<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">६. छट्ठवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. नियामकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="445-447"><hi rend="paranum">४४५-४४७</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0191"/> <pb ed="P" n="0.0089"/> नियामकथा नाम होति। तत्थ <hi rend="bold">नियामो</hi>ति ‘‘भब्बो नियामं ओक्‍कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्त’’न्ति (पु॰ प॰ १३) वचनतो अरियमग्गो वुच्‍चति। यस्मा पन तस्मिं उप्पज्‍जित्वा निरुद्धेपि पुग्गलो अनियतो नाम न होति, तस्मा ‘‘सो नियामो निच्‍चट्ठेन असङ्खतो’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि अन्धकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। ततो ‘‘यदि सो असङ्खतो, एवरूपेन तेन भवितब्ब’’न्ति दीपेन्तो <hi rend="bold">निब्बान</hi>न्तिआदिमाह। संसन्दनपुच्छा उत्तानत्थायेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अत्थि</hi> <pb ed="V" n="0.0187"/> <hi rend="bold">केची</hi>तिआदि नियामस्स सङ्खतभावदीपनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">मग्गो असङ्खतो</hi>तिपञ्हे तस्स उप्पादनिरोधभावतो पटिक्खिपतीति। <hi rend="bold">नियामो सङ्खतो</hi>तिपञ्हे निरुद्धेपि मग्गे नियामस्स अत्थितं सन्धाय पटिक्खिपति। <hi rend="bold">सोतापत्तिनियामो</hi>तिआदिपञ्हेसुपि अनुलोमतो च पटिलोमतो च इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो। <hi rend="bold">पञ्‍च असङ्खतानी</hi>ति पुट्ठो पञ्‍चन्‍नं असङ्खतानं आगतट्ठानं अपस्सन्तो पटिक्खिपति। दुतियं पुट्ठो चतुन्‍नं सम्मत्तनियामानं नियामवचनतो निब्बानस्स च असङ्खतभावतो पटिजानाति। मिच्छत्तनियामपञ्हो नियामवचनमत्तेन असङ्खतताय अयुत्तभावदीपनत्थं वुत्तोति।</p>

<p rend="centre">नियामकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">२. पटिच्‍चसमुप्पादकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="448"><hi rend="paranum">४४८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि पटिच्‍चसमुप्पादकथा नाम होति। तत्थ येसं निदानवग्गे ‘‘उप्पादा वा तथागतानं अनुप्पादा वा तथागतानं <pb ed="P" n="0.0090"/> ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता’’तिआदिवचनतो (सं॰ नि॰ २.२०) ‘‘पटिच्‍चसमुप्पादो असङ्खतो’’ति लद्धि, सेय्यथापि पुब्बसेलियानञ्‍च महिसासकानञ्‍च; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स।</p>

<p rend="bodytext" n="449"><hi rend="paranum">४४९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अविज्‍जा</hi> <pb ed="M" n="0.0192"/> <hi rend="bold">असङ्खता</hi>ति आदयो पञ्हा अविज्‍जादीनंयेव पटिच्‍चसमुप्पादभावदस्सनत्थं वुत्ता। येन पनत्थेन तत्थ एकेकं अङ्गं ‘‘पटिच्‍चसमुप्पादो’’ति वुच्‍चति, सो पटिच्‍चसमुप्पादविभङ्गे वुत्तोयेव।</p>

<p rend="bodytext" n="451"><hi rend="paranum">४५१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अविज्‍जापच्‍चया सङ्खाराति या तत्थ धम्मट्ठितता</hi>तिआदि येन सुत्तेन लद्धि पतिट्ठापिता, तस्सेव अत्थदस्सनेन लद्धिभिन्दनत्थं वुत्तं। अयञ्हेत्थ अत्थो – या अयं हेट्ठा ‘‘ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता’’ति वुत्ता न सा अञ्‍ञत्र अविज्‍जादीहि विसुं एका अत्थि। अविज्‍जादीनं पन पच्‍चयानंयेवेतं नामं। उप्पन्‍नेपि हि तथागते अनुप्पन्‍नेपि अविज्‍जातो सङ्खारा सम्भवन्ति, सङ्खारादीहि च विञ्‍ञाणादीनि, तस्मा ‘‘अविज्‍जापच्‍चया सङ्खारा’’ति <pb ed="V" n="0.0188"/> या एतस्मिं पदे सङ्खारधम्मानं कारणट्ठेन ठितताति धम्मट्ठितता। तेसंयेव च धम्मानं कारणट्ठेनेव नियामताति धम्मनियामताति अविज्‍जा वुच्‍चति। सा च असङ्खता, निब्बानञ्‍च असङ्खतन्ति पुच्छति। परवादी लद्धिवसेन पटिजानित्वा पुन <hi rend="bold">द्वे असङ्खतानी</hi>ति पुट्ठो सुत्ताभावेन पटिक्खिपित्वा लद्धिवसेनेव पटिजानाति। सेसपदेसुपि एसेव नयो। हेट्ठा वुत्तसदिसं पन तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।</p>

