<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">४. चतुत्थवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. गिहिस्स अरहातिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="387"><hi rend="paranum">३८७</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0177"/> <pb ed="P" n="0.0073"/> गिहिस्स अरहाति कथा नाम होति। तत्थ येसं यसकुलपुत्तादीनं गिहिब्यञ्‍जने ठितानं अरहत्तप्पत्तिं दिस्वा ‘‘गिहि अस्स अरहा’’ति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स। तत्थ <hi rend="bold">गिहिस्सा</hi>ति यो गिहिसंयोजनसम्पयुत्तताय गिहि, सो अरहं अस्साति अत्थो। परवादी पन अधिप्पायं असल्‍लक्खेत्वा गिहिब्यञ्‍जनमत्तमेव पस्सन्तो पटिजानाति। इदानिस्स ‘‘गिहि नाम गिहिसंयोजनेन होति, न ब्यञ्‍जनमत्तेन। यथाह भगवा –</p>

<p rend="gatha1">‘अलङ्कतो चेपि समं चरेय्य,</p>

<p rend="gatha2">सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी।</p>

<p rend="gatha3">सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं,</p>

<p rend="gathalast">सो ब्राह्मणो सो समणो स भिक्खू’’’ति॥ (ध॰ प॰ १४२)।</p>

<p rend="bodytext">इमं <pb ed="V" n="0.0173"/> नयं दस्सेतुं <hi rend="bold">अत्थि अरहतो</hi>तिआदि आरद्धं। तं सब्बं उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">गिहिस्स अरहातिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">२. उपपत्तिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="388"><hi rend="paranum">३८८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि उपपत्तिकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘ओपपातिको होति तत्थपरिनिब्बायी’’तिवचनानि (पु॰ प॰ ३५-४०) अयोनिसो गहेत्वा सुद्धावासेसु उपपत्तिया अरहाति लद्धि, ‘‘येसं वा उपहच्‍चपरिनिब्बायी’’ति <pb ed="P" n="0.0074"/> पदं परिवत्तित्वा ‘‘उपपज्‍जपरिनिब्बायी’’ति परियापुणन्तानं सह उपपत्तिया अरहा होतीति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। तत्थ यस्मा उपपत्तिचित्तं नाम लोकियं, तेन सोतापन्‍नादयोपि न होन्ति, पगेव अरहा। तस्मास्स <pb ed="M" n="0.0178"/> इमं नयं दस्सेतुं <hi rend="bold">सह उपपत्तिया सोतापन्‍नो</hi>तिआदि आरद्धं।</p>

<p rend="bodytext" n="389"><hi rend="paranum">३८९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सारिपुत्तो</hi>तिआदि इमेसु महाथेरेसु को एकोपि सह उपपत्तिया अरहा नामाति चोदनत्थं वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext" n="390"><hi rend="paranum">३९०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपपत्तेसियेना</hi>ति पटिसन्धिचित्तेन। तञ्हि उपपत्तिं एसति गवेसति, तस्मा उपपत्तेसियन्ति वुच्‍चति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">उपपत्तिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">३. अनासवकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="391"><hi rend="paranum">३९१</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि अनासवकथा नाम होति। तत्थ ये धम्मा अनासवस्स अरहतो, सब्बे ते <pb ed="V" n="0.0174"/> अनासवाति येसं लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानं; ते सन्धाय <hi rend="bold">अरहतो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं अनासवा नाम मग्गादयो, किं तस्स तेयेव उप्पज्‍जन्तीति चोदनत्थं <hi rend="bold">मग्गो फल</hi>न्तिआदि आरद्धं। <hi rend="bold">चक्खु अनासव</hi>न्ति पुट्ठो तस्स सासवत्ता पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो अनासवस्सेतन्ति पटिजानाति।</p>

<p rend="bodytext" n="392"><hi rend="paranum">३९२</hi><hi rend="dot">.</hi> चीवरपञ्हे एकोव धम्मो अनासवो सासवो च होतीति लक्खणविरोधभया पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो अनासवस्स हुत्वा सासवस्स होतीति पटिजानाति। <hi rend="bold">तञ्‍ञेव अनासव</hi>न्ति पञ्हाद्वयेपि एसेव नयो। सकवादी पन <hi rend="bold">तञ्‍ञेवा</hi>ति अनुञ्‍ञातत्ता ‘‘मग्गो अनासवो हुत्वा’’तिआदीहि चोदेति। इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बोति।</p>

<p rend="centre">अनासवकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">४. समन्‍नागतकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="393"><hi rend="paranum">३९३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0179"/> <pb ed="P" n="0.0075"/> समन्‍नागतकथा नाम होति। तत्थ द्वे समन्‍नागमा पच्‍चुप्पन्‍नक्खणे समङ्गीभावसमन्‍नागमो च रूपावचरादीसु अञ्‍ञतरभूमिप्पत्तितो पटिलाभसमन्‍नागमो च। सो याव अधिगतविसेसा न परिहायति, तावदेव लब्भति। येसं पन ठपेत्वा इमे द्वे समन्‍नागमे अञ्‍ञो उपपत्तिधम्मवसेन एको समन्‍नागमो नाम होतीति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानं, तेसं पत्तिधम्मो नाम कोचि नत्थीति अनुबोधनत्थं <hi rend="bold">अरहा चतूहि फलेहि समन्‍नागतो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, पत्तिं सन्धाय पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथस्स ‘‘यदि ते अरहा चतूहि खन्धेहि विय चतूहि फलेहि समन्‍नागतो, एवं सन्ते ये चतूसु फलेसु चत्तारो फस्सादयो, तेहि ते अरहतो समन्‍नागतता पापुणाती’’ति चोदनत्थं <hi rend="bold">अरहा चतूहि फस्सेही</hi>तिआदि आरद्धं। तं सब्बं परवादिना एकक्खणे चतुन्‍नं फस्सादीनं अभावा पटिक्खित्तं। अनागामिपञ्हादीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext" n="395"><hi rend="paranum">३९५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सोतापत्तिफलं वीतिवत्तो</hi>ति न पठमज्झानं विय दुतियज्झानलाभी; पुन अनुप्पत्तिया <pb ed="V" n="0.0175"/> पन वीतिवत्तोति पुच्छति। <hi rend="bold">सोतापत्तिमग्ग</hi>न्तिआदि यं वीतिवत्तो, तेनस्स पुन असमन्‍नागमं दस्सेतुं आरद्धं।</p>

<p rend="bodytext" n="396"><hi rend="paranum">३९६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तेहि च अपरिहीनो</hi>ति पञ्हे यस्मा यथा पच्‍चनीकसमुदाचारेन लोकियज्झानधम्मा परिहायन्ति, न एवं लोकुत्तरा। मग्गेन हि ये किलेसा पहीयन्ति, फलेन च पटिप्पस्सम्भन्ति, ते तथा पहीनाव तथा पटिप्पस्सद्धायेव च होन्ति, तस्मा सकवादिना आमन्ताति पटिञ्‍ञातं। स्वायमत्थो परतो ‘‘अरहता चत्तारो मग्गा पटिलद्धा’’तिआदीसु पकासितोयेव। सेसं उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">समन्‍नागतकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">५. उपेक्खासमन्‍नागतकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="397"><hi rend="paranum">३९७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अरहा</hi> <pb ed="M" n="0.0180"/> <hi rend="bold">छहि उपेक्खाही</hi>ति कथायपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो। अरहा हि छसु द्वारेसु उपेक्खानं उप्पत्तिभब्बताय <pb ed="P" n="0.0076"/> ताहि समन्‍नागतोति वुच्‍चति, न एकक्खणे सब्बासं उप्पत्तिभावेनाति।</p>

<p rend="centre">उपेक्खासमन्‍नागतकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">६. बोधियाबुद्धोतिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="398"><hi rend="paranum">३९८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <hi rend="bold">बोधिया बुद्धो</hi>तिकथा नाम होति। तत्थ <hi rend="bold">बोधी</hi>ति चतुमग्गञाणस्सापि सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणस्सापि अधिवचनं। तस्मा येसं यथा ओदातेन वण्णेन ओदातो, सामेन वण्णेन सामो, एवं बोधिया बुद्धोति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानंयेव; ते सन्धाय पुच्छा च अनुयोगो च सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा च पटिक्खेपो च इतरस्स।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अतीताया</hi>ति <pb ed="V" n="0.0176"/> पञ्हे तस्मिं खणे अभावतो पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो पटिलाभं सन्धाय पटिजानाति। पुन किच्‍चवसेन पुट्ठो किच्‍चाभावतो पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो यं तेन ताय करणीयं कतं, तत्थ सम्मोहाभावं पटिजानाति। लेसोकासं पन अदत्वा <hi rend="bold">दुक्खं परिजानाती</hi>तिआदिना नयेन पुट्ठो तस्स किच्‍चस्स अभावा पटिक्खिपति।</p>

