<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="centre">॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥</p>

<p rend="nikaya">संयुत्तनिकाये</p>

<p rend="book">खन्धवग्ग-अट्ठकथा</p>

<p rend="chapter">१. खन्धसंयुत्तं</p>

<p rend="title">१. नकुलपितुवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. नकुलपितुसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">खन्धियवग्गस्स</hi> <pb ed="V" n="2.0219"/> <pb ed="P" n="2.0249"/> <pb ed="M" n="2.0229"/> पठमे <hi rend="bold">भग्गेसू</hi>ति एवंनामके जनपदे। <hi rend="bold">सुसुमारगिरे</hi>ति सुसुमारगिरनगरे। तस्मिं किर मापियमाने सुसुमारो सद्दमकासि, तेनस्स ‘‘सुसुमारगिर’’न्त्वेव नामं अकंसु। <hi rend="bold">भेसकळावने</hi>ति भेसकळाय नाम यक्खिनिया अधिवुत्थत्ता एवंलद्धनामे वने। तदेव मिगगणस्स <pb ed="V" n="2.0220"/> अभयत्थाय दिन्‍नत्ता <hi rend="bold">मिगदायो</hi>ति वुच्‍चति। भगवा तस्मिं जनपदे तं नगरं निस्साय तस्मिं वनसण्डे विहरति। <hi rend="bold">नकुलपिता</hi>ति नकुलस्स नाम दारकस्स पिता।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जिण्णो</hi>ति जराजिण्णो। <hi rend="bold">वुड्ढो</hi>ति वयोवुड्ढो। <hi rend="bold">महल्‍लको</hi>ति जातिमहल्‍लको। <hi rend="bold">अद्धगतो</hi>ति तियद्धगतो। <hi rend="bold">वयोअनुप्पत्तो</hi>ति तेसु तीसु अद्धेसु पच्छिमवयं अनुप्पत्तो। <hi rend="bold">आतुरकायो</hi>ति गिलानकायो। इदञ्हि सरीरं सुवण्णवण्णम्पि निच्‍चपग्घरणट्ठेन आतुरंयेव नाम <pb ed="M" n="2.0230"/>। विसेसेन पनस्स जरातुरता ब्याधातुरता मरणातुरताति तिस्सो आतुरता होन्ति। तासु किञ्‍चापि एसो महल्‍लकत्ता जरातुरोव, अभिण्हरोगताय पनस्स ब्याधातुरता इध अधिप्पेता। <hi rend="bold">अभिक्खणातङ्को</hi>ति अभिण्हरोगो निरन्तररोगो। <hi rend="bold">अनिच्‍चदस्सावी</hi>ति ताय आतुरताय इच्छितिच्छितक्खणे आगन्तुं असक्‍कोन्तो कदाचिदेव दट्ठुं लभामि, न सब्बकालन्ति अत्थो। <hi rend="bold">मनोभावनीयान</hi>न्ति मनवड्ढकानं <pb ed="P" n="2.0250"/>। येसु हि दिट्ठेसु कुसलवसेन चित्तं वड्ढति, ते सारिपुत्तमोग्गल्‍लानादयो महाथेरा मनोभावनीया नाम। <hi rend="bold">अनुसासतू</hi>ति पुनप्पुनं सासतु। पुरिमञ्हि वचनं ओवादो नाम, अपरापरं अनुसासनी नाम। ओतिण्णे वा वत्थुस्मिं वचनं ओवादो नाम, अनोतिण्णे तन्तिवसेन वा पवेणिवसेन वा वुत्तं अनुसासनी नाम। अपिच ओवादोति वा अनुसासनीति वा अत्थतो एकमेव, ब्यञ्‍जनमत्तमेव नानं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आतुरो हाय</hi>न्ति आतुरो हि अयं, सुवण्णवण्णो पियङ्गुसामोपि समानो निच्‍चपग्घरणट्ठेन आतुरोयेव। <hi rend="bold">अण्डभूतो</hi>ति अण्डं विय भूतो दुब्बलो। यथा कुक्‍कुटण्डं वा मयूरण्डं वा गेण्डुकं विय गहेत्वा खिपन्तेन वा पहरन्तेन वा न सक्‍का कीळितुं, तावदेव भिज्‍जति, एवमयम्पि कायो कण्टकेपि खाणुकेपि पक्खलितस्स भिज्‍जतीति अण्डं विय भूतोति अण्डभूतो। <hi rend="bold">परियोनद्धो</hi>ति सुखुमेन छविमत्तेन परियोनद्धो। अण्डञ्हि सारतचेन परियोनद्धं, तेन डंसमकसादयो निलीयित्वापि छविं छिन्दित्वा यूसं पग्घरापेतुं न सक्‍कोन्ति। इमस्मिं पन छविं छिन्दित्वा यं इच्छन्ति, तं करोन्ति। एवं सुखुमाय छविया परियोनद्धो। <hi rend="bold">किमञ्‍ञत्र बाल्या</hi>ति बालभावतो अञ्‍ञं किमत्थि? बालोयेव अयन्ति अत्थो। <hi rend="bold">तस्मा</hi>ति यस्मा अयं कायो एवरूपो, तस्मा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तेनुपसङ्कमी</hi>ति रञ्‍ञो चक्‍कवत्तिस्स उपट्ठानं गन्त्वा अनन्तरं परिणायकरतनस्स उपट्ठानं गच्छन्तो राजपुरिसो विय, सद्धम्मचक्‍कवत्तिस्स भगवतो उपट्ठानं गन्त्वा, अनन्तरं धम्मसेनापतिस्स <pb ed="V" n="2.0221"/> अपचितिं कातुकामो येनायस्मा सारिपुत्तो, तेनुपसङ्कमि। <hi rend="bold">विप्पसन्‍नानी</hi>ति सुट्ठु पसन्‍नानि। <hi rend="bold">इन्द्रियानी</hi>ति मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि। <hi rend="bold">परिसुद्धो</hi>ति निद्दोसो। <hi rend="bold">परियोदातो</hi>ति <pb ed="M" n="2.0231"/> तस्सेव वेवचनं। निरुपक्‍किलेसतायेव हि एस परियोदातोति वुत्तो, न सेतभावेन। एतस्स च परियोदाततं दिस्वाव <pb ed="P" n="2.0251"/> इन्द्रियानं विप्पसन्‍नतं अञ्‍ञासि। नयग्गाहपञ्‍ञा किरेसा थेरस्स।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कथञ्हि नो सिया</hi>ति केन कारणेन न लद्धा भविस्सति? लद्धायेवाति अत्थो। इमिना किं दीपेति? सत्थुविस्सासिकभावं। अयं किर सत्थु दिट्ठकालतो पट्ठाय पितिपेमं, उपासिका चस्स मातिपेमं पटिलभति। उभोपि ‘‘मम पुत्तो’’ति सत्थारं वदन्ति। भवन्तरगतो हि नेसं सिनेहो। सा किर उपासिका पञ्‍च जातिसतानि तथागतस्स माताव, सो च, गहपति, पिताव अहोसि। पुन पञ्‍च जातिसतानि उपासिका महामाता, उपासको महापिता, तथा चूळामाता चूळपिताति। एवं सत्था दियड्ढअत्तभावसहस्सं तेसंयेव हत्थे वड्ढितो। तेनेव ते यं नेव पुत्तस्स, न पितु सन्तिके कथेतुं सक्‍का, तं सत्थु सन्तिके निसिन्‍ना कथेन्ति। इमिनायेव च कारणेन भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं उपासकानं विस्सासिकानं यदिदं नकुलपिता गहपति, यदिदं नकुलमाता गहपतानी’’ति (अ॰ नि॰ १.२५७) ते एतदग्गे ठपेसि। इति सो इमं विस्सासिकभावं पकासेन्तो <hi rend="bold">कथञ्हि नो सिया</hi>ति आह। <hi rend="bold">अमतेन अभिसित्तो</hi>ति नस्सिध अञ्‍ञं किञ्‍चि झानं वा विपस्सना वा मग्गो वा फलं वा ‘‘अमताभिसेको’’ति दट्ठब्बो, मधुरधम्मदेसनायेव पन ‘‘अमताभिसेको’’ति वेदितब्बो। <hi rend="bold">दूरतोपी</hi>ति तिरोरट्ठापि तिरोजनपदापि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अस्सुतवा पुथुज्‍जनो</hi>ति इदं वुत्तत्थमेव। <hi rend="bold">अरियानं अदस्सावी</hi>तिआदीसु <hi rend="bold">अरिया</hi>ति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन अरणीयतो बुद्धा च पच्‍चेकबुद्धा च बुद्धसावका च वुच्‍चन्ति। बुद्धा एव वा इध अरिया। यथाह – ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे॰… तथागतो अरियो’’ति वुच्‍चतीति (सं॰ नि॰ ५.१०९८)। <hi rend="bold">सप्पुरिसान</hi>न्ति एत्थ पन पच्‍चेकबुद्धा तथागतसावका च सप्पुरिसाति वेदितब्बा। ते हि लोकुत्तरगुणयोगेन सोभना पुरिसाति <pb ed="P" n="2.0252"/> सप्पुरिसा। सब्बेव वा एते द्वेधापि वुत्ता। बुद्धापि हि अरिया च सप्पुरिसा च, पच्‍चेकबुद्धा बुद्धसावकापि। यथाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘यो <pb ed="V" n="2.0222"/> <pb ed="M" n="2.0232"/> वे कतञ्‍ञू कतवेदि धीरो,</p>

<p rend="gatha2">कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति।</p>

<p rend="gatha3">दुखितस्स सक्‍कच्‍च करोति किच्‍चं,</p>

<p rend="gathalast">तथाविधं सप्पुरिसं वदन्ती’’ति॥ (जा॰ २.१७.७८)।</p>

<p rend="bodytext">‘‘कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’’ति एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो, कतञ्‍ञुतादीहि पच्‍चेकबुद्धबुद्धाति। इदानि यो तेसं अरियानं अदस्सनसीलो, न च दस्सने साधुकारी, सो ‘‘अरियानं अदस्सावी’’ति वेदितब्बो। सो च चक्खुना अदस्सावी, ञाणेन अदस्सावीति दुविधो। तेसु ञाणेन अदस्सावी इध अधिप्पेतो। मंसचक्खुना हि दिब्बचक्खुना वा अरिया दिट्ठापि अदिट्ठाव होन्ति तेसं चक्खूनं वण्णमत्तग्गहणतो न अरियभावगोचरतो। सोणसिङ्गालादयोपि चक्खुना अरिये पस्सन्ति, न चेते अरियानं दस्साविनो नाम।</p>

<p rend="bodytext">तत्रिदं वत्थु – चित्तलपब्बतवासिनो किर खीणासवत्थेरस्स उपट्ठाको वुड्ढपब्बजितो एकदिवसं थेरेन सद्धिं पिण्डाय चरित्वा, थेरस्स पत्तचीवरं गहेत्वा, पिट्ठितो आगच्छन्तो थेरं पुच्छि – ‘‘अरिया नाम, भन्ते, कीदिसा’’ति? थेरो आह – ‘‘इधेकच्‍चो महल्‍लको अरियानं पत्तचीवरं गहेत्वा वत्तपटिवत्तं कत्वा सहचरन्तोपि नेव अरिये जानाति, एवं दुज्‍जानावुसो, अरिया’’ति। एवं वुत्तेपि सो नेव अञ्‍ञासि। तस्मा न चक्खुना दस्सनं दस्सनं, ञाणेन दस्सनमेव दस्सनं। यथाह – ‘‘किं ते, वक्‍कलि, इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन? यो खो, वक्‍कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सति। यो मं पस्सति, सो धम्मं पस्सती’’ति (सं॰ नि॰ ३.८७)। तस्मा चक्खुना पस्सन्तोपि ञाणेन अरियेहि दिट्ठं अनिच्‍चादिलक्खणं अपस्सन्तो, अरियाधिगतञ्‍च धम्मं अनधिगच्छन्तो अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च अदिट्ठत्ता ‘‘अरियानं अदस्सावी’’ति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरियधम्मस्स अकोविदो</hi>ति, सतिपट्ठानादिभेदे अरियधम्मे अकुसलो। <hi rend="bold">अरियधम्मे अविनीतो</hi>ति एत्थ पन –</p>

<p rend="gatha1">‘‘दुविधो विनयो नाम, एकमेकेत्थ पञ्‍चधा।</p>

<p rend="gathalast">अभावतो तस्स अयं, अविनीतोति वुच्‍चति’’॥</p>

<p rend="bodytext">अयञ्हि <pb ed="V" n="2.0223"/> <pb ed="P" n="2.0253"/> <pb ed="M" n="2.0233"/> संवरविनयो पहानविनयोति दुविधो विनयो। एत्थ च दुविधेपि विनये एकमेको विनयो पञ्‍चधा भिज्‍जति। <hi rend="bold">संवरविनयो</hi>पि हि सीलसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरोति पञ्‍चविधो। <hi rend="bold">पहानविनयो</hi>पि तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं समुच्छेदप्पहानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं निस्सरणप्पहानन्ति पञ्‍चविधो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’ति (विभ॰ ५११) अयं <hi rend="bold">सीलसंवरो</hi>। ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्‍जती’’ति अयं (दी॰ नि॰ १.२१३; म॰ नि॰ १.२९५; सं॰ नि॰ ४.२३९; अ॰ नि॰ ३.१६) <hi rend="bold">सतिसंवरो</hi>।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)</p>

<p rend="gatha2">सति तेसं निवारणं।</p>

<p rend="gatha3">सोतानं संवरं ब्रूमि,</p>

<p rend="gathalast">पञ्‍ञायेते पिधीयरे’’ति॥ (सु॰ नि॰ १०४१; चूळनि॰ अजितमाणवपुच्छानिद्देस.४) –</p>

<p rend="unindented">अयं <hi rend="bold">ञाणसंवरो</hi>। ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’ति (म॰ नि॰ १.२४; अ॰ नि॰ ४.११४; ६.५८) अयं <hi rend="bold">खन्तिसंवरो</hi>। ‘‘उप्पन्‍नं कामवितक्‍कं नाधिवासेती’’ति (म॰ नि॰ १.२६; अ॰ नि॰ ४.११४; ६.५८) अयं <hi rend="bold">वीरियसंवरो</hi>। सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्‍च कायदुच्‍चरितादीनं संवरणतो ‘‘संवरो’’ विनयनतो ‘‘विनयो’’ति वुच्‍चति। एवं ताव संवरविनयो पञ्‍चधा भिज्‍जतीति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">तथा यं नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसु पटिपक्खभावतो दीपालोकेनेव तमस्स, तेन तेन विपस्सनाञाणेन तस्स तस्स अनत्थस्स पहानं। सेय्यथिदं – नामरूपववत्थानेन सक्‍कायदिट्ठिया, पच्‍चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथीभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘‘अहं ममा’’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्‍ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभये अभयसञ्‍ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्‍ञाय, निब्बिदानुपस्सनाय अभिरतिसञ्‍ञाय <pb ed="M" n="2.0234"/>, मुच्‍चितुकम्यताञाणेन अमुच्‍चितुकामताय। उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन <pb ed="V" n="2.0224"/> धम्मट्ठितियं निब्बाने च पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तगाहस्स पहानं, एतं <hi rend="bold">तदङ्गप्पहानं</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">यं <pb ed="P" n="2.0254"/> पन उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिभावनिवारणतो घटप्पहारेनेव उदकपिट्ठे सेवालस्स, तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानं, एतं <hi rend="bold">विक्खम्भनप्पहानं</hi> नाम। यं चतुन्‍नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो सन्ताने ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना नयेन (ध॰ स॰ २७७; विभ॰ ६२८) वुत्तस्स समुदयपक्खिकस्स किलेसगणस्स अच्‍चन्तं अप्पवत्तिभावेन पहानं, इदं <hi rend="bold">समुच्छेदप्पहानं</hi> नाम। यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं, एतं <hi rend="bold">पटिप्पस्सद्धिप्पहानं</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">यं सब्बसङ्खतनिस्सटत्ता पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं <hi rend="bold">निस्सरणप्पहानं</hi> नाम। सब्बम्पि चेतं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्‍चति। तंतंपहानवतो वा तस्स तस्स विनयस्स सम्भवतोपेतं ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्‍चति। एवं पहानविनयोपि पञ्‍चधा भिज्‍जतीति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">एवमयं सङ्खेपतो दुविधो, भेदतो च दसविधो विनयो भिन्‍नसंवरत्ता पहातब्बस्स च अप्पहीनत्ता यस्मा एतस्स अस्सुतवतो पुथुज्‍जनस्स नत्थि, तस्मा अभावतो तस्स अयं ‘‘अविनीतो’’ति वुच्‍चतीति। एस नयो <hi rend="bold">सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो</hi>ति एत्थापि। निन्‍नानाकरणञ्हि एतं अत्थतो। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘येव ते अरिया, तेव ते सप्पुरिसा। येव ते सप्पुरिसा, तेव ते अरिया। यो एव सो अरियानं धम्मो, सो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो। यो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो, सो एव सो अरियानं धम्मो। येव ते अरियविनया, तेव ते सप्पुरिसविनया। येव ते सप्पुरिसविनया <pb ed="M" n="2.0235"/>, तेव ते अरियविनया। अरियेति वा सप्पुरिसेति वा, अरियधम्मेति वा सप्पुरिसधम्मेति वा, अरियविनयेति वा सप्पुरिसविनयेति वा एसेसे एके एकट्ठे समे समभागे तज्‍जाते तञ्‍ञेवा’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपं अत्ततो समनुपस्सती</hi>ति इधेकच्‍चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति, ‘‘यं रूपं, सो अहं <pb ed="V" n="2.0225"/>, यो अहं, तं रूप’’न्ति रूपञ्‍च <pb ed="P" n="2.0255"/> अत्तञ्‍च अद्वयं समनुपस्सति। सेय्यथापि नाम तेलप्पदीपस्स झायतो या अच्‍चि, सो वण्णो। यो वण्णो, सा अच्‍चीति अच्‍चिञ्‍च वण्णञ्‍च अद्वयं समनुपस्सति, एवमेव इधेकच्‍चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे॰… अद्वयं समनुपस्सतीति एवं रूपं ‘‘अत्ता’’ति दिट्ठिपस्सनाय पस्सति। <hi rend="bold">रूपवन्तं वा अत्तान</hi>न्ति अरूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा छायावन्तं रुक्खं विय तं रूपवन्तं समनुपस्सति। <hi rend="bold">अत्तनि वा रूप</hi>न्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा पुप्फस्मिं गन्धं विय अत्तनि रूपं समनुपस्सति। <hi rend="bold">रूपस्मिं वा अत्तान</hi>न्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा करण्डके मणिं विय तं अत्तानं रूपस्मिं समनुपस्सति। <hi rend="bold">परियुट्ठट्ठायी</hi>ति परियुट्ठानाकारेन अभिभवनाकारेन ठितो, ‘‘अहं रूपं, मम रूप’’न्ति एवं तण्हादिट्ठीहि गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गण्हनको नाम होतीति अत्थो। <hi rend="bold">तस्स तं रूप</hi>न्ति तस्स तं एवं गहितं रूपं। वेदनादीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति सुद्धरूपमेव अत्ताति कथितं। ‘‘रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं, वेदनं अत्ततो…पे॰… सञ्‍ञं… सङ्खारे… विञ्‍ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमेसु सत्तसु ठानेसु अरूपं अत्ताति कथितं। ‘‘वेदनावन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा वेदनं, वेदनाय वा अत्तान’’न्ति एवं चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेन द्वादससु ठानेसु रूपारूपमिस्सको अत्ता कथितो। तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, वेदनं… सञ्‍ञं… सङ्खारे… विञ्‍ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमेसु पञ्‍चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता, अवसेसेसु सस्सतदिट्ठीति एवमेत्थ पन्‍नरस भवदिट्ठियो पञ्‍च विभवदिट्ठियो होन्ति, ता सब्बापि मग्गावरणा, न सग्गावरणा, पठममग्गवज्झाति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवं</hi> <pb ed="M" n="2.0236"/> <hi rend="bold">खो, गहपति, आतुरकायो चेव होति आतुरचित्तो चा</hi>ति कायो नाम बुद्धानम्पि आतुरोयेव। चित्तं पन रागदोसमोहानुगतं आतुरं नाम, तं इध दस्सितं। <hi rend="bold">नो च आतुरचित्तो</hi>ति इध निक्‍किलेसताय चित्तस्स अनातुरभावो <pb ed="P" n="2.0256"/> दस्सितो। इति इमस्मिं सुत्ते लोकियमहाजनो आतुरकायो चेव आतुरचित्तो चाति दस्सितो, खीणासवा आतुरकाया अनातुरचित्ता, सत्त सेखा नेव आतुरचित्ता, न अनातुरचित्ताति वेदितब्बा। भजमाना पन अनातुरचित्ततंयेव भजन्तीति। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. देवदहसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="V" n="2.0226"/> <hi rend="bold">देवदह</hi>न्ति देवा वुच्‍चन्ति राजानो, तेसं मङ्गलदहो, सयंजातो वा सो दहोति, तस्मा ‘‘देवदहो’’ति वुत्तो। तस्स अविदूरे निगमो देवदहन्त्वेव नपुंसकलिङ्गवसेन सङ्खं गतो। <hi rend="bold">पच्छाभूमगमिका</hi>ति पच्छाभूमं अपरदिसायं निविट्ठं जनपदं गन्तुकामा। <hi rend="bold">निवास</hi>न्ति तेमासं वस्सावासं। <hi rend="bold">अपलोकितो</hi>ति आपुच्छितो। <hi rend="bold">अपलोकेथा</hi>ति आपुच्छथ। कस्मा थेरं आपुच्छापेति? ते सभारे कातुकामताय। यो हि एकविहारे वसन्तोपि सन्तिकं न गच्छति पक्‍कमन्तो अनापुच्छा पक्‍कमति, अयं निब्भारो नाम। यो एकविहारे वसन्तोपि आगन्त्वा पस्सति, पक्‍कमन्तो आपुच्छति, अयं सभारो नाम। इमेपि भिक्खू भगवा ‘‘एवमिमे सीलादीहि वड्ढिस्सन्ती’’ति सभारे कातुकामो आपुच्छापेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पण्डितो</hi>ति धातुकोसल्‍लादिना चतुब्बिधेन पण्डिच्‍चेन समन्‍नागतो। <hi rend="bold">अनुग्गाहको</hi>ति आमिसानुग्गहेन च धम्मानुग्गहेन चाति द्वीहिपि अनुग्गहेहि अनुग्गाहको। थेरो किर अञ्‍ञे भिक्खू विय पातोव पिण्डाय अगन्त्वा सब्बभिक्खूसु गतेसु सकलं सङ्घारामं अनुविचरन्तो असम्मट्ठट्ठानं सम्मज्‍जति, अछड्डितं कचवरं छड्डेति, सङ्घारामे दुन्‍निक्खित्तानि मञ्‍चपीठदारुभण्डमत्तिकाभण्डानि पटिसामेति। किं कारणा? ‘‘मा अञ्‍ञतित्थिया विहारं पविट्ठा दिस्वा परिभवं अकंसू’’ति। ततो गिलानसालं गन्त्वा गिलाने अस्सासेत्वा ‘‘केनत्थो’’ति पुच्छित्वा येन अत्थो होति, तदत्थं <pb ed="M" n="2.0237"/> तेसं दहरसामणेरे आदाय भिक्खाचारवत्तेन वा सभागट्ठाने वा भेसज्‍जं परियेसित्वा तेसं दत्वा, ‘‘गिलानुपट्ठानं नाम बुद्धपच्‍चेकबुद्धेहि वण्णितं, गच्छथ सप्पुरिसा अप्पमत्ता होथा’’ति ते पेसेत्वा सयं पिण्डाय चरित्वा उपट्ठाककुले वा भत्तकिच्‍चं कत्वा विहारं गच्छति। इदं तावस्स निबद्धवासट्ठाने आचिण्णं।</p>

