ คนฺตฺวา อทฺทส ภิกฺขู นิกฺขิตฺตจีวเร กายํ โอวสฺสาเปเนฺต, ทิสฺวาน ‘นตฺถิ อาราเม ภิกฺขู, อาชีวกา กายํ โอวสฺสาเปนฺตี’ติ เยน วิสาขา มิคารมาตา เตนุปสงฺกมิ ; อุปสงฺกมิตฺวา วิสาขํ มิคารมาตรํ เอตทโวจ – ‘‘นตฺถเยฺย, อาราเม ภิกฺขู, อาชีวกา กายํ โอวสฺสาเปนฺตี’’ติฯ อถ โข วิสาขาย มิคารมาตุยา ปณฺฑิตาย วิยตฺตาย เมธาวินิยา เอตทโหสิ – ‘‘นิสฺสํสยํ โข อยฺยา นิกฺขิตฺตจีวรา กายํ โอวสฺสาเปนฺติฯ สายํ พาลา มญฺญิตฺถ – นตฺถิ อาราเม ภิกฺขู, อาชีวกา กายํ โอวสฺสาเปนฺตี’’ติ, ปุน ทาสิํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, เชฯ อารามํ คนฺตฺวา กาลํ อาโรเจหิ – กาโล, ภเนฺต, นิฎฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติฯ อถ โข เต ภิกฺขู คตฺตานิ สีติํ กริตฺวา สีตีกริตฺวา (สฺยา.) กลฺลกายา จีวรานิ คเหตฺวา ยถาวิหารํ ปวิสิํสุฯ อถ โข สา ทาสี อารามํ คนฺตฺวา ภิกฺขู อปสฺสนฺตี ‘นตฺถิ อาราเม ภิกฺขู, สุโญฺญ อาราโม’ติ เยน วิสาขา มิคารมาตา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา วิสาขํ มิคารมาตรํ เอตทโวจ – ‘‘นตฺถเยฺย, อาราเม ภิกฺขู, สุโญฺญ อาราโม’’ติฯ อถ โข วิสาขาย มิคารมาตุยา ปณฺฑิตาย วิยตฺตาย เมธาวินิยา เอตทโหสิ – ‘‘นิสฺสํสยํ โข อยฺยา คตฺตานิ สีติํ กริตฺวา กลฺลกายา จีวรานิ คเหตฺวา ยถาวิหารํ ปวิฎฺฐาฯ สายํ พาลา มญฺญิตฺถ – นตฺถิ อาราเม ภิกฺขู, สุโญฺญ อาราโม’’ติ, ปุน ทาสิํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ, เชฯ อารามํ คนฺตฺวา กาลํ อาโรเจหิ – กาโล, ภเนฺต, นิฎฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติฯ

๓๕๐. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘สนฺทหถ สนฺนหถ (สี. สฺยา.), ภิกฺขเว, ปตฺตจีวรํ; กาโล ภตฺตสฺสา’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจโสฺสสุํฯ อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมฺมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิเญฺชยฺย, เอวเมว – เชตวเน อนฺตรหิโต วิสาขาย มิคารมาตุยา โกฎฺฐเก ปาตุรโหสิฯ นิสีทิ ภควา ปญฺญเตฺต อาสเน สทฺธิํ ภิกฺขุสเงฺฆนฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา – ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ! อพฺภุตํ วต โภ! ตถาคตสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา, ยตฺร หิ นาม ชณฺณุกมเตฺตสุปิ โอเฆสุ ปวตฺตมาเนสุ, กฎิมเตฺตสุปิ โอเฆสุ ปวตฺตมาเนสุ, น หิ นาม เอกภิกฺขุสฺสปิ ปวตฺตมาเนสุ น เอกภิกฺขุสฺสปิ (?) ปาทา วา จีวรานิ วา อลฺลานิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ – หฎฺฐา อุทคฺคา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตเปฺปตฺวา สมฺปวาเรตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวิํ โอนีตปตฺตปาณิํ เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข วิสาขา มิคารมาตา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อฎฺฐาหํ, ภเนฺต, ภควนฺตํ วรานิ ยาจามี’’ติฯ ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข, วิสาเข, ตถาคตา’’ติฯ ‘‘ยานิ จ, ภเนฺต, กปฺปิยานิ ยานิ จ อนวชฺชานี’’ติฯ ‘‘วเทหิ, วิสาเข’’ติฯ ‘‘อิจฺฉามหํ, ภเนฺต, สงฺฆสฺส ยาวชีวํ วสฺสิกสาฎิกํ ทาตุํ, อาคนฺตุกภตฺตํ ทาตุํ, คมิกภตฺตํ ทาตุํ, คิลานภตฺตํ ทาตุํ, คิลานุปฎฺฐากภตฺตํ ทาตุํ, คิลานเภสชฺชํ ทาตุํ, ธุวยาคุํ ทาตุํ, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อุทกสาฎิกํ ทาตุ’’นฺติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ, วิสาเข, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา ตถาคตํ อฎฺฐ วรานิ ยาจสี’’ติ?

‘‘อิธาหํ, ภเนฺต, ทาสิํ อาณาเปสิํ – ‘คจฺฉ, เชฯ อารามํ คนฺตฺวา กาลํ อาโรเจหิ – กาโล, ภเนฺต, นิฎฺฐิตํ ภตฺต’’’นฺติฯ อถ โข สา, ภเนฺต, ทาสี อารามํ คนฺตฺวา อทฺทส ภิกฺขู นิกฺขิตฺตจีวเร กายํ โอวสฺสาเปเนฺต, ทิสฺวาน ‘‘นตฺถิ อาราเม ภิกฺขู, อาชีวกา กายํ โอวสฺสาเปนฺตี’’ติ เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘‘นตฺถเยฺย, อาราเม ภิกฺขู, อาชีวกา กายํ โอวสฺสาเปนฺตี’’ติฯ อสุจิ, ภเนฺต, นคฺคิยํ เชคุจฺฉํ ปฎิกูลํฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ วสฺสิกสาฎิกํ ทาตุํฯ

‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, อาคนฺตุโก ภิกฺขุ น วีถิกุสโล น โคจรกุสโล กิลโนฺต ปิณฺฑาย จรติฯ โส เม อาคนฺตุกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วีถิกุสโล โคจรกุสโล อกิลโนฺต ปิณฺฑาย จริสฺสติฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ อาคนฺตุกภตฺตํ ทาตุํฯ

‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, คมิโก ภิกฺขุ อตฺตโน ภตฺตํ ปริเยสมาโน สตฺถา วา วิหายิสฺสติ, ยตฺถ วา วาสํ คนฺตุกาโม ภวิสฺสติ ตตฺถ วิกาเล อุปคจฺฉิสฺสติ, กิลโนฺต อทฺธานํ คมิสฺสติฯ โส เม คมิกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา สตฺถา น วิหายิสฺสติ, ยตฺถ วาสํ คนฺตุกาโม ภวิสฺสติ ตตฺถ กาเล อุปคจฺฉิสฺสติ, อกิลโนฺต อทฺธานํ คมิสฺสติฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ คมิกภตฺตํ ทาตุํฯ

‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, คิลานสฺส ภิกฺขุโน สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺตสฺส อาพาโธ วา อภิวฑฺฒิสฺสติ, กาลํกิริยา วา ภวิสฺสติฯ ตสฺส เม คิลานภตฺตํ ภุตฺตสฺส อาพาโธ น อภิวฑฺฒิสฺสติ, กาลํกิริยา น ภวิสฺสติฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ คิลานภตฺตํ ทาตุํ ฯ ‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, คิลานุปฎฺฐาโก ภิกฺขุ อตฺตโน ภตฺตํ ปริเยสมาโน คิลานสฺส อุสฺสูเร ภตฺตํ นีหริสฺสติ, ภตฺตเจฺฉทํ กริสฺสติฯ โส เม คิลานุปฎฺฐากภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา คิลานสฺส กาเลน ภตฺตํ นีหริสฺสติ, ภตฺตเจฺฉทํ น กริสฺสติฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ คิลานุปฎฺฐากภตฺตํ ทาตุํฯ

‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, คิลานสฺส ภิกฺขุโน สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อลภนฺตสฺส อาพาโธ วา อภิวฑฺฒิสฺสติ, กาลํกิริยา วา ภวิสฺสติฯ ตสฺส เม คิลานเภสชฺชํ ปริภุตฺตสฺส อาพาโธ น อภิวฑฺฒิสฺสติ, กาลํกิริยา น ภวิสฺสติฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ คิลานเภสชฺชํ ทาตุํฯ

‘‘ปุน จปรํ, ภเนฺต, ภควตา อนฺธกวิเนฺท ทสานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน ยาคุ อนุญฺญาตาฯ ตฺยาหํ, ภเนฺต, อานิสํเส สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ สงฺฆสฺส ยาวชีวํ ธุวยาคุํ ทาตุํฯ