<p rend="bodytext">अनागतपञ्हे तस्मिं खणे मग्गञाणस्स अभावा पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो ‘‘अगमा राजगहं बुद्धो’’ति (सु॰ नि॰ ४१०) अनागताय बोधिया बुद्धभावं मञ्‍ञमानो पटिजानाति। <hi rend="bold">बोधिकरणीयं करोती</hi>ति पुट्ठो तस्मिं खणे किच्‍चाभावेन पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो यदि न करेय्य, बुद्धोति न वुच्‍चेय्य। यस्मा अवस्सं करिस्सति, तस्मा करोतियेव नामाति पटिजानाति। पुन लेसोकासं अदत्वा पुट्ठो पटिक्खिपति। पच्‍चुप्पन्‍नपञ्हो सद्धिं संसन्दनाय उत्तानत्थोव।</p>

<p rend="bodytext" n="399"><hi rend="paranum">३९९</hi><hi rend="dot">.</hi> तिस्सो बोधियो एकतो कत्वा पुट्ठो सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणं सन्धाय तीहिपि बुद्धोति वत्तब्बभावतो पटिजानाति। पुन तीहिति पुट्ठो सब्बासं <pb ed="M" n="0.0181"/> एकक्खणे अभावा पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नस्स सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणस्स वसेन पटिजानाति। पुन लेसोकासं अदत्वा सततं समितन्ति पुट्ठो पटिक्खिपति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न बत्तब्बं बोधिया</hi>ति पुच्छा परवादिस्स, बोधिया अभावक्खणे अबुद्धभावापत्तितो पटिञ्‍ञा सकवादिस्स। <hi rend="bold">ननु बोधिपटिलाभा</hi>ति पञ्हे पन यस्मिं सन्ताने बोधिसङ्खातं <pb ed="P" n="0.0077"/> मग्गञाणं उप्पन्‍नं, तत्थ बुद्धोति सम्मुतिसब्भावतो पटिञ्‍ञा तस्सेव। तस्स अधिप्पायं अजानित्वा हञ्‍चीति लद्धिट्ठपना परवादिस्स। इदानिस्स असल्‍लक्खणं पाकटं कातुं <hi rend="bold">बोधिपटिलाभा बुद्धोति बोधिया बुद्धो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स। तस्सत्थो – ‘‘किं ते यस्मा बोधिपटिलाभा बुद्धो, तस्मा बोधिया बुद्धो’’ति। इतरो ‘‘बोधिपटिलाभो नाम बोधिया उप्पज्‍जित्वा निरुद्धायपि सन्ताने उप्पन्‍नभावोयेव। बोधि नाम मग्गक्खणे ञाण’’न्ति इमं विभागं असल्‍लक्खेन्तोव पुन पटिजानाति। ततो सकवादिना <hi rend="bold">बोधिपटिलाभा बोधी</hi>ति पुट्ठो वचनोकासं अलभन्तो पटिक्खिपतीति।</p>

<p rend="centre">बोधियाबुद्धोतिकथावण्णना।</p>

<p rend="bodytext">इति इमा तिस्सोपि कथा उत्तरापथकानंयेव।</p>

<p rend="subhead">७. लक्खणकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="400"><hi rend="paranum">४००</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="V" n="0.0177"/> लक्खणकथा नाम होति। तत्थ ‘‘येहि समन्‍नागतस्स महापुरिसस्स द्वेव गतियो भवन्ती’’ति (दी॰ नि॰ १.२५८) इमं सुत्तं अयोनिसो गहेत्वा लक्खणसमन्‍नागतो बोधिसत्तोव होतीति येसं लद्धि, सेय्यथापि एतरहि उत्तरापथकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्‍कवत्तिसत्तो</hi>ति पञ्हेसु यस्मा चक्‍कवत्ती सत्तोपि च बोधिसत्तोपि, तस्मा अबोधिसत्तं सन्धाय पटिक्खिपति। बोधिसत्तं सन्धाय पटिजानाति।</p>