<p rend="bodytext">भगवति <pb ed="P" n="2.0257"/> पन चारिकं चरमाने ‘‘अहं अग्गसावको’’ति उपाहनं आरुय्ह छत्तं गहेत्वा पुरतो पुरतो न गच्छति। ये पन तत्थ महल्‍लका वा आबाधिका वा अतिदहरा वा, तेसं रुज्‍जनट्ठानानि तेलेन मक्खापेत्वा पत्तचीवरं अत्तनो दहरसामणेरेहि गाहापेत्वा तंदिवसं वा दुतियदिवसं वा ते गण्हित्वाव गच्छति। एकदिवसञ्हि तञ्‍ञेव आयस्मन्तं अतिविकाले सम्पत्तत्ता सेनासनं अलभित्वा, चीवरकुटियं निसिन्‍नं दिस्वा, सत्था पुनदिवसे भिक्खुसङ्घं सन्‍निपातापेत्वा, हत्थिवानरतित्तिरवत्थुं कथेत्वा, ‘‘यथावुड्ढं सेनासनं दातब्ब’’न्ति सिक्खापदं <pb ed="V" n="2.0227"/> पञ्‍ञापेसि। एवं तावेस आमिसानुग्गहेन अनुग्गण्हाति। ओवदन्तो पनेस सतवारम्पि सहस्सवारम्पि ताव ओवदति, याव सो पुग्गलो सोतापत्तिफले पतिट्ठाति, अथ नं विस्सज्‍जेत्वा अञ्‍ञं ओवदति। इमिना नयेन ओवदतो चस्स ओवादे ठत्वा अरहत्तं पत्ता गणनपथं अतिक्‍कन्ता। एवं धम्मानुग्गहेन अनुग्गण्हाति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पच्‍चस्सोसु</hi>न्ति ते भिक्खू ‘‘अम्हाकं नेव उपज्झायो, न आचरियो न सन्दिट्ठसम्भत्तो। किं तस्स सन्तिके करिस्सामा’’ति? तुण्हीभावं अनापज्‍जित्वा ‘‘एवं, भन्ते’’ति सत्थु वचनं सम्पटिच्छिंसु। <hi rend="bold">एळगलागुम्बे</hi>ति गच्छमण्डपके। सो किर एळगलागुम्बो धुवसलिलट्ठाने जातो। अथेत्थ चतूहि पादेहि मण्डपं कत्वा तस्स उपरि तं गुम्बं आरोपेसुं, सो तं मण्डपं छादेसि। अथस्स हेट्ठा इट्ठकाहि परिचिनित्वा वालिकं ओकिरित्वा आसनं पञ्‍ञापयिंसु। सीतलं दिवाट्ठानं उदकवातो वायति। थेरो तस्मिं निसीदि। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘एळगलागुम्बे’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नानावेरज्‍जगत</hi>न्ति एकस्स रञ्‍ञो रज्‍जतो नानाविधं रज्‍जगतं। <hi rend="bold">विरज्‍ज</hi>न्ति अञ्‍ञं रज्‍जं। यथा हि सदेसतो अञ्‍ञो विदेसो, एवं निवुत्थरज्‍जतो अञ्‍ञं <pb ed="M" n="2.0238"/> रज्‍जं विरज्‍जं नाम, तं वेरज्‍जन्ति वुत्तं। <hi rend="bold">खत्तियपण्डिता</hi>ति बिम्बिसारकोसलराजादयो पण्डितराजानो। <hi rend="bold">ब्राह्मणपण्डिता</hi>ति चङ्कीतारुक्खादयो पण्डितब्राह्मणा। <hi rend="bold">गहपतिपण्डिता</hi>ति चित्तसुदत्तादयो पण्डितगहपतयो। <hi rend="bold">समणपण्डिता</hi>ति सभियपिलोतिकादयो पण्डितपरिब्बाजका <pb ed="P" n="2.0258"/>। <hi rend="bold">वीमंसका</hi>ति अत्थगवेसिनो। <hi rend="bold">किंवादी</hi>ति किं अत्तनो दस्सनं वदति, किं लद्धिकोति अत्थो। <hi rend="bold">किमक्खायी</hi>ति किं सावकानं ओवादानुसासनिं आचिक्खति? <hi rend="bold">धम्मस्स चानुधम्म</hi>न्ति भगवता वुत्तब्याकरणस्स अनुब्याकरणं। <hi rend="bold">सहधम्मिको</hi>ति सकारणो। <hi rend="bold">वादानुवादो</hi>ति भगवता वुत्तवादस्स अनुवादो। ‘‘वादानुपातो’’तिपि पाठो, सत्थु वादस्स अनुपातो अनुपतनं, अनुगमनन्ति अत्थो। इमिनापि वादं अनुगतो वादोयेव दीपितो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अविगतरागस्सा</hi>तिआदीसु तण्हावसेनेव अत्थो वेदितब्बो। तण्हा हि रज्‍जनतो <hi rend="bold">रागो,</hi> छन्दियनतो <hi rend="bold">छन्दो,</hi> पियायनट्ठेन <hi rend="bold">पेमं,</hi> पिवितुकामट्ठेन <hi rend="bold">पिपासा,</hi> अनुदहनट्ठेन <hi rend="bold">परिळाहो</hi>ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">अकुसले चावुसो, धम्मे</hi>तिआदि कस्मा आरद्धं? पञ्‍चसु खन्धेसु अवीतरागस्स आदीनवं <pb ed="V" n="2.0228"/>, वीतरागस्स च आनिसंसं दस्सेतुं। तत्र <hi rend="bold">अविघातो</hi>ति निद्दुक्खो। <hi rend="bold">अनुपायासो</hi>ति निरुपतापो। <hi rend="bold">अपरिळाहो</hi>ति निद्दाहो। एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. हालिद्दिकानिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="3"><hi rend="paranum">३</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">अवन्तीसू</hi>ति अवन्तिदक्खिणापथसङ्खाते अवन्तिरट्ठे। <hi rend="bold">कुररघरे</hi>ति एवंनामके नगरे। <hi rend="bold">पपाते</hi>ति एकतो पपाते। तस्स किर पब्बतस्स एकं पस्सं छिन्दित्वा पातितं विय अहोसि। ‘‘पवत्ते’’तिपि पाठो, नानातित्थियानं लद्धिपवत्तट्ठानेति अत्थो। इति थेरो तस्मिं रट्ठे तं नगरं निस्साय तस्मिं पब्बते विहरति। <hi rend="bold">हालिद्दिकानी</hi>ति एवंनामको। <hi rend="bold">अट्ठकवग्गिये मागण्डियपञ्हे</hi>ति अट्ठकवग्गिकम्हि मागण्डियपञ्हो नाम अत्थि, तस्मिं पञ्हे। <hi rend="bold">रूपधातू</hi>ति रूपक्खन्धो अधिप्पेतो। <hi rend="bold">रूपधातुरागविनिबद्ध</hi>न्ति रूपधातुम्हि रागेन विनिबद्धं <pb ed="P" n="2.0259"/>। <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति कम्मविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">ओकसारी</hi>ति गेहसारी आलयसारी।</p>

<p rend="bodytext">कस्मा <pb ed="M" n="2.0239"/> पनेत्थ ‘‘विञ्‍ञाणधातु खो, गहपती’’ति न वुत्तन्ति? सम्मोहविघातत्थं। ‘‘ओको’’ति हि अत्थतो पच्‍चयो वुच्‍चति, पुरेजातञ्‍च कम्मविञ्‍ञाणं पच्छाजातस्स कम्मविञ्‍ञाणस्सपि विपाकविञ्‍ञाणस्सपि विपाकविञ्‍ञाणञ्‍च विपाकविञ्‍ञाणस्सपि कम्मविञ्‍ञाणस्सपि पच्‍चयो होति, तस्मा ‘‘कतरं नु खो इध विञ्‍ञाण’’न्ति? सम्मोहो भवेय्य, तस्स विघातत्थं तं अगहेत्वा असम्भिन्‍नाव देसना कता। अपिच आरम्मणवसेन चतस्सो अभिसङ्खारविञ्‍ञाणट्ठितियो वुत्ताति ता दस्सेतुम्पि इध विञ्‍ञाणं न गहितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपयुपादाना</hi>ति तण्हूपयदिट्ठूपयवसेन द्वे उपया, कामुपादानादीनि चत्तारि उपादानानि च। <hi rend="bold">चेतसो अधिट्ठानाभिनिवेसानुसया</hi>ति अकुसलचित्तस्स अधिट्ठानभूता चेव अभिनिवेसभूता च अनुसयभूता च। <hi rend="bold">तथागतस्सा</hi>ति सम्मासम्बुद्धस्स। सब्बेसम्पि हि खीणासवानं एते पहीनाव, सत्थु पन खीणासवभावो लोके अतिपाकटोति उपरिमकोटिया एवं वुत्तं। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणधातुया</hi>ति इध विञ्‍ञाणं कस्मा गहितं? किलेसप्पहानदस्सनत्थं। किलेसा हि न केवलं चतूसुयेव खन्धेसु पहीना पहीयन्ति, पञ्‍चसुपि पहीयन्तियेवाति किलेसप्पहानदस्सनत्थं गहितं। <hi rend="bold">एवं खो, गहपति, अनोकसारी होती</hi>ति एवं कम्मविञ्‍ञाणेन ओकं असरन्तेन अनोकसारी नाम होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा</hi>ति <pb ed="V" n="2.0229"/> रूपमेव किलेसानं पच्‍चयट्ठेन निमित्तं, आरम्मणकिरियसङ्खातनिवासनट्ठानट्ठेन निकेतन्ति रूपनिमित्तनिकेतं। विसारो च विनिबन्धो च विसारविनिबन्धा। उभयेनपि हि किलेसानं पत्थटभावो च विनिबन्धनभावो च वुत्तो, रूपनिमित्तनिकेते विसारविनिबन्धाति रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा, तस्मा रूपनिमित्तनिकेतम्हि उप्पन्‍नेन <pb ed="P" n="2.0260"/> किलेसविसारेन चेव किलेसबन्धनेन चाति अत्थो। <hi rend="bold">निकेतसारीति वुच्‍चती</hi>ति आरम्मणकरणवसेन निवासनट्ठानं सारीति वुच्‍चति। <hi rend="bold">पहीना</hi>ति ते रूपनिमित्तनिकेतकिलेसविसारविनिबन्धा पहीना।</p>

<p rend="bodytext">कस्मा पनेत्थ पञ्‍चक्खन्धा ‘‘ओका’’ति वुत्ता, छ आरम्मणानि ‘‘निकेत’’न्ति? छन्दरागस्स बलवदुब्बलताय। समानेपि हि एतेसं आलयट्ठेन विसयभावे <hi rend="bold">ओको</hi>ति निच्‍चनिवासनट्ठानगेहमेव वुच्‍चति, <hi rend="bold">निकेत</hi>न्ति <pb ed="M" n="2.0240"/> ‘‘अज्‍ज असुकट्ठाने कीळिस्सामा’’ति कतसङ्केतट्ठानं निवासट्ठानं उय्यानादि। तत्थ यथा पुत्तदारधनधञ्‍ञपुण्णगेहे छन्दरागो बलवा होति, एवं अज्झत्तिकेसु खन्धेसु। यथा पन उय्यानट्ठानादीसु ततो दुब्बलतरो होति, एवं बाहिरेसु छसु आरम्मणेसूति छन्दरागस्स बलवदुब्बलताय एवं देसना कताति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुखितेसु सुखितो</hi>ति उपट्ठाकेसु धनधञ्‍ञलाभादिवसेन सुखितेसु ‘‘इदानाहं मनापं भोजनं लभिस्सामी’’ति गेहसितसुखेन सुखितो होति, तेहि पत्तसम्पत्तिं अनुभवमानो विय चरति। <hi rend="bold">दुक्खितेसु दुक्खितो</hi>ति तेसं केनचिदेव कारणेन दुक्खे उप्पन्‍ने सयं द्विगुणेन दुक्खेन दुक्खितो होति। <hi rend="bold">किच्‍चकरणीयेसू</hi>ति किच्‍चसङ्खातेसु करणीयेसु। <hi rend="bold">तेसु योगं आपज्‍जती</hi>ति उपयोगं सयं तेसं किच्‍चानं कत्तब्बतं आपज्‍जति। <hi rend="bold">कामेसू</hi>ति वत्थुकामेसु। <hi rend="bold">एवं खो, गहपति, कामेहि अरित्तो होती</hi>ति एवं किलेसकामेहि अरित्तो होति अन्तो कामानं भावेन अतुच्छो। सुक्‍कपक्खो तेसं अभावेन <hi rend="bold">रित्तो</hi> तुच्छोति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पुरक्खरानो</hi>ति वट्टं पुरतो कुरुमानो। <hi rend="bold">एवंरूपो सिय</hi>न्तिआदीसु दीघरस्सकाळोदातादीसु रूपेसु ‘‘एवंरूपो नाम भवेय्य’’न्ति पत्थेति। सुखादीसु वेदनासु एवंवेदनो नाम; नीलसञ्‍ञादीसु सञ्‍ञासु एवं सञ्‍ञो नाम; पुञ्‍ञाभिसङ्खारादीसु सङ्खारेसु एवंसङ्खारो नाम; चक्खुविञ्‍ञाणादीसु <pb ed="P" n="2.0261"/> विञ्‍ञाणेसु ‘‘एवं विञ्‍ञाणो नाम भवेय्य’’न्ति पत्थेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अपुरक्खरानो</hi>ति <pb ed="V" n="2.0230"/> वट्टं पुरतो अकुरुमानो। <hi rend="bold">सहितं मे, असहितं ते</hi>ति तुय्हं वचनं असहितं असिलिट्ठं, मय्हं सहितं सिलिट्ठं मधुरपानसदिसं। <hi rend="bold">अधिचिण्णं ते विपरावत्त</hi>न्ति यं तुय्हं दीघेन कालेन परिचितं सुप्पगुणं, तं मम वादं आगम्म सब्बं खणेन विपरावत्तं निवत्तं। <hi rend="bold">आरोपितो ते वादो</hi>ति तुय्हं दोसो मया आरोपितो। <hi rend="bold">चर वादप्पमोक्खाया</hi>ति तं तं आचरियं उपसङ्कमित्वा उत्तरि परियेसन्तो इमस्स वादस्स मोक्खाय चर आहिण्डाहि। <hi rend="bold">निब्बेठेहि वा सचे पहोसी</hi>ति अथ सयमेव पहोसि, इधेव निब्बेठेहीति। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. दुतियहालिद्दिकानिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="4"><hi rend="paranum">४</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <pb ed="M" n="2.0241"/> <hi rend="bold">सक्‍कपञ्हे</hi>ति चूळसक्‍कपञ्हे, महासक्‍कपञ्हेपेतं वुत्तमेव। <hi rend="bold">तण्हासङ्खयविमुत्ता</hi>ति तण्हासङ्खये निब्बाने तदारम्मणाय फलविमुत्तिया विमुत्ता। <hi rend="bold">अच्‍चन्तनिट्ठा</hi>ति अन्तं अतिक्‍कन्तनिट्ठा सततनिट्ठा। सेसपदेसुपि एसेव नयो। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५. समाधिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <hi rend="bold">समाधि</hi>न्ति इदं भगवा ते भिक्खू चित्तेकग्गताय परिहायन्ते दिस्वा, ‘‘चित्तेकग्गतं लभन्तानं इमेसं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा आह। <hi rend="bold">अभिनन्दती</hi>ति पत्थेति। <hi rend="bold">अभिवदती</hi>ति ताय अभिनन्दनाय ‘‘अहो पियं इट्ठं कन्तं मनाप’’न्ति वदति। वाचं अभिनन्दन्तोपि च तं आरम्मणं निस्साय एवं लोभं उप्पादेन्तो अभिवदतियेव नाम। <hi rend="bold">अज्झोसाय तिट्ठती</hi>ति गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गण्हाति। <hi rend="bold">या</hi> <pb ed="P" n="2.0262"/> <hi rend="bold">रूपे नन्दी</hi>ति या सा रूपे बलवपत्थनासङ्खाता नन्दी। <hi rend="bold">तदुपादान</hi>न्ति तं गहणट्ठेन उपादानं। <hi rend="bold">नाभिनन्दती</hi>ति न पत्थेति। <hi rend="bold">नाभिवदती</hi>ति पत्थनावसेन न ‘‘इट्ठं कन्त’’न्ति वदति। विपस्सनाचित्तेन चेतसा ‘‘अनिच्‍चं दुक्ख’’न्ति वचीभेदं करोन्तोपि नाभिवदतियेव। पञ्‍चमं।</p>

<p rend="subhead">६. पटिसल्‍लाणसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <hi rend="bold">पटिसल्‍लाणे</hi>ति इदं भगवा ते भिक्खू कायविवेकेन परिहायन्ते दिस्वा ‘‘कायविवेकं लभन्तानं इमेसं कम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति ञत्वा आह। छट्ठं।</p>

<p rend="subhead">७. उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <pb ed="V" n="2.0231"/> <hi rend="bold">उपादापरितस्सन</hi>न्ति गहणेन उप्पन्‍नं परितस्सनं। <hi rend="bold">अनुपादाअपरितस्सन</hi>न्ति अग्गहणेन अपरितस्सनं। <hi rend="bold">रूपविपरिणामानुपरिवत्तिविञ्‍ञाणं होती</hi>ति ‘‘मम रूपं विपरिणत’’न्ति वा ‘‘अहु वत मेतं, दानि वत मे नत्थी’’ति वा आदिना नयेन कम्मविञ्‍ञाणं रूपस्स भेदानुपरिवत्ति होति। <hi rend="bold">विपरिणामानुपरिवत्तिजा</hi>ति विपरिणामस्स अनुपरिवत्तितो विपरिणामारम्मणचित्ततो <pb ed="M" n="2.0242"/> जाता। <hi rend="bold">परितस्सना धम्मसमुप्पादा</hi>ति तण्हापरितस्सना च अकुसलधम्मसमुप्पादा च। <hi rend="bold">चित्त</hi>न्ति कुसलचित्तं। <hi rend="bold">परियादाय तिट्ठन्ती</hi>ति परियादियित्वा तिट्ठन्ति। <hi rend="bold">उत्तासवा</hi>ति सउत्तासो। <hi rend="bold">विघातवा</hi>ति सविघातो सदुक्खो। <hi rend="bold">अपेक्खवा</hi>ति सालयो। <hi rend="bold">उपादाय च परितस्सती</hi>ति गण्हित्वा परितस्सको नाम होति। <hi rend="bold">न रूपविपरिणामानुपरिवत्ती</hi>ति खीणासवस्स कम्मविञ्‍ञाणमेव नत्थि, तस्मा रूपभेदानुपरिवत्ति न होतीति वत्तुं वट्टति। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८. दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे तण्हामानदिट्ठिवसेन देसना कता। इति पटिपाटिया चतूसु सुत्तेसु वट्टविवट्टमेव कथितं। अट्ठमं।</p>

<p rend="subhead">९. कालत्तयअनिच्‍चसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <pb ed="P" n="2.0263"/> <hi rend="bold">को पन वादो पच्‍चुप्पन्‍नस्सा</hi>ति पच्‍चुप्पन्‍नम्हि कथाव का, अनिच्‍चमेव तं। ते किर भिक्खू अतीतानागतं अनिच्‍चन्ति सल्‍लक्खेत्वा पच्‍चुप्पन्‍ने किलमिंसु, अथ नेसं इतो अतीतानागतेपि ‘‘पच्‍चुप्पन्‍नं अनिच्‍च’’न्ति वुच्‍चमाने बुज्झिस्सन्तीति अज्झासयं विदित्वा सत्था पुग्गलज्झासयेन इमं देसनं देसेसि। नवमं।</p>

<p rend="subhead">१०-११. कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="10-11"><hi rend="paranum">१०-११</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमेकादसमानि <pb ed="V" n="2.0232"/> <hi rend="bold">दुक्खं अनत्ता</hi>ति पदेहि विसेसेत्वा तथारूपेनेव पुग्गलज्झासयेन कथितानीति। दसमेकादसमानि।</p>

<p rend="centre">नकुलपितुवग्गो पठमो।</p>

<p rend="title">२. अनिच्‍चवग्गो</p>

<p rend="subhead">१-१०. अनिच्‍चसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="12-21"><hi rend="paranum">१२-२१</hi><hi rend="dot">.</hi> अनिच्‍चवग्गे परियोसानसुत्तं पुच्छावसिकं, सेसानि तथा तथा बुज्झनकानञ्‍च वसेन देसितानीति। पठमादीनि।</p>

<p rend="centre">अनिच्‍चवग्गो दुतियो।</p>

<p rend="title">३. भारवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. भारसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="22"><hi rend="paranum">२२</hi><hi rend="dot">.</hi> भारवग्गस्स <pb ed="M" n="2.0243"/> पठमे <hi rend="bold">पञ्‍चुपादानक्खन्धातिस्स वचनीय</hi>न्ति पञ्‍चुपादानक्खन्धा इति अस्स वचनीयं, एवं वत्तब्बं भवेय्याति अत्थो। <hi rend="bold">अयं वुच्‍चति, भिक्खवे, भारो</hi>ति ये इमे पञ्‍चुपादानक्खन्धा, अयं भारोति वुच्‍चति। केनट्ठेनाति? परिहारभारियट्ठेन। एतेसञ्हि ठापनगमननिसीदापननिपज्‍जापनन्हापनमण्डनखादापनभुञ्‍जापनादिपरिहारो भारियोति परिहारभारियट्ठेन भारोति वुच्‍चति। <hi rend="bold">एवंनामो</hi>ति तिस्सो दत्तोतिआदिनामो। <hi rend="bold">एवंगोत्तो</hi>ति कण्हायनो वच्छायनोतिआदिगोत्तो। इति वोहारमत्तसिद्धं पुग्गलं ‘‘भारहारो’’ति कत्वा दस्सेति। पुग्गलो <pb ed="V" n="2.0233"/> हि पटिसन्धिक्खणेयेव <pb ed="P" n="2.0264"/> खन्धभारं उक्खिपित्वा दसपि वस्सानि वीसतिपि वस्ससतम्पीति यावजीवं इमं खन्धभारं न्हापेन्तो भोजेन्तो मुदुसम्फस्समञ्‍चपीठेसु निसीदापेन्तो निपज्‍जापेन्तो परिहरित्वा चुतिक्खणे छड्डेत्वा पुन पटिसन्धिक्खणे अपरं खन्धभारं आदियति, तस्मा भारहारोति जातो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पोनोभविका</hi>ति पुनब्भवनिब्बत्तिका। <hi rend="bold">नन्दीरागसहगता</hi>ति नन्दिरागेन सह एकत्तमेव गता। तब्भावसहगतञ्हि इध अधिप्पेतं। <hi rend="bold">तत्र तत्राभिनन्दिनी</hi>ति उपपत्तिट्ठाने वा रूपादीसु वा आरम्मणेसु तत्थ तत्थ अभिनन्दनसीलाव। <hi rend="bold">कामतण्हा</hi>दीसु पञ्‍चकामगुणिको रागो कामतण्हा नाम, रूपारूपभवरागो झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो रागोति अयं भवतण्हा नाम, उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो विभवतण्हा नाम। <hi rend="bold">भारादान</hi>न्ति भारगहणं। तण्हाय हि एस भारं आदियति। <hi rend="bold">असेसविरागनिरोधो</hi>तिआदि सब्बं निब्बानस्सेव वेवचनं। तञ्हि आगम्म तण्हा असेसतो विरज्‍जति निरुज्झति चजियति पटिनिस्सज्‍जियति विमुच्‍चति, नत्थि चेत्थ कामालयो वा दिट्ठालयो वाति निब्बानं एतानि नामानि लभति। <hi rend="bold">समूलं तण्ह</hi>न्ति तण्हाय अविज्‍जा मूलं नाम। <hi rend="bold">अब्बुय्हा</hi>ति अरहत्तमग्गेन तं समूलकं उद्धरित्वा। <hi rend="bold">निच्छातो परिनिब्बुतो</hi>ति नित्तण्हो परिनिब्बुतो नामाति वत्तुं वट्टतीति। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. परिञ्‍ञसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="23"><hi rend="paranum">२३</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="M" n="2.0244"/> <hi rend="bold">परिञ्‍ञेय्ये</hi>ति परिजानितब्बे, समतिक्‍कमितब्बेति अत्थो। <hi rend="bold">परिञ्‍ञ</hi>न्ति अच्‍चन्तपरिञ्‍ञं, समतिक्‍कमन्ति अत्थो। <hi rend="bold">रागक्खयो</hi>तिआदि निब्बानस्स नामं। तञ्हि अच्‍चन्तपरिञ्‍ञा नाम। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. अभिजानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="24"><hi rend="paranum">२४</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">अभिजान</hi>न्ति अभिजानन्तो। इमिना ञातपरिञ्‍ञा कथिता, दुतियपदेन तीरणपरिञ्‍ञा, ततियचतुत्थेहि पहानपरिञ्‍ञाति इमस्मिं सुत्ते तिस्सो परिञ्‍ञा कथिताति। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४-९. छन्दरागसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="25-30"><hi rend="paranum">२५-३०</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थादीनि <pb ed="V" n="2.0234"/> <pb ed="P" n="2.0265"/> धातुसंयुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि। पटिपाटिया पनेत्थ पञ्‍चमछट्ठसत्तमेसु चत्तारि सच्‍चानि कथितानि, अट्ठमनवमेसु वट्टविवट्टं। चतुत्थादीनि।</p>

<p rend="subhead">१०. अघमूलसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="31"><hi rend="paranum">३१</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <hi rend="bold">अघ</hi>न्ति दुक्खं। एवमेत्थ दुक्खलक्खणमेव कथितं। दसमं।</p>

<p rend="subhead">११. पभङ्गुसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="32"><hi rend="paranum">३२</hi><hi rend="dot">.</hi> एकादसमे <hi rend="bold">पभङ्गु</hi>न्ति पभिज्‍जनसभावं। एवमिध अनिच्‍चलक्खणमेव कथितन्ति। एकादसमं।</p>