<p rend="centre">पटिच्‍चसमुप्पादकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">३. सच्‍चकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="452-454"><hi rend="paranum">४५२-४५४</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि सच्‍चकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथानि अवितथानी’’ति (सं॰ नि॰ ५.१०९०) सुत्तं निस्साय ‘‘चत्तारि सच्‍चानि निच्‍चानि असङ्खतानी’’ति लद्धि, सेय्यथापि पुब्बसेलियानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अयञ्हिस्स अधिप्पायो – दुक्खसमुदयमग्गेसु वत्थुसच्‍चं सङ्खतं, लक्खणसच्‍चं <pb ed="P" n="0.0091"/> असङ्खतं। निरोधे वत्थुसच्‍चं नाम नत्थि असङ्खतमेव तन्ति। तस्मा <hi rend="bold">आमन्ता</hi>ति आह। तं पनस्स लद्धिमत्तमेव। सो हि दुक्खं वत्थुसच्‍चं इच्छति, तथा समुदयं मग्गञ्‍च। यानि पन नेसं बाधनपभवनिय्यानिकलक्खणानि, तानि लक्खणसच्‍चं नामाति, न च बाधनलक्खणादीहि अञ्‍ञानि दुक्खादीनि नाम अत्थीति। <hi rend="bold">ताणानी</hi>तिआदीसु अधिप्पायो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुक्खसच्‍च</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0193"/> पञ्हे लद्धिवसेन लक्खणं सन्धाय पटिजानाति। <hi rend="bold">दुक्ख</hi>न्ति पञ्हे वत्थुं सन्धाय पटिक्खिपति। इतो परं सुद्धिकपञ्हा च संसन्दनपञ्हा च सब्बे पाळिअनुसारेनेव वेदितब्बा। अवसाने लद्धिपतिट्ठापनत्थं आहटसुत्तं अत्थस्स मिच्छा गहितत्ता अनाहटसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">सच्‍चकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">४. आरुप्पकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="455-456"><hi rend="paranum">४५५-४५६</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="V" n="0.0189"/> आरुप्पकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘चत्तारो आरुप्पा आनेञ्‍जा’’ति वचनं निस्साय ‘‘सब्बेपि ते धम्मा असङ्खता’’ति लद्धि, ते सन्धाय <hi rend="bold">आकासानञ्‍चायतन</hi>न्ति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति। साधकसुत्तम्पि अत्थं अजानित्वा आहटत्ता अनाहटसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">आरुप्पकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">५. निरोधसमापत्तिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="457-459"><hi rend="paranum">४५७-४५९</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि निरोधसमापत्तिकथा नाम होति। तत्थ <hi rend="bold">निरोधसमापत्ती</hi>ति चतुन्‍नं खन्धानं अप्पवत्ति। यस्मा पन सा करियमाना करियति, समापज्‍जियमाना समापज्‍जियति, तस्मा निप्फन्‍नाति वुच्‍चति। सङ्खतासङ्खतलक्खणानं पन <pb ed="P" n="0.0092"/> अभावेन न वत्तब्बा ‘‘सङ्खताति वा असङ्खता’’ति वा। तत्थ येसं ‘‘यस्मा सङ्खता न होति, तस्मा असङ्खता’’ति लद्धि, सेय्यथापि अन्धकानञ्‍चेव उत्तरापथकानञ्‍च; ते सन्धाय <hi rend="bold">निरोधसमापत्ती</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। <hi rend="bold">उप्पादेन्ती</hi>तिआदि समापज्‍जनपटिलाभवसेनेव वुत्तं। यथा पन रूपादयो असङ्खतधम्मे उप्पादेन्ति; न तथा तं केचि