<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">१८. अट्ठारसमवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. मनुस्सलोककथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="802-803"><hi rend="paranum">८०२-८०३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="P" n="0.0172"/> <pb ed="V" n="0.0259"/> मनुस्सलोककथा नाम होति। तत्थ ‘‘तथागतो लोके, जातो लोके संवड्ढो, लोकं अभिभुय्य विहरति <pb ed="M" n="0.0261"/> अनुपलित्तो लोकेना’’ति (सं॰ नि॰ ३.९४) सुत्तं अयोनिसो गहेत्वा ‘‘भगवा तुसितभवने निब्बत्तो तत्थेव वसति, न मनुस्सलोकं आगच्छति, निम्मितरूपमत्तकं पनेत्थ दस्सेती’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि एतरहि वेतुल्‍लकानंयेव, ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं पुट्ठोकासेन चेव सुत्तसाधनेन च सञ्‍ञापेतुं <hi rend="bold">ननु अत्थी</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">लोके जातो</hi>ति परवादी तुसितपुरं सन्धाय वदति। सत्थारा पनेतं मनुस्सलोकञ्‍ञेव सन्धाय लोकं वुत्तं। <hi rend="bold">लोकं अभिभुय्या</hi>ति परवादी मनुस्सलोकं अभिभवित्वाति दिट्ठिया वदति, सत्था पन आरम्मणलोकं अभिभवित्वा विहासि। <hi rend="bold">अनुपलित्तो लोकेना</hi>ति परवादी मनुस्सलोकेन अनुपलित्ततंव सन्धाय वदति, सत्था पन लोकधम्मेसु किलेसेहि अनुपलित्तो विहासि। तस्मा असाधकमेतन्ति।</p>

<p rend="centre">मनुस्सलोककथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">२. धम्मदेसनाकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="804-806"><hi rend="paranum">८०४-८०६</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि धम्मदेसनाकथा नाम होति। तत्थ ‘‘तुसितपुरे ठितो भगवा धम्मदेसनत्थाय अभिनिम्मितं पेसेसि, तेन चेव तस्स च देसनं सम्पटिच्छित्वा आयस्मता आनन्देन धम्मो <pb ed="P" n="0.0173"/> देसितो, न बुद्धेन भगवता’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि वेतुल्‍लकानञ्‍ञेव; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘यदि तेन धम्मो देसितो, स्वेव सत्था भवेय्या’’ति चोदेतुं <hi rend="bold">अभिनिम्मितो जिनो</hi>तिआदिमाह। इतरो तथा असम्पटिच्छन्तो पटिक्खिपति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">धम्मदेसनाकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">३. करुणाकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="807-808"><hi rend="paranum">८०७-८०८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="V" n="0.0260"/> करुणाकथा नाम होति। तत्थ पियायितानं वत्थूनं विपत्तिया सरागानं रागवसेन करुणापतिरूपिकं पवत्तिं दिस्वा ‘‘रागोव <pb ed="M" n="0.0262"/> करुणा नाम, सो च भगवतो नत्थि, तस्मा नत्थि बुद्धस्स भगवतो करुणा’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि उत्तरापथकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘करुणा नामेसा निक्‍किलेसताय चेव सत्तारम्मणताय च चेतोविमुत्तिताय च एकादसानिसंसताय च मेत्तादीहि समानजातिका, तस्मा यदि भगवतो करुणा नत्थि, मेत्तादयोपिस्स न सियु’’न्ति चोदनत्थं <hi rend="bold">नत्थि बुद्धस्स भगवतो मेत्ता</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">आकारुणिको</hi>ति पञ्हे तथारूपं वोहारं अपस्सन्तो पटिक्खिपति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">करुणाकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">४. गन्धजातकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="809"><hi rend="paranum">८०९</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि गन्धजातकथा नाम होति। तत्थ येसं बुद्धे भगवति अयोनिसो पेमवसेन ‘‘भगवतो उच्‍चारपस्सावो अञ्‍ञे गन्धजाते अतिविय अधिगण्हाति, नत्थि ततो च सुगन्धतरं गन्धजात’’न्ति लद्धि, सेय्यथापि एकच्‍चानं अन्धकानञ्‍चेव <pb ed="P" n="0.0174"/> उत्तरापथकानञ्‍च; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। सेसमेत्थ यथापाळिमेव निय्यातीति।</p>