<p rend="centre">भारवग्गो ततियो।</p>

<p rend="title">४. नतुम्हाकवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. नतुम्हाकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="33"><hi rend="paranum">३३</hi><hi rend="dot">.</hi> नतुम्हाकवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">पजहथा</hi>ति छन्दरागप्पहानेन पजहथ। तिणादीसु <hi rend="bold">तिणं</hi> नाम अन्तोफेग्गु बहिसारं तालनाळिकेरादि। <hi rend="bold">कट्ठं</hi> <pb ed="M" n="2.0245"/> नाम अन्तोसारं बहिफेग्गु खदिरसालसाकपनसादि। <hi rend="bold">साखा</hi> नाम रुक्खस्स बाहा विय निक्खन्ता। <hi rend="bold">पलासं</hi> नाम तालनाळिकेरपण्णादि। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. दुतियनतुम्हाकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="34"><hi rend="paranum">३४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतियं <pb ed="V" n="2.0235"/> विना उपमाय बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. अञ्‍ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="35"><hi rend="paranum">३५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">रूपञ्‍चे, भन्ते, अनुसेती</hi>ति यदि रूपं अनुसेति। <hi rend="bold">तेन सङ्खं गच्छती</hi>ति कामरागादीसु येन अनुसयेन तं रूपं अनुसेति, तेनेव अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति पण्णत्तिं गच्छति। <hi rend="bold">न तेन सङ्खं गच्छती</hi>ति तेन अभूतेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं न गच्छतीति। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. दुतियअञ्‍ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="36"><hi rend="paranum">३६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <pb ed="P" n="2.0266"/> <hi rend="bold">तं अनुमीयती</hi>ति तं अनुसयितं रूपं मरन्तेन अनुसयेन अनुमरति। न हि आरम्मणे भिज्‍जमाने तदारम्मणा धम्मा तिट्ठन्ति। <hi rend="bold">यं अनुमीयती</hi>ति यं रूपं येन अनुसयेन अनुमरति। <hi rend="bold">तेन सङ्खं गच्छती</hi>ति तेन अनुसयेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छति। अथ वा <hi rend="bold">य</hi>न्ति करणवचनमेतं, येन अनुसयेन अनुमीयति, तेन ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्हो’’ति सङ्खं गच्छतीति अत्थो। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="37-38"><hi rend="paranum">३७-३८</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <hi rend="bold">ठितस्स अञ्‍ञथत्तं पञ्‍ञायती</hi>ति धरमानस्स जीवमानस्स जरा पञ्‍ञायति। <hi rend="bold">ठिती</hi>ति हि जीवितिन्द्रियसङ्खाताय अनुपालनाय नामं। <hi rend="bold">अञ्‍ञथत्त</hi>न्ति जराय। तेनाहु पोराणा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘उप्पादो जाति अक्खातो, भङ्गो वुत्तो वयोति च।</p>

<p rend="gathalast">अञ्‍ञथत्तं जरा वुत्ता, ठिती च अनुपालना’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="2.0236"/> एकेकस्स खन्धस्स उप्पादजराभङ्गसङ्खातानि तीणि लक्खणानि होन्ति यानि सन्धाय वुत्तं ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सङ्खतस्स सङ्खतलक्खणानी’’ति (अ॰ नि॰ ३.४७)।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="2.0246"/> सङ्खतं नाम पच्‍चयनिब्बत्तो यो कोचि सङ्खारो। सङ्खारो च न लक्खणं, लक्खणं न सङ्खारो, न च सङ्खारेन विना लक्खणं पञ्‍ञापेतुं सक्‍का, नापि लक्खणं विना सङ्खारो, लक्खणेन पन सङ्खारो पाकटो होति। यथा हि न च गावीयेव लक्खणं, लक्खणमेव न गावी, नापि गाविं मुञ्‍चित्वा लक्खणं पञ्‍ञापेतुं सक्‍का, नापि लक्खणं मुञ्‍चित्वा गाविं, लक्खणेन पन गावी पाकटा होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ सङ्खारानं उप्पादक्खणे सङ्खारोपि उप्पादलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्‍ञायति। ‘‘उप्पादोपी’’ति <pb ed="P" n="2.0267"/> वुत्ते सङ्खारोपि जरालक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्‍ञायति। भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्‍ञायति। अपरे पन वदन्ति ‘‘अरूपधम्मानं जराखणो नाम न सक्‍का पञ्‍ञापेतुं, सम्मासम्बुद्धो च ‘वेदनाय उप्पादो पञ्‍ञायति, वयो पञ्‍ञायति, ठिताय अञ्‍ञथत्तं पञ्‍ञायती’ति वदन्तो अरूपधम्मानम्पि तीणि लक्खणानि पञ्‍ञापेति, तानि अत्थिक्खणं उपादाय लब्भन्ती’’ति वत्वा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘अत्थिता सब्बधम्मानं, ठिति नाम पवुच्‍चति।</p>

<p rend="gathalast">तस्सेव भेदो मरणं, सब्बदा सब्बपाणिन’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाय आचरियगाथाय तमत्थं साधेन्ति। अथ वा सन्ततिवसेन ठानं ठितीति वेदितब्बन्ति च वदन्ति। यस्मा पन सुत्ते अयं विसेसो नत्थि, तस्मा आचरियमतिया सुत्तं अपटिबाहेत्वा सुत्तमेव पमाणं कत्तब्बं। छट्ठं उत्तानमेव। पञ्‍चमछट्ठानि।</p>

<p rend="subhead">७-१०. अनुधम्मसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="39-42"><hi rend="paranum">३९-४२</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">धम्मानुधम्मप्पटिपन्‍नस्सा</hi>ति नवन्‍नं लोकुत्तरधम्मानं अनुलोमधम्मं पुब्बभागपटिपदं पटिपन्‍नस्स। <hi rend="bold">अयमनुधम्मो</hi>ति अयं अनुलोमधम्मो होति। <hi rend="bold">निब्बिदाबहुलो</hi>ति उक्‍कण्ठनबहुलो <pb ed="V" n="2.0237"/> हुत्वा। <hi rend="bold">परिजानाती</hi>ति तीहि परिञ्‍ञाहि परिजानाति। <hi rend="bold">परिमुच्‍चती</hi>ति मग्गक्खणे उप्पन्‍नाय पहानपरिञ्‍ञाय परिमुच्‍चति। एवं इमस्मिं सुत्ते मग्गोव कथितो होति, तथा इतो परेसु तीसु। इध पन अनुपस्सना अनियमिता, तेसु <pb ed="M" n="2.0247"/> नियमिता। तस्मा इधापि सा तत्थ नियमितवसेनेव नियमेतब्बा। न हि सक्‍का तीसु अञ्‍ञतरं अनुपस्सनं विना निब्बिन्दितुं परिजानितुं वाति। सत्तमादीनि।</p>

<p rend="centre">नतुम्हाकवग्गो चतुत्थो।</p>

<p rend="title">५. अत्तदीपवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. अत्तदीपसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="43"><hi rend="paranum">४३</hi><hi rend="dot">.</hi> अत्तदीपवग्गस्स <pb ed="P" n="2.0268"/> पठमे <hi rend="bold">अत्तदीपा</hi>ति अत्तानं दीपं ताणं लेणं गतिं परायणं पतिट्ठं कत्वा विहरथाति अत्थो। <hi rend="bold">अत्तसरणा</hi>ति इदं तस्सेव वेवचनं। <hi rend="bold">अनञ्‍ञसरणा</hi>ति इदं अञ्‍ञस्स सरणपटिक्खेपवचनं। न हि अञ्‍ञो अञ्‍ञस्स सरणं होति अञ्‍ञस्स वायामेन अञ्‍ञस्स असिज्झनतो, वुत्तम्पि चेतं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘अत्ता हि अत्तनो नाथो,</p>

<p rend="gathalast">को हि नाथो परो सिया’’ति॥ (ध॰ प॰ १६०)।</p>

<p rend="bodytext">तेनाह ‘‘अनञ्‍ञसरणा’’ति। को पनेत्थ अत्ता नाम? लोकियलोकुत्तरो धम्मो। तेनेवाह – ‘‘धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्‍ञसरणा’’ति। <hi rend="bold">योनी</hi>ति कारणं – ‘‘योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाया’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.२२७) विय। <hi rend="bold">किंपहोतिका</hi>ति किंपभुतिका, कुतो पभवन्तीति अत्थो? <hi rend="bold">रूपस्स त्वेवा</hi>ति इदं तेसंयेव सोकादीनं पहानदस्सनत्थं आरद्धं। <hi rend="bold">न परितस्सती</hi>ति न गण्हाति न गहति। <hi rend="bold">तदङ्गनिब्बुतो</hi>ति तेन विपस्सनङ्गेन किलेसानं निब्बुतत्ता तदङ्गनिब्बुतो। इमस्मिं सुत्ते विपस्सनाव कथिता। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. पटिपदासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="44"><hi rend="paranum">४४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="V" n="2.0238"/> <hi rend="bold">दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सना</hi>ति यस्मा सक्‍कायो दुक्खं, तस्स च समुदयगामिनी पटिपदा नाम ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एवं <pb ed="M" n="2.0248"/> दिट्ठिसमनुपस्सना वुत्ता, तस्मा दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सनाति अयमेत्थ अत्थो होति। <hi rend="bold">दुक्खनिरोधगामिनी समनुपस्सना</hi>ति एत्थ सह विपस्सनाय चतुमग्गञाणं ‘‘समनुपस्सना’’ति वुत्तं। इति इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. अनिच्‍चसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="45"><hi rend="paranum">४५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">सम्मप्पञ्‍ञाय दट्ठब्ब</hi>न्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्‍ञाय दट्ठब्बं। <hi rend="bold">विरज्‍जति विमुच्‍चती</hi>ति मग्गक्खणे विरज्‍जति, फलक्खणे विमुच्‍चति। <hi rend="bold">अनुपादाय आसवेही</hi>ति अनुप्पादनिरोधेन <pb ed="P" n="2.0269"/> निरुद्धेहि आसवेहि अगहेत्वा इति विमुच्‍चति। <hi rend="bold">रूपधातुया</hi>तिआदि पच्‍चवेक्खणदस्सनत्थं वुत्तं। सह फलेन पच्‍चवेक्खणदस्सनत्थन्तिपि वदन्तियेव। <hi rend="bold">ठित</hi>न्ति उपरि कत्तब्बकिच्‍चाभावेन ठितं। <hi rend="bold">ठितत्ता सन्तुस्सित</hi>न्ति पत्तब्बं पत्तभावेन सन्तुट्ठं। <hi rend="bold">पच्‍चत्तंयेव परिनिब्बायती</hi>ति सयमेव परिनिब्बायति। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. दुतियअनिच्‍चसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="46"><hi rend="paranum">४६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">पुब्बन्तानुदिट्ठियो</hi>ति पुब्बन्तं अनुगता अट्ठारस दिट्ठियो न होन्ति। <hi rend="bold">अपरन्तानुदिट्ठियो</hi>ति अपरन्तं अनुगता चतुचत्तालीस दिट्ठियो न होन्ति। <hi rend="bold">थामसो परामासो</hi>ति दिट्ठिथामसो चेव दिट्ठिपरामासो च न होति। एत्तावता पठममग्गो दस्सितो। इदानि सह विपस्सनाय तयो मग्गे च फलानि च दस्सेतुं <hi rend="bold">रूपस्मि</hi>न्तिआदि आरद्धं। अथ वा दिट्ठियो नाम विपस्सनाय एव पहीना, इदं पन उपरि सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गे दस्सेतुं आरद्धं। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="47"><hi rend="paranum">४७</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <pb ed="V" n="2.0239"/> <hi rend="bold">पञ्‍चुपादानक्खन्धे समनुपस्सन्ति एतेसं वा अञ्‍ञतर</hi>न्ति परिपुण्णगाहवसेन पञ्‍चक्खन्धे समनुपस्सन्ति, अपरिपुण्णगाहवसेन एतेसं अञ्‍ञतरं। <hi rend="bold">इति अयञ्‍चेव समनुपस्सना</hi>ति इति अयञ्‍च दिट्ठिसमनुपस्सना। <hi rend="bold">अस्मीति चस्स अविगतं होती</hi>ति यस्स अयं समनुपस्सना अत्थि, तस्मिं अस्मीति तण्हामानदिट्ठिसङ्खातं पपञ्‍चत्तयं अविगतमेव होति। <hi rend="bold">पञ्‍चन्‍नं</hi> <pb ed="M" n="2.0249"/> <hi rend="bold">इन्द्रियानं अवक्‍कन्ति होती</hi>ति तस्मिं किलेसजाते सति कम्मकिलेसपच्‍चयानं पञ्‍चन्‍नं इन्द्रियानं निब्बत्ति होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अत्थि, भिक्खवे, मनो</hi>ति इदं कम्ममनं सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">धम्मा</hi>ति आरम्मणं। <hi rend="bold">अविज्‍जाधातू</hi>ति जवनक्खणे अविज्‍जा। <hi rend="bold">अविज्‍जासम्फस्सजेना</hi>ति अविज्‍जासम्पयुत्तफस्सतो <pb ed="P" n="2.0270"/> जातेन। अपिच <hi rend="bold">मनो</hi>ति भवङ्गक्खणे विपाकमनोधातु, आवज्‍जनक्खणे किरियमनोधातु। <hi rend="bold">धम्मा</hi>दयो वुत्तप्पकाराव। <hi rend="bold">अस्मीतिपिस्स होती</hi>ति तण्हामानदिट्ठिवसेन अस्मीति एवम्पिस्स होति। इतो परेसु <hi rend="bold">अयमहमस्मी</hi>ति रूपादीसु किञ्‍चिदेव धम्मं गहेत्वा ‘‘अयं अहमस्मी’’ति अत्तदिट्ठिवसेन वुत्तं। <hi rend="bold">भविस्स</hi>न्ति सस्सतदिट्ठिवसेन। <hi rend="bold">न भविस्स</hi>न्ति उच्छेददिट्ठिवसेन। <hi rend="bold">रूपी भविस्स</hi>न्तिआदीनि सब्बानि सस्सतमेव भजन्ति। <hi rend="bold">अथेत्था</hi>ति अथ तेनेवाकारेन ठितेसु एतेसु इन्द्रियेसु। <hi rend="bold">अविज्‍जा पहीयती</hi>ति चतूसु सच्‍चेसु अञ्‍ञाणभूता अविज्‍जा पहीयति। <hi rend="bold">विज्‍जा उप्पज्‍जती</hi>ति अरहत्तमग्गविज्‍जा उप्पज्‍जति। एवमेत्थ अस्मीति तण्हामानदिट्ठियो। कम्मस्स पञ्‍चन्‍नञ्‍च इन्द्रियानं अन्तरे एको सन्धि, विपाकमनं पञ्‍चिन्द्रियपक्खिकं कत्वा पञ्‍चन्‍नञ्‍च इन्द्रियानं कम्मस्स च अन्तरे एको सन्धीति। इति तयो पपञ्‍चा अतीतो अद्धा, इन्द्रियादीनि पच्‍चुप्पन्‍नो अद्धा, तत्थ कम्ममनं आदिं कत्वा अनागतस्स पच्‍चयो दस्सितोति। पञ्‍चमं।</p>

<p rend="subhead">६. खन्धसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="48"><hi rend="paranum">४८</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे रूपक्खन्धो कामावचरो, चत्तारो खन्धा चतुभूमका। <hi rend="bold">सासव</hi>न्ति आसवानं आरम्मणभावेन पच्‍चयभूतं। <hi rend="bold">उपादानिय</hi>न्ति तथेव च उपादानानं पच्‍चयभूतं। वचनत्थो पनेत्थ – आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति <hi rend="bold">सासवं</hi>। उपादातब्बन्ति <hi rend="bold">उपादानियं</hi>। इधापि <pb ed="V" n="2.0240"/> रूपक्खन्धो कामावचरो, अवसेसा तेभूमका विपस्सनाचारवसेन वुत्ता। एवमेत्थ रूपं रासट्ठेन खन्धेसु पविट्ठं, सासवरासट्ठेन उपादानक्खन्धेसु। वेदनादयो सासवापि अत्थि, अनासवापि अत्थि। ते रासट्ठेन सब्बेपि खन्धेसु पविट्ठा, तेभूमका पनेत्थ सासवट्ठेन उपादानक्खन्धेसु पविट्ठाति। छट्ठं।</p>

<p rend="subhead">७-८. सोणसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="49-50"><hi rend="paranum">४९-५०</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <pb ed="M" n="2.0250"/> <pb ed="P" n="2.0271"/> <hi rend="bold">सेय्योहमस्मी</hi>ति विसिट्ठो उत्तमो अहमस्मि। <hi rend="bold">किमञ्‍ञत्र यथाभूतस्स अदस्सना</hi>ति यथाभूतस्स अदस्सनतो अञ्‍ञं किं भवेय्य? अदस्सनं अञ्‍ञाणमेव भवेय्याति अत्थो। इदानिस्स ते परिवट्टं वजिरभेददेसनं आरभन्तो <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसि सोणो</hi>तिआदिमाह। अट्ठमं उत्तानमेव। सत्तमअट्ठमानि।</p>

<p rend="subhead">९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="51-52"><hi rend="paranum">५१-५२</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमदसमेसु <hi rend="bold">नन्दिक्खया रागक्खयो, रागक्खया नन्दिक्खयो</hi>ति इदं नन्दीति वा रागोति वा इमेसं अत्थतो निन्‍नानाकरणताय वुत्तं। निब्बिदानुपस्सनाय वा निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति, विरागानुपस्सनाय विरज्‍जन्तो रागं पजहति। एत्तावता विपस्सनं निट्ठपेत्वा ‘‘रागक्खया नन्दिक्खयो’’ति इध मग्गं दस्सेत्वा ‘‘नन्दिरागक्खया चित्तं विमुत्त’’न्ति फलं दस्सितन्ति। नवमदसमानि।</p>

<p rend="centre">अत्तदीपवग्गो पञ्‍चमो।</p>

<p rend="centre">मूलपण्णासको समत्तो।</p>

<p rend="title">६. उपयवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. उपयसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="53"><hi rend="paranum">५३</hi><hi rend="dot">.</hi> उपयवग्गस्स <pb ed="V" n="2.0241"/> पठमे <hi rend="bold">उपयो</hi>ति तण्हामानदिट्ठिवसेन पञ्‍चक्खन्धे उपगतो। <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति कम्मविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">आपज्‍जेय्या</hi>ति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय वुद्धिआदीनि आपज्‍जेय्य। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणुपय</hi>न्ति पदस्स अग्गहणे कारणं वुत्तमेव। <hi rend="bold">वोच्छिज्‍जतारम्मण</hi>न्ति <pb ed="P" n="2.0272"/> पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय अभावेन आरम्मणं वोच्छिज्‍जति। <hi rend="bold">पतिट्ठा विञ्‍ञाणस्सा</hi>ति कम्मविञ्‍ञाणस्स पतिट्ठा न होति। <hi rend="bold">तदप्पतिट्ठित</hi>न्ति तं अप्पतिट्ठितं। <hi rend="bold">अनभिसङ्खच्‍च विमुत्त</hi>न्ति पटिसन्धिं अनभिसङ्खरित्वा विमुत्तं। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. बीजसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="54"><hi rend="paranum">५४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <hi rend="bold">बीजजातानी</hi>ति बीजानि। <hi rend="bold">मूलबीज</hi>न्ति वचं वचत्तं हलिद्दं सिङ्गिवेरन्ति एवमादि। <hi rend="bold">खन्धबीज</hi>न्ति अस्सत्थो निग्रोधोति एवमादि। <hi rend="bold">फलुबीज</hi>न्ति <pb ed="M" n="2.0251"/> उच्छु वेळु नळोति एवमादि। <hi rend="bold">अग्गबीज</hi>न्ति अज्‍जुकं फणिज्‍जकन्ति एवमादि। <hi rend="bold">बीजबीज</hi>न्ति सालिवीहिआदि पुब्बण्णञ्‍चेव मुग्गमासादि अपरण्णञ्‍च। <hi rend="bold">अखण्डानी</hi>ति अभिन्‍नानि। भिन्‍नकालतो पट्ठाय बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति। <hi rend="bold">अपूतिकानी</hi>ति उदकतेमनेन अपूतिकानि। पूतिबीजञ्हि बीजत्थाय न उपकप्पति। <hi rend="bold">अवातातपहतानी</hi>ति वातेन च आतपेन च न हतानि, निरोजतं न पापितानि। निरोजञ्हि कसटं बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति। <hi rend="bold">सारादानी</hi>ति गहितसारानि पतिट्ठितसारानि। निस्सारञ्हि बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति। <hi rend="bold">सुखसयितानी</hi>ति चत्तारो मासे कोट्ठे पक्खित्तनियामेनेव सुखं सयितानि। <hi rend="bold">पथवी</hi>ति हेट्ठा पतिट्ठानपथवी। <hi rend="bold">आपो</hi>ति उपरिस्नेहनआपो। <hi rend="bold">चतस्सो विञ्‍ञाणट्ठितियो</hi>ति कम्मविञ्‍ञाणस्स आरम्मणभूता रूपादयो चत्तारो खन्धा। ते हि आरम्मणवसेन पतिट्ठाभूतत्ता पथवीधातुसदिसा। <hi rend="bold">नन्दिरागो</hi> सिनेहनट्ठेन आपोधातुसदिसो। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणं साहार</hi>न्ति सप्पच्‍चयं कम्मविञ्‍ञाणं। तञ्हि बीजं विय पथवियं आरम्मणपथवियं विरुहति। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. उदानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="55"><hi rend="paranum">५५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <pb ed="V" n="2.0242"/> <pb ed="P" n="2.0273"/> <hi rend="bold">उदानं उदानेसी</hi>ति बलवसोमनस्ससमुट्ठानं उदानं उदाहरि। किं निस्साय पनेस भगवतो उप्पन्‍नोति। सासनस्स निय्यानिकभावं। कथं? एवं किरस्स अहोसि, ‘‘तयोमे उपनिस्सया – दानूपनिस्सयो सीलूपनिस्सयो भावनूपनिस्सयो चा’’ति। तेसु दानसीलूपनिस्सया दुब्बला, भावनूपनिस्सयो बलवा। दानसीलूपनिस्सया हि तयो मग्गे च फलानि च पापेन्ति, भावनूपनिस्सयो अरहत्तं पापेति। इति दुब्बलूपनिस्सये पतिट्ठितो भिक्खु घटेन्तो वायमन्तो पञ्‍चोरम्भागियानि बन्धनानि छेत्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति, ‘‘अहो सासनं निय्यानिक’’न्ति आवज्‍जेन्तस्स अयं उदपादि।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ ‘‘दुब्बलूपनिस्सये ठत्वा घटमानो तीणि मग्गफलानि पापुणाती’’ति इमस्सत्थस्साविभावनत्थं <hi rend="bold">मिलकत्थेरस्स</hi> वत्थु वेदितब्बं – सो किर गिहिकाले पाणातिपातकम्मेन जीविकं कप्पेन्तो अरञ्‍ञे पाससतञ्‍चेव अदूहलसतञ्‍च योजेसि। अथेकदिवसं अङ्गारपक्‍कमंसं खादित्वा पासट्ठानेसु विचरन्तो पिपासाभिभूतो एकस्स अरञ्‍ञवासित्थेरस्स <pb ed="M" n="2.0252"/> विहारं गन्त्वा थेरस्स चङ्कमन्तस्स अविदूरे ठितं पानीयघटं विवरि, हत्थतेमनमत्तम्पि उदकं नाद्दस। सो कुज्झित्वा आह – ‘‘भिक्खु, भिक्खु तुम्हे गहपतिकेहि दिन्‍नं भुञ्‍जित्वा भुञ्‍जित्वा सुपथ, पानीयघटे अञ्‍जलिमत्तम्पि उदकं न ठपेथ, न युत्तमेत’’न्ति। थेरो ‘‘मया पानीयघटो पूरेत्वा ठपितो, किं नु खो एत’’न्ति? गन्त्वा ओलोकेन्तो परिपुण्णघटं दिस्वा पानीयसङ्खं पूरेत्वा अदासि। सो द्वत्तिसङ्खपूरं पिवित्वा चिन्तेसि – ‘‘एवं पूरितघटो नाम मम कम्मं आगम्म तत्तकपालो विय जातो। किं नु खो अनागते अत्तभावे भविस्सती’’ति? संविग्गचित्तो धनुं छड्डेत्वा, ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते’’ति आह। थेरो तचपञ्‍चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा तं पब्बाजेसि।</p>

<p rend="bodytext">तस्स समणधम्मं करोन्तस्स बहूनं मिगसूकरानं मारितट्ठानं पासअदूहलानञ्‍च योजितट्ठानं उपट्ठाति। तं अनुस्सरतो सरीरे दाहो उप्पज्‍जति, कूटगोणो विय कम्मट्ठानम्पि वीथिं न पटिपज्‍जति। सो ‘‘किं करिस्सामि भिक्खुभावेना’’ति <pb ed="P" n="2.0274"/>? अनभिरतिया पीळितो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आह – ‘‘न सक्‍कोमि, भन्ते, समणधम्मं कातु’’न्ति। अथ नं थेरो ‘‘हत्थकम्मं करोही’’ति आह। सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति वत्वा उदुम्बरादयो अल्‍लरुक्खे छिन्दित्वा <pb ed="V" n="2.0243"/> महन्तं रासिं कत्वा, ‘‘इदानि किं करोमी’’ति पुच्छि? झापेहि नन्ति। सो चतूसु दिसासु अग्गिं दत्वा झापेतुं असक्‍कोन्तो, ‘‘भन्ते, न सक्‍कोमी’’ति आह। थेरो ‘‘तेन हि अपेही’’ति पथविं द्विधा कत्वा अवीचितो खज्‍जोपनकमत्तं अग्गिं नीहरित्वा तत्थ पक्खिपि। सो ताव महन्तं रासिं सुक्खपण्णं विय खणेन झापेसि। अथस्स थेरो अवीचिं दस्सेत्वा, ‘‘सचे विब्भमिस्ससि, एत्थ पच्‍चिस्ससी’’ति संवेगं जनेसि। सो अवीचिदस्सनतो पट्ठाय पवेधमानो ‘‘निय्यानिकं, भन्ते, बुद्धसासन’’न्ति पुच्छि, आमावुसोति। भन्ते, बुद्धसासनस्स निय्यानिकत्ते सति मिलको अत्तमोक्खं करिस्सति, मा चिन्तयित्थाति। ततो पट्ठाय समणधम्मं करोति घटेति, तस्स वत्तपटिवत्तं पूरेति, निद्दाय बाधयमानाय तिन्तं पलालं सीसे ठपेत्वा पादे सोण्डियं ओतारेत्वा निसीदति। सो एकदिवसं पानीयं <pb ed="M" n="2.0253"/> परिस्सावेत्वा घटं ऊरुम्हि ठपेत्वा उदकमणिकानं पच्छेदं आगमयमानो अट्ठासि। अथ खो थेरो सामणेरस्स इमं उद्देसं देति –</p>