‘‘อิธ, ภเนฺต, ภิกฺขุนิโย อจิรวติยา นทิยา เวสิยาหิ สทฺธิํ นคฺคา เอกติเตฺถ นหายนฺติฯ ตา, ภเนฺต, เวสิยา ภิกฺขุนิโย อุปฺปเณฺฑสุํ – ‘กิํ นุ โข นาม ตุมฺหากํ, อเยฺย, ทหรานํ ทหรานํ ทหรานํ (สี.) พฺรหฺมจริยํ จิเณฺณน, นนุ นาม กามา ปริภุญฺชิตพฺพา; ยทา ชิณฺณา ภวิสฺสถ ตทา พฺรหฺมจริยํ จริสฺสถฯ เอวํ ตุมฺหากํ อุโภ อตฺถา ปริคฺคหิตา ภวิสฺสนฺตี’ติฯ ตา, ภเนฺต, ภิกฺขุนิโย เวสิยาหิ อุปฺปณฺฑิยมานา มงฺกู อเหสุํฯ อสุจิ, ภเนฺต, มาตุคามสฺส นคฺคิยํ เชคุจฺฉํ ปฎิกูลํฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา อิจฺฉามิ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส ยาวชีวํ อุทกสาฎิกํ ทาตุ’’นฺติฯ

๓๕๑. ‘‘กิํ ปน ตฺวํ, วิสาเข, อานิสํสํ สมฺปสฺสมานา ตถาคตํ อฎฺฐ วรานิ ยาจสี’’ติ? ‘‘อิธ, ภเนฺต, ทิสาสุ วสฺสํวุฎฺฐา ภิกฺขู สาวตฺถิํ อาคจฺฉิสฺสนฺติ ภควนฺตํ ทสฺสนายฯ เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสนฺติ – ‘อิตฺถนฺนาโม, ภเนฺต, ภิกฺขุ กาลงฺกโต, ตสฺส กา คติ โก อภิสมฺปราโย’ติ? ตํ ภควา พฺยากริสฺสติ โสตาปตฺติผเล วา สกทาคามิผเล วา อนาคามิผเล วา อรหเตฺต วาฯ ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ – ‘อาคตปุพฺพา นุ โข, ภเนฺต, เตน อเยฺยน สาวตฺถี’ติ? สเจ เม วกฺขนฺติ – ‘อาคตปุพฺพา เตน ภิกฺขุนา สาวตฺถี’ติ นิฎฺฐเมตฺถ คจฺฉิสฺสามิ – นิสฺสํสยํ เม ปริภุตฺตํ เตน อเยฺยน วสฺสิกสาฎิกา วา อาคนฺตุกภตฺตํ วา คมิกภตฺตํ วา คิลานภตฺตํ วา คิลานุปฎฺฐากภตฺตํ วา คิลานเภสชฺชํ วา ธุวยาคุ วาติฯ ตสฺสา เม ตทนุสฺสรนฺติยา ปามุชฺชํ ชายิสฺสติ, ปมุทิตาย ปีติ ชายิสฺสติ, ปีติมนาย กาโย ปสฺสมฺภิสฺสติ, ปสฺสทฺธกายา สุขํ เวทิยิสฺสามิ, สุขินิยา จิตฺตํ สมาธิยิสฺสติฯ สา เม ภวิสฺสติ อินฺทฺริยภาวนา พลภาวนา โพชฺฌงฺคภาวนาฯ อิมาหํ, ภเนฺต, อานิสํสํ สมฺปสฺสมานา ตถาคตํ อฎฺฐ วรานิ ยาจามี’’ติฯ ‘‘สาธุ สาธุ, วิสาเข; สาธุ โข ตฺวํ, วิสาเข, อิมํ อานิสํสํ สมฺปสฺสมานา ตถาคตํ อฎฺฐ วรานิ ยาจสิฯ อนุชานามิ เต, วิสาเข, อฎฺฐ วรานี’’ติฯ อถ โข ภควา วิสาขํ มิคารมาตรํ อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทิ –

‘‘ยา อนฺนปานํ ททติปฺปโมทิตา;

สีลูปปนฺนา สุคตสฺส สาวิกา;

ททาติ ทานํ อภิภุยฺย มจฺฉรํ;

โสวคฺคิกํ โสกนุทํ สุขาวหํฯ

‘‘ทิพฺพํ สา ลภเต อายุํ ทิพฺพํ พลํ สา ลภเต จ อายุํ (สี. สฺยา.);

อาคมฺม มคฺคํ วิรชํ อนงฺคณํ;

สา ปุญฺญกามา สุขินี อนามยา;

สคฺคมฺหิ กายมฺหิ จิรํ ปโมทตี’’ติฯ

๓๕๒. อถ โข ภควา วิสาขํ มิคารมาตรํ อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสิกสาฎิกํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, คมิกภตฺตํ, คิลานภตฺตํ, คิลานุปฎฺฐากภตฺตํ, คิลานเภสชฺชํ, ธุวยาคุํ, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อุทกสาฎิก’’นฺติฯ

วิสาขาวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

วิสาขาภาณวาโร นิฎฺฐิโตฯ

๒๒๐. นิสีทนาทิอนุชานนา

๓๕๓. เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู ปณีตานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา มุฎฺฐสฺสตี อสมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติฯ เตสํ มุฎฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ สุปินเนฺตน อสุจิ มุจฺจติ, เสนาสนํ อสุจินา มกฺขิยติฯ อถ โข ภควา อายสฺมตา อานเนฺทน ปจฺฉาสมเณน เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑโนฺต อทฺทส เสนาสนํ อสุจินา มกฺขิตํ, ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามเนฺตสิ – ‘‘กิํ เอตํ, อานนฺท, เสนาสนํ มกฺขิต’’นฺติ? ‘‘เอตรหิ, ภเนฺต, ภิกฺขู ปณีตานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา มุฎฺฐสฺสตี อสมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติฯ เตสํ มุฎฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ สุปินเนฺตน อสุจิ มุจฺจติ; ตยิทํ, ภควา, เสนาสนํ อสุจินา มกฺขิต’’นฺติฯ ‘‘เอวเมตํ, อานนฺท, เอวเมตํ, อานนฺทฯ มุจฺจติ หิ, อานนฺท, มุฎฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ สุปินเนฺตน อสุจิฯ เย เต, อานนฺท, ภิกฺขู อุปฎฺฐิตสฺสตี สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติ, เตสํ อสุจิ น มุจฺจติฯ เยปิ เต, อานนฺท, ปุถุชฺชนา กาเมสุ วีตราคา, เตสมฺปิ อสุจิ น มุจฺจติฯ อฎฺฐานเมตํ, อานนฺท, อนวกาโส ยํ อรหโต อสุจิ มุเจฺจยฺยา’’ติฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, อานเนฺทน ปจฺฉาสมเณน เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑโนฺต อทฺทสํ เสนาสนํ อสุจินา มกฺขิตํ, ทิสฺวาน อานนฺทํ อามเนฺตสิํ ‘กิํ เอตํ, อานนฺท, เสนาสนํ มกฺขิต’นฺติ? ‘เอตรหิ, ภเนฺต, ภิกฺขู ปณีตานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา มุฎฺฐสฺสตี อสมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติฯ เตสํ มุฎฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ สุปินเนฺตน อสุจิ มุจฺจติ; ตยิทํ, ภควา, เสนาสนํ อสุจินา มกฺขิต’นฺติฯ ‘เอวเมตํ, อานนฺท, เอวเมตํ, อานนฺท, มุจฺจติ หิ, อานนฺท, มุฎฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ สุปินเนฺตน อสุจิฯ เย เต, อานนฺท, ภิกฺขู อุปฎฺฐิตสฺสตี สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติ, เตสํ อสุจิ น มุจฺจติฯ เยปิ เต, อานนฺท, ปุถุชฺชนา กาเมสุ วีตราคา เตสมฺปิ อสุจิ น มุจฺจติฯ อฎฺฐานเมตํ, อานนฺท, อนวกาโส ยํ อรหโต อสุจิ มุเจฺจยฺยา’’’ติฯ

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาทีนวา มุฎฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส นิทฺทํ โอกฺกมโต – ทุกฺขํ สุปติ, ทุกฺขํ ปฎิพุชฺฌติ, ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ, เทวตา น รกฺขนฺติ, อสุจิ มุจฺจติฯ อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ อาทีนวา มุฎฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส นิทฺทํ โอกฺกมโตฯ

‘‘ปญฺจิเม , ภิกฺขเว, อานิสํสา อุปฎฺฐิตสฺสติสฺส สมฺปชานสฺส นิทฺทํ โอกฺกมโต – สุขํ สุปติ, สุขํ ปฎิพุชฺฌติ, น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ, เทวตา รกฺขนฺติ, อสุจิ น มุจฺจติฯ อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ อานิสํสา อุปฎฺฐิตสฺสติสฺส สมฺปชานสฺส นิทฺทํ โอกฺกมโตฯ

‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กายคุตฺติยา จีวรคุตฺติยา เสนาสนคุตฺติยา นิสีทน’’นฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน อติขุทฺทกํ นิสีทนํ น สพฺพํ เสนาสนํ สํโคเปติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ยาวมหนฺตํ ปจฺจตฺถรณํ อากงฺขติ ตาวมหนฺตํ ปจฺจตฺถรณํ กาตุนฺติฯ