<p rend="centre">गन्धजातकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">५. एकमग्गकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="810-811"><hi rend="paranum">८१०-८११</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि एकमग्गकथा नाम होति। तत्थ येसं बुद्धे भगवति अयोनिसो पेमवसेनेव <pb ed="V" n="0.0261"/> ‘‘भगवा सोतापन्‍नो हुत्वा सकदागामी, सकदागामी हुत्वा अनागामी, अनागामी हुत्वा अरहत्तं सच्छाकासि, एकेनेव पन अरियमग्गेन चत्तारि फलानि सच्छाकासी’’ति लद्धि, सेय्यथापि तेसञ्‍ञेव; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं चतूहि फलेहि सद्धिं उप्पन्‍नानं चतुन्‍नं फस्सादीनं एकतो <pb ed="M" n="0.0263"/> समोधानवसेन चोदेतुं <hi rend="bold">चतुन्‍नं फस्सान</hi>न्तिआदिमाह। <hi rend="bold">सोतापत्तिमग्गेना</hi>तिआदि ‘‘कतरमग्गेन सच्छिकरोती’’ति पुच्छनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">अरहत्तमग्गेना</hi>ति च वुत्ते तेन सक्‍कायदिट्ठिआदीनं पहानाभाववसेन चोदेति। <hi rend="bold">भगवा सोतापन्‍नो</hi>ति बुद्धभूतस्स सोतापन्‍नभावो नत्थीति पटिक्खिपति। परतो पञ्हद्वयेपि एसेव नयो। सेसमेत्थ यथापाळिमेव निय्यातीति।</p>

<p rend="centre">एकमग्गकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">६. झानसङ्कन्तिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="813-816"><hi rend="paranum">८१३-८१६</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि झानसङ्कन्तिकथा नाम होति। तत्थ येसं ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्‍चेव कामेहि पठमं झानं उपसम्पज्‍ज विहरति, वितक्‍कविचारानं वूपसमा दुतियं झानं, ततियं झानं, चतुत्थं झानं उपसम्पज्‍ज विहरती’’ति (सं॰ नि॰ ५.९२३-९३४) इमं पटिपाटिदेसनं <pb ed="P" n="0.0175"/> निस्साय ‘‘तस्स तस्स झानस्स उपचारप्पवत्तिं विनाव झाना झानं सङ्कमती’’ति लद्धि, सेय्यथापि महिसासकानञ्‍चेव एकच्‍चानञ्‍च अन्धकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘यदि ते दुतियज्झानूपचारं अप्पत्वा उप्पटिपाटिया पठमज्झाना दुतियज्झानमेव सङ्कमति, पठमतो ततियं, दुतियतो चतुत्थम्पि सङ्कमेय्या’’ति चोदेतुं <hi rend="bold">पठमा झाना</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">या पठमस्सा</hi>तिआदि ‘‘यदि पठमतो अनन्तरं दुतियं, दुतियादीहि वा ततियादीनि समापज्‍जति, एकावज्‍जनेन समापज्‍जेय्या’’ति चोदनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">कामे आदीनवतो</hi>ति पठमं कामे आदीनवतो मनसि करोतो पच्छा उप्पज्‍जति। झानक्खणे पनेस निमित्तमेव मनसि करोति। <hi rend="bold">तञ्‍ञेव पठम</hi>न्ति ‘‘यदि पुरिमजवनतो पच्छिमजवनं विय अनन्तरं उप्पज्‍जेय्य, ठपेत्वा पुरिमपच्छिमभावं लक्खणतो तञ्‍ञेव तं भवेय्या’’ति चोदेतुं पुच्छति। इमिना उपायेन <pb ed="V" n="0.0262"/> सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो। <hi rend="bold">विविच्‍चेव कामेही</hi>तिआदीहि पटिपाटिया झानानं देसितभावं दीपेति, न अनन्तरुप्पत्तिं, तस्मा असाधकन्ति।</p>

<p rend="centre">झानसङ्कन्तिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">७. झानन्तरिककथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="817-818"><hi rend="paranum">८१७-८१८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0264"/> झानन्तरिककथा नाम होति। तत्थ येसं समये ‘‘पञ्‍चकनये पञ्‍च झानानि विभत्तानि, केवलं तयो समाधी उद्दिट्ठा’’ति अवितक्‍कविचारमत्तस्स समाधिनो ओकासं अजानन्तानं ‘‘पठमस्स च दुतियस्स च झानस्स अन्तरे झानन्तरिका नाम एसा’’ति लद्धि, सेय्यथापि सम्मितियानञ्‍चेव एकच्‍चानञ्‍च अन्धकानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘झानम्पि चेतसिका धम्मा, फस्सादयोपि, तस्मा यदि झानन्तरिका नाम भवेय्य, फस्सन्तरिकादीहिपि भवितब्ब’’न्ति चोदनत्थं <hi rend="bold">अत्थि फस्सन्तरिका</hi>तिआदिमाह <pb ed="P" n="0.0176"/>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुतियस्स च झानस्सा</hi>ति ‘‘यदि झानन्तरिका नाम भवेय्य, दुतियततियादीनिपि झानानेव, तेसम्पि अन्तरिकाय भवितब्ब’’न्ति चोदनत्थं वुत्तं। सो केवलं लद्धिया अभावेन पटिक्खिपति चेव पटिजानाति च। <hi rend="bold">पठमस्स चा</hi>ति पुट्ठो लद्धिवसेन पटिजानाति।</p>

<p rend="bodytext" n="819"><hi rend="paranum">८१९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सवितक्‍को सविचारो</hi>तिआदि ‘‘तिण्णम्पि समाधीनं समाधिभावे समाने अवितक्‍को विचारमत्तोव समाधि झानन्तरिको, न इतरोति को एत्थ विसेसहेतू’’ति चोदनत्थं वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext" n="820-822"><hi rend="paranum">८२०-८२२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">द्विन्‍नं झानानं पटुप्पन्‍नान</hi>न्ति पठमदुतियानि सन्धाय पुच्छति। इतरो ‘‘तेसं पच्‍चुप्पन्‍नानंयेव अन्तरे अवितक्‍को विचारमत्तो समाधि झानन्तरिको नाम होती’’ति लद्धिया पटिजानाति। <hi rend="bold">पठमं झानं निरुद्ध</hi>न्ति पुट्ठो तिण्णं एकक्खणे पवत्ति न युत्ताति पटिजानाति <pb ed="V" n="0.0263"/>। <hi rend="bold">अवितक्‍को विचारमत्तो समाधि पठमं झान</hi>न्ति चतुक्‍कनयवसेन पुच्छति। सकवादी तस्मिं नये तस्स अभावा पटिक्खिपति। <hi rend="bold">ननु तयो समाधी</hi>ति एत्थायमधिप्पायो – यथा तेसु तीसु समाधीसु द्वे समाधी झानानेव, न झानन्तरिका, एवं इतरेनपि झानेनेव भवितब्बं, न झानन्तरिकायाति।</p>