<p rend="gatha1">‘‘उट्ठानवतो सतीमतो,</p>

<p rend="gatha2">सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो।</p>

<p rend="gatha3">सञ्‍ञतस्स धम्मजीविनो,</p>

<p rend="gathalast">अप्पमत्तस्स यसोभिवड्ढती’’ति॥ (ध॰ प॰ २४)।</p>

<p rend="bodytext">सो चतुप्पदिकम्पि तं गाथं अत्तनियेव उपनेसि – ‘‘उट्ठानवता नाम मादिसेन भवितब्बं। सतिमतापि मादिसेनेव…पे॰… अप्पमत्तेनपि मादिसेनेव भवितब्ब’’न्ति। एवं तं गाथं अत्तनि उपनेत्वा तस्मिंयेव पदवारे ठितो पञ्‍चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा अनागामिफले पतिट्ठाय हट्ठतुट्ठो –</p>

<p rend="gatha1">‘‘अल्‍लं पलालपुञ्‍जाहं, सीसेनादाय चङ्कमिं।</p>

<p rend="gathalast">पत्तोस्मि ततियं ठानं, एत्थ मे नत्थि संसयो’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमं उदानगाथं आह। एवं <pb ed="P" n="2.0275"/> दुब्बलूपनिस्सये ठितो घटेन्तो वायमन्तो पञ्‍चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति। तेनाह भगवा – ‘‘नो चस्सं, नो च <pb ed="V" n="2.0244"/> मे सिया, नाभविस्स, न मे भविस्सतीति एवं अधिमुच्‍चमानो भिक्खु छिन्देय्य ओरम्भागियानि संयोजनानी’’ति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">नो चस्सं, नो च मे सिया</hi>ति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य। सचे वा पन मे अतीते कम्माभिसङ्खारो नाभविस्स, इदं मे एतरहि खन्धपञ्‍चकं न भवेय्य। <hi rend="bold">नाभविस्स, न मे भविस्सती</hi>ति इदानि पन तथा परक्‍कमिस्सामि, यथा मे आयतिं खन्धाभिनिब्बत्तको कम्मसङ्खारो न भविस्सति, तस्मिं असति आयतिं पटिसन्धि नाम न मे भविस्सति। <hi rend="bold">एवं अधिमुच्‍चमानो</hi>ति एवं अधिमुच्‍चन्तो भिक्खु दुब्बलूपनिस्सये ठितो पञ्‍चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्देय्य। <hi rend="bold">एवं वुत्ते</hi>ति एवं सासनस्स निय्यानिकभावं आवज्‍जेन्तेन भगवता <pb ed="M" n="2.0254"/> इमस्मिं उदाने वुत्ते। <hi rend="bold">रूपं विभविस्सती</hi>ति रूपं भिज्‍जिस्सति। <hi rend="bold">रूपस्स विभवा</hi>ति विभवदस्सनेन सहविपस्सनेन। सहविपस्सनका हि चत्तारो मग्गा रूपादीनं विभवदस्सनं नाम। तं सन्धायेतं वुत्तं। <hi rend="bold">एवं अधिमुच्‍चमानो, भन्ते, भिक्खु छिन्देय्या</hi>ति, भन्ते, एवं अधिमुच्‍चमानो भिक्खु छिन्देय्येव पञ्‍चोरम्भागियानि संयोजनानि। कस्मा न छिन्दिस्सतीति?</p>

<p rend="bodytext">इदानि उपरि मग्गफलं पुच्छन्तो <hi rend="bold">कथं पन, भन्ते</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">अनन्तरा</hi>ति द्वे अनन्तरानि आसन्‍नानन्तरञ्‍च दूरानन्तरञ्‍च। विपस्सना मग्गस्स आसन्‍नानन्तरं नाम, फलस्स दूरानन्तरं नाम। तं सन्धाय ‘‘कथं पन, भन्ते, जानतो कथं पस्सतो विपस्सनानन्तरा ‘आसवानं <pb ed="P" n="2.0276"/> खयो’ति सङ्खं गतं अरहत्तफलं होती’’ति पुच्छति। <hi rend="bold">अतसिताये</hi>ति अतसितब्बे अभायितब्बे ठानम्हि। <hi rend="bold">तासं आपज्‍जती</hi>ति भयं आपज्‍जति। <hi rend="bold">तासो हेसो</hi>ति या एसा ‘‘नो चस्सं, नो च मे सिया’’ति एवं पवत्ता दुब्बलविपस्सना, सा यस्मा अत्तसिनेहं परियादातुं न सक्‍कोति, तस्मा अस्सुतवतो पुथुज्‍जनस्स तासो नाम होति। सो हि ‘‘इदानाहं उच्छिज्‍जिस्सामि, न दानि किञ्‍चि भविस्सामी’’ति अत्तानं पपाते पतन्तं विय पस्सति अञ्‍ञतरो ब्राह्मणो विय। लोहपासादस्स किर हेट्ठा तिपिटकचूळनागत्थेरो तिलक्खणाहतं धम्मं परिवत्तेति। अथ अञ्‍ञतरस्स ब्राह्मणस्स एकमन्ते ठत्वा धम्मं सुणन्तस्स सङ्खारा सुञ्‍ञतो उपट्ठहिंसु। सो पपाते पतन्तो विय हुत्वा विवटद्वारेन ततो पलायित्वा गेहं पविसित्वा, पुत्तं उरे सयापेत्वा, ‘‘तात, सक्यसमयं आवज्‍जेन्तो मनम्हि नट्ठो’’ति आह। <hi rend="bold">न हेसो भिक्खु तासो</hi>ति एसा एवं पवत्ता बलवविपस्सना सुतवतो अरियसावकस्स न तासो <pb ed="V" n="2.0245"/> नाम होति। न हि तस्स एवं होति ‘‘अहं उच्छिज्‍जिस्सामी’’ति वा ‘‘विनस्सिस्सामी’’ति वाति। एवं पन होति ‘‘सङ्खाराव उप्पज्‍जन्ति, सङ्खाराव निरुज्झन्ती’’ति। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. उपादानपरिपवत्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="56"><hi rend="paranum">५६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">चतुपरिवट्ट</hi>न्ति एकेकस्मिं खन्धे चतुन्‍नं परिवट्टनवसेन। <hi rend="bold">रूपं अब्भञ्‍ञासि</hi>न्ति रूपं दुक्खसच्‍चन्ति अभिञ्‍ञासिं। एवं सब्बपदेसु चतुसच्‍चवसेनेव <pb ed="M" n="2.0255"/> अत्थो वेदितब्बो। <hi rend="bold">आहारसमुदया</hi>ति एत्थ सच्छन्दरागो कबळीकाराहारो आहारो नाम। <hi rend="bold">पटिपन्‍ना</hi>ति सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा पटिपन्‍ना होन्ति। <hi rend="bold">गाधन्ती</hi>ति पतिट्ठहन्ति। एत्तावता सेक्खभूमिं कथेत्वा इदानि असेक्खभूमिं कथेन्तो <hi rend="bold">ये च खो केचि, भिक्खवे</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">सुविमुत्ता</hi>ति अरहत्तफलविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्ता। <hi rend="bold">केवलिनो</hi>ति सकलिनो <pb ed="P" n="2.0277"/> कतसब्बकिच्‍चा। <hi rend="bold">वट्टं तेसं नत्थि पञ्‍ञापनाया</hi>ति येन ते अवसिट्ठेन वट्टेन पञ्‍ञापेय्युं, तं नेसं वट्टं नत्थि पञ्‍ञापनाय। अथ वा वट्टन्ति कारणं, पञ्‍ञापनाय कारणं नत्थीति। एत्तावता असेक्खभूमिवारो कथितो। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५. सत्तट्ठानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="57"><hi rend="paranum">५७</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <hi rend="bold">सत्तट्ठानकुसलो</hi>ति सत्तसु ओकासेसु छेको। <hi rend="bold">वुसितवा</hi>ति वुसितवासो। <hi rend="bold">उत्तमपुरिसो</hi>ति सेट्ठपुरिसो। सेसमेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। इदं पन सुत्तं उस्सदनन्दियञ्‍चेव पलोभनीयञ्‍चाति वेदितब्बं। यथा हि राजा विजितसङ्गामो सङ्गामे विजयिनो योधे उच्‍चट्ठाने ठपेत्वा तेसं सक्‍कारं करोति। किं कारणा? एतेसं सक्‍कारं दिस्वा सेसापि सूरा भवितुं मञ्‍ञिस्सन्तीति, एवमेव भगवा अप्पमेय्यं कालं पारमियो पूरेत्वा महाबोधिमण्डे किलेसमारविजयं कत्वा सब्बञ्‍ञुतं पत्तो सावत्थियं जेतवनमहाविहारे निसीदित्वा इमं सुत्तं देसेन्तो खीणासवे उक्खिपित्वा थोमेसि वण्णेसि। किं कारणा? एवं अवसेसा सेक्खपुग्गला अरहत्तफलं पत्तब्बं मञ्‍ञिस्सन्तीति। एवमेतं सुत्तं खीणासवानं उक्खिपित्वा पसंसितत्ता उस्सदनन्दियं, सेक्खानं पलोभितत्ता पलोभनीयन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवं</hi> <pb ed="V" n="2.0246"/> <hi rend="bold">खो, भिक्खवे, भिक्खु सत्तट्ठानकुसलो होती</hi>ति एत्तावता चेत्थ मग्गफलपच्‍चवेक्खणवसेन देसनं निट्ठपेत्वापि पुन <hi rend="bold">कथञ्‍च, भिक्खवे, भिक्खु तिविधूपपरिक्खी होती</hi>ति इदं ‘‘खीणासवो यस्मिं आरम्मणे सततविहारेन विहरति, तं सत्तो वा पुग्गलो वा न होति, धातुआदिमत्तमेव पन होती’’ति एवं खीणासवस्स सततविहारञ्‍च, ‘‘इमेसु धम्मेसु कम्मं कत्वा अयं आगतो’’ति आगमनीयपटिपदञ्‍च दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">धातुसो उपपरिक्खती</hi>ति धातुसभावेन पस्सति ओलोकेति। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। पञ्‍चमं।</p>

<p rend="subhead">६. सम्मासम्बुद्धसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="58"><hi rend="paranum">५८</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <pb ed="M" n="2.0256"/> <pb ed="P" n="2.0278"/> <hi rend="bold">को अधिप्पयासो</hi>ति को अधिकपयोगो। <hi rend="bold">अनुप्पन्‍नस्सा</hi>ति इमञ्हि मग्गं कस्सपसम्मासम्बुद्धो उप्पादेसि, अन्तरा अञ्‍ञो सत्था उप्पादेतुं नासक्खि, इति भगवा अनुप्पन्‍नस्स मग्गस्स उप्पादेता नाम। नगरोपमस्मिञ्हि अवळञ्‍जनट्ठानेसु पुराणमग्गो जातो, इध अवत्तमानट्ठेन अनुप्पन्‍नमग्गो नाम। असञ्‍जातस्साति तस्सेव वेवचनं। <hi rend="bold">अनक्खातस्सा</hi>ति अकथितस्स। मग्गं जानातीति <hi rend="bold">मग्गञ्‍ञू</hi>। मग्गं विदितं पाकटं अकासीति <hi rend="bold">मग्गविदू</hi>। मग्गे च अमग्गे च कोविदोति <hi rend="bold">मग्गकोविदो</hi>। <hi rend="bold">मग्गानुगा</hi>ति मग्गं अनुगच्छन्ता। <hi rend="bold">पच्छा समन्‍नागता</hi>ति अहं पठमं गतो, सावका पच्छा समन्‍नागता। छट्ठं।</p>

<p rend="subhead">७. अनत्तलक्खणसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="59"><hi rend="paranum">५९</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">पञ्‍चवग्गिये</hi>ति अञ्‍ञासि कोण्डञ्‍ञत्थेरादिके पञ्‍च जने पुराणुपट्ठाके। <hi rend="bold">आमन्तेसी</hi>ति आसाळ्हिपुण्णमदिवसे धम्मचक्‍कप्पवत्तनतो पट्ठाय अनुक्‍कमेन सोतापत्तिफले पतिट्ठिते ‘‘इदानि नेसं आसवक्खयाय धम्मं देसेस्सामी’’ति पञ्‍चमियं पक्खस्स आमन्तेसि। <hi rend="bold">एतदवोचा</hi>ति एतं ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनत्ता’’तिआदिनयप्पवत्तं अनत्तलक्खणसुत्तं अवोच। तत्थ <hi rend="bold">अनत्ता</hi>ति पुब्बे वुत्तेहि चतूहि कारणेहि अनत्ता। <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञथ, भिक्खवे</hi>ति इदं कस्मा आरद्धं? एत्तकेन ठानेन अनत्तलक्खणमेव कथितं, न अनिच्‍चदुक्खलक्खणानि, इदानि तानि दस्सेत्वा समोधानेत्वा तीणिपि लक्खणानि दस्सेतुं इदमारद्धन्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">तस्मा</hi>ति यस्मा इमे पञ्‍चक्खन्धा अनिच्‍चा दुक्खा अनत्ता, तस्मा। <hi rend="bold">यंकिञ्‍चि रूप</hi>न्तिआदीसु वित्थारकथा <pb ed="V" n="2.0247"/> विसुद्धिमग्गे पञ्‍ञाभावनाधिकारे खन्धनिद्देसे वुत्ताव। सेसं सब्बत्थ वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं। इमस्मिं पन सुत्ते अनत्तलक्खणमेव कथितन्ति। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८. महालिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="60"><hi rend="paranum">६०</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <hi rend="bold">एकन्तदुक्ख</hi>न्तिआदीनि <hi rend="bold">धातुसंयुत्ते</hi> वुत्तनयानेव। अट्ठमं।</p>

<p rend="subhead">९. आदित्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="61"><hi rend="paranum">६१</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <pb ed="M" n="2.0257"/> <pb ed="P" n="2.0279"/> <hi rend="bold">आदित्त</hi>न्ति एकादसहि अग्गीहि आदित्तं पज्‍जलितं। इति द्वीसुपि इमेसु सुत्तेसु दुक्खलक्खणमेव कथितं। नवमं।</p>

<p rend="subhead">१०. निरुत्तिपथसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="62"><hi rend="paranum">६२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दसमे</hi> निरुत्तियोव <hi rend="bold">निरुत्तिपथा,</hi> अथ वा निरुत्तियो च ता निरुत्तिवसेन विञ्‍ञातब्बानं अत्थानं पथत्ता पथा चाति निरुत्तिपथा। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। तीणिपि चेतानि अञ्‍ञमञ्‍ञवेवचनानेवाति वेदितब्बानि। <hi rend="bold">असंकिण्णा</hi>ति अविजहिता, ‘‘को इमेहि अत्थो’’ति वत्वा अछड्डिता। <hi rend="bold">असंकिण्णपुब्बा</hi>ति अतीतेपि न जहितपुब्बा। <hi rend="bold">न संकीयन्ती</hi>ति एतरहिपि ‘‘किमेतेही’’ति न छड्डीयन्ति। <hi rend="bold">न संकीयिस्सन्ती</hi>ति अनागतेपि न छड्डीयिस्सन्ति। <hi rend="bold">अप्पटिकुट्ठा</hi>ति अप्पटिबाहिता। <hi rend="bold">अतीत</hi>न्ति अत्तनो सभावं भङ्गमेव वा अतिक्‍कन्तं। <hi rend="bold">निरुद्ध</hi>न्ति देसन्तरं असङ्कमित्वा तत्थेव निरुद्धं वूपसन्तं। <hi rend="bold">विपरिणत</hi>न्ति विपरिणामं गतं नट्ठं। <hi rend="bold">अजात</hi>न्ति अनुप्पन्‍नं। <hi rend="bold">अपातुभूत</hi>न्ति अपाकटीभूतं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उक्‍कला</hi>ति उक्‍कलजनपदवासिनो। <hi rend="bold">वस्सभञ्‍ञा</hi>ति वस्सो च भञ्‍ञो च। द्वेपि हि ते मूलदिट्ठिगतिका। <hi rend="bold">अहेतुकवादा</hi>तिआदीसु ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्‍चयो’’ति गहितत्ता अहेतुकवादा। ‘‘करोतो न करीयति पाप’’न्ति गहितत्ता <hi rend="bold">अकिरियवादा</hi>। ‘‘नत्थि दिन्‍न’’न्तिआदिगहणतो <hi rend="bold">नत्थिकवादा</hi>। तत्थ इमे द्वे जना, तिस्सो दिट्ठियो, किं एकेकस्स दियड्ढा होतीति? न तथा, यथा पन एको भिक्खु पटिपाटिया चत्तारिपि झानानि निब्बत्तेति <pb ed="V" n="2.0248"/>, एवमेत्थ एकेको तिस्सोपि दिट्ठियो निब्बत्तेसीति वेदितब्बो। ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्‍चयो’’ति पुनप्पुनं आवज्‍जेन्तस्स आहरन्तस्स अभिनन्दन्तस्स अस्सादेन्तस्स मग्गदस्सनं विय होति। सो मिच्छत्तनियामं ओक्‍कमति, सो एकन्तकाळकोति <pb ed="P" n="2.0280"/> वुच्‍चति। यथा पन अहेतुकदिट्ठियं, एवं ‘‘करोतो न करीयति पापं, नत्थि दिन्‍न’’न्ति इमेसुपि ठानेसु मिच्छत्तनियामं ओक्‍कमति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न गरहितब्बं नप्पटिक्‍कोसितब्बं अमञ्‍ञिंसू</hi>ति एत्थ ‘‘यदेतं अतीतं नाम, नयिदं अतीतं, इदमस्स अनागतं वा पच्‍चुप्पन्‍नं वा’’ति वदन्तो गरहति नाम। तत्थ दोसं दस्सेत्वा ‘‘किं इमिना गरहितेना’’ति? वदन्तो <pb ed="M" n="2.0258"/> पटिक्‍कोसति नाम। इमे पन निरुत्तिपथे तेपि अच्‍चन्तकाळका दिट्ठिगतिका न गरहितब्बे न पटिक्‍कोसितब्बे मञ्‍ञिंसु। अतीतं पन अतीतमेव, अनागतं अनागतमेव, पच्‍चुप्पन्‍नं पच्‍चुप्पन्‍नमेव कथयिंसु। <hi rend="bold">निन्दाघट्टनब्यारोसउपारम्भभया</hi>ति विञ्‍ञूनं सन्तिका निन्दाभयेन च घट्टनभयेन च दोसारोपनभयेन च उपारम्भभयेन च। इति इमस्मिं सुत्ते चतुभूमिकखन्धानं पण्णत्ति कथिताति। दसमं।</p>

<p rend="centre">उपयवग्गो छट्ठो।</p>

<p rend="title">७. अरहन्तवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. उपादियमानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="63"><hi rend="paranum">६३</hi><hi rend="dot">.</hi> अरहन्तवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">उपादियमानो</hi>ति तण्हामानदिट्ठिवसेन गण्हमानो। <hi rend="bold">बद्धो मारस्सा</hi>ति मारस्स पासेन बद्धो नाम। <hi rend="bold">मुत्तो पापिमतो</hi>ति पापिमतो पासेन मुत्तो नाम होति। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. मञ्‍ञमानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="64"><hi rend="paranum">६४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <hi rend="bold">मञ्‍ञमानो</hi>ति तण्हामानदिट्ठिमञ्‍ञनाहि मञ्‍ञमानो। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. अभिनन्दमानसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="65"><hi rend="paranum">६५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <pb ed="V" n="2.0249"/> <hi rend="bold">अभिनन्दमानो</hi>ति तण्हामानदिट्ठिअभिनन्दनाहियेव अभिनन्दमानो। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४-५. अनिच्‍चसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="66-68"><hi rend="paranum">६६-६८</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">छन्दो</hi>ति तण्हाछन्दो। पञ्‍चमछट्ठेसुपि एसेव नयो। चतुत्थादीनि।</p>

<p rend="subhead">७. अनत्तनियसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="69"><hi rend="paranum">६९</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <pb ed="P" n="2.0281"/> <hi rend="bold">अनत्तनिय</hi>न्ति न अत्तनो सन्तकं, अत्तनो परिक्खारभावेन सुञ्‍ञतन्ति अत्थो। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८-१०. रजनीयसण्ठितसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="70-72"><hi rend="paranum">७०-७२</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <pb ed="M" n="2.0259"/> <hi rend="bold">रजनीयसण्ठित</hi>न्ति रजनीयेन आकारेन सण्ठितं, रागस्स पच्‍चयभावेन ठितन्ति अत्थो। नवमदसमानि राहुलसंयुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बानीति। अट्ठमादीनि।</p>

<p rend="centre">अरहन्तवग्गो सत्तमो।</p>

<p rend="title">८. खज्‍जनीयवग्गो</p>

<p rend="subhead">१-३. अस्सादसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="73-75"><hi rend="paranum">७३-७५</hi><hi rend="dot">.</hi> खज्‍जनीयवग्गस्स <pb ed="V" n="2.0250"/> आदितो तीसु सुत्तेसु चतुसच्‍चमेव कथितं। पठमादीनि।</p>

<p rend="subhead">४. अरहन्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="76"><hi rend="paranum">७६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">यावता, भिक्खवे, सत्तावासा</hi>ति, भिक्खवे, यत्तका सत्तावासा नाम अत्थि। <hi rend="bold">यावता भवग्ग</hi>न्ति यत्तकं भवग्गं नाम अत्थि। <hi rend="bold">एते अग्गा एते सेट्ठा</hi>ति एते अग्गभूता चेव सेट्ठभूता च। <hi rend="bold">यदिदं अरहन्तो</hi>ति ये इमे अरहन्तो नाम। इदम्पि सुत्तं पुरिमनयेनेव उस्सदनन्दियञ्‍च पलोभनीयञ्‍चाति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अथापरं एतदवोचा</hi>ति तदत्थपरिदीपनाहि चेव विसेसत्थपरिदीपनाहि च गाथाहि एतं ‘‘सुखिनो वत अरहन्तो’’तिआदिवचनं अवोच। तत्थ <hi rend="bold">सुखिनो</hi>ति झानसुखेन मग्गसुखेन फलसुखेन च सुखिता। <hi rend="bold">तण्हा तेसं न विज्‍जती</hi>ति तेसं अपायदुक्खजनिका तण्हा न वज्‍जति। एवं ते इमस्सपि तण्हामूलकस्स अभावेन सुखिताव। <hi rend="bold">अस्मिमानो समुच्छिन्‍नो</hi>ति नवविधो अस्मिमानो <pb ed="P" n="2.0282"/> अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्‍नो। <hi rend="bold">मोहजालं पदालित</hi>न्ति ञाणेन अविज्‍जाजालं फालितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनेज</hi>न्ति एजासङ्खाताय तण्हाय पहानभूतं अरहत्तं। <hi rend="bold">अनुपलित्ता</hi>ति तण्हादिट्ठिलेपेहि अलित्ता। <hi rend="bold">ब्रह्मभूता</hi>ति सेट्ठभूता। <hi rend="bold">परिञ्‍ञाया</hi>ति तीहि परिञ्‍ञाहि परिजानित्वा। <hi rend="bold">सत्तसद्धम्मगोचरा</hi>ति सद्धा हिरी <pb ed="M" n="2.0260"/> ओत्तप्पं बाहुसच्‍चं आरद्धवीरियता उपट्ठितस्सतिता पञ्‍ञाति इमे सत्त सद्धम्मा गोचरो एतेसन्ति सत्तसद्धम्मगोचरा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सत्तरतनसम्पन्‍ना</hi>ति सत्तहि बोज्झङ्गरतनेहि समन्‍नागता। <hi rend="bold">अनुविचरन्ती</hi>ति लोकियमहाजनापि <pb ed="V" n="2.0251"/> अनुविचरन्तियेव। इध पन खीणासवानं निरासङ्कचारो नाम गहितो। तेनेवाह <hi rend="bold">‘‘पहीनभयभेरवा’’</hi>ति। तत्थ <hi rend="bold">भयं</hi> भयमेव, <hi rend="bold">भेरवं</hi> बलवभयं। <hi rend="bold">दसहङ्गेहि सम्पन्‍ना</hi>ति असेक्खेहि दसहि अङ्गेहि समन्‍नागता। <hi rend="bold">महानागा</hi>ति चतूहि कारणेहि महानागा। <hi rend="bold">समाहिता</hi>ति उपचारप्पनाहि समाहिता। <hi rend="bold">तण्हा तेसं न विज्‍जती</hi>ति ‘‘ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासोति खो, महाराज, तेन भगवता’’ति (म॰ नि॰ २.३०५) एवं वुत्ता दासकारिका तण्हापि तेसं नत्थि। इमिना खीणासवानं भुजिस्सभावं दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">असेखञाण</hi>न्ति अरहत्तफलञाणं। <hi rend="bold">अन्तिमोयं समुस्सयो</hi>ति पच्छिमो अयं अत्तभावो। <hi rend="bold">यो सारो ब्रह्मचरियस्सा</hi>ति सारो नाम फलं। <hi rend="bold">तस्मिं अपरपच्‍चया</hi>ति तस्मिं अरियफले, न अञ्‍ञं पत्तियायन्ति, पच्‍चक्खतोव पटिविज्झित्वा ठिता। <hi rend="bold">विधासु न विकम्पन्ती</hi>ति तीसु मानकोट्ठासेसु न विकम्पन्ति। <hi rend="bold">दन्तभूमि</hi>न्ति अरहत्तं। <hi rend="bold">विजिताविनो</hi>ति रागादयो विजेत्वा ठिता।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उद्ध</hi>न्तिआदीसु <hi rend="bold">उद्धं</hi> वुच्‍चति केसमत्थको, <hi rend="bold">अपाचीनं</hi> पादतलं, <hi rend="bold">तिरियं</hi> वेमज्झं। उद्धं वा अतीतं, अपाचीनं अनागतं, तिरियं पच्‍चुप्पन्‍नं। उद्धं वा वुच्‍चति देवलोको, अपाचीनं अपायलोको, तिरियं मनुस्सलोको। <hi rend="bold">नन्दी तेसं न विज्‍जती</hi>ति एतेसु ठानेसु सङ्खेपतो वा अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नेसु खन्धेसु तेसं तण्हा नत्थि। इध वट्टमूलकतण्हाय <pb ed="P" n="2.0283"/> अभावो दस्सितो। <hi rend="bold">बुद्धा</hi>ति चतुन्‍नं सच्‍चानं बुद्धत्ता बुद्धा।</p>