๓๕๔. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต อานนฺทสฺส อุปชฺฌายสฺส อายสฺมโต เพลฎฺฐสีสสฺส ถุลฺลกจฺฉาพาโธ โหติฯ ตสฺส ลสิกาย จีวรานิ กาเย ลคฺคนฺติฯ ตานิ ภิกฺขู อุทเกน เตเมตฺวา เตเมตฺวา อปกฑฺฒนฺติฯ อทฺทสา โข ภควา เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑโนฺต เต ภิกฺขู ตานิ จีวรานิ อุทเกน เตเมตฺวา เตเมตฺวา อปกฑฺฒเนฺต, ทิสฺวาน เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ, อุปงฺกมิตฺวา เต ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘กิํ อิมสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อาพาโธ’’ติ? ‘‘อิมสฺส, ภเนฺต, อายสฺมโต ถุลฺลกจฺฉาพาโธฯ ลสิกาย จีวรานิ กาเย ลคฺคนฺติฯ ตานิ มยํ อุทเกน เตเมตฺวา เตเมตฺวา อปกฑฺฒามา’’ติฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ยสฺส กณฺฑุ วา ปิฬกา วา อสฺสาโว วา ถุลฺลกจฺฉุ วา อาพาโธ กณฺฑุปฺปฎิจฺฉาทิ’’นฺติฯ

๓๕๕. อถ โข วิสาขา มิคารมาตา มุขปุญฺฉนโจฬํ มุขปุญฺชนโจฬํ (ก.) อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข วิสาขา มิคารมาตา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปฎิคฺคณฺหาตุ เม, ภเนฺต, ภควา มุขปุญฺฉนโจฬํ, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติฯ ปฎิคฺคเหสิ ภควา มุขปุญฺฉนโจฬํฯ อถ โข ภควา วิสาขํ มิคารมาตรํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสสิ สมาทเปสิ สมุเตฺตเชสิ สมฺปหํเสสิฯ อถ โข วิสาขา มิคารมาตา ภควตา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิตา สมาทปิตา สมุเตฺตชิตา สมฺปหํสิตา อุฎฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มุขปุญฺฉนโจฬก’’นฺติ มุขปุญฺฉนโจลนฺติ (สฺยา.)ฯ

๓๕๖. เตน โข ปน สมเยน โรโช มโลฺล อายสฺมโต อานนฺทสฺส สหาโย โหติฯ โรชสฺส มลฺลสฺส โขมปิโลติกา อายสฺมโต อานนฺทสฺส หเตฺถ นิกฺขิตฺตา โหติฯ อายสฺมโต จ อานนฺทสฺส โขมปิโลติกาย อโตฺถ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตสฺส วิสฺสาสํ คเหตุํ – สนฺทิโฎฺฐ จ โหติ, สมฺภโตฺต จ, อาลปิโต จ, ชีวติ จ, ชานาติ จ, คหิเต เม อตฺตมโน ภวิสฺสตีติฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคตสฺส วิสฺสาสํ คเหตุนฺติฯ

๓๕๗. เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขูนํ ปริปุณฺณํ โหติ ติจีวรํฯ อโตฺถ จ โหติ ปริสฺสาวเนหิปิ ถวิกาหิปิฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปริกฺขารโจฬกนฺติฯ

นิสีทนาทิอนุชานนา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๑. ปจฺฉิมวิกปฺปนุปคจีวราทิกถา

๓๕๘. อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘ยานิ ตานิ ภควตา อนุญฺญาตานิ ติจีวรนฺติ วา วสฺสิกสาฎิกาติ วา นิสีทนนฺติ วา ปจฺจตฺถรณนฺติ วา กณฺฑุปฺปฎิจฺฉาทีติ วา มุขปุญฺฉนโจฬนฺติ วา ปริกฺขารโจฬนฺติ วา, สพฺพานิ ตานิ อธิฎฺฐาตพฺพานิ นุ โข, อุทาหุ, วิกเปฺปตพฺพานี’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ติจีวรํ อธิฎฺฐาตุํ น วิกเปฺปตุํ; วสฺสิกสาฎิกํ วสฺสานํ จาตุมาสํ อธิฎฺฐาตุํ, ตโต ปรํ วิกเปฺปตุํ; นิสีทนํ อธิฎฺฐาตุํ น วิกเปฺปตุํ; ปจฺจตฺถรณํ อธิฎฺฐาตุํ น วิกเปฺปตุํ; กณฺฑุปฺปฎิจฺฉาทิํ ยาวอาพาธา อธิฎฺฐาตุํ ตโต ปรํ วิกเปฺปตุํ; มุขปุญฺฉนโจฬํ อธิฎฺฐาตุํ น วิกเปฺปตุํ; ปริกฺขารโจฬํ อธิฎฺฐาตุํ น วิกเปฺปตุนฺติฯ

อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กิตฺตกํ ปจฺฉิมํ นุ โข จีวรํ วิกเปฺปตพฺพ’’นฺติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อายาเมน อฎฺฐงฺคุลํ สุคตงฺคุเลน จตุรงฺคุลวิตฺถตํ ปจฺฉิมํ จีวรํ วิกเปฺปตุนฺติฯ

๓๕๙. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ปํสุกูลกโต ครุโก โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สุตฺตลูขํ กาตุนฺติฯ วิกโณฺณ โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิกณฺณํ อุทฺธริตุนฺติฯ สุตฺตา โอกิริยนฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อนุวาตํ ปริภณฺฑํ อาโรเปตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน สงฺฆาฎิยา ปตฺตา ลุชฺชนฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อฎฺฐปทกํ กาตุนฺติฯ

๓๖๐. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน ติจีวเร กยิรมาเน สพฺพํ ฉินฺนกํ นปฺปโหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เทฺว ฉินฺนกานิ เอกํ อจฺฉินฺนกนฺติฯ

เทฺว ฉินฺนกานิ เอกํ อจฺฉินฺนกํ นปฺปโหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เทฺว อจฺฉินฺนกานิ เอกํ ฉินฺนกนฺติฯ

เทฺว อจฺฉินฺนกานิ เอกํ ฉินฺนกํ นปฺปโหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อนฺวาธิกมฺปิ อาโรเปตุํ, น จ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อจฺฉินฺนกํ ธาเรตพฺพํฯ โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

๓๖๑. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน พหุํ จีวรํ อุปฺปนฺนํ โหติฯ โส จ ตํ จีวรํ มาตาปิตูนํ ทาตุกาโม โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ มาตาปิตโรติ มาตาปิตูนํ โข (สี.) โข, ภิกฺขเว, ททมาเน วทมาโน (ก.), วทมาเน (?) กิํ วเทยฺยาม? อนุชานามิ , ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ ทาตุํฯ น จ, ภิกฺขเว, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตตพฺพํฯ โย วินิปาเตยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

๓๖๒. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อนฺธวเน จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา สนฺตรุตฺตเรน คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ โจรา ตํ จีวรํ อวหริํสุฯ โส ภิกฺขุ ทุโจฺจโฬ โหติ ลูขจีวโรฯ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘กิสฺส ตฺวํ, อาวุโส, ทุโจฺจโฬ ลูขจีวโรสี’’ติ? ‘‘อิธาหํ โส อหํ (กตฺถจิ), อาวุโส, อนฺธวเน จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา สนฺตรุตฺตเรน คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิํฯ โจรา ตํ จีวรํ อวหริํสุฯ เตนาหํ ทุโจฺจโฬ ลูขจีวโร’’ติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ น, ภิกฺขเว, สนฺตรุตฺตเรน คาโม ปวิสิตโพฺพฯ โย ปวิเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อานโนฺท อสฺสติยา สนฺตรุตฺตเรน คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ – ‘‘นนุ , อาวุโส อานนฺท, ภควตา ปญฺญตฺตํ – ‘น สนฺตรุตฺตเรน คาโม ปวิสิตโพฺพ’ติ? กิสฺส ตฺวํ, อาวุโส อานนฺท, สนฺตรุตฺตเรน คามํ ปวิโฎฺฐ’’ติ? ‘‘สจฺจํ, อาวุโส, ภควตา ปญฺญตฺตํ – ‘น สนฺตรุตฺตเรน คาโม ปวิสิตโพฺพ’ติฯ อปิ จาหํ อสฺสติยา ปวิโฎฺฐ’’ติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ

ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา สงฺฆาฎิยา นิเกฺขปาย – คิลาโน วา โหติ, วสฺสิกสเงฺกตํ วา โหติ, นทีปารํ คนฺตุํ วา โหติ, อคฺคฬคุตฺติวิหาโร วา โหติ, อตฺถตกถินํ วา โหติฯ อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ปจฺจยา สงฺฆาฎิยา นิเกฺขปายฯ

ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา อุตฺตราสงฺคสฺส นิเกฺขปาย…เป.… อนฺตรวาสกสฺส นิเกฺขปาย – คิลาโน วา โหติ, วสฺสิกสเงฺกตํ วา โหติ, นทีปารํ คนฺตุํ วา โหติ, อคฺคฬคุตฺติวิหาโร วา โหติ, อตฺถตกถินํ วา โหติฯ อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ปจฺจยา อุตฺตราสงฺคสฺส อนฺตรวาสกสฺส นิเกฺขปายฯ

ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา วสฺสิกสาฎิกาย นิเกฺขปาย – คิลาโน วา โหติ, นิสฺสีมํ คนฺตุํ วา โหติ, นทีปารํ คนฺตุํ วา โหติ, อคฺคฬคุตฺติวิหาโร วา โหติ, วสฺสิกสาฎิกา อกตา วา โหติ วิปฺปกตา วาฯ อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ปจฺจยา วสฺสิกสาฎิกาย นิเกฺขปายาติฯ

ปจฺฉิมวิกปฺปนุปคจีวราทิกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๒. สงฺฆิกจีวรุปฺปาทกถา

๓๖๓. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ เอโก วสฺสํ วสิฯ ตตฺถ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ อทํสุฯ อถ โข ตสฺส ภิกฺขุโน เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา ปญฺญตฺตํ ‘จตุวโคฺค ปจฺฉิโม สโงฺฆ’ติฯ อหญฺจมฺหิ เอกโกฯ อิเม จ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ อทํสุฯ ยํนูนาหํ อิมานิ สงฺฆิกานิ จีวรานิ สาวตฺถิํ หเรยฺย’’นฺติฯ อถ โข โส ภิกฺขุ ตานิ จีวรานิ อาทาย สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ‘‘ตุเยฺหว, ภิกฺขุ, ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภารายา’’ติฯ อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอโก วสฺสํ วสติฯ ตตฺถ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ เทนฺติฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตเสฺสว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภารายาติฯ

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อุตุกาลํ เอโก วสิฯ ตตฺถ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ อทํสุฯ อถ โข ตสฺส ภิกฺขุโน เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา ปญฺญตฺตํ ‘จตุวโคฺค ปจฺฉิโม สโงฺฆ’ติฯ อหญฺจมฺหิ เอกโกฯ อิเม จ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ อทํสุฯ ยํนูนาหํ อิมานิ สงฺฆิกานิ จีวรานิ สาวตฺถิํ หเรยฺย’’นฺติฯ อถ โข โส ภิกฺขุ ตานิ จีวรานิ อาทาย สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ภิกฺขู ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว , สมฺมุขีภูเตน สเงฺฆน ภาเชตุํฯ อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุตุกาลํ เอโก วสติฯ ตตฺถ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ เทนฺติฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เตน ภิกฺขุนา ตานิ จีวรานิ อธิฎฺฐาตุํ – ‘‘มยฺหิมานิ จีวรานี’’ติฯ ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตํ จีวรํ อนธิฎฺฐิเต อโญฺญ ภิกฺขุ อาคจฺฉติ, สมโก ทาตโพฺพ ภาโคฯ เตหิ เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูหิ ตํ จีวรํ ภาชิยมาเน, อปาติเต กุเส, อโญฺญ ภิกฺขุ อาคจฺฉติ, สมโก ทาตโพฺพ ภาโคฯ เตหิ เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูหิ ตํ จีวรํ ภาชิยมาเน, ปาติเต กุเส, อโญฺญ ภิกฺขุ อาคจฺฉติ, นากามา ทาตโพฺพ ภาโคติฯ

เตน โข ปน สมเยน เทฺว ภาติกา เถรา, อายสฺมา จ อิสิทาโส อายสฺมา จ อิสิภโฎ, สาวตฺถิยํ วสฺสํวุฎฺฐา อญฺญตรํ คามกาวาสํ อคมํสุฯ มนุสฺสา จิรสฺสาปิ เถรา อาคตาติ สจีวรานิ ภตฺตานิ อทํสุฯ อาวาสิกา ภิกฺขู เถเร ปุจฺฉิํสุ – ‘‘อิมานิ, ภเนฺต, สงฺฆิกานิ จีวรานิ เถเร อาคมฺม อุปฺปนฺนานิ, สาทิยิสฺสนฺติ เถรา ภาค’’นฺติฯ เถรา เอวมาหํสุ – ‘‘ยถา โข มยํ, อาวุโส, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม, ตุมฺหากํเยว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภารายา’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน ตโย ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ วสนฺติฯ ตตฺถ มนุสฺสา สงฺฆสฺส

เทมาติ จีวรานิ เทนฺติฯ อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา ปญฺญตฺตํ ‘จตุวโคฺค ปจฺฉิโม สโงฺฆ’ติฯ มยญฺจมฺหา ตโย ชนาฯ อิเม จ มนุสฺสา สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ เทนฺติฯ กถํ นุ โข อเมฺหหิ ปฎิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ? เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา เถรา, อายสฺมา จ นิลวาสี อายสฺมา จ สาณวาสี อายสฺมา จ โคตโก อายสฺมา จ ภคุ อายสฺมา จ ผฬิกสนฺตาโน, ปาฎลิปุเตฺต วิหรนฺติ กุกฺกุฎาราเมฯ อถ โข เต ภิกฺขู ปาฎลิปุตฺตํ คนฺตฺวา เถเร ปุจฺฉิํสุฯ เถรา เอวมาหํสุ – ‘‘ยถา โข มยํ อาวุโส ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม, ตุมฺหากํเยว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภารายา’’ติฯ

สงฺฆิกจีวรุปฺปาทกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๓. อุปนนฺทสกฺยปุตฺตวตฺถุ

๓๖๔. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อุปนโนฺท สกฺยปุโตฺต สาวตฺถิยํ วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตรํ คามกาวาสํ อคมาสิฯ ตตฺถ จ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เต เอวมาหํสุ – ‘‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’’นฺติ? ‘‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’’ติฯ ตโต จีวรภาคํ คเหตฺวา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิฯ ตตฺถปิ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เตปิ เอวมาหํสุ – ‘‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’’นฺติ? ‘‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’’ติฯ ตโตปิ จีวรภาคํ คเหตฺวา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิฯ ตตฺถปิ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เตปิ เอวมาหํสุ – ‘‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’’นฺติ? ‘‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’’ติฯ ตโตปิ จีวรภาคํ คเหตฺวา มหนฺตํ จีวรภณฺฑิกํ อาทาย ปุนเทว สาวตฺถิํ ปจฺจาคญฺฉิฯ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘มหาปุโญฺญสิ ตฺวํ , อาวุโส อุปนนฺท, พหุํ เต จีวรํ อุปฺปนฺน’’นฺติฯ ‘‘กุโต เม , อาวุโส, ปุญฺญํ? อิธาหํ, อาวุโส, สาวตฺถิยํ วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตรํ คามกาวาสํ อคมาสิํฯ ตตฺถ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เต มํ เอวมาหํสุ – ‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’นฺติ? ‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’ติฯ ตโต จีวรภาคํ คเหตฺวา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิํฯ ตตฺถปิ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เตปิ มํ เอวมาหํสุ – ‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’’’นฺติ? ‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’ติฯ ตโตปิ จีวรภาคํ คเหตฺวา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิํฯ ตตฺถปิ ภิกฺขู จีวรํ ภาเชตุกามา สนฺนิปติํสุฯ เตปิ มํ เอวมาหํสุ – ‘อิมานิ โข, อาวุโส, สงฺฆิกานิ จีวรานิ ภาชิยิสฺสนฺติ, สาทิยิสฺสสิ ภาค’นฺติ? ‘อามาวุโส, สาทิยิสฺสามี’ติฯ ตโตปิ จีวรภาคํ อคฺคเหสิํฯ เอวํ เม พหุํ จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ, อาวุโส อุปนนฺท, อญฺญตฺร วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตฺร จีวรภาคํ สาทิยี’’ติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติฯ เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา…เป.… เต อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นาม อายสฺมา อุปนโนฺท สกฺยปุโตฺต อญฺญตฺร วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตฺร จีวรภาคํ สาทิยิสฺสตี’’ติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ…เป.… ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, อุปนนฺท, อญฺญตฺร วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตฺร จีวรภาคํ สาทิยี’’ติ? ‘‘สจฺจํ ภควา’’ติฯ วิครหิ พุโทฺธ ภควา…เป.… กถญฺหิ นาม ตฺวํ, โมฆปุริส, อญฺญตฺร วสฺสํวุโฎฺฐ อญฺญตฺร จีวรภาคํ สาทิยิสฺสสิฯ เนตํ, โมฆปุริส, อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย…เป.… วิครหิตฺวา…เป.… ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อญฺญตฺร วสฺสํวุเฎฺฐน อญฺญตฺร จีวรภาโค สาทิตโพฺพฯ โย สาทิเยยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสา’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อุปนโนฺท สกฺยปุโตฺต เอโก ทฺวีสุ อาวาเสสุ วสฺสํ วสิ – ‘‘เอวํ เม พหุํ จีวรํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติฯ อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข อายสฺมโต อุปนนฺทสฺส สกฺยปุตฺตสฺส จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพ’’ติ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ เทถ, ภิกฺขเว, โมฆปุริสสฺส เอกาธิปฺปายํฯ อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอโก ทฺวีสุ อาวาเสสุ วสฺสํ วสติ – ‘‘เอวํ เม พหุํ จีวรํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติฯ สเจ อมุตฺร อุปฑฺฒํ อมุตฺร อุปฑฺฒํ วสติ, อมุตฺร อุปโฑฺฒ อมุตฺร อุปโฑฺฒ จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพฯ ยตฺถ วา ปน พหุตรํ วสติ, ตโต จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพติฯ

อุปนนฺทสกฺยปุตฺตวตฺถุ นิฎฺฐิตํฯ

๒๒๔. คิลานวตฺถุกถา

๓๖๕. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน กุจฺฉิวิการาพาโธ โหติฯ โส สเก มุตฺตกรีเส ปลิปโนฺน เสติฯ อถ โข ภควา อายสฺมตา อานเนฺทน ปจฺฉาสมเณน เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑโนฺต เยน ตสฺส ภิกฺขุโน วิหาโร เตนุปสงฺกมิฯ อทฺทสา โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺนํ สยมานํ, ทิสฺวาน เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิํ เต, ภิกฺขุ, อาพาโธ’’ติ? ‘‘กุจฺฉิวิกาโร เม, ภควา’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปน เต, ภิกฺขุ, อุปฎฺฐาโก’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภควา’’ติ ฯ ‘‘กิสฺส ตํ ภิกฺขู น อุปเฎฺฐนฺตี’’ติ? ‘‘อหํ โข, ภเนฺต, ภิกฺขูนํ อการโก; เตน มํ ภิกฺขู น อุปเฎฺฐนฺตี’’ติฯ อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามเนฺตสิ – ‘‘คจฺฉานนฺท, อุทกํ อาหร, อิมํ ภิกฺขุํ นหาเปสฺสามา’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ โข อายสฺมา อานโนฺท ภควโต ปฎิสฺสุณิตฺวา อุทกํ อาหริฯ ภควา อุทกํ อาสิญฺจิฯ อายสฺมา อานโนฺท ปริโธวิฯ ภควา สีสโต อคฺคเหสิฯ อายสฺมา อานโนฺท ปาทโต อุจฺจาเรตฺวา มญฺจเก นิปาเตสุํฯ อถ โข ภควา เอตสฺมิํ นิทาเน เอตสฺมิํ ปกรเณ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขู ปฎิปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อมุกสฺมิํ วิหาเร ภิกฺขุ คิลาโน’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภควา’’ติฯ ‘‘กิํ ตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อาพาโธ’’ติ? ‘‘ตสฺส, ภเนฺต, อายสฺมโต กุจฺฉิวิการาพาโธ’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปน, ภิกฺขเว, ตสฺส ภิกฺขุโน อุปฎฺฐาโก’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภควา’’ติ ฯ ‘‘กิสฺส ตํ ภิกฺขู น อุปเฎฺฐนฺตี’’ติ? ‘‘เอโส, ภเนฺต, ภิกฺขุ ภิกฺขูนํ อการโก; เตน ตํ ภิกฺขู น อุปเฎฺฐนฺตี’’ติฯ ‘‘นตฺถิ โว, ภิกฺขเว, มาตา, นตฺถิ ปิตา, เย โว อุปฎฺฐเหยฺยุํฯ ตุเมฺห เจ, ภิกฺขเว, อญฺญมญฺญํ น อุปฎฺฐหิสฺสถ, อถ โก จรหิ อุปฎฺฐหิสฺสติ? โย, ภิกฺขเว, มํ อุปฎฺฐเหยฺย โส คิลานํ อุปฎฺฐเหยฺยฯ สเจ อุปชฺฌาโย โหติ, อุปชฺฌาเยน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ อาจริโย โหติ, อาจริเยน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ สทฺธิวิหาริโก โหติ , สทฺธิวิหาริเกน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ อเนฺตวาสิโก โหติ, อเนฺตวาสิเกน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ สมานุปชฺฌายโก โหติ, สมานุปชฺฌายเกน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ สมานาจริยโก โหติ, สมานาจริยเกน ยาวชีวํ อุปฎฺฐาตโพฺพ; วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพํฯ สเจ น โหติ อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา สทฺธิวิหาริโก วา อเนฺตวาสิโก วา สมานุปชฺฌายโก วา สมานาจริยโก วา สเงฺฆน อุปฎฺฐาตโพฺพฯ โน เจ อุปฎฺฐเหยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺส’’ฯ

๓๖๖. ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, อเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลาโน ทูปโฎฺฐ โหติ – อสปฺปายการี โหติ, สปฺปาเย มตฺตํ น ชานาติ, เภสชฺชํ น ปฎิเสวิตา โหติ, อตฺถกามสฺส คิลานุปฎฺฐากสฺส ยถาภูตํ อาพาธํ นาวิกตฺตา โหติ ‘อภิกฺกมนฺตํ วา อภิกฺกมตีติ, ปฎิกฺกมนฺตํ วา ปฎิกฺกมตีติ, ฐิตํ วา ฐิโต’ติ, อุปฺปนฺนานํ สารีริกานํ เวทนานํ ทุกฺขานํ ติพฺพานํ ขรานํ กฎุกานํ อสาตานํ อมนาปานํ ปาณหรานํ อนธิวาสกชาติโก โหติฯ อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลาโน ทูปโฎฺฐ โหติฯ

ปญฺจหิ, ภิกฺขเว , อเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลาโน สูปโฎฺฐ โหติ – สปฺปายการี โหติ, สปฺปาเย มตฺตํ ชานาติ, เภสชฺชํ ปฎิเสวิตา โหติ, อตฺถกามสฺส คิลานุปฎฺฐากสฺส ยถาภูตํ อาพาธํ อาวิกตฺตา โหติ ‘อภิกฺกมนฺตํ วา อภิกฺกมตีติ, ปฎิกฺกมนฺตํ วา ปฎิกฺกมตีติ, ฐิตํ วา ฐิโต’ติ, อุปฺปนฺนานํ สารีริกานํ เวทนานํ ทุกฺขานํ ติพฺพานํ ขรานํ กฎุกานํ อสาตานํ อมนาปานํ ปาณหรานํ อธิวาสกชาติโก โหติฯ อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลาโน สูปโฎฺฐ โหติฯ

ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, อเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลานุปฎฺฐาโก นาลํ คิลานํ อุปฎฺฐาตุํ – น ปฎิพโล โหติ เภสชฺชํ สํวิธาตุํ, สปฺปายาสปฺปายํ น ชานาติ, อสปฺปายํ อุปนาเมติ สปฺปายํ อปนาเมติ, อามิสนฺตโร คิลานํ อุปฎฺฐาติ โน เมตฺตจิโตฺต, เชคุจฺฉี โหติ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา เขฬํ วา วนฺตํ วา นีหาตุํ, น ปฎิพโล โหติ คิลานํ กาเลน กาลํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสตุํ สมาทเปตุํ สมุเตฺตเชตุํ สมฺปหํเสตุํฯ อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลานุปฎฺฐาโก นาลํ คิลานํ อุปฎฺฐาตุํฯ

ปญฺจหิ , ภิกฺขเว, อเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลานุปฎฺฐาโก อลํ คิลานํ อุปฎฺฐาตุํ – ปฎิพโล โหติ เภสชฺชํ สํวิธาตุํ, สปฺปายาสปฺปายํ ชานาติ, อสปฺปายํ อปนาเมติ สปฺปายํ อุปนาเมติ, เมตฺตจิโตฺต คิลานํ อุปฎฺฐาติ โน อามิสนฺตโร, อเชคุจฺฉี โหติ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา เขฬํ วา วนฺตํ วา นีหาตุํ, ปฎิพโล โหติ คิลานํ กาเลน กาลํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสตุํ สมาทเปตุํ สมุเตฺตเชตุํ สมฺปหํเสตุํฯ อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหเงฺคหิ สมนฺนาคโต คิลานุปฎฺฐาโก อลํ คิลานํ อุปฎฺฐาตุนฺติฯ

คิลานวตฺถุกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๕. มตสนฺตกกถา

๓๖๗. เตน โข ปน สมเยน เทฺว ภิกฺขู โกสเลสุ ชนปเท อทฺธานมคฺคปฺปฎิปนฺนา โหนฺติฯ เต อญฺญตรํ อาวาสํ อุปคจฺฉิํสุฯ ตตฺถ อญฺญตโร ภิกฺขุ คิลาโน โหติฯ อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา โข, อาวุโส, คิลานุปฎฺฐานํ วณฺณิตํฯ หนฺท, มยํ, อาวุโส, อิมํ ภิกฺขุํ อุปฎฺฐเหมา’’ติฯ เต ตํ อุปฎฺฐหิํสุฯ โส เตหิ อุปฎฺฐหิยมาโน กาลมกาสิฯ อถ โข เต ภิกฺขู ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ‘‘ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขเว, กาลงฺกเต สโงฺฆ สามี ปตฺตจีวเร, อปิจ คิลานุปฎฺฐากา พหูปการาฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สเงฺฆน ติจีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ ทาตุํฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ทาตพฺพํฯ เตน คิลานุปฎฺฐาเกน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อิตฺถนฺนาโม, ภเนฺต, ภิกฺขุ กาลงฺกโตฯ อิทํ ตสฺส ติจีวรญฺจ ปโตฺต จา’’’ติฯ พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ กาลงฺกโตฯ อิทํ ตสฺส ติจีวรญฺจ ปโตฺต จฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิมํ ติจีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ ทเทยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ กาลงฺกโตฯ อิทํ ตสฺส ติจีวรญฺจ ปโตฺต จฯ สโงฺฆ อิมํ ติจีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ เทติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิมสฺส ติจีวรสฺส จ ปตฺตสฺส จ คิลานุปฎฺฐากานํ ทานํ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘ทินฺนํ อิทํ สเงฺฆน ติจีวรญฺจ ปโตฺต จ คิลานุปฎฺฐากานํฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติ ฯ

๓๖๘. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร สามเณโร กาลงฺกโต โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สามเณรสฺส, ภิกฺขเว, กาลงฺกเต สโงฺฆ สามี ปตฺตจีวเร, อปิ จ คิลานุปฎฺฐากา พหูปการาฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สเงฺฆน จีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ ทาตุํฯ เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ทาตพฺพํฯ เตน คิลานุปฎฺฐาเกน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อิตฺถนฺนาโม, ภเนฺต, สามเณโร กาลงฺกโต, อิทํ ตสฺส จีวรญฺจ ปโตฺต จา’’ติฯ พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน สโงฺฆ ญาเปตโพฺพ –

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร กาลงฺกโตฯ อิทํ ตสฺส จีวรญฺจ ปโตฺต จฯ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สโงฺฆ อิมํ จีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ ทเทยฺยฯ เอสา ญตฺติฯ

‘‘สุณาตุ เม, ภเนฺต, สโงฺฆฯ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร กาลงฺกโตฯ อิทํ ตสฺส จีวรญฺจ ปโตฺต จฯ สโงฺฆ อิมํ จีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ เทติฯ ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิมสฺส จีวรสฺส จ ปตฺตสฺส จ คิลานุปฎฺฐากานํ ทานํ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยฯ

‘‘ทินฺนํ อิทํ สเงฺฆน จีวรญฺจ ปโตฺต จ คิลานุปฎฺฐากานํฯ ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติฯ

๓๖๙. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ จ สามเณโร จ คิลานํ อุปฎฺฐหิํสุฯ โส เตหิ อุปฎฺฐหิยมาโน กาลมกาสิฯ อถ โข ตสฺส คิลานุปฎฺฐากสฺส ภิกฺขุโน เอตทโหสิ – ‘‘กถํ นุ โข คิลานุปฎฺฐากสฺส สามเณรสฺส จีวรปฎิวีโส ทาตโพฺพ’’ติ ? ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิลานุปฎฺฐากสฺส สามเณรสฺส สมกํ ปฎิวีสํ ทาตุนฺติฯ

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ พหุภโณฺฑ พหุปริกฺขาโร กาลงฺกโต โหติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขเว, กาลงฺกเต สโงฺฆ สามี ปตฺตจีวเร, อปิ จ คิลานุปฎฺฐากา พหูปการาฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สเงฺฆน ติจีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฎฺฐากานํ ทาตุํฯ ยํ ตตฺถ ลหุภณฺฑํ ลหุปริกฺขารํ ตํ สมฺมุขีภูเตน สเงฺฆน ภาเชตุํฯ ยํ ตตฺถ ครุภณฺฑํ ครุปริกฺขารํ ตํ อาคตานาคตสฺส จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส อวิสฺสชฺชิกํ อเวภงฺคิกนฺติฯ

มตสนฺตกกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๖. นคฺคิยปฎิเกฺขปกถา

๓๗๐. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ นโคฺค หุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ภควา, ภเนฺต, อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉสฺส สนฺตุฎฺฐสฺส สเลฺลขสฺส ธุตสฺส ปาสาทิกสฺส อปจยสฺส วีริยารมฺภสฺส วณฺณวาทีฯ อิทํ, ภเนฺต, นคฺคิยํ อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉตาย สนฺตุฎฺฐิตาย สเลฺลขาย ธุตตาย ธุตตฺตาย (ก.) ปาสาทิกตาย อปจยาย วีริยารมฺภาย สํวตฺตติฯ สาธุ, ภเนฺต, ภควา ภิกฺขูนํ นคฺคิยํ อนุชานาตู’’ติฯ วิครหิ พุโทฺธ ภควา – ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, โมฆปุริส, อนนุโลมิกํ อปฺปติรูปํ อสฺสามณกํ อกปฺปิยํ อกรณียํฯ กถญฺหิ นาม ตฺวํ, โมฆปุริส, นคฺคิยํ ติตฺถิยสมาทานํ สมาทิยิสฺสสิฯ เนตํ, โมฆปุริส, อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย…เป.…’’ วิครหิตฺวา ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, นคฺคิยํ ติตฺถิยสมาทานํ สมาทิยิตพฺพํฯ โย สมาทิเยยฺย, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติฯ

นคฺคิยปฎิเกฺขปกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๗. กุสจีราทิปฎิเกฺขปกถา

๓๗๑. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ กุสจีรํ นิวาเสตฺวา…เป.… วากจีรํ นิวาเสตฺวา…เป.… ผลกจีรํ นิวาเสตฺวา…เป.… เกสกมฺพลํ นิวาเสตฺวา…เป.… วาฬกมฺพลํ นิวาเสตฺวา…เป.… อุลูกปกฺขํ นิวาเสตฺวา…เป.… อชินกฺขิปํ นิวาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ภควา, ภเนฺต, อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉสฺส สนฺตุฎฺฐสฺส สเลฺลขสฺส ธุตสฺส ปาสาทิกสฺส อปจยสฺส วีริยารมฺภสฺส วณฺณวาทีฯ อิทํ, ภเนฺต, อชินกฺขิปํ อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉตาย สนฺตุฎฺฐิตาย สเลฺลขาย ธุตตาย ปาสาทิกตาย อปจยาย วีริยารมฺภาย สํวตฺตติฯ สาธุ, ภเนฺต , ภควา ภิกฺขูนํ อชินกฺขิปํ อนุชานาตู’’ติฯ วิครหิ พุโทฺธ ภควา – ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, โมฆปุริส, อนนุโลมิกํ อปฺปติรูปํ อสฺสามณกํ อกปฺปิยํ อกรณียํฯ กถญฺหิ นาม ตฺวํ, โมฆปุริส, อชินกฺขิปํ ติตฺถิยธชํ ธาเรสฺสสิฯ เนตํ, โมฆปุริส, อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย…เป.… วิครหิตฺวา…เป.… ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อชินกฺขิปํ ติตฺถิยธชํ ธาเรตพฺพํฯ โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติฯ

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อกฺกนาฬํ นิวาเสตฺวา…เป.… โปตฺถกํ นิวาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ภควา, ภเนฺต, อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉสฺส สนฺตุฎฺฐสฺส สเลฺลขสฺส ธุตสฺส ปาสาทิกสฺส อปจยสฺส วีริยารมฺภสฺส, วณฺณวาทีฯ อยํ, ภเนฺต, โปตฺถโก อเนกปริยาเยน อปฺปิจฺฉตาย สนฺตุฎฺฐิตาย สเลฺลขาย ธุตตาย ปาสาทิกตาย อปจยาย วีริยารมฺภาย สํวตฺตติฯ สาธุ, ภเนฺต, ภควา ภิกฺขูนํ โปตฺถกํ อนุชานาตู’’ติฯ วิครหิ พุโทฺธ ภควา – ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, โมฆปุริส, อนนุโลมิกํ อปฺปติรูปํ อสฺสามณกํ อกปฺปิยํ อกรณียํฯ กถญฺหิ นาม ตฺวํ, โมฆปุริส, โปตฺถกํ นิวาเสสฺสสิฯ เนตํ, โมฆปุริส, อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย…เป.… วิครหิตฺวา…เป.… ธมฺมิํ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, โปตฺถโก นิวาเสตโพฺพฯ โย นิวาเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสา’’ติฯ

กุสจีราทิปฎิเกฺขปกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๘. สพฺพนีลกาทิปฎิเกฺขปกถา