<p rend="bodytext" n="402"><hi rend="paranum">४०२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">द्वत्तिंसिमानी</hi>तिसुत्तं <pb ed="M" n="0.0182"/> बोधिसत्तमेव सन्धाय वुत्तं। सो हि पच्छिमे भवे बुद्धो होति, इतरेसु चक्‍कवत्ती, तस्मा आभतम्पि अनाभतसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">लक्खणकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">८. नियामोक्‍कन्तिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="403"><hi rend="paranum">४०३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="P" n="0.0078"/> नियामोक्‍कन्तिकथा नाम होति। तत्थ येसं घटिकारसुत्ते जोतिपालस्स पब्बज्‍जं सन्धाय ‘‘बोधिसत्तो कस्सपभगवतो पावचने ओक्‍कन्तनियामो चरितब्रह्मचरियो’’ति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि अन्धकानं; ते सन्धाय <hi rend="bold">बोधिसत्तो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, लद्धियं ठत्वा पटिञ्‍ञा इतरस्स। ततो यस्मा नियामोति वा ब्रह्मचरियन्ति वा अरियमग्गस्स नामं, बोधिसत्तानञ्‍च ठपेत्वा पारमीपूरणं अञ्‍ञा नियामोक्‍कन्ति नाम नत्थि। यदि भवेय्य, बोधिसत्तो सोतापन्‍नो सावको भवेय्य। न चेतमेवं। केवलञ्हि नं बुद्धा अत्तनो ञाणबले ठत्वा – ‘‘अयं बुद्धो भविस्सती’’ति ब्याकरोन्ति, तस्मा पुन <hi rend="bold">बोधिसत्तो</hi>ति अनुयोगो सकवादिस्स। पच्छिमभवं सन्धाय पटिक्खेपो इतरस्स। दुतियपञ्हे जोतिपालकालं सन्धाय पटिञ्‍ञा तस्सेव। <hi rend="bold">सावको हुत्वा</hi>तिआदीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">अनुस्सवियो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0178"/> अनुस्सवेन पटिविद्धधम्मो। पच्छिमभवं सन्धाय पटिक्खिपित्वा जोतिपालकाले अनुस्सवं सन्धाय पटिजानाति।</p>

<p rend="bodytext" n="404"><hi rend="paranum">४०४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अञ्‍ञं सत्थार</hi>न्तिआळारञ्‍च रामपुत्तञ्‍च सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">आयस्मा आनन्दो</hi>तिआदि ‘‘ओक्‍कन्तनियामाव सावका होन्ति, न इतरे ओक्‍कन्तनियामा एवरूपा होन्ती’’ति दस्सेतुं वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सावको जातिं वीतिवत्तो</hi>ति याय जातिया सावको, तं वीतिवत्तो अञ्‍ञस्मिं भवे असावको होतीति पुच्छति। इतरो सोतापन्‍नादीनं सोतापन्‍नादिसावकभावतो पटिक्खिपति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">नियामोक्‍कन्तिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">९. अपरापि समन्‍नागतकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="406"><hi rend="paranum">४०६</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0183"/> अपरापि समन्‍नागतकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘चतुत्थमग्गट्ठो पुग्गलो पत्तिधम्मवसेन तीहि फलेहि समन्‍नागतो’’ति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि अन्धकानं <pb ed="P" n="0.0079"/>; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। सेसमेत्थ हेट्ठा चतूहि फलेहि समन्‍नागतकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।</p>

<p rend="centre">अपरापि समन्‍नागतकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">१०. सब्बसंयोजनप्पहानकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="413"><hi rend="paranum">४१३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि संयोजनप्पहानकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘निप्परियायेनेव सब्बसंयोजनप्पहानं <pb ed="V" n="0.0179"/> अरहत्त’’न्ति लद्धि, सेय्यथापि एतरहि अन्धकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। पुन <hi rend="bold">सब्बे संयोजना</hi>ति पुट्ठो हेट्ठा वुत्तमग्गत्तयेन पहीने सन्धाय पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो तेन मग्गेन अप्पहीनस्स अभावा पटिजानाति। <hi rend="bold">सक्‍कायदिट्ठि</hi>आदीसुपि पठममग्गेन पहीनभावं सन्धाय पटिक्खिपति, चतुत्थमग्गेन अनवसेसप्पहानं सन्धाय पटिजानाति। एसेव नयो सब्बत्थाति।</p>

<p rend="centre">सब्बसंयोजनप्पहानकथावण्णना।</p>

<p rend="centre">चतुत्थो वग्गो।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