<p rend="bodytext">इदं पनेत्थ सीहनादसमोधानं – ‘‘विमुत्तिसुखेनम्हा सुखिता, दुक्खजनिका नो तण्हा पहीना, पञ्‍चक्खन्धा परिञ्‍ञाता, दासकारिकतण्हा चेव वट्टमूलिकतण्हा च पहीना, अनुत्तरम्हा असदिसा, चतुन्‍नं सच्‍चानं बुद्धत्ता बुद्धा’’ति भवपिट्ठे ठत्वा अभीतनादसङ्खातं सीहनादं नदन्ति खीणासवाति। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५. दुतियअरहन्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="77"><hi rend="paranum">७७</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमं <pb ed="M" n="2.0261"/> विना गाथाहि सुद्धिकमेव कत्वा कथियमानं बुज्झनकानं अज्झासयेन वुत्तं। पञ्‍चमं।</p>

<p rend="subhead">६. सीहसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="78"><hi rend="paranum">७८</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <pb ed="V" n="2.0252"/> <hi rend="bold">सीहो</hi>ति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, काळसीहो, पण्डुसीहो, केसरसीहोति। तेसु <hi rend="bold">तिणसीहो</hi> कपोतवण्णगाविसदिसो तिणभक्खो च होति। <hi rend="bold">काळसीहो</hi> काळगाविसदिसो तिणभक्खोयेव। <hi rend="bold">पण्डुसीहो </hi>पण्डुपलासवण्णगाविसदिसो मंसभक्खो। <hi rend="bold">केसरसीहो</hi> लाखारसपरिकम्मकतेनेव मुखेन अग्गनङ्गुट्ठेन चतूहि च पादपरियन्तेहि समन्‍नागतो, मत्थकतोपिस्स पट्ठाय लाखातूलिकाय कत्वा विय तिस्सो राजियो पिट्ठिमज्झेन गन्त्वा अन्तरसत्थिम्हि दक्खिणावत्ता हुत्वा ठिता, खन्धे पनस्स सतसहस्सग्घनिककम्बलपरिक्खेपो विय केसरभारो होति, अवसेसट्ठानं परिसुद्धं सालिपिट्ठसङ्खचुण्णपिचुवण्णं होति। इमेसु चतूसु सीहेसु अयं केसरसीहो इध अधिप्पेतो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मिगराजा</hi>ति मिगगणस्स राजा। <hi rend="bold">आसया</hi>ति वसनट्ठानतो सुवण्णगुहतो वा रजतमणिफलिकमनोसिलागुहतो वा निक्खमतीति वुत्तं होति। निक्खममानो पनेस चतूहि कारणेहि निक्खमति अन्धकारपीळितो वा आलोकत्थाय, उच्‍चारपस्सावपीळितो वा तेसं विस्सज्‍जनत्थाय, जिघच्छापीळितो वा गोचरत्थाय, सम्भवपीळितो वा अस्सद्धम्मपटिसेवनत्थाय। इध पन गोचरत्थाय निक्खन्तोति अधिप्पेतो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विजम्भती</hi>ति <pb ed="P" n="2.0284"/> सुवण्णतले वा रजतमणिफलिकमनोसिलातलानं वा अञ्‍ञतरस्मिं द्वे पच्छिमपादे समं पतिट्ठापेत्वा पुरिमपादे पुरतो पसारेत्वा सरीरस्स पच्छाभागं आकड्ढित्वा पुरिमभागं अभिहरित्वा पिट्ठिं नामेत्वा गीवं उक्खिपित्वा असनिसद्दं करोन्तो विय नासपुटानि पोथेत्वा सरीरलग्गं रजं विधुनन्तो विजम्भति। विजम्भनभूमियञ्‍च पन तरुणवच्छको विय अपरापरं जवति। जवतो पनस्स सरीरं अन्धकारे परिब्भमन्तं अलातं विय खायति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनुविलोकेती</hi>ति <pb ed="M" n="2.0262"/> कस्मा अनुविलोकेति? परानुद्दयताय। तस्मिं किर सीहनादं नदन्ते पपातावाटादीसु विसमट्ठानेसु चरन्ता हत्थिगोकण्णमहिंसादयो पाणा पपातेपि आवाटेपि पतन्ति, तेसं अनुद्दयाय अनुविलोकेति। किं पनस्स लुद्दकम्मस्स परमंसखादिनो अनुद्दया नाम अत्थीति? आम अत्थि। तथा हेस ‘‘किं मे बहूहि घातितेही’’ति? अत्तनो गोचरत्थायपि <pb ed="V" n="2.0253"/> खुद्दके पाणे न गण्हाति, एवं अनुद्दयं करोति। वुत्तम्पिचेतं – ‘‘माहं खो खुद्दके पाणे विसमगते सङ्घातं आपादेसि’’न्ति (अ॰ नि॰ १०.२१)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सीहनादं नदती</hi>ति तिक्खत्तुं ताव अभीतनादं नदति। एवञ्‍च पनस्स विजम्भनभूमियं ठत्वा नदन्तस्स सद्दो समन्ता तियोजनपदेसं एकनिन्‍नादं करोति, तमस्स निन्‍नादं सुत्वा तियोजनब्भन्तरगता द्विपदचतुप्पदगणा यथाठाने ठातुं न सक्‍कोन्ति। <hi rend="bold">गोचराय पक्‍कमती</hi>ति आहारत्थाय गच्छति। कथं? सो हि विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणतो वा वामतो वा उप्पतन्तो उसभमत्तं ठानं गण्हाति, उद्धं उप्पतन्तो चत्तारिपि अट्ठपि उसभानि उप्पतति, समट्ठाने उजुकं पक्खन्दन्तो सोळसउसभमत्तम्पि वीसतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, थला वा पब्बता वा पक्खन्दन्तो सट्ठिउसभमत्तम्पि असीतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, अन्तरामग्गे रुक्खं वा पब्बतं वा दिस्वा तं परिहरन्तो वामतो वा दक्खिणतो वा, उसभमत्तम्पि अपक्‍कमति। ततियं पन सीहनादं नदित्वा तेनेव <pb ed="P" n="2.0285"/> सद्धिं तियोजने ठाने पञ्‍ञायति। तियोजनं गन्त्वा निवत्तित्वा ठितो अत्तनोव नादस्स अनुनादं सुणाति। एवं सीघेन जवेन पक्‍कमतीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येभुय्येना</hi>ति पायेन। <hi rend="bold">भयं संवेगं सन्तास</hi>न्ति सब्बं चित्तुत्रासस्सेव नामं। सीहस्स हि सद्दं सुत्वा बहू सत्ता भायन्ति, अप्पका न भायन्ति। के पन तेति? समसीहो हत्थाजानीयो अस्साजानीयो उसभाजानीयो पुरिसाजानीयो खीणासवोति। कस्मा पनेते न भायन्तीति? समसीहो नाम ‘‘जातिगोत्तकुलसूरभावेहि समानोस्मी’’ति न भायति, हत्थाजानीयादयो अत्तनो सक्‍कायदिट्ठिबलवताय न भायन्ति, खीणासवो सक्‍कायदिट्ठिपहीनत्ता न भायति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">बिलासया</hi>ति <pb ed="M" n="2.0263"/> बिले सयन्ता बिलवासिनो अहिनकुलगोधादयो। <hi rend="bold">दकासया</hi>ति उदकवासिनो मच्छकच्छपादयो। <hi rend="bold">वनासया</hi>ति वनवासिनो हत्थिअस्सगोकण्णमिगादयो। <hi rend="bold">पविसन्ती</hi>ति ‘‘इदानि आगन्त्वा गण्हिस्सती’’ति मग्गं ओलोकेन्ताव पविसन्ति। <hi rend="bold">दळ्हेही</hi>ति थिरेहि। <hi rend="bold">वरत्तेही</hi>ति चम्मरज्‍जूहि। <hi rend="bold">महिद्धिको</hi>तिआदीसु विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणपस्सादीहि उसभमत्तं, उजुकं वीसतिउसभमत्तादिलङ्घनवसेन महिद्धिकता, सेसमिगानं अधिपतिभावेन महेसक्खता, समन्ता तियोजने सद्दं सुत्वा पलायन्तानं वसेन महानुभावता वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव</hi> <pb ed="V" n="2.0254"/> <hi rend="bold">खो</hi>ति भगवा तेसु तेसु सुत्तेसु तथा तथा अत्तानं कथेसि। ‘‘सीहोति खो, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति (अ॰ नि॰ ५.९९; १०.२१) इमस्मिं ताव सुत्ते सीहसदिसं अत्तानं कथेसि। ‘‘भिसक्‍को सल्‍लकत्तोति खो, सुनक्खत्त, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (म॰ नि॰ ३.६५) इमस्मिं वेज्‍जसदिसं। ‘‘ब्राह्मणोति, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (अ॰ नि॰ ८.८५) इमस्मिं ब्राह्मणसदिसं। ‘‘पुरिसो मग्गकुसलोति खो, तिस्स, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं॰ नि॰ ३.८४) इमस्मिं मग्गदेसकपुरिससदिसं। ‘‘राजाहमस्मि सेला’’ति (सु॰ नि॰ ५५९) इमस्मिं राजसदिसं। ‘‘सीहोति खो तथागतस्सेतं <pb ed="P" n="2.0286"/> अधिवचन’’न्ति (अ॰ नि॰ ५.९९; १०.२१) इमस्मिं पन सुत्ते सीहसदिसमेव कत्वा अत्तानं कथेन्तो एवमाह।</p>

<p rend="bodytext">तत्रायं सदिसता – सीहस्स कञ्‍चनगुहादीसु वसनकालो विय हि तथागतस्स दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारस्स अपरिमितकालं पारमियो पूरेत्वा पच्छिमभवे पटिसन्धिग्गहणेन चेव मातुकुच्छितो निक्खमनेन च दससहस्सिलोकधातुं कम्पेत्वा वुद्धिमन्वाय दिब्बसम्पत्तिसदिसं सम्पत्तिं अनुभवमानस्स तीसु पासादेसु निवासकालो दट्ठब्बो। सीहस्स कञ्‍चनगुहादितो निक्खन्तकालो विय तथागतस्स एकूनतिंसे संवच्छरे विवटेन द्वारेन कण्डकं आरुय्ह छन्‍नसहायस्स निक्खमित्वा तीणि रज्‍जानि अतिक्‍कमित्वा अनोमानदीतीरे ब्रह्मुना दिन्‍नानि कासायानि <pb ed="M" n="2.0264"/> परिदहित्वा पब्बजितस्स सत्तमे दिवसे राजगहं गन्त्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा पण्डवगिरिपब्भारे कतभत्तकिच्‍चस्स सम्मासम्बोधिं पत्वा, पठममेव मगधरट्ठं आगमनत्थाय याव रञ्‍ञो पटिञ्‍ञादानकालो।</p>

<p rend="bodytext">सीहस्स विजम्भनकालो विय तथागतस्स दिन्‍नपटिञ्‍ञस्स आळारकालामउपसङ्कमनं आदिं कत्वा याव सुजाताय दिन्‍नपायासस्स एकूनपण्णासाय पिण्डेहि परिभुत्तकालो वेदितब्बो। सीहस्स केसरविधुननं विय सायन्हसमये सोत्तियेन दिन्‍ना अट्ठ तिणमुट्ठियो गहेत्वा दससहस्सचक्‍कवाळदेवताहि थोमियमानस्स गन्धादीहि पूजियमानस्स तिक्खत्तुं बोधिं पदक्खिणं कत्वा बोधिमण्डं आरुय्ह चुद्दसहत्थुब्बेधे ठाने तिणसन्थरं सन्थरित्वा चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठाय निसिन्‍नस्स तंखणंयेव मारबलं विधमित्वा तीसु यामेसु तिस्सो विज्‍जा विसोधेत्वा अनुलोमपटिलोमं पटिच्‍चसमुप्पादमहासमुद्दं यमकञाणमन्थनेन मन्थेन्तस्स सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणे पटिविद्धे तदनुभावेन दससहस्सिलोकधातुकम्पनं वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">सीहस्स <pb ed="V" n="2.0255"/> चतुद्दिसाविलोकनं विय पटिविद्धसब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणस्स सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा परिभुत्तमधुपिण्डिकाहारस्स अजपालनिग्रोधमूले महाब्रह्मुनो <pb ed="P" n="2.0287"/> धम्मदेसनायाचनं पटिग्गहेत्वा तत्थ विहरन्तस्स एकादसमे दिवसे ‘‘स्वे आसाळ्हिपुण्णमा भविस्सती’’ति पच्‍चूससमये ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति? आळारुदकानं कालङ्कतभावं ञत्वा धम्मदेसनत्थाय पञ्‍चवग्गियानं ओलोकनं दट्ठब्बं। सीहस्स गोचरत्थाय तियोजनं गमनकालो विय अत्तनो पत्तचीवरमादाय ‘‘पञ्‍चवग्गियानं धम्मचक्‍कं पवत्तेस्सामी’’ति पच्छाभत्ते अजपालनिग्रोधतो वुट्ठितस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गमनकालो।</p>

<p rend="bodytext">सीहनादकालो विय तथागतस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा पञ्‍चवग्गिये सञ्‍ञापेत्वा अचलपल्‍लङ्के निसिन्‍नस्स दसहि चक्‍कवाळसहस्सेहि सन्‍निपतितेन देवगणेन परिवुतस्स ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता पब्बजितेन न सेवितब्बा’’तिआदिना (सं॰ नि॰ ५.१०८१; महाव॰ १३) नयेन धम्मचक्‍कप्पवत्तनकालो वेदितब्बो। इमस्मिञ्‍च पन पदे देसियमाने तथागतसीहस्स धम्मघोसो हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं गहेत्वा दससहस्सिलोकधातुं <pb ed="M" n="2.0265"/> पटिच्छादेसि। सीहस्स सद्देन खुद्दकपाणानं सन्तासं आपज्‍जनकालो विय तथागतस्स तीणि लक्खणानि दीपेत्वा चत्तारि सच्‍चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि विभजित्वा धम्मं कथेन्तस्स दीघायुकदेवतानं ञाणसन्तासस्स उप्पत्तिकालो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यदा</hi>ति यस्मिं काले। <hi rend="bold">तथागतो</hi>ति अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो – तथा आगतोति तथागतो, तथा गतोति तथागतो, तथलक्खणं आगतोति तथागतो, तथधम्मे याथावतो अभिसम्बुद्धोति तथागतो, तथदस्सिताय तथागतो, तथावादिताय तथागतो, तथाकारिताय तथागतो। अभिभवनट्ठेन तथागतोति। तेसं वित्थारो ब्रह्मजालवण्णनायम्पि (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७) मूलपरियायवण्णनायम्पि (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१२) वुत्तोयेव। <hi rend="bold">लोके</hi>ति सत्तलोके। <hi rend="bold">उप्पज्‍जती</hi>ति अभिनीहारतो पट्ठाय याव बोधिपल्‍लङ्का वा अरहत्तमग्गञाणा वा उप्पज्‍जति नाम <pb ed="P" n="2.0288"/>, अरहत्तफले पन पत्ते उप्पन्‍नो नाम। <hi rend="bold">अरहं सम्मासम्बुद्धो</hi>तिआदीनि विसुद्धिमग्गे बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इति रूप</hi>न्ति इदं रूपं एत्तकं रूपं, न इतो भिय्यो रूपं अत्थीति। एत्तावता सभावतो सरसतो परियन्ततो परिच्छेदतो परिच्छिन्दनतो यावता चत्तारो च महाभूता चतुन्‍नञ्‍च <pb ed="V" n="2.0256"/> महाभूतानं उपादायरूपं, तं सब्बं दस्सितं होति। <hi rend="bold">इति रूपस्स समुदयो</hi>ति अयं रूपस्स समुदयो नाम। एत्तावता हि ‘‘आहारसमुदयो रूपसमुदयो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति। <hi rend="bold">इति रूपस्स अत्थङ्गमो</hi>ति अयं रूपस्स अत्थङ्गमो। इमिनापि ‘‘आहारनिरोधा रूपनिरोधो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति। <hi rend="bold">इति वेदना</hi>तिआदीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वण्णवन्तो</hi>ति सरीरवण्णेन वण्णवन्तो। <hi rend="bold">धम्मदेसनं सुत्वा</hi>ति इमं पञ्‍चसु खन्धेसु पण्णासलक्खणपटिमण्डितं तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा। <hi rend="bold">येभुय्येना</hi>ति इध के ठपेति? अरियसावके देवे। तेसञ्हि खीणासवत्ता चित्तुत्रासभयम्पि न उप्पज्‍जति, संविग्गस्स योनिसो पधानेन पत्तब्बं <pb ed="M" n="2.0266"/> पत्तताय ञाणसंवेगोपि। इतरेसं पन देवानं ‘‘तासो हेसो भिक्खू’’ति अनिच्‍चतं मनसिकरोन्तानं चित्तुत्रासभयम्पि, बलवविपस्सनाकाले ञाणभयम्पि उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">भो</hi>ति धम्मालपनमत्तमेतं। <hi rend="bold">सक्‍कायपरियापन्‍ना</hi>ति पञ्‍चक्खन्धपरियापन्‍ना। इति तेसं सम्मासम्बुद्धे वट्टदोसं दस्सेत्वा तिलक्खणाहतं कत्वा धम्मं देसेन्ते ञाणभयं नाम ओक्‍कमति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिञ्‍ञाया</hi>ति जानित्वा। <hi rend="bold">धम्मचक्‍क</hi>न्ति पटिवेधञाणम्पि देसनाञाणम्पि। <hi rend="bold">पटिवेधञाणं</hi> नाम येन ञाणेन बोधिपल्‍लङ्के निसिन्‍नो चत्तारि सच्‍चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि पटिविज्झि। <hi rend="bold">देसनाञाणं</hi> नाम येन ञाणेन तिपरिवट्टं द्वादसाकारं धम्मचक्‍कं पवत्तेसि। उभयम्पि तं दसबलस्स उरे जातञाणमेव। तेसु <pb ed="P" n="2.0289"/> इध देसनाञाणं गहेतब्बं। तं पनेस याव अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं अञ्‍ञासिकोण्डञ्‍ञत्थेरस्स सोतापत्तिफलं उप्पज्‍जति, ताव पवत्तेति नाम। तस्मिं उप्पन्‍ने पवत्तितं नाम होतीति वेदितब्बं। <hi rend="bold">अप्पटिपुग्गलो</hi>ति सदिसपुग्गलरहितो। <hi rend="bold">यसस्सिनो</hi>ति परिवारसम्पन्‍ना। <hi rend="bold">तादिनो</hi>ति लाभालाभादीहि एकसदिसस्स। छट्ठं।</p>

<p rend="subhead">७. खज्‍जनीयसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="79"><hi rend="paranum">७९</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">पुब्बेनिवास</hi>न्ति न इदं अभिञ्‍ञावसेन अनुस्सरणं सन्धाय वुत्तं, विपस्सनावसेन पन पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्ते समणब्राह्मणे सन्धायेतं वुत्तं। तेनेवाह – ‘‘सब्बेते पञ्‍चुपादानक्खन्धे अनुस्सरन्ति, एतेसं वा अञ्‍ञतर’’न्ति। अभिञ्‍ञावसेन हि समनुस्सरन्तस्स <pb ed="V" n="2.0257"/> खन्धापि उपादानक्खन्धापि खन्धपटिबद्धापि पण्णत्तिपि आरम्मणं होतियेव। <hi rend="bold">रूपंयेव अनुस्सरती</hi>ति एवञ्हि अनुस्सरन्तो न अञ्‍ञं किञ्‍चि सत्तं वा पुग्गलं वा अनुस्सरति, अतीते पन निरुद्धं रूपक्खन्धमेव अनुस्सरति। वेदनादीसुपि एसेव नयोति। सुञ्‍ञतापब्बं निट्ठितं।</p>

<p rend="bodytext">इदानि सुञ्‍ञताय लक्खणं दस्सेतुं <hi rend="bold">किञ्‍च, भिक्खवे, रूपं वदेथा</hi>तिआदिमाह। यथा हि नट्ठं गोणं परियेसमानो पुरिसो गोगणे चरमाने रत्तं वा काळं वा बलीबद्दं दिस्वापि न एत्तकेनेव ‘‘अयं मय्हं गोणो’’ति सन्‍निट्ठानं <pb ed="M" n="2.0267"/> कातुं सक्‍कोति। कस्मा? अञ्‍ञेसम्पि तादिसानं अत्थिताय। सरीरपदेसे पनस्स सत्तिसूलादिलक्खणं दिस्वा ‘‘अयं मय्हं सन्तको’’ति सन्‍निट्ठानं होति, एवमेव सुञ्‍ञताय कथितायपि याव सुञ्‍ञतालक्खणं न कथीयति, ताव सा अकथिताव होति, लक्खणे पन कथिते कथिता नाम होति। गोणो विय हि सुञ्‍ञता, गोणलक्खणं विय सुञ्‍ञतालक्खणं। यथा गोणलक्खणे असल्‍लक्खिते गोणो न सुट्ठु सल्‍लक्खितो होति, तस्मिं पन सल्‍लक्खिते सो सल्‍लक्खितो नाम होति, एवमेव सुञ्‍ञतालक्खणे अकथिते सुञ्‍ञता अकथिताव होति, तस्मिं पन कथिते सा कथिता नाम <pb ed="P" n="2.0290"/> होतीति सुञ्‍ञतालक्खणं दस्सेतुं <hi rend="bold">किञ्‍च, भिक्खवे, रूपं वदेथा</hi>तिआदिमाह।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">किञ्‍चा</hi>ति कारणपुच्छा, केन कारणेन रूपं वदेथ, केन कारणेनेतं रूपं नामाति अत्थो। <hi rend="bold">रुप्पतीति खो</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">इती</hi>ति कारणुद्देसो, यस्मा रुप्पति, तस्मा रूपन्ति वुच्‍चतीति अत्थो। <hi rend="bold">रुप्पती</hi>ति कुप्पति घट्टीयति पीळीयति, भिज्‍जतीति अत्थो। <hi rend="bold">सीतेनपि रुप्पती</hi>तिआदीसु सीतेन ताव रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं। तिण्णं तिण्णञ्हि चक्‍कवाळानं अन्तरे एकेको लोकन्तरिकनिरयो नाम होति अट्ठयोजनसहस्सप्पमाणो। यस्स नेव हेट्ठा पथवी अत्थि, न उपरि चन्दिमसूरियदीपमणिआलोको, निच्‍चन्धकारो। तत्थ निब्बत्तसत्तानं तिगावुतो अत्तभावो होति, ते वग्गुलियो विय पब्बतपादे दीघपुथुलेहि नखेहि लग्गित्वा अवंसिरा ओलम्बन्ति। यदा संसप्पन्ता अञ्‍ञमञ्‍ञस्स हत्थपासागता होन्ति, अथ ‘‘भक्खो नो लद्धो’’ति? मञ्‍ञमाना तत्थ ब्यावटा विपरिवत्तित्वा लोकसन्धारके उदके पतन्ति, वाते पहरन्तेपि मधुकफलानि विय छिज्‍जित्वा उदके पतन्ति, पतितमत्ताव अच्‍चन्तखारे उदके तत्ततेले पतितपिट्ठपिण्डि विय पटपटायमाना विलीयन्ति। एवं सीतेन रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये <pb ed="V" n="2.0258"/> पाकटं। महिंसकरट्ठादीसुपि हिमपातसीतलेसु पदेसेसु एतं पाकटमेव। तत्थ हि सत्ता सीतेन भिन्‍नसरीरा जीवितक्खयम्पि पापुणन्ति।</p>