๓๗๒. เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู สพฺพนีลกานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… สพฺพปีตกานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… สพฺพโลหิตกานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… สพฺพมญฺชิฎฺฐกานิ สพฺพมเญฺชฎฺฐกานิ (สี. สฺยา.) จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… สพฺพกณฺหานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ …เป.… สพฺพมหารงฺครตฺตานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… สพฺพมหานามรตฺตานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… อจฺฉินฺนทสานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… ทีฆทสานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… ปุปฺผทสานิ จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… ผณทสานิ ผลทสานิ (ก.) จีวรานิ ธาเรนฺติ…เป.… กญฺจุกํ ธาเรนฺติ…เป.… ติรีฎกํ ธาเรนฺติ…เป.… เวฐนํ ธาเรนฺติฯ มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา เวฐนํ ธาเรสฺสนฺติ, เสยฺยถาปิ คิหี กามโภคิโน’’ติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ น, ภิกฺขเว, สพฺพนีลกานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพปีตกานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพโลหิตกานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพมญฺชิฎฺฐกานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพกณฺหานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพมหารงฺครตฺตานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น สพฺพมหานามรตฺตานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น อจฺฉินฺนทสานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น ทีฆทสานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น ปุปฺผทสานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น ผณทสานิ จีวรานิ ธาเรตพฺพานิ, น กญฺจุกํ ธาเรตพฺพํ, น ติรีฎกํ ธาเรตพฺพํ, น เวฐนํ ธาเรตพฺพํฯ โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติฯ

สพฺพนีลกาทิปฎิเกฺขปกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๒๙. วสฺสํวุฎฺฐานํ อนุปฺปนฺนจีวรกถา

๓๗๓. เตน โข ปน สมเยน วสฺสํวุฎฺฐา ภิกฺขู อนุปฺปเนฺน จีวเร ปกฺกมนฺติปิ, วิพฺภมนฺติปิ, กาลมฺปิ กโรนฺติ, สามเณราปิ ปฎิชานนฺติ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาตกาปิ ปฎิชานนฺติ, อนฺติมวตฺถุํ อชฺฌาปนฺนกาปิ ปฎิชานนฺติ, อุมฺมตฺตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ขิตฺตจิตฺตาปิ ปฎิชานนฺติ, เวทนาฎฺฎาปิ ปฎิชานนฺติ, อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิตฺตกาปิ ปฎิชานนฺติ, อาปตฺติยา อปฺปฎิกเมฺม อุกฺขิตฺตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ปาปิกาย ทิฎฺฐิยา อปฺปฎินิสฺสเคฺค อุกฺขิตฺตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ปณฺฑกาปิ ปฎิชานนฺติ, เถยฺยสํวาสกาปิ ปฎิชานนฺติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ติรจฺฉานคตาปิ ปฎิชานนฺติ, มาตุฆาตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ปิตุฆาตกาปิ ปฎิชานนฺติ, อรหนฺตฆาตกาปิ ปฎิชานนฺติ, ภิกฺขุนิทูสกาปิ ปฎิชานนฺติ, สงฺฆเภทกาปิ ปฎิชานนฺติ, โลหิตุปฺปาทกาปิ ปฎิชานนฺติ, อุภโตพฺยญฺชนกาปิ ปฎิชานนฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ

๓๗๔. อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อนุปฺปเนฺน จีวเร ปกฺกมติ, สเนฺต ปติรูเป คาหเก ทาตพฺพํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อนุปฺปเนฺน จีวเร วิพฺภมติ, กาลํ กโรติ, สามเณโร ปฎิชานาติ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาตโก ปฎิชานาติ , อนฺติมวตฺถุํ อชฺฌาปนฺนโก ปฎิชานาติ, สโงฺฆ สามีฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อนุปฺปเนฺน จีวเร อุมฺมตฺตโก ปฎิชานาติ, ขิตฺตจิโตฺต ปฎิชานาติ, เวทนาโฎฺฎ ปฎิชานาติ, อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, อาปตฺติยา อปฺปฎิกเมฺม อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, ปาปิกาย ทิฎฺฐิยา อปฺปฎินิสฺสเคฺค อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, สเนฺต ปติรูเป คาหเก ทาตพฺพํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อนุปฺปเนฺน จีวเร ปณฺฑโก ปฎิชานาติ, เถยฺยสํวาสโก ปฎิชานาติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ปฎิชานาติ, ติรจฺฉานคโต ปฎิชานาติ, มาตุฆาตโก ปฎิชานาติ, ปิตุฆาตโก ปฎิชานาติ, อรหนฺตฆาตโก ปฎิชานาติ, ภิกฺขุนิทูสโก ปฎิชานาติ, สงฺฆเภทโก ปฎิชานาติ, โลหิตุปฺปาทโก ปฎิชานาติ, อุภโตพฺยญฺชนโก ปฎิชานาติ, สโงฺฆ สามีฯ

๓๗๕. อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อุปฺปเนฺน จีวเร อภาชิเต ปกฺกมติ, สเนฺต ปติรูเป คาหเก ทาตพฺพํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อุปฺปเนฺน จีวเร อภาชิเต วิพฺภมติ, กาลํ กโรติ, สามเณโร ปฎิชานาติ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาตโก ปฎิชานาติ, อนฺติมวตฺถุํ อชฺฌาปนฺนโก ปฎิชานาติ, สโงฺฆ สามีฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อุปฺปเนฺน จีวเร อภาชิเต อุมฺมตฺตโก ปฎิชานาติฯ ขิตฺตจิโตฺต ปฎิชานาติ, เวทนาโฎฺฎ ปฎิชานาติ, อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, อาปตฺติยา อปฺปฎิกเมฺม อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, ปาปิกาย ทิฎฺฐิยา อปฺปฎินิสฺสเคฺค อุกฺขิตฺตโก ปฎิชานาติ, สเนฺต ปติรูเป คาหเก ทาตพฺพํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุโฎฺฐ ภิกฺขุ อุปฺปเนฺน จีวเร อภาชิเต ปณฺฑโก ปฎิชานาติ, เถยฺยสํวาสโก ปฎิชานาติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ปฎิชานาติ, ติรจฺฉานคโต ปฎิชานาติ, มาตุฆาตโก ปฎิชานาติ, ปิตุฆาตโก ปฎิชานาติ, อรหนฺตฆาตโก ปฎิชานาติ, ภิกฺขุนิทูสโก ปฎิชานาติ, สงฺฆเภทโก ปฎิชานาติ, โลหิตุปฺปาทโก ปฎิชานาติ, อุภโตพฺยญฺชนโก ปฎิชานาติ, สโงฺฆ สามีฯ

วสฺสํ วุฎฺฐานํ อนุปฺปนฺนจีวรกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๓๐. สเงฺฆ ภิเนฺน จีวรุปฺปาทกถา

๓๗๖. อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุฎฺฐานํ ภิกฺขูนํ อนุปฺปเนฺน จีวเร สโงฺฆ ภิชฺชติฯ ตตฺถ มนุสฺสา เอกสฺมิํ ปเกฺข อุทกํ เทนฺติ, เอกสฺมิํ ปเกฺข จีวรํ เทนฺติ – สงฺฆสฺส เทมาติฯ สงฺฆเสฺสเวตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุฎฺฐานํ ภิกฺขูนํ อนุปฺปเนฺน จีวเร สโงฺฆ ภิชฺชติฯ ตตฺถ มนุสฺสา เอกสฺมิํ ปเกฺข อุทกํ เทนฺติ, ตสฺมิํเยว ปเกฺข จีวรํ เทนฺติ – สงฺฆสฺส เทมาติฯ สงฺฆเสฺสเวตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุฎฺฐานํ ภิกฺขูนํ อนุปฺปเนฺน จีวเร สโงฺฆ ภิชฺชติฯ ตตฺถ มนุสฺสา เอกสฺมิํ ปเกฺข อุทกํ เทนฺติ, เอกสฺมิํ ปเกฺข จีวรํ เทนฺติ – ปกฺขสฺส เทมาติฯ ปกฺขเสฺสเวตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุฎฺฐานํ ภิกฺขูนํ อนุปฺปเนฺน จีวเร สโงฺฆ ภิชฺชติฯ ตตฺถ มนุสฺสา เอกสฺมิํ ปเกฺข อุทกํ เทนฺติ, ตสฺมิํเยว ปเกฺข จีวรํ เทนฺติ – ปกฺขสฺส เทมาติฯ ปกฺขเสฺสเวตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, วสฺสํวุฎฺฐานํ ภิกฺขูนํ อุปฺปเนฺน จีวเร อภาชิเต สโงฺฆ ภิชฺชติฯ สเพฺพสํ สมกํ ภาเชตพฺพนฺติฯ

สเงฺฆ ภิเนฺน จีวรุปฺปาทกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๓๑. ทุคฺคหิตสุคฺคหิตาทิกถา

๓๗๗. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา เรวโต อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน หเตฺถ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรํ ปาเหสิ – ‘‘อิมํ จีวรํ เถรสฺส เทหี’’ติฯ อถ โข โส ภิกฺขุ อนฺตรามเคฺค อายสฺมโต เรวตสฺส วิสฺสาสา ตํ จีวรํ อคฺคเหสิฯ อถ โข อายสฺมา เรวโต อายสฺมตา สาริปุเตฺตน สมาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อหํ, ภเนฺต, เถรสฺส จีวรํ ปาเหสิํฯ สมฺปตฺตํ ตํ จีวร’’นฺติ? ‘‘นาหํ ตํ, อาวุโส, จีวรํ ปสฺสามี’’ติฯ อถ โข อายสฺมา เรวโต ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ, อาวุโส , อายสฺมโต หเตฺถ เถรสฺส จีวรํ ปาเหสิํฯ กหํ ตํ จีวร’’นฺติ? ‘‘อหํ, ภเนฺต, อายสฺมโต วิสฺสาสา ตํ จีวรํ อคฺคเหสิ’’นฺติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ

๓๗๘. อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส เทหี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส เทหี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส เทหี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ – โย ปหิณติ โส กาลงฺกโตติฯ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ สฺวาธิฎฺฐิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส เทหี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ – ยสฺส ปหิยฺยติ โส กาลงฺกโตติฯ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ ทฺวาธิฎฺฐิตํฯ โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส เทหี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ – อุโภ กาลงฺกตาติฯ โย ปหิณติ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ สฺวาธิฎฺฐิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ ทฺวาธิฎฺฐิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ – ‘‘โย ปหิณติ โส กาลงฺกโต’’ติฯ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ ทฺวาธิฎฺฐิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ สุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ – ‘‘ยสฺส ปหิยฺยติ โส กาลงฺกโต’’ติฯ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ สฺวาธิฎฺฐิตํฯ โย ปหิณติ ตสฺส วิสฺสาสา คณฺหาติฯ ทุคฺคหิตํฯ

อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หเตฺถ จีวรํ ปหิณติ – ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ โส อนฺตรามเคฺค สุณาติ ‘‘อุโภ กาลงฺกตา’’ติฯ โย ปหิณติ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ ทฺวาธิฎฺฐิตํฯ ยสฺส ปหิยฺยติ ตสฺส มตกจีวรํ อธิฎฺฐาติฯ สฺวาธิฎฺฐิตํฯ

ทุคฺคหิตสุคฺคหิตาทิกถา นิฎฺฐิตาฯ

๒๓๒. อฎฺฐจีวรมาติกา

๓๗๙. อฎฺฐิมา , ภิกฺขเว, มาติกา จีวรสฺส อุปฺปาทาย – สีมาย เทติ , กติกาย เทติ, ภิกฺขาปญฺญตฺติยา เทติ, สงฺฆสฺส เทติ, อุภโตสงฺฆสฺส เทติ, วสฺสํวุฎฺฐสงฺฆสฺส เทติ, อาทิสฺส เทติ, ปุคฺคลสฺส เทติฯ

สีมาย เทติ – ยาวติกา ภิกฺขู อโนฺตสีมคตา เตหิ ภาเชตพฺพํฯ กติกาย เทติ – สมฺพหุลา อาวาสา สมานลาภา โหนฺติ เอกสฺมิํ อาวาเส ทิเนฺน สพฺพตฺถ ทินฺนํ โหติฯ ภิกฺขาปญฺญตฺติยา เทติ, ยตฺถ สงฺฆสฺส ธุวการา กริยฺยนฺติ, ตตฺถ เทติฯ สงฺฆสฺส เทติ, สมฺมุขีภูเตน สเงฺฆน ภาเชตพฺพํฯ อุภโตสงฺฆสฺส เทติ, พหุกาปิ ภิกฺขู โหนฺติ, เอกา ภิกฺขุนี โหติ, อุปฑฺฒํ ทาตพฺพํ, พหุกาปิ ภิกฺขุนิโย โหนฺติ, เอโก ภิกฺขุ โหติ, อุปฑฺฒํ ทาตพฺพํฯ วสฺสํวุฎฺฐสงฺฆสฺส เทติ, ยาวติกา ภิกฺขู ตสฺมิํ อาวาเส วสฺสํวุฎฺฐา, เตหิ ภาเชตพฺพํฯ อาทิสฺส เทติ, ยาคุยา วา ภเตฺต วา ขาทนีเย วา จีวเร วา เสนาสเน วา เภสเชฺช วา ฯ ปุคฺคลสฺส เทติ, ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติฯ

อฎฺฐจีวรมาติกา นิฎฺฐิตาฯ

จีวรกฺขนฺธโก อฎฺฐโมฯ

๒๓๓. ตสฺสุทฺทานํ

ราชคหโก เนคโม, ทิสฺวา เวสาลิยํ คณิํ;

ปุน ราชคหํ คนฺตฺวา, รโญฺญ ตํ ปฎิเวทยิฯ

ปุโตฺต สาลวติกาย, อภยสฺส หิ อตฺรโช;

ชีวตีติ กุมาเรน, สงฺขาโต ชีวโก อิติฯ

โส หิ ตกฺกสีลํ คนฺตฺวา, อุคฺคเหตฺวา มหาภิโส;

สตฺตวสฺสิกอาพาธํ, นตฺถุกเมฺมน นาสยิฯ

รโญฺญ ภคนฺทลาพาธํ, อาเลเปน อปากฑฺฒิ;

มมญฺจ อิตฺถาคารญฺจ, พุทฺธสงฺฆํ จุปฎฺฐหิฯ

ราชคหโก จ เสฎฺฐิ, อนฺตคณฺฐิ ติกิจฺฉิตํ;

ปโชฺชตสฺส มหาโรคํ, ฆตปาเนน นาสยิฯ

อธิการญฺจ สิเวยฺยํ, อภิสนฺนํ สิเนหติ;

ตีหิ อุปฺปลหเตฺถหิ, สมตฺติํสวิเรจนํฯ

ปกตตฺตํ วรํ ยาจิ, สิเวยฺยญฺจ ปฎิคฺคหิ;

จีวรญฺจ คิหิทานํ, อนุญฺญาสิ ตถาคโตฯ

ราชคเห ชนปเท พหุํ, อุปฺปชฺชิ จีวรํ;

ปาวาโร โกสิยเญฺจว, โกชโว อฑฺฒกาสิกํฯ

อุจฺจาวจา จ สนฺตุฎฺฐิ, นาคเมสาคเมสุํ จ;

ปฐมํ ปจฺฉา สทิสา, กติกา จ ปฎิหรุํฯ

ภณฺฑาคารํ อคุตฺตญฺจ, วุฎฺฐาเปนฺติ ตเถว จ;

อุสฺสนฺนํ โกลาหลญฺจ, กถํ ภาเช กถํ ทเทฯ

สกาติเรกภาเคน, ปฎิวีโส กถํ ทเท;

ฉกเณน สีตุทกา สีตุนฺที จ (สี.), สีตุณฺหิ จ (กตฺถจิ), อุตฺตริตุ น ชานเรฯ

อาโรเปนฺตา ภาชนญฺจ, ปาติยา จ ฉมาย จ;

อุปจิกามเชฺฌ ชีรนฺติ, เอกโต ปตฺถิเนฺนน จฯ

ผรุสาจฺฉินฺนจฺฉิพนฺธา , อทฺทสาสิ อุพฺภณฺฑิเต;

วีมํสิตฺวา สกฺยมุนิ, อนุญฺญาสิ ติจีวรํฯ

อเญฺญน อติเรเกน, อุปฺปชฺชิ ฉิทฺทเมว จ;

จาตุทฺทีโป วรํ ยาจิ, ทาตุํ วสฺสิกสาฎิกํฯ

อาคนฺตุคมิคิลานํ, อุปฎฺฐากญฺจ เภสชฺชํ;

ธุวํ อุทกสาฎิญฺจ, ปณีตํ อติขุทฺทกํฯ

ถุลฺลกจฺฉุมุขํ โขมํ, ปริปุณฺณํ อธิฎฺฐานํ;

ปจฺฉิมํ กโต ครุโก, วิกโณฺณ สุตฺตโมกิริฯ

ลุชฺชนฺติ นปฺปโหนฺติ, จ อนฺวาธิกํ พหูนิ จ;

อนฺธวเน อสฺสติยา, เอโก วสฺสํ อุตุมฺหิ จฯ

เทฺว ภาตุกา ราชคเห, อุปนโนฺท ปุน ทฺวิสุ;

กุจฺฉิวิกาโร คิลาโน, อุโภ เจว คิลานกา คิลายนา (ก.)ฯ

นคฺคา กุสา วากจีรํ, ผลโก เกสกมฺพลํ;

วาฬอุลูกปกฺขญฺจ, อชินํ อกฺกนาฬกํฯ

โปตฺถกํ นีลปีตญฺจ, โลหิตํ มญฺชิเฎฺฐน จ;

กณฺหา มหารงฺคนาม, อจฺฉินฺนทสิกา ตถาฯ

ทีฆปุปฺผผณทสา , กญฺจุติรีฎเวฐนํ;

อนุปฺปเนฺน ปกฺกมติ, สโงฺฆ ภิชฺชติ ตาวเทฯ

ปเกฺข ททนฺติ สงฺฆสฺส, อายสฺมา เรวโต ปหิ;

วิสฺสาสคาหาธิฎฺฐาติ, อฎฺฐ จีวรมาติกาติฯ

อิมมฺหิ ขนฺธเก วตฺถู ฉนฺนวุติฯ

จีวรกฺขนฺธโก นิฎฺฐิโตฯ