उप्पादेन्ति नाम। <hi rend="bold">निरोधा वोदानं वुट्ठान</hi>न्ति फलसमापत्ति वेदितब्बा। असङ्खता पन तं <pb ed="M" n="0.0194"/> नत्थियेव, तस्मा पटिक्खिपति। <hi rend="bold">तेन ही</hi>ति यस्मा सङ्खता न होति, तस्मा असङ्खताति लद्धि। इदं पन असङ्खतभावे कारणं न होतीति वुत्तम्पि अवुत्तसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">निरोधसमापत्तिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">६. आकासकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="460-462"><hi rend="paranum">४६०-४६२</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि आकासकथा नाम होति। तत्थ तिविधो आकासो – परिच्छेदाकासो <pb ed="V" n="0.0190"/>, कसिणुग्घाटिमाकासो, अजटाकासो। ‘‘तुच्छाकासो’’तिपि तस्सेव नामं। तेसु परिच्छेदाकासो सङ्खतो, इतरे <hi rend="bold">द्वे</hi> पञ्‍ञत्तिमत्ता। येसं पन ‘‘दुविधोपि यस्मा सङ्खतो न होति, तस्मा असङ्खतो’’ति लद्धि, सेय्यथापि उत्तरापथकानं महिसासकानञ्‍च; ते सन्धाय <hi rend="bold">आकासो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">आकासकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">७. आकासो सनिदस्सनोतिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="463-464"><hi rend="paranum">४६३-४६४</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि आकासो सनिदस्सनोतिकथा नाम होति। तत्थ येसं ताळच्छिद्दादीसु ञाणप्पवत्तिं निस्साय ‘‘सब्बोपि अजटाकासो <pb ed="P" n="0.0093"/> सनिदस्सनो’’ति लद्धि, सेय्यथापि अन्धकानं <pb ed="V" n="0.0191"/>; ते सन्धाय <hi rend="bold">आकासो सनिदस्सनो</hi>ति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘यदि सनिदस्सनो, एवंविधो भवेय्या’’ति चोदनत्थं <hi rend="bold">रूपन्ति</hi>आदि वुत्तं। <hi rend="bold">चक्खुञ्‍च पटिच्‍चा</hi>तिपञ्हेसु एवरूपस्स सुत्तस्स अभावेन पटिक्खिपित्वा तुलन्तरिकादीनं उपलद्धिं निस्साय पटिजानाति। <hi rend="bold">द्विन्‍नं रुक्खानं अन्तर</hi>न्ति एत्थ रुक्खरूपं चक्खुना दिस्वा अन्तरे रूपाभावतो आकासन्ति मनोद्वारविञ्‍ञाणं उप्पज्‍जति, न चक्खुविञ्‍ञाणं। सेसेसुपि एसेव नयो। तस्मा असाधकमेतन्ति।</p>

<p rend="centre">आकासो सनिदस्सनोतिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">१०. पथवीधातुसनिदस्सनातिआदिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="465-470"><hi rend="paranum">४६५-४७०</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0195"/> पथवीधातु सनिदस्सनातिआदिकथा नाम होति। तत्थ येसं पासाणउदकजालरुक्खचलनानञ्‍चेव पञ्‍चिन्द्रियपतिट्ठोकासानञ्‍च वण्णायतनं कायविञ्‍ञत्तिकाले हत्थपादादिरूपञ्‍च दिस्वा ‘‘पथवीधातुआदयो सनिदस्सना’’ति लद्धि, सेय्यथापि अन्धकानं; ते सन्धाय सब्बकथासु आदिपुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। सेसं सब्बत्थ पाळिअनुसारेन चेव हेट्ठा वुत्तनयेन च वेदितब्बन्ति। <hi rend="bold">पथवीधातु सनिदस्सना</hi>ति आदिं कत्वा <hi rend="bold">कायकम्मं सनिदस्सन</hi>न्ति परियोसानकथा निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">छट्ठो वग्गो।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