<p rend="bodytext">उण्हेन रुप्पनं अवीचिमहानिरये पाकटं होति। जिघच्छाय रुप्पनं पेत्तिविसये चेव दुब्भिक्खकाले च पाकटं। पिपासाय रुप्पनं कालकञ्‍जिकादीसु पाकटं। एको किर कालकञ्‍जिकअसुरो पिपासं अधिवासेतुं असक्‍कोन्तो <pb ed="M" n="2.0268"/> योजनगम्भीरवित्थारं महागङ्गं ओतरि, तस्स गतगतट्ठाने उदकं छिज्‍जति, धूमो उग्गच्छति, तत्ते पिट्ठिपासाणे चङ्कमनकालो विय होति। तस्स उदकसद्दं सुत्वा इतो चितो च विचरन्तस्सेव रत्ति विभायि। अथ नं पातोव भिक्खाचारं <pb ed="P" n="2.0291"/> गच्छन्ता तिंसमत्ता पिण्डचारिकभिक्खू दिस्वा ‘‘को नाम त्वं सप्पुरिसा’’ति? पुच्छिंसु। ‘‘पेतोहमस्मि, भन्ते’’ति। ‘‘किं परियेससी’’ति? ‘‘पानीयं, भन्ते’’ति। ‘‘अयं गङ्गा परिपुण्णा, किं त्वं न पस्ससी’’ति? ‘‘न उपकप्पति, भन्ते’’ति। तेन हि गङ्गापिट्ठे निपज्‍ज, मुखे ते पानीयं आसिञ्‍चिस्सामा’’ति। सो वालिकापुळिने उत्तानो निपज्‍जि। भिक्खू तिंसमत्ते पत्ते नीहरित्वा उदकं आहरित्वा तस्स मुखे आसिञ्‍चिंसु। तेसं तथा करोन्तानंयेव वेला उपकट्ठा जाता। ततो ‘‘भिक्खाचारकालो अम्हाकं सप्पुरिस, कच्‍चि ते अस्सादमत्ता लद्धा’’ति आहंसु। पेतो ‘‘सचे मे, भन्ते, तिंसमत्तानं अय्यानं तिंसपत्तेहि आसित्तउदकतो अड्ढपसतमत्तम्पि परगलं गतं, पेतत्तभावतो मोक्खो मा होतू’’ति आह। एवं पिपासाय रुप्पनं पेत्तिविसये पाकटं।</p>

<p rend="bodytext">डंसादीहि रुप्पनं डंसमक्खिकादिबहुलेसु पदेसेसु पाकटं। एत्थ च <hi rend="bold">डंसा</hi>ति पिङ्गलमक्खिका। <hi rend="bold">मकसा</hi>ति मकसाव। <hi rend="bold">वाता</hi>ति कुच्छिवातपिट्ठिवातादिवसेन वेदितब्बा। सरीरस्मिञ्हि वातरोगो उप्पज्‍जित्वा हत्थपादपिट्ठिआदीनि भिन्दति, काणं करोति, खुज्‍जं करोति, पीठसप्पिं करोति। <hi rend="bold">आतपो</hi>ति सूरियातपो। तेन रुप्पनं मरुकन्तारादीसु पाकटं। एका किर इत्थी मरुकन्तारे रत्तिं सत्थतो ओहीना दिवा सूरिये उग्गच्छन्ते वालिकाय तप्पमानाय पादे ठपेतुं असक्‍कोन्ती सीसतो पच्छिं ओतारेत्वा अक्‍कमि। कमेन पच्छिया उण्हाभितत्ताय ठातुं असक्‍कोन्ती तस्सा उपरि साटकं ठपेत्वा अक्‍कमि। तस्मिम्पि सन्तत्ते अत्तनो अङ्केन गहितपुत्तकं अधोमुखं निपज्‍जापेत्वा कन्दन्तंयेव अक्‍कमित्वा सद्धिं तेन तस्मिंयेव ठाने उण्हाभितत्ता कालमकासि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सरीसपा</hi>ति <pb ed="V" n="2.0259"/> ये केचि दीघजातिका सरन्ता गच्छन्ति। तेसं सम्फस्सेन रुप्पनं आसीविसदट्ठकादीनं वसेन वेदितब्बं। इति भगवता यानि इमानि सामञ्‍ञपच्‍चत्तवसेन धम्मानं द्वे लक्खणानि, तेसु रूपक्खन्धस्स ताव पच्‍चत्तलक्खणं दस्सितं। रूपक्खन्धस्सेव हि एतं, न वेदनादीनं <pb ed="P" n="2.0292"/>, तस्मा पच्‍चत्तलक्खणन्ति <pb ed="M" n="2.0269"/> वुच्‍चति। अनिच्‍चदुक्खानत्तलक्खणं पन वेदनादीनम्पि होति, तस्मा तं सामञ्‍ञलक्खणन्ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">किञ्‍च, भिक्खवे, वेदनं वदेथा</hi>तिआदीसु पुरिमसदिसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। यं पन पुरिमेन असदिसं, तस्सायं विभावना – <hi rend="bold">सुखम्पि वेदयती</hi>ति सुखं आरम्मणं वेदेति अनुभवति। परतो पदद्वयेपि एसेव नयो। कथं पनेतं आरम्मणं सुखं दुक्खं अदुक्खमसुखं नाम जातन्ति? सुखादीनं पच्‍चयतो। स्वायमत्थो ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्‍कन्त’’न्ति इमस्मिं महालिसुत्ते (सं॰ नि॰ ३.६०) आगतोयेव। <hi rend="bold">वेदयती</hi>ति एत्थ च वेदनाव वेदयति, न अञ्‍ञो सत्तो वा पुग्गलो वा। वेदना हि वेदयितलक्खणा, तस्मा वत्थारम्मणं पटिच्‍च वेदनाव वेदयतीति। एवमिध भगवा वेदनायपि पच्‍चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नीलम्पि सञ्‍जानाती</hi>ति नीलपुप्फे वा वत्थे वा परिकम्मं कत्वा उपचारं वा अप्पनं वा पापेन्तो सञ्‍जानाति। अयञ्हि सञ्‍ञा नाम परिकम्मसञ्‍ञापि उपचारसञ्‍ञापि अप्पनासञ्‍ञापि वट्टति, नीलं नीलन्ति उप्पज्‍जनसञ्‍ञापि वट्टतियेव। <hi rend="bold">पीतका</hi>दीसुपि एसेव नयो। इधापि भगवा सञ्‍जाननलक्खणाय सञ्‍ञाय पच्‍चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपं रूपत्ताय सङ्खतमभिसङ्खरोन्ती</hi>ति यथा यागुमेव यागुत्ताय, पूवमेव पूवत्ताय पचति नाम, एवं पच्‍चयेहि समागन्त्वा कतभावेन सङ्खतन्ति लद्धनामं रूपमेव रूपत्ताय यथा अभिसङ्खतं रूपं नाम होति, तथत्ताय रूपभावाय अभिसङ्खरोति आयूहति सम्पिण्डेति, निप्फादेतीति अत्थो। <hi rend="bold">वेदना</hi>दीसुपि एसेव नयो। अयं पनेत्थ सङ्खेपो – अत्तना सह जायमानं रूपं सम्पयुत्ते च वेदनादयो धम्मे अभिसङ्खरोति निब्बत्तेतीति। इधापि भगवा चेतयितलक्खणस्स सङ्खारस्स पच्‍चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अम्बिलम्पि</hi> <pb ed="P" n="2.0293"/> <hi rend="bold">विजानाती</hi>ति अम्बअम्बाटकमातुलुङ्गादिअम्बिलं ‘‘अम्बिल’’न्ति विजानाति। एसेव <pb ed="V" n="2.0260"/> नयो सब्बपदेसु। अपि चेत्थ <hi rend="bold">तित्तक</hi>न्ति निम्बपटोलादिनानप्पकारं <hi rend="bold">कटुक</hi>न्ति पिप्पलिमरिचादिनानप्पकारं। <hi rend="bold">मधुर</hi>न्ति सप्पिफाणितादिनानप्पकारं <pb ed="M" n="2.0270"/>। <hi rend="bold">खारिक</hi>न्ति वातिङ्गणनाळिकेर चतुरस्सवल्‍लिवेत्तङ्कुरादिनानप्पकारं। <hi rend="bold">अखारिक</hi>न्ति यं वा तं वा फलजातं कारपण्णादिमिस्सकपण्णं। <hi rend="bold">लोणिक</hi>न्ति लोणयागुलोणमच्छलोणभत्तादिनानप्पकारं। <hi rend="bold">अलोणिक</hi>न्तिअलोणयागुअलोणमच्छअलोणभत्तादिनानप्पकारं। <hi rend="bold">तस्मा विञ्‍ञाणन्ति वुच्‍चती</hi>ति यस्मा इमं अम्बिलादिभेदं अञ्‍ञमञ्‍ञविसिट्ठेन अम्बिलादिभावेन जानाति, तस्मा विञ्‍ञाणन्ति वुच्‍चतीति। एवमिधापि भगवा विजाननलक्खणस्स विञ्‍ञाणस्स पच्‍चत्तलक्खणमेव भाजेत्वा दस्सेसि।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पन आरम्मणस्स आकारसण्ठानगहणवसेन सञ्‍ञा पाकटा होति, तस्मा सा चक्खुद्वारे विभत्ता। यस्मा विनापि आकारसण्ठाना आरम्मणस्स पच्‍चत्तभेदगहणवसेन विञ्‍ञाणं पाकटं होति, तस्मा तं जिव्हाद्वारे विभत्तं। इमेसं पन सञ्‍ञाविञ्‍ञाणपञ्‍ञानं असम्मोहतो सभावसल्‍लक्खणत्थं <hi rend="bold">सञ्‍जानाति, विजानाति, पजानाती</hi>ति एत्थ विसेसा वेदितब्बा। तत्थ उपसग्गमत्तमेव विसेसो, जानातीति पदं पन अविसेसो। तस्सपि जाननट्ठेन विसेसो वेदितब्बो। सञ्‍ञा हि नीलादिवसेन आरम्मणसञ्‍जाननमत्तमेव, अनिच्‍चं दुक्खमनत्ताति लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्‍कोति। विञ्‍ञाणं नीलादिवसेन आरम्मणञ्‍चेव जानाति, अनिच्‍चादिवसेन लक्खणपटिवेधञ्‍च पापेति, उस्सक्‍कित्वा पन मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्‍कोति। पञ्‍ञा नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्‍चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्‍कित्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति।</p>

<p rend="bodytext">यथा हि हेरञ्‍ञिकफलके कहापणरासिम्हि कते अजातबुद्धिदारको <pb ed="P" n="2.0294"/> गामिकपुरिसो महाहेरञ्‍ञिकोति तीसु जनेसु ओलोकेत्वा ठितेसु अजातबुद्धिदारको कहापणानं चित्तविचित्तचतुरस्समण्डलादिभावमेव जानाति, ‘‘इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मत’’न्ति न जानाति। गामिकपुरिसो चित्तादिभावञ्‍च जानाति, मनुस्सानं उपभोगपरिभोगरतनसम्मतभावञ्‍च, ‘‘अयं कूटो, अयं छेको, अयं करटो, अयं सण्हो’’ति न जानाति। महाहेरञ्‍ञिको चित्तादिभावम्पि रतनसम्मतभावम्पि कूटादिभावम्पि जानाति। जानन्तो च पन <pb ed="M" n="2.0271"/> रूपं दिस्वापि सद्दं सुत्वापि गन्धं घायित्वापि रसं सायित्वापि हत्थेन गरुलहुभावं उपधारेत्वापि ‘‘असुकगामे कतो’’तिपि जानाति, ‘‘असुकनिगमे असुकनगरे असुकपब्बतच्छायाय <pb ed="V" n="2.0261"/> असुकनदीतीरे कतो’’तिपि, ‘‘असुकाचरियेन कतो’’तिपि जानाति। एवमेव सञ्‍ञा अजातबुद्धिदारकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणमत्तमेव जानाति। विञ्‍ञाणं गामिकपुरिसस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्‍चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति। पञ्‍ञा महाहेरञ्‍ञिकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि जानाति, अनिच्‍चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्‍कित्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति।</p>

<p rend="bodytext">सो पन नेसं विसेसो दुप्पटिविज्झो। तेनाह आयस्मा नागसेनो –</p>

<p rend="indent">‘‘दुक्‍करं, महाराज, भगवता कतन्ति। किं, भन्ते नागसेन, भगवता दुक्‍करं कतन्ति? दुक्‍करं, महाराज, भगवता कतं, इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्‍ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’’न्ति (मि॰ प॰ २.७.१६)।</p>

<p rend="bodytext">यथा हि तिलतेलं सासपतेलं मधुकतेलं एरण्डकतेलं वसातेलन्ति इमानि पञ्‍च तेलानि एकचाटियं पक्खिपित्वा दिवसं यमकमन्थे हि मन्थेत्वा ततो ‘‘इदं तिलतेलं, इदं सासपतेल’’न्ति एकेकस्स <pb ed="P" n="2.0295"/> पाटियेक्‍कं उद्धरणं नाम दुक्‍करं, इदं ततो दुक्‍करतरं। भगवा पन सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणस्स सुप्पटिविद्धत्ता धम्मिस्सरो धम्मराजा इमेसं अरूपीनं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अकासि। पञ्‍चन्‍नं महानदीनं समुद्दं पविट्ठट्ठाने ‘‘इदं गङ्गाय उदकं, इदं यमुनाया’’ति एवं पाटियेक्‍कं उदकुद्धरणेनापि अयमत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">इति पठमपब्बेन सुञ्‍ञतं, दुतियेन सुञ्‍ञतालक्खणन्ति द्वीहि पब्बेहि अनत्तलक्खणं कथेत्वा इदानि दुक्खलक्खणं दस्सेतुं <hi rend="bold">तत्र, भिक्खवे</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">खज्‍जामी</hi>ति न रूपं सुनखो विय मंसं लुञ्‍चित्वा लुञ्‍चित्वा खादति, यथा पन किलिट्ठवत्थनिवत्थो ततोनिदानं पीळं सन्धाय ‘‘खादति मं <pb ed="M" n="2.0272"/> वत्थ’’न्ति भणति, एवमिदम्पि पीळं उप्पादेन्तं खादति नामाति वेदितब्बं। <hi rend="bold">पटिपन्‍नो होती</hi>ति सीलं आदिं कत्वा याव अरहत्तमग्गा पटिपन्‍नो होति। यो पनेत्थ बलवञाणो तिक्खबुद्धि ञाणुत्तरो योगावचरो पधानभूमियं वायमन्तो खाणुना वा कण्टकेन वा विद्धो आवुधेन वा पहटो ब्यग्घादीहि वा गहेत्वा खज्‍जमानो तं वेदनं अब्बोहारिकं <pb ed="V" n="2.0262"/> कत्वा मूलकम्मट्ठानं सम्मसन्तो अरहत्तमेव गण्हाति, अयं वेदनाय निब्बिदाय विरागाय निरोधाय पटिपन्‍नो नाम वुच्‍चति पीतमल्‍लत्थेरो विय कुटुम्बियपुत्तमहातिस्सत्थेरो विय वत्तनिअटवियं तिंसमत्तानं भिक्खूनं अञ्‍ञतरो ब्यग्घमुखे निपन्‍नभिक्खु विय कण्टकेन विद्धत्थेरो विय च।</p>

<p rend="bodytext">द्वादससु किर भिक्खूसु घण्टिं पहरित्वा अरञ्‍ञे पधानमनुयुञ्‍जन्तेसु एको सूरिये अत्थङ्गतमत्तेयेव घण्टिं पहरित्वा चङ्कमं ओरुय्ह चङ्कमन्तो <pb ed="P" n="2.0296"/> तिरियं निम्मथेन्तो तिणपटिच्छन्‍नं कण्टकं अक्‍कमि। कण्टको पिट्ठिपादेन निक्खन्तो। तत्तफालेन विनिविद्धकालो विय वेदना वत्तति। थेरो चिन्तेसि – ‘‘किं इमं कण्टकं उद्धरामि, उदाहु पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टक’’न्ति? तस्स एवमहोसि – ‘‘इमिना कण्टकेन विद्धत्ता निरयादीसु भयं नाम नत्थि, पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टकंयेवा’’ति। सो तं वेदनं अब्बोहारिकं कत्वा सब्बरत्तिं चङ्कमित्वा विभाताय रत्तिया अञ्‍ञस्स सञ्‍ञं अदासि। सो आगन्त्वा ‘‘किं, भन्ते’’ति पुच्छि? ‘‘कण्टकेनम्हि, आवुसो, विद्धो’’ति। ‘‘काय वेलाय, भन्ते’’ति? ‘‘सायमेव, आवुसो’’ति। ‘‘कस्मा न अम्हे पक्‍कोसित्थ, कण्टकं उद्धरित्वा तत्थ तेलम्पि सिञ्‍चेय्यामा’’ति? ‘‘पकतिया विज्झित्वा ठितकण्टकमेव उद्धरितुं वायमिम्हा, आवुसो’’ति। ‘‘सक्‍कुणित्थ, भन्ते, उद्धरितु’’न्ति। ‘‘एकदेसमत्तेन मे, आवुसो, उद्धटो’’ति। सेसवत्थूनि दीघमज्झिमट्ठकथासु (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३७३; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१०६) सतिपट्ठानसुत्तनिद्देसे वित्थारितानेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञथ, भिक्खवे</hi>ति कस्मा आरद्धं? इमस्मिं पब्बे दुक्खलक्खणमेव कथितं, न अनिच्‍चलक्खणं। तं दस्सेतुं इदमारद्धं। तीणि लक्खणानि समोधानेत्वा दस्सेतुम्पि आरद्धमेव। <hi rend="bold">अपचिनाति नो आचिनाती</hi>ति वट्टं विनासेति, नेव चिनाति। <hi rend="bold">पजहति न उपादियती</hi>ति तदेव विस्सज्‍जेति, न <pb ed="M" n="2.0273"/> गण्हाति। <hi rend="bold">विसिनेति न उस्सिनेती</hi>ति विकिरति न सम्पिण्डेति। <hi rend="bold">विधूपेति न सन्धूपेती</hi>ति निब्बापेति न जालापेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवं पस्सं, भिक्खवे</hi>ति इदं कस्मा आरद्धं? वट्टं विनासेत्वा ठितं महाखीणासवं दस्सेस्सामीति आरद्धं। एत्तकेन वा ठानेन विपस्सना कथिता, इदानि सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गे दस्सेतुं इदं आरद्धं। अथ वा एत्तकेन ठानेन पठममग्गो कथितो, इदानि सह <pb ed="V" n="2.0263"/> विपस्सनाय तयो मग्गे दस्सेतुं इदमारद्धं। एत्तकेन वा ठानेन तीणि मग्गानि कथितानि, इदानि सह विपस्सनाय अरहत्तमग्गं दस्सेतुम्पि इदं आरद्धमेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सपजापतिका</hi>ति <pb ed="P" n="2.0297"/> सद्धिं पजापतिना देवराजेन। <hi rend="bold">आरकाव नमस्सन्ती</hi>ति दूरतोव नमस्सन्ति, दूरेपि ठितं नमस्सन्तियेव आयस्मन्तं नीतत्थेरं विय।</p>

<p rend="bodytext">थेरो किर पुप्फच्छड्डककुलतो निक्खम्म पब्बजितो, खुरग्गेयेव अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं अज्‍जेव पब्बजितो अज्‍जेव मे पब्बजितकिच्‍चं मत्थकं पत्तं, चतुपच्‍चयसन्तोसभावनाराममण्डितं महाअरियवंसपटिपदं पूरेस्सामी’’ति। सो पंसुकूलत्थाय सावत्थिं पविसित्वा चोळकं परियेसन्तो विचरि। अथेको महाब्रह्मा समापत्तितो वुट्ठाय मनुस्सपथं ओलोकेन्तो थेरं दिस्वा – ‘‘अज्‍जेव पब्बजित्वा अज्‍जेव खुरग्गे अरहत्तं पत्वा महाअरियवंसपटिपदं पूरेतुं चोळकं परियेसती’’ति अञ्‍जलिं पग्गय्ह नमस्समानो अट्ठासि। तमञ्‍ञो महाब्रह्मा दिस्वा ‘‘कं नमस्ससी’’ति? पुच्छि। नीतत्थेरं नमस्सामीति। किं कारणाति? अज्‍जेव पब्बजित्वा अज्‍जेव खुरग्गे अरहत्तं पत्वा महाअरियवंसपटिपदं पूरेतुं चोळकं परियेसतीति। सोपि नं नमस्समानो अट्ठासि। अथञ्‍ञो, अथञ्‍ञोति सत्तसता महाब्रह्मानो नमस्समाना अट्ठंसु। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘ता देवता सत्तसता उळारा,</p>

<p rend="gatha2">ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा।</p>

<p rend="gatha3">नीतं नमस्सन्ति पसन्‍नचित्ता,</p>

<p rend="gathalast">‘खीणासवो गण्हति पंसुकूलं’’’॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘ता <pb ed="M" n="2.0274"/> देवता सत्तसता उळारा,</p>

<p rend="gatha2">ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा।</p>

<p rend="gatha3">नीतं नमस्सन्ति पसन्‍नचित्ता,</p>

<p rend="gathalast">‘खीणासवो कयिरति पंसुकूलं’’’॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘‘खीणासवो <pb ed="V" n="2.0264"/> धोवति पंसुकूलं’।</p>