<p rend="centre">झानन्तरिककथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">८. समापन्‍नो सद्दं सुणातीतिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="823-825"><hi rend="paranum">८२३-८२५</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0265"/> समापन्‍नो सद्दं सुणातीतिकथा नाम होति। तत्थ ‘‘यस्मा पठमस्स झानस्स सद्दो कण्डको वुत्तो भगवता, यदि च समापन्‍नो तं न सुणेय्य, कथं कण्डको सिया। तस्मा समापन्‍नो सद्दं, सुणाती’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि पुब्बसेलियानं; ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। <hi rend="bold">चक्खुना रूपं पस्सती</hi>तिआदि ‘‘समापन्‍नस्स ताव पञ्‍चद्वारप्पवत्तं नत्थि, तस्मिं असति <pb ed="P" n="0.0177"/> यदि सो सद्दं सुणेय्य, रूपम्पि पस्सेय्या’’ति चोदनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">सद्दो कण्डको</hi>ति विक्खेपकरत्ता वुत्तं। ओळारिकेन हि सद्देन सोते घट्टिते पठमज्झानतो वुट्ठानं होति, तेनेतं वुत्तं, तस्मा असाधकं। <hi rend="bold">दुतियस्स झानस्सा</hi>तिआदि ‘‘यथा अञ्‍ञोपि कण्डको अन्तोसमापत्तियं नत्थि, एवं सद्दस्सवनम्पी’’ति बोधनत्थं वुत्तं, तं सब्बं उत्तानत्थमेवाति।</p>

<p rend="centre">समापन्‍नो सद्दं सुणातीतिकथावण्णना।</p>

<p rend="subhead">९. चक्खुनारूपंपस्सतीतिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="826-827"><hi rend="paranum">८२६-८२७</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि चक्खुना रूपं पस्सतीतिकथा नाम होति। तत्थ ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा’’ति वचनं निस्साय ‘‘पसादचक्खुमेव रूपं पस्सती’’ति येसं लद्धि, सेय्यथापि महासङ्घिकानं <pb ed="V" n="0.0264"/>, ते सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्‍ञा इतरस्स। अथ नं ‘‘यदि चक्खुना रूपं पस्सेय्य, रूपेन रूपं पस्सेय्याती’’ति चोदेतुं <hi rend="bold">रूपेन रूपं पस्सती</hi>ति आह। इतरो रूपायतनं सन्धाय पटिक्खिपित्वा पुन पुट्ठो चक्खुमेव सन्धाय पटिजानाति। <hi rend="bold">पटिविजानाती</hi>ति एत्थ अयमधिप्पायो – पस्सतीति हि मयं पटिजाननं सन्धाय पुच्छाम, न चक्खूपसंहारमत्तं। तस्मा वदेहि ताव ‘‘किं ते चक्खुमा रूपेन रूपं पटिविजानाती’’ति। इतरो पुरिमनयेनेव पटिक्खिपति चेव पटिजानाति च। अथ नं ‘‘एवं सन्ते रूपं मनोविञ्‍ञाणं आपज्‍जति, तञ्हि पटिविजानाति नामा’’ति चोदेतुं <hi rend="bold">रूपं मनोविञ्‍ञाण</hi>न्ति आह। इतरो लेसं अलभन्तो पटिक्खिपतेव। <hi rend="bold">अत्थि चक्खुस्स आवट्टना</hi>तिआदि ‘‘यदि चक्खु पटिविजाननट्ठेन पस्सति, चक्खुविञ्‍ञाणस्स विय तस्सापि आवज्‍जनाय <pb ed="M" n="0.0266"/> भवितब्ब’’न्ति चोदेतुं पुच्छति। इतरो यस्मा न आवज्‍जनपटिबद्धं चक्खु, न तं आवज्‍जनानन्तरं उप्पज्‍जति, तस्मा <hi rend="bold">न हेव</hi>न्ति पटिक्खिपति। <hi rend="bold">सोतेन सद्द</hi>न्तिआदीसुपि <pb ed="P" n="0.0178"/> एसेव नयो। <hi rend="bold">इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं पस्सती</hi>ति ससम्भारकथानयेन वुत्तं। यथा हि उसुना विज्झन्तोपि ‘‘धनुना विज्झती’’ति वुच्‍चति, एवं चक्खुविञ्‍ञाणेन पस्सन्तोपि ‘‘चक्खुना पस्सती’’ति वुत्तो, तस्मा असाधकमेतं। सेसेसुपि एसेव नयोपि।</p>

<p rend="centre">चक्खुना रूपं पस्सतीतिकथावण्णना।</p>

<p rend="centre">अट्ठारसमो वग्गो।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