<p rend="gatha2">‘खीणासवो रजति पंसुकूलं’।</p>

<p rend="gathalast">‘खीणासवो पारुपति पंसकूल’’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext">इति भगवा इमस्मिं सुत्ते देसनं तीहि भवेहि विनिवत्तेत्वा अरहत्तस्स कूटं गण्हि। देसनापरियोसाने पञ्‍चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८. पिण्डोल्यसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="80"><hi rend="paranum">८०</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <hi rend="bold">किस्मिञ्‍चिदेव पकरणे</hi>ति किस्मिञ्‍चिदेव कारणे। <hi rend="bold">पणामेत्वा</hi>ति नीहरित्वा। किस्मिं पन कारणे एते भगवता पणामिताति? एकस्मिञ्हि <pb ed="P" n="2.0298"/> अन्तोवस्से भगवा सावत्थियं वसित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवारो सावत्थितो निक्खमित्वा जनपदचारिकं चरन्तो कपिलवत्थुं पत्वा निग्रोधारामं पाविसि। सक्यराजानो ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा पच्छाभत्ते कप्पियानि तेलमधुफाणितादीनि चेव पानकानि च काजसतेहि गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा सङ्घस्स निय्यातेत्वा सत्थारं वन्दित्वा पटिसन्थारं करोन्ता एकमन्ते निसीदिंसु। सत्था तेसं मधुरधम्मकथं कथेन्तो निसीदि। तस्मिं खणे एकच्‍चे भिक्खू सेनासनं पटिजग्गन्ति, एकच्‍चे मञ्‍चपीठादीनि पञ्‍ञापेन्ति, सामणेरा अप्पहरितं करोन्ति। भाजनीयट्ठाने सम्पत्तभिक्खूपि अत्थि, असम्पत्तभिक्खूपि अत्थि। सम्पत्ता असम्पत्तानं लाभं गण्हन्ता, ‘‘अम्हाकं देथ, अम्हाकं आचरियस्स देथ उपज्झायस्स देथा’’ति कथेन्ता महासद्दमकंसु। सत्था सुत्वा थेरं पुच्छि ‘‘के पन ते, आनन्द, उच्‍चासद्दा महासद्दा केवट्टा मञ्‍ञे मच्छविलोपे’’ति? थेरो एतमत्थं आरोचेसि। सत्था सुत्वा ‘‘आमिसहेतु, आनन्द, भिक्खू महासद्दं करोन्ती’’ति आह। ‘‘आम, भन्ते’’ति। ‘‘अननुच्छविकं, आनन्द, अप्पतिरूपं। न <pb ed="M" n="2.0275"/> हि मया कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि चीवरादिहेतु पारमियो पूरिता, नापि इमे भिक्खू चीवरादिहेतु अगारस्मा अनगारियं पब्बजिता, अरहत्तहेतु पब्बजित्वा अनत्थं अत्थसदिसं असारं सारसदिसं करोन्ति, गच्छानन्द, ते भिक्खू पणामेही’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पुब्बण्हसमय</hi>न्ति दुतियदिवसे पुब्बण्हसमयं। <hi rend="bold">बेलुवलट्ठिकाय मूले</hi>ति तरुणबेलुवरुक्खमूले। <hi rend="bold">पबाळ्हो</hi>ति पबाहितो। पवाळ्होतिपि पाठो, पवाहितोति अत्थो। उभयम्पि नीहटभावमेव <pb ed="V" n="2.0265"/> दीपेति। <hi rend="bold">सिया अञ्‍ञथत्त</hi>न्ति पसादञ्‍ञथत्तं वा भावञ्‍ञथत्तं वा भवेय्य। कथं? ‘‘सम्मासम्बुद्धेन मयं लहुके कारणे पणामिता’’ति <pb ed="P" n="2.0299"/> पसादं मन्दं करोन्तानं पसादञ्‍ञथत्तं नाम होति। सलिङ्गेनेव तित्थायतनं पक्‍कमन्तानं भावञ्‍ञथत्तं नाम। <hi rend="bold">सिया विपरिणामो</hi>ति एत्थ पन ‘‘मयं सत्थु अज्झासयं गण्हितुं सक्खिस्सामाति पब्बजिता, नं गहेतुं असक्‍कोन्तानं किं अम्हाकं पब्बज्‍जाया’’ति? सिक्खं पच्‍चक्खाय हीनायावत्तनं विपरिणामोति वेदितब्बो। <hi rend="bold">वच्छस्सा</hi>ति खीरूपकवच्छस्स। <hi rend="bold">अञ्‍ञथत्त</hi>न्ति मिलायनअञ्‍ञथत्तं। खीरूपको हि वच्छो मातु अदस्सनेन खीरं अलभन्तो मिलायति कम्पति पवेधति। <hi rend="bold">विपरिणामो</hi>ति मरणं। सो हि खीरं अलभमानो खीरपिपासाय सुस्सन्तो पतित्वा मरति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">बीजानं तरुणान</hi>न्ति उदकेन अनुग्गहेतब्बानं विरूळ्हबीजानं। <hi rend="bold">अञ्‍ञथत्त</hi>न्ति मिलायनञ्‍ञथत्तमेव। तानि हि उदकं अलभन्तानि मिलायन्ति। <hi rend="bold">विपरिणामो</hi>ति विनासो। तानि हि उदकं अलभन्तानि सुक्खित्वा विनस्सन्ति, पलालमेव होन्ति। <hi rend="bold">अनुग्गहितो</hi>ति आमिसानुग्गहेन चेव धम्मानुग्गहेन च अनुग्गहितो। <hi rend="bold">अनुग्गण्हेय्य</hi>न्ति द्वीहिपि एतेहि अनुग्गहेहि अनुग्गण्हेय्यं। अचिरपब्बजिता हि सामणेरा चेव दहरभिक्खू च चीवरादिपच्‍चयवेकल्‍ले वा सति गेलञ्‍ञे वा सत्थारा वा आचरियुपज्झायेहि वा आमिसानुग्गहेन अननुग्गहिता किलमन्ता न सक्‍कोन्ति सज्झायं वा मनसिकारं वा कातुं, धम्मानुग्गहेन अननुग्गहिता उद्देसेन चेव ओवादानुसासनिया च परिहायमाना न सक्‍कोन्ति अकुसलं परिवज्‍जेत्वा कुसलं भावेतुं। इमेहि पन द्वीहि अनुग्गहेहि अनुग्गहिता कायेन अकिलमन्ता सज्झायमनसिकारे पवत्तित्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्‍जमाना <pb ed="M" n="2.0276"/> अपरभागे तं अनुग्गहं अलभन्तापि तेनेव पुरिमानुग्गहेन लद्धबला सासने पतिट्ठहन्ति, तस्मा भगवतो एवं परिवितक्‍को उदपादि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भगवतो पुरतो पातुरहोसी</hi>ति सत्थु चित्तं ञत्वा – ‘‘इमे भिक्खू भगवता पणामिता, इदानि नेसं अनुग्गहं कातुकामो एवं चिन्तेसि, कारणं भगवा चिन्तेसि, अहमेत्थ उस्साहं जनेस्सामी’’ति पुरतो पाकटो अहोसि। <hi rend="bold">सन्तेत्थ भिक्खू</hi>ति इदं सो महाब्रह्मा यथा नाम ब्यत्तो सूदो यदेव <pb ed="P" n="2.0300"/> अम्बिलग्गादीसु रसजातं रञ्‍ञो रुच्‍चति, तं अभिसङ्खारेन सादुतरं कत्वा पुनदिवसे उपनामेति, एवमेव अत्तनो ब्यत्तताय भगवता आहटउपमंयेव <hi rend="bold">एवमेतं भगवा</hi>तिआदिवचनेहि अभिसङ्खरित्वा भगवन्तं याचन्तो भिक्खुसङ्घस्स अनुग्गहकरणत्थं वदति <pb ed="V" n="2.0266"/>। तत्थ <hi rend="bold">अभिनन्दतू</hi>ति ‘‘मम सन्तिकं भिक्खुसङ्घो आगच्छतू’’ति। एवमस्स आगमनं सम्पियायमानो अभिनन्दतु। <hi rend="bold">अभिवदतू</hi>ति आगतस्स च ओवादानुसासनिं ददन्तो अभिवदतु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पटिसल्‍लाना</hi>ति एकीभावा। <hi rend="bold">इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासी</hi>ति इद्धिं अकासि। <hi rend="bold">एकद्वीहिकाया</hi>ति एकेको चेव द्वे द्वे च हुत्वा। <hi rend="bold">सारज्‍जमानरूपा</hi>ति ओत्तप्पमानसभावा भायमाना। कस्मा पन भगवा तेसं तथा उपसङ्कमनाय इद्धिमकासीति? हितपत्थनाय। यदि हि ते वग्गवग्गा हुत्वा आगच्छेय्युं, ‘‘भगवा भिक्खुसङ्घं पणामेत्वा अरञ्‍ञं पविट्ठो एकदिवसम्पि तत्थ वसितुं नासक्खि, वेगेनेव आगतो’’ति केळिम्पि करेय्युं। अथ नेसं नेव बुद्धगारवं पच्‍चुपट्ठहेय्य, न धम्मदेसनं सम्पटिच्छितुं समत्था भवेय्युं। सभयानं पन ससारज्‍जानं एकद्वीहिकाय आगच्छन्तानं बुद्धगारवञ्‍चेव पच्‍चुपट्ठितं भविस्सति, धम्मदेसनञ्‍च सम्पटिच्छितुं सक्खिस्सन्तीति चिन्तेत्वा तेसं हितपत्थनाय तथारूपं इद्धिं अकासि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">निसीदिंसू</hi>ति तेसु हि सारज्‍जमानरूपेसु आगच्छन्तेसु एको भिक्खु ‘‘ममंयेव सत्था ओलोकेति, मंयेव मञ्‍ञे निग्गण्हितुकामो’’ति सणिकं आगन्त्वा वन्दित्वा निसीदि, अथञ्‍ञो अथञ्‍ञोति एवं पञ्‍चभिक्खुसतानि निसीदिंसु। एवं निसिन्‍नं पन भिक्खुसङ्घं सीदन्तरे सन्‍निसिन्‍नं महासमुद्दं <pb ed="P" n="2.0301"/> विय निवाते पदीपं विय च निच्‍चलं दिस्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘इमेसं <pb ed="M" n="2.0277"/> भिक्खूनं कीदिसी धम्मदेसना वट्टती’’ति? अथस्स एतदहोसि – ‘‘इमे आहारहेतु पणामिता, पिण्डियालोपधम्मदेसनाव नेसं सप्पाया, तं दस्सेत्वा मत्थके तिपरिवट्टदेसनं देसेस्सामि, देसनापरियोसाने सब्बे अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति। अथ नेसं तं धम्मदेसनं देसेन्तो <hi rend="bold">अन्तमिदं, भिक्खवे</hi>तिआदिमाह।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">अन्त</hi>न्ति पच्छिमं लामकं। <hi rend="bold">यदिदं पिण्डोल्य</hi>न्ति यं एवं पिण्डपरियेसनेन जीविकं कप्पेन्तस्स जीवितं। अयं पनेत्थ पदत्थो – पिण्डाय उलतीति पिण्डोलो, पिण्डोलस्स कम्मं <hi rend="bold">पिण्डोल्यं,</hi> पिण्डपरियेसनेन निप्फादितजीवितन्ति अत्थो। <hi rend="bold">अभिसापो</hi>ति अक्‍कोसो। कुपिता हि मनुस्सा अत्तनो पच्‍चत्थिकं ‘‘चीवरं निवासेत्वा कपालं गहेत्वा पिण्डं परियेसमानो चरिस्सती’’ति अक्‍कोसन्ति। अथ वा पन ‘‘किं तुय्हं अकातब्बं अत्थि, यो त्वं एवं बलवा वीरियसम्पन्‍नोपि हिरोत्तप्पं पहाय कपणो विय पिण्डोलो विचरसि पत्तपाणी’’ति? एवम्पि <pb ed="V" n="2.0267"/> अक्‍कोसन्तियेव। <hi rend="bold">तञ्‍च खो एत</hi>न्ति एवं तं अभिसापं समानम्पि पिण्डोल्यं। <hi rend="bold">कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिका</hi>ति मम सासने जातिकुलपुत्ता च आचारकुलपुत्ता च अत्थवसिका कारणवसिका हुत्वा कारणवसं पटिच्‍च उपेन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">राजाभिनीता</hi>तिआदीसु ये रञ्‍ञो सन्तकं खादित्वा रञ्‍ञा बन्धनागारे बन्धापिता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते राजाभिनीता नाम। ते हि रञ्‍ञा बन्धनं अभिनीतत्ता <hi rend="bold">राजाभिनीता</hi> नाम। ये पन चोरेहि अटवियं गहेत्वा एकच्‍चेसु मारियमानेसु एकच्‍चे ‘‘मयं सामि तुम्हेहि विस्सट्ठा गेहं अनज्झावसित्वा पब्बजिस्साम, तत्थ यं यं बुद्धपूजादिपुञ्‍ञं करिस्साम, ततो तुम्हाकं पत्तिं दस्सामा’’ति तेहि विस्सट्ठा पब्बजन्ति, ते <hi rend="bold">चोराभिनीता</hi> नाम। तेपि हि चोरेहि मारेतब्बतं अभिनीताति चोराभिनीता नाम। ये पन इणं गहेत्वा पटिदातुं असक्‍कोन्ता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते <hi rend="bold">इणट्टा</hi> नाम, इणपीळिताति अत्थो <pb ed="P" n="2.0302"/>। इणट्ठातिपि पाठो, इणे ठिताति अत्थो। ये राजचोरछातकरोगभयानं अञ्‍ञतरेन अभिभूता उपद्दुता पब्बजन्ति, ते <hi rend="bold">भयट्टा</hi> नाम, भयपीळिताति अत्थो। भयट्ठातिपि पाठो, भये <pb ed="M" n="2.0278"/> ठिताति अत्थो। <hi rend="bold">आजीविकापकता</hi>ति आजीविकाय उपद्दुता अभिभूता, पुत्तदारं पोसेतुं असक्‍कोन्ताति अत्थो। <hi rend="bold">ओतिण्णाम्हा</hi>ति अन्तो अनुपविट्ठा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सो च होति अभिज्झालू</hi>ति इदं सो कुलपुत्तो ‘‘दुक्खस्स अन्तं करिस्सामी’’तिआदिवसेन चित्तं उप्पादेत्वा पब्बजितो, अपरभागे, तं पब्बज्‍जं तथारूपं कातुं न सक्‍कोति, तं दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">अभिज्झालू</hi>ति परभण्डानं अभिज्झायिता। <hi rend="bold">तिब्बसारागो</hi>ति बहलरागो। <hi rend="bold">ब्यापन्‍नचित्तो</hi>ति पूतिभावेन विपन्‍नचित्तो। <hi rend="bold">पदुट्ठमनसङ्कप्पो</hi>ति तिखिणसिङ्गो विय गोणो दुट्ठचित्तो। <hi rend="bold">मुट्ठस्सती</hi>ति भत्तनिक्खित्तकाको विय नट्ठस्सति, इध कतं एत्थ नस्सति। <hi rend="bold">असम्पजानो</hi>ति निप्पञ्‍ञो। खन्धादिपरिच्छेदरहितो। <hi rend="bold">असमाहितो</hi>ति चण्डसोते बद्धनावा विय उपचारप्पनाभावेन असण्ठितो। <hi rend="bold">विब्भन्तचित्तो</hi>ति बन्धारुळ्हमगो विय सन्तमनो। <hi rend="bold">पाकतिन्द्रियो</hi>ति यथा गिही पुत्तधीतरो ओलोकेन्तो असंवुतिन्द्रियो होति, एवं असंवुतिन्द्रियो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">छवालात</hi>न्ति छवानं दड्ढट्ठाने अलातं। <hi rend="bold">उभतोपदित्तं मज्झे गूथगत</hi>न्ति पमाणेन अट्ठङ्गुलमत्तं द्वीसु ठानेसु आदित्तं मज्झे गूथमक्खितं। <hi rend="bold">नेव गामे</hi>ति <pb ed="P" n="2.0303"/> सचे हि तं युगनङ्गलगोपानसिपक्खपासकादीनं <pb ed="V" n="2.0268"/> अत्थाय उपनेतुं सक्‍का अस्स, गामे कट्ठत्थं फरेय्य। सचे खेत्तकुटियं कट्ठत्थरमञ्‍चकादीनं अत्थाय उपनेतुं सक्‍का, अरञ्‍ञे कट्ठत्थं फरेय्य। यस्मा पन उभयथापि न सक्‍का, तस्मा एवं वुत्तं। <hi rend="bold">गिहिभोगा च परिहीनो</hi>ति यो अगारे वसन्तेहि गिहीहि दायज्‍जे भाजियमाने भोगो लद्धब्बो अस्स, ततो च परिहीनो। <hi rend="bold">सामञ्‍ञत्थञ्‍चा</hi>ति आचरियुपज्झायानं ओवादे ठत्वा परियत्तिपटिवेधवसेन पत्तब्बं सामञ्‍ञत्थञ्‍च। इमञ्‍च पन उपमं सत्था न दुस्सीलस्स वसेन आहरि, परिसुद्धसीलस्स पन अलसस्स अभिज्झादीहि दोसेहि उपहतस्स पुग्गलस्स इमं उपमं आहरि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तयोमे, भिक्खवे</hi>ति कस्मा आरद्धं? इमस्स पुग्गलस्स छवालातसदिसभावो नेव मातापितूहि कतो, न आचरियुपज्झायेहि, इमेहि पन पापवितक्‍केहि कतोति दस्सनत्थं आरद्धं। <hi rend="bold">अनिमित्तं वा समाधि</hi>न्ति <pb ed="M" n="2.0279"/> विपस्सनासमाधिं। सो हि निच्‍चनिमित्तादीनं समुग्घातनेन अनिमित्तोति वुच्‍चति। एत्थ च चत्तारो सतिपट्ठाना मिस्सका, अनिमित्तसमाधि पुब्बभागो। अनिमित्तसमाधि वा मिस्सको, सतिपट्ठाना पुब्बभागाति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">द्वेमा, भिक्खवे, दिट्ठियो</hi>ति इदं पन न केवलं अनिमित्तसमाधिभावना इमेसंयेव तिण्णं महावितक्‍कानं पहानाय संवत्तति, सस्सतुच्छेददिट्ठीनम्पि पन समुग्घातं करोतीति दस्सनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">न वज्‍जवा अस्स</hi>न्ति निद्दोसो भवेय्यं। सेसमेत्थ उत्तानमेव। इति भगवा इमस्मिम्पि सुत्ते देसनं तीहि भवेहि विनिवत्तेत्वा अरहत्तेन कूटं गण्हि। देसनावसाने पञ्‍चसता भिक्खू सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिंसूति। अट्ठमं।</p>

<p rend="subhead">९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="81"><hi rend="paranum">८१</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <pb ed="P" n="2.0304"/> <hi rend="bold">चारिकं पक्‍कामी</hi>ति कोसम्बिकानं भिक्खूनं कलहकाले सत्था एकदिवसं दीघीतिस्स कोसलरञ्‍ञो वत्थुं आहरित्वा ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचन’’न्तिआदीहि (ध॰ प॰ ५) गाथाहि ओवदति। तंदिवसं तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता। दुतियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि। तंदिवसम्पि तेसं कलहं करोन्तानंयेव रत्ति विभाता। ततियदिवसेपि भगवा तमेव वत्थुं कथेसि। अथ नं अञ्‍ञतरो भिक्खु एवमाह – ‘‘अप्पोस्सुक्‍को, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, मयमेतेन भण्डनेन <pb ed="V" n="2.0269"/> कलहेन विग्गहेन विवादेन पञ्‍ञायिस्सामा’’ति। सत्था ‘‘परियादिण्णरूपचित्ता खो इमे मोघपुरिसा, न इमे सक्‍का सञ्‍ञापेतु’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं मय्हं इमेहि, एकचारवासं वसिस्सामी’’ति? सो पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा कोसम्बियं पिण्डाय चरित्वा कञ्‍चिपि अनामन्तेत्वा एकोव अदुतियो चारिकं पक्‍कामि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यस्मिं, आवुसो, समये</hi>ति इदं थेरो यस्मास्स अज्‍ज भगवा एकेन भिक्खुना सद्धिं पक्‍कमिस्सति, अज्‍ज द्वीहि, अज्‍ज सतेन, अज्‍ज सहस्सेन, अज्‍ज एककोवाति सब्बो भगवतो चारो विदितो पाकटो पच्‍चक्खो, तस्मा आह।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनुपुब्बेना</hi>ति <pb ed="M" n="2.0280"/> गामनिगमपटिपाटिया पिण्डाय चरमानो एकचारवासं ताव वसमानं भिक्खुं पस्सितुकामो हुत्वा बालकलोणकारगामं अगमासि। तत्थ भगुत्थेरस्स सकलपच्छाभत्तञ्‍चेव तियामरत्तिञ्‍च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा पुनदिवसे तेन पच्छासमणेन पिण्डाय चरित्वा तं तत्थेव निवत्तेत्वा ‘‘समग्गवासं वसमाने तयो कुलपुत्ते पस्सिस्सामी’’ति पाचीनवंसमिगदायं अगमासि। तेसम्पि सकलपच्छाभत्तञ्‍चेव तियामरत्तिञ्‍च एकचारवासे आनिसंसं कथेत्वा ते तत्थेव निवत्तेत्वा एककोव पालिलेय्य नगराभिमुखो पक्‍कमित्वा अनुपुब्बेन पालिलेय्यनगरं सम्पत्तो। तेन वुत्तं – ‘‘अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन पालिलेय्यकं, तदवसरी’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भद्दसालमूले</hi>ति पालिलेय्यवासिनो भगवतो दानं दत्वा <pb ed="P" n="2.0305"/> पालिलेय्यतो अविदूरे रक्खितवनसण्डो नाम अत्थि, तत्थ भगवतो पण्णसालं कत्वा ‘‘एत्थ वसथा’’ति पटिञ्‍ञं कारेत्वा वासयिंसु। भद्दसालो पन तत्थेको मनापो लद्धको सालरुक्खो। भगवा तं नगरं उपनिस्साय तस्मिं वनसण्डे पण्णसालसमीपे तस्मिं रुक्खमूले विहरति। तेन वुत्तं ‘‘भद्दसालमूले’’ति।</p>

<p rend="bodytext">एवं विहरन्ते पनेत्थ तथागते अञ्‍ञतरो हत्थिनागो हत्थिनीहि हत्थिपोतकादीहि गोचरभूमितित्थोगाहनादीसु उब्बाळ्हो यूथे उक्‍कण्ठितो ‘‘किं मे इमेहि हत्थीही’’ति? यूथं पहाय मनुस्सपथं गच्छन्तो पालिलेय्यकवनसण्डे भगवन्तं दिस्वा घटसहस्सेन निब्बापितसन्तापो विय निब्बुतो हुत्वा सत्थु सन्तिके अट्ठासि। सो ततो पट्ठाय सत्थु वत्तपटिवत्तं करोन्तो मुखधोवनं <pb ed="V" n="2.0270"/> देति, न्हानोदकं आहरति, दन्तकट्ठं देति, परिवेणं सम्मज्‍जति, अरञ्‍ञतो मधुरानि फलाफलानि आहरित्वा सत्थुनो देति। सत्था परिभोगं करोति।</p>

<p rend="bodytext">एकदिवसं सत्था रत्तिभागसमनन्तरे चङ्कमित्वा पासाणफलके निसीदि। हत्थीपि अविदूरे ठाने अट्ठासि। सत्था पच्छतो ओलोकेत्वा न किञ्‍चि अद्दस, एवं पुरतो च उभयपस्सेसु च। अथस्स ‘‘सुखं वताहं अञ्‍ञत्र तेहि भण्डनकारकेहि वसामी’’ति चित्तं उप्पज्‍जि। हत्थिनोपि ‘‘मया नामितसाखं अञ्‍ञे खादन्ता नत्थी’’तिआदीनि चिन्तेत्वा – ‘‘सुखं वत एककोव <pb ed="M" n="2.0281"/> वसामि, सत्थु वत्तं कातुं लभामी’’ति चित्तं उप्पज्‍जि। सत्था अत्तनो चित्तं ओलोकेत्वा – ‘‘मम ताव ईदिसं चित्तं, कीदिसं नु खो हत्थिस्सा’’ति तस्सापि तादिसमेव दिस्वा ‘‘समेति नो चित्त’’न्ति इमं उदानं उदानेसि –</p>

<p rend="gatha1">‘‘एतं नागस्स नागेन, ईसादन्तस्स हत्थिनो।</p>

<p rend="gathalast">समेति चित्तं चित्तेन, यदेको रमती वने’’ति॥ (महाव॰ ४६७)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अथ खो सम्बहुला भिक्खू</hi>ति अथ एवं तथागते तत्थ विहरन्ते पञ्‍चसता दिसासु वस्संवुत्था भिक्खू। <hi rend="bold">येनायस्मा आनन्दो</hi>ति ‘‘सत्था किर भिक्खुसङ्घं पणामेत्वा अरञ्‍ञं पविट्ठो’’ति अत्तनो धम्मताय सत्थु सन्तिकं गन्तुं असक्‍कोन्ता येनायस्मा आनन्दो, तेनुपसङ्कमिंसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनन्तरा</hi> <pb ed="P" n="2.0306"/> <hi rend="bold">आसवानं खयो</hi>ति मग्गानन्तरं अरहत्तफलं। <hi rend="bold">विचयसो</hi>ति विचयेन, तेसं तेसं धम्मानं सभावविचिननसमत्थेन ञाणेन परिच्छिन्दित्वाति अत्थो। <hi rend="bold">धम्मो</hi>ति सासनधम्मो। चत्तारो सतिपट्ठानातिआदि ये ये कोट्ठासे परिच्छिन्दित्वा धम्मो देसितो, तेसं पकासनत्थाय वुत्तं। <hi rend="bold">समनुपस्सना</hi>ति दिट्ठिसमनुपस्सना। <hi rend="bold">सङ्खारो सो</hi>ति दिट्ठिसङ्खारो सो। <hi rend="bold">ततोजो सो सङ्खारो</hi>ति ततो तण्हातो सो सङ्खारो जातो। तण्हासम्पयुत्तेसु चित्तेसुपि चतूसु चित्तेसु एस जायति। <hi rend="bold">सापि तण्हा</hi>ति सा दिट्ठिसङ्खारस्स पच्‍चयभूता तण्हा। <hi rend="bold">सापि वेदना</hi>ति सा तण्हाय पच्‍चयभूता वेदना। <hi rend="bold">सोपि फस्सो</hi>ति सो वेदनाय पच्‍चयो अविज्‍जासम्फस्सो। <hi rend="bold">सापि अविज्‍जा</hi>ति सा फस्ससम्पयुत्ता अविज्‍जा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नो चस्सं</hi> <pb ed="V" n="2.0271"/>, <hi rend="bold">नो च मे सिया</hi>ति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य। <hi rend="bold">नाभविस्सं, न मे भविस्सती</hi>ति सचे पन आयतिम्पि अहं न भविस्सामि, एवं मम परिक्खारोपि न भविस्सति। एत्तके ठाने भगवा तेन भिक्खुना गहितगहितदिट्ठिं विस्सज्‍जापेन्तो आगतो पुग्गलज्झासयेनपि देसनाविलासेनपि। <hi rend="bold">ततोजो सो सङ्खारो</hi>ति तण्हासम्पयुत्तचित्ते विचिकिच्छाव नत्थि, कथं विचिकिच्छासङ्खारो तण्हातो जायतीति? अप्पहीनत्ता। यस्स हि तण्हाय अप्पहीनाय सो <pb ed="M" n="2.0282"/> उप्पज्‍जति, तं सन्धायेतं वुत्तं। दिट्ठियापि एसेव नयो लब्भतियेव चतूसु हि चित्तुप्पादेसु सम्पयुत्तदिट्ठि नाम नत्थि। यस्मा पन तण्हाय अप्पहीनत्ता सा उप्पज्‍जति, तस्मा तं सन्धाय तत्रापि अयमत्थो युज्‍जति। इति इमस्मिं सुत्ते तेवीसतिया ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता। नवमं।</p>

<p rend="subhead">१०. पुण्णमसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="82"><hi rend="paranum">८२</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <hi rend="bold">तदहुपोसथे</hi>तिआदि पवारणसुत्ते वित्थारितमेव। <hi rend="bold">किञ्‍चिदेव देस</hi>न्ति किञ्‍चि कारणं। <hi rend="bold">सके आसने निसीदित्वा पुच्छ यदाकङ्खसी</hi>ति कस्मा एवमाह? सो किर भिक्खु पञ्‍चसतभिक्खुपरिवारो। आचरिये <pb ed="P" n="2.0307"/> पन ठितके पुच्छन्ते सचे ते भिक्खू निसीदन्ति, सत्थरि गारवं कतं होति, आचरिये अगारवं। सचे उट्ठहन्ति, आचरिये गारवं कतं होति, सत्थरि अगारवं। इति नेसं चित्तं अनेकग्गं भविस्सति, देसनं सम्पटिच्छितुं न सक्खिस्सन्ति। तस्मिं पन निसीदित्वा पुच्छन्ते तेसं चित्तं एकग्गं भविस्सति, देसनं सम्पटिच्छितुं सक्खिस्सन्तीति ञत्वा भगवा एवमाह। <hi rend="bold">इमे नु खो, भन्ते</hi>ति अयं थेरो पञ्‍चन्‍नं भिक्खुसतानं आचरियो, पञ्‍चक्खन्धमत्तम्पि नप्पजानातीति न वत्तब्बो। पञ्हं पुच्छन्तेन पन ‘‘इमे पञ्‍चुपादानक्खन्धा, न अञ्‍ञे’’ति एवं जानन्तेन विय हुत्वा पुच्छितुं न वट्टति, तस्मा अजानन्तो विय पुच्छति। तेपि चस्स अन्तेवासिका ‘‘अम्हाकं आचरियो ‘अहं जानामी’ति न कथेति, सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणेन पन सद्धिं संसन्दित्वाव कथेती’’ति सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्‍ञिस्सन्तीतिपि अजानन्तो विय पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">छन्दमूलका</hi>ति तण्हाछन्दमूलका। <hi rend="bold">न खो भिक्खु तञ्‍ञेव उपादानं ते पञ्‍चुपादानक्खन्धा</hi>ति यस्मा छन्दरागमत्तं पञ्‍चक्खन्धा न होति, तस्मा इदं वुत्तं। यस्मा पन सहजाततो वा आरम्मणतो वा खन्धे मुञ्‍चित्वा उपादानं नत्थि, तस्मा <hi rend="bold">नापि अञ्‍ञत्र पञ्‍चहि</hi> <pb ed="V" n="2.0272"/> <hi rend="bold">उपादानक्खन्धेहि उपादान</hi>न्ति वुत्तं। तण्हासम्पयुत्तस्मिञ्हि चित्ते वत्तमाने तंचित्तसमुट्ठानरूपं रूपक्खन्धो, ठपेत्वा तं तण्हं सेसा अरूपधम्मा चत्तारो खन्धाति सहजाततोपि खन्धे मुञ्‍चित्वा उपादानं नत्थि। उपादानस्स पन रूपादीसु अञ्‍ञतरं आरम्मणं कत्वा उप्पज्‍जनतो आरम्मणतोपि पञ्‍चक्खन्धे मुञ्‍चित्वा उपादानं नत्थि। <hi rend="bold">छन्दरागवेमत्तता</hi>ति छन्दरागनानत्तं। <hi rend="bold">एवं खो भिक्खू</hi>ति एवं रूपारम्मणस्स छन्दरागस्स <pb ed="M" n="2.0283"/> वेदनादीसु अञ्‍ञतरं आरम्मणं अकरणतो सिया छन्दरागवेमत्तता। <hi rend="bold">खन्धाधिवचन</hi>न्ति <pb ed="P" n="2.0308"/> खन्धाति अयं पञ्‍ञत्ति। अयं पन अनुसन्धि न घटियति, किञ्‍चापि न घटियति, सानुसन्धिकाव पुच्छा, सानुसन्धिकं विस्सज्‍जनं। अयञ्हि थेरो तेसं तेसं भिक्खूनं अज्झासयेन पुच्छति, सत्थापि तेसं तेसं अज्झासयेनेव विस्सज्‍जेति। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव। दसमं।</p>

<p rend="bodytext">इमस्स च पन वग्गस्स एकेकस्मिं सुत्ते पञ्‍चसता पञ्‍चसता भिक्खू अरहत्तं पत्ताति।</p>

<p rend="centre">खज्‍जनीयवग्गो अट्ठमो।</p>

<p rend="title">९. थेरवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. आनन्दसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="83"><hi rend="paranum">८३</hi><hi rend="dot">.</hi> थेरवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">मन्ताणिपुत्तो</hi>ति, मन्ताणिया नाम ब्राह्मणिया पुत्तो। <hi rend="bold">उपादाया</hi>ति आगम्म आरब्भ सन्धाय पटिच्‍च। <hi rend="bold">अस्मीति होती</hi>ति अस्मीति एवं पवत्तं तण्हामानदिट्ठिपपञ्‍चत्तयं होति। <hi rend="bold">दहरो</hi>ति तरुणो। <hi rend="bold">युवा</hi>ति योब्बनेन समन्‍नागतो। <hi rend="bold">मण्डनकजातिको</hi>ति मण्डनकसभावो मण्डनकसीलो। <hi rend="bold">मुखनिमित्त</hi>न्ति मुखपटिबिम्बं। तञ्हि परिसुद्धं आदासमण्डलं पटिच्‍च पञ्‍ञायति। किं पन तं ओलोकयतो सकमुखं पञ्‍ञायति, परमुखन्ति? यदि सकं भवेय्य, परम्मुखं हुत्वा पञ्‍ञायेय्य, अथ परस्स भवेय्य, वण्णादीहि असदिसं हुत्वा पञ्‍ञायेय्य। तस्मा न तं अत्तनो, न परस्स, आदासं पन निस्साय निभासरूपं नाम तं पञ्‍ञायतीति वदन्ति। अथ यं उदके पञ्‍ञायति, तं केन कारणेनाति <pb ed="V" n="2.0273"/>? महाभूतानं विसुद्धताय। <hi rend="bold">धम्मो मे अभिसमितो</hi>ति मया ञाणेन चतुसच्‍चधम्मो अभिसमागतो, सोतापन्‍नोस्मि जातोति कथेसि। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. तिस्ससुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="84"><hi rend="paranum">८४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="M" n="2.0284"/> <pb ed="P" n="2.0309"/> <hi rend="bold">मधुरकजातो विया</hi>ति सञ्‍जातगरुभावो विय अकम्मञ्‍ञो। <hi rend="bold">दिसापि मे</hi>ति अयं पुरत्थिमा अयं दक्खिणाति एवं दिसापि मय्हं न पक्खायन्ति, न पाकटा होन्तीति वदति। <hi rend="bold">धम्मापि मं न पटिभन्ती</hi>ति परियत्तिधम्मापि मय्हं न उपट्ठहन्ति, उग्गहितं सज्झायितं न दिस्सतीति वदति। <hi rend="bold">विचिकिच्छा</hi>ति नो महाविचिकिच्छा। न हि तस्स ‘‘सासनं निय्यानिकं नु खो, न नु खो’’ति विमति उप्पज्‍जति। एवं पनस्स होति ‘‘सक्खिस्सामि नु खो समणधम्मं कातुं, उदाहु पत्तचीवरधारणमत्तमेव करिस्सामी’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कामानमेतं अधिवचन</hi>न्ति यथा हि निन्‍नं पल्‍ललं ओलोकेन्तस्स दस्सनरामणेय्यकमत्तं अत्थि, यो पनेत्थ ओतरति, तं चण्डमीनाकुलताय आकड्ढित्वा अनयब्यसनं पापेति, एवमेवं पञ्‍चसु कामगुणेसु चक्खुद्वारादीनं आरम्मणे रामणेय्यकमत्तं अत्थि, यो पनेत्थ गेधं आपज्‍जति, तं आकड्ढित्वा निरयादीसु एव पक्खिपन्ति। अप्पस्सादा हि कामा बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्योति इमं अत्थवसं पटिच्‍च ‘‘कामानमेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं। <hi rend="bold">अहमनुग्गहेना</hi>ति अहं धम्मामिसानुग्गहेहि <pb ed="P" n="2.0310"/> अनुग्गण्हामि। <hi rend="bold">अभिनन्दी</hi>ति सम्पटिच्छि। न केवलञ्‍च अभिनन्दि, इमं पन सत्थु सन्तिका अस्सासं लभित्वा घटेन्तो वायमन्तो कतिपाहेन अरहत्ते पतिट्ठासि। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. यमकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="85"><hi rend="paranum">८५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">दिट्ठिगत</hi>न्ति सचे हिस्स एवं भवेय्य ‘‘सङ्खारा उप्पज्‍जन्ति चेव निरुज्झन्ति च, सङ्खारप्पवत्तमेव अप्पवत्तं होती’’ति, दिट्ठिगतं नाम न भवेय्य, सासनावचरिकं ञाणं भवेय्य। यस्मा पनस्स ‘‘सत्तो उच्छिज्‍जति विनस्सती’’ति अहोसि, तस्मा दिट्ठिगतं नाम जातं। <hi rend="bold">थामसा परामासा</hi>ति दिट्ठिथामेन चेव दिट्ठिपरामासेन च।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येनायस्मा</hi> <pb ed="V" n="2.0274"/> <hi rend="bold">सारिपुत्तो</hi>ति यथा नाम पच्‍चन्ते कुपिते तं वूपसमेतुं असक्‍कोन्ता राजपुरिसा सेनापतिस्स वा रञ्‍ञो वा सन्तिकं गच्छन्ति, एवं दिट्ठिगतवसेन तस्मिं थेरे कुपिते तं वूपसमेतुं असक्‍कोन्ता ते भिक्खू येन धम्मराजस्स धम्मसेनापति आयस्मा सारिपुत्तो <pb ed="M" n="2.0285"/>, तेनुपसङ्कमिंसु। <hi rend="bold">एवंब्याखो</hi>ति तेसं भिक्खूनं सन्तिके विय थेरस्स सम्मुखा पग्गय्ह वत्तुं असक्‍कोन्तो ओलम्बन्तेन हदयेन ‘‘एवंब्याखो’’ति आह। <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसि, आवुसो</hi>ति? इदं थेरो तस्स वचनं सुत्वा, ‘‘नायं अत्तनो लद्धियं दोसं पस्सति, धम्मदेसनाय अस्स तं पाकटं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तिपरिवट्टं देसनं देसेतुं आरभि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसि, आवुसो यमक, रूपं तथागतो</hi>ति इदं कस्मा आरद्धं? अनुयोगवत्तं दापनत्थं। तिपरिवट्टदेसनावसानस्मिञ्हि थेरो सोतापन्‍नो जातो। अथ नं अनुयोगवत्तं दापेतुं ‘‘तं किं मञ्‍ञसी’’तिआदिमाह? <hi rend="bold">तथागतो</hi>ति <pb ed="P" n="2.0311"/> सत्तो। रूपं वेदना सञ्‍ञा सङ्खारा विञ्‍ञाणन्ति इमे पञ्‍चक्खन्धे सम्पिण्डेत्वा ‘‘तथागतो’’ति समनुपस्ससीति पुच्छति। <hi rend="bold">एत्थ च ते, आवुसो</hi>ति इदं थेरस्स अनुयोगे भुम्मं। इदं वुत्तं होति – एत्थ च ते एत्तके ठाने दिट्ठेव धम्मे सच्‍चतो थिरतो सत्ते अनुपलब्भियमानेति। <hi rend="bold">सचे तं, आवुसो</hi>ति इदमेतं अञ्‍ञं ब्याकरापेतुकामो पुच्छति। <hi rend="bold">यं दुक्खं तं निरुद्ध</hi>न्ति यं दुक्खं, तदेव निरुद्धं, अञ्‍ञो सत्तो निरुज्झनको नाम नत्थि, एवं ब्याकरेय्यन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एतस्सेव अत्थस्सा</hi>ति एतस्स पठममग्गस्स। <hi rend="bold">भिय्योसोमत्ताय ञाणाया</hi>ति अतिरेकप्पमाणस्स ञाणस्स अत्थाय, सहविपस्सनकानं उपरि च तिण्णं मग्गानं आविभावत्थायाति अत्थो। <hi rend="bold">आरक्खसम्पन्‍नो</hi>ति अन्तोआरक्खेन चेव बहिआरक्खेन च समन्‍नागतो। <hi rend="bold">अयोगक्खेमकामो</hi>ति चतूहि योगेहि खेमभावं अनिच्छन्तो। <hi rend="bold">पसय्हा</hi>ति पसय्हित्वा अभिभवित्वा। <hi rend="bold">अनुपखज्‍जा</hi>ति अनुपविसित्वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पुब्बुट्ठायी</hi>तिआदीसु दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा आसनतो पठमतरं वुट्ठातीति <hi rend="bold">पुब्बुट्ठायी</hi>। तस्स आसनं दत्वा तस्मिं निसिन्‍ने पच्छा निपतति निसीदतीति, <hi rend="bold">पच्छानिपाती</hi>। पातोव वुट्ठाय ‘‘एत्तका कसितुं गच्छथ, एत्तका वपितु’’न्ति वा सब्बपठमं वुट्ठातीति <hi rend="bold">पुब्बुट्ठायी</hi>। सायं सब्बेसु अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानं गतेसु गेहस्स समन्ततो आरक्खं संविधाय द्वारानि थकेत्वा सब्बपच्छा निपज्‍जनतोपि <hi rend="bold">पच्छानिपाती</hi>। ‘‘किं करोमि <pb ed="M" n="2.0286"/>, अय्यपुत्त <pb ed="V" n="2.0275"/>? किं करोमि अय्यपुत्ता’’ति? मुखं ओलोकेन्तो किंकारं पटिसावेतीति <hi rend="bold">किंकारपटिस्सावी</hi>। मनापं चरतीति <hi rend="bold">मनापचारी</hi>। पियं वदतीति <hi rend="bold">पियवादी। मित्ततोपि नं सद्दहेय्या</hi>ति मित्तो मे अयन्ति सद्दहेय्य। <hi rend="bold">विस्सासं आपज्‍जेय्या</hi>ति एकतो पानभोजनादिं करोन्तो विस्सासिको भवेय्य। <hi rend="bold">संविस्सत्थो</hi>ति सुट्ठु विस्सत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव खो</hi>ति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – बालगहपतिपुत्तो विय हि वट्टसन्‍निस्सितकाले अस्सुतवा पुथुज्‍जनो <pb ed="P" n="2.0312"/>, वधकपच्‍चामित्तो विय अबलदुब्बला पञ्‍चक्खन्धा, वधकपच्‍चामित्तस्स ‘‘बालगहपतिपुत्तं उपट्ठहिस्सामी’’ति उपगतकालो विय पटिसन्धिक्खणे उपगता पञ्‍चक्खन्धा, तस्स हि ‘‘न मे अयं सहायो, वधकपच्‍चत्थिको अय’’न्ति अजाननकालो विय वट्टनिस्सितपुथुज्‍जनस्स पञ्‍चक्खन्धे ‘‘न इमे मय्ह’’न्ति अगहेत्वा ‘‘मम रूपं, मम वेदना, मम सञ्‍ञा, मम सङ्खारा, मम विञ्‍ञाण’’न्ति गहितकालो, वधकपच्‍चत्थिकस्स ‘‘मित्तो मे अय’’न्ति गहेत्वा सक्‍कारकरणकालो विय ‘‘मम इमे’’ति गहेत्वा पञ्‍चन्‍नं खन्धानं न्हापनभोजनादीहि सक्‍कारकरणकालो, ‘‘अतिविस्सत्थो मे अय’’न्ति ञत्वा सक्‍कारं करोन्तस्सेव असिना सीसच्छिन्दनं विय विस्सत्थस्स बालपुथुज्‍जनस्स तिखिणेहि भिज्‍जमानेहि खन्धेहि जीवितपरियादानं वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपेती</hi>ति उपगच्छति। <hi rend="bold">उपादियती</hi>ति गण्हाति। <hi rend="bold">अधिट्ठाती</hi>ति अधितिट्ठति। <hi rend="bold">अत्ता मे</hi>ति अयं मे अत्ताति। <hi rend="bold">सुतवा च खो, आवुसो, अरियसावको</hi>ति यथा पन पण्डितो गहपतिपुत्तो एवं उपगतं पच्‍चत्थिकं ‘‘पच्‍चत्थिको मे अय’’न्ति ञत्वा अप्पमत्तो तानि तानि कम्मानि कारेत्वा अनत्थं परिहरति, अत्थं पापुणाति, एवं सुतवा अरियसावकोपि ‘‘न रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन पञ्‍चक्खन्धे अहन्ति वा ममन्ति वा अगहेत्वा, ‘‘पच्‍चत्थिका मे एते’’ति ञत्वा रूपसत्तकअरूपसत्तकादिवसेन विपस्सनाय योजेत्वाव ततोनिदानं दुक्खं परिवज्‍जेत्वा अग्गफलं अरहत्तं पापुणाति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. अनुराधसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="86"><hi rend="paranum">८६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">अरञ्‍ञकुटिकाय</hi>न्ति तस्सेव विहारस्स पच्‍चन्ते पण्णसालायं। <hi rend="bold">तं तथागतो</hi>ति तुम्हाकं सत्था तथागतो तं सत्तं <pb ed="M" n="2.0287"/> तथागतं। <hi rend="bold">अञ्‍ञत्र इमेही</hi>ति तस्स किर एवं अहोसि <pb ed="V" n="2.0276"/> ‘‘इमे सासनस्स पटिपक्खा पटिविलोमा, यथा इमे भणन्ति, न एवं सत्था पञ्‍ञापेस्सति, अञ्‍ञथा पञ्‍ञापेस्सती’’ति। तस्मा एवमाह। <hi rend="bold">एवं वुत्ते ते अञ्‍ञतित्थिया</hi>ति एवं थेरेन अत्तनो च परेसञ्‍च समयं अजानित्वा वुत्ते एकदेसेन सासनसमयं जानन्ता <pb ed="P" n="2.0313"/> थेरस्स वादे दोसं दातुकामा ते अञ्‍ञतित्थिया परिब्बाजका आयस्मन्तं अनुराधं एतदवोचुं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसि अनुराधा</hi>ति सत्था तस्स कथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं भिक्खु अत्तनो लद्धियं दोसं न जानाति, कारको पनेस युत्तयोगो, धम्मदेसनाय एव नं जानापेस्सामी’’ति तिपरिवट्टं देसनं देसेतुकामो ‘‘तं किं मञ्‍ञसि, अनुराधा’’तिआदिमाह। अथस्स ताय देसनाय अरहत्तप्पत्तस्स अनुयोगवत्तं आरोपेन्तो <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसि, अनुराध? रूपं तथागतो</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">दुक्खञ्‍चेव पञ्‍ञपेमि, दुक्खस्स च निरोध</hi>न्ति वट्टदुक्खञ्‍चेव वट्टदुक्खस्स च निरोधं निब्बानं पञ्‍ञपेमि। दुक्खन्ति वा वचनेन दुक्खसच्‍चं गहितं। तस्मिं गहिते समुदयसच्‍चं गहितमेव होति, तस्स मूलत्ता। निरोधन्ति वचनेन निरोधसच्‍चं गहितं। तस्मिं गहिते मग्गसच्‍चं गहितमेव होति तस्स उपायत्ता। इति पुब्बे चाहं, अनुराध, एतरहि च चतुसच्‍चमेव पञ्‍ञपेमीति दस्सेति। एवं इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टमेव कथितं। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५. वक्‍कलिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="87"><hi rend="paranum">८७</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <hi rend="bold">कुम्भकारनिवेसने</hi>ति कुम्भकारसालायं। थेरो किर वुत्थवस्सो पवारेत्वा भगवन्तं दस्सनाय आगच्छति। तस्स नगरमज्झे महाआबाधो उप्पज्‍जि, पादा न वहन्ति। अथ नं मञ्‍चकसिविकाय कुम्भकारसालं आहरिंसु। सा च साला तेसं कम्मसाला, न निवेसनसाला। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘कुम्भकारनिवेसने विहरती’’ति। <hi rend="bold">बाळ्हगिलानो</hi>ति अधिमत्तगिलानो। <hi rend="bold">समधोसी</hi>ति समन्ततो अधोसि, चलनाकारेन अपचितिं दस्सेसि। वत्तं किरेतं बाळ्हगिलानेनपि बुड्ढतरं दिस्वा उट्ठानाकारेन अपचिति दस्सेतब्बा। तेन पन ‘‘मा चलि मा चली’’ति वत्तब्बो। <hi rend="bold">सन्तिमानि आसनानी</hi>ति बुद्धकालस्मिञ्हि एकस्सपि भिक्खुनो <pb ed="M" n="2.0288"/> वसनट्ठाने <pb ed="P" n="2.0314"/> ‘‘सचे सत्था आगच्छिस्सति, इध निसीदिस्सती’’ति आसनं पञ्‍ञत्तमेव होति अन्तमसो फलकमत्तम्पि पण्णसन्थारमत्तम्पि। <hi rend="bold">खमनीयं यापनीय</hi>न्ति कच्‍चि दुक्खं खमितुं इरियापथं वा यापेतुं सक्‍काति पुच्छति। <hi rend="bold">पटिक्‍कमन्ती</hi>ति निवत्तन्ति। <hi rend="bold">अभिक्‍कमन्ती</hi>ति अधिगच्छन्ति <pb ed="V" n="2.0277"/>। <hi rend="bold">पटिक्‍कमोसान</hi>न्ति पटिक्‍कमो एतासं। <hi rend="bold">सीलतो न उपवदती</hi>ति सीलं आरब्भ सीलभावेन न उपवदति। <hi rend="bold">चिरपटिकाह</hi>न्ति चिरपटिको अहं, चिरतो पट्ठाय अहन्ति अत्थो। <hi rend="bold">पूतिकायेना</hi>ति अत्तनो सुवण्णवण्णम्पि कायं भगवा धुवपग्घरणट्ठेन एवमाह। <hi rend="bold">यो खो, वक्‍कलि, धम्म</hi>न्ति इध भगवा ‘‘धम्मकायो खो, महाराज, तथागतो’’ति वुत्तं धम्मकायतं दस्सेति। नवविधो हि लोकुत्तरधम्मो तथागतस्स कायो नाम।</p>

<p rend="bodytext">इदानि थेरस्स तिपरिवट्टधम्मदेसनं आरभन्तो <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसी</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">काळसिला</hi>ति काळसिलाविहारो। <hi rend="bold">विमोक्खाया</hi>ति मग्गविमोक्खत्थाय। <hi rend="bold">सुविमुत्तो विमुच्‍चिस्सती</hi>ति अरहत्तफलविमुत्तिया विमुत्तो हुत्वा विमुच्‍चिस्सति। ता किर देवता ‘‘येन नीहारेन इमिना विपस्सना आरद्धा, अनन्तरायेन अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति ञत्वा एवमाहंसु। <hi rend="bold">अपापक</hi>न्ति अलामकं। <hi rend="bold">सत्थं आहरेसी</hi>ति थेरो किर अधिमानिको अहोसि। सो समाधिविपस्सनाहि विक्खम्भितानं किलेसानं समुदाचारं अपस्सन्तो ‘‘खीणासवोम्ही’’ति सञ्‍ञी हुत्वा ‘‘किं मे इमिना दुक्खेन जीवितेन? सत्थं आहरित्वा मरिस्सामी’’ति तिखिणेन सत्थेन कण्ठनाळं छिन्दि। अथस्स दुक्खा वेदना उप्पज्‍जि। सो तस्मिं खणे अत्तनो पुथुज्‍जनभावं ञत्वा अविस्सट्ठकम्मट्ठानत्ता सीघं मूलकम्मट्ठानं आदाय सम्मसन्तो अरहत्तं पापुणित्वाव कालमकासि। पच्‍चवेक्खणा पनस्स च कथं अहोसीति? खीणासवस्स एकूनवीसति <pb ed="P" n="2.0315"/> पच्‍चवेक्खणा न सब्बाव अवस्सं लद्धब्बा, तिखिणेनापि पन असिना सीसे छिज्‍जन्ते एकं द्वे ञाणानि अवस्सं उप्पज्‍जन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विवत्तक्खन्ध</hi>न्ति परिवत्तक्खन्धं। <hi rend="bold">सेमान</hi>न्ति सयमानं। थेरो किर उत्तानको निपन्‍नो सत्थं आहरि। तस्स सरीरं यथाठितमेव अहोसि। सीसं पन दक्खिणपस्सेन परिवत्तित्वा अट्ठासि। अरियसावका हि येभुय्येन दक्खिणपस्सेनेव कालं करोन्ति। तेनस्स सरीरं यथाठितंयेव अहोसि। सीसं पन दक्खिणपस्सेन परिवत्तित्वा ठितं। तं सन्धाय विवत्तक्खन्धो नाम जातोतिपि वदन्ति। <hi rend="bold">धूमायितत्त</hi>न्ति धूमायनभावं <pb ed="M" n="2.0289"/>। <hi rend="bold">तिमिरायितत्त</hi>न्ति तिमिरायनभावं। धूमवलाहकं विय तिमिरवलाहकं विय चाति अत्थो। पञ्‍चमं।</p>

<p rend="subhead">६. अस्सजिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="88"><hi rend="paranum">८८</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <hi rend="bold">कस्सपकारामे</hi>ति कस्सपसेट्ठिना कारिते आरामे। <hi rend="bold">कायसङ्खारे</hi>ति अस्सासपस्सासे <pb ed="V" n="2.0278"/>। सो हि ते चतुत्थज्झानेन पस्सम्भित्वा पस्सम्भित्वा विहासि। <hi rend="bold">एवं होती</hi>ति इदानि तं समाधिं अप्पटिलभन्तस्स एवं होति। <hi rend="bold">नो चस्साहं परिहायामी</hi>ति कच्‍चि नु खो अहं सासनतो न परिहायामि? तस्स किर आबाधदोसेन अप्पितप्पिता समापत्ति परिहायि, तस्मा एवं चिन्तेसि। <hi rend="bold">समाधिसारका समाधिसामञ्‍ञा</hi>ति समाधिंयेव सारञ्‍च सामञ्‍ञञ्‍च मञ्‍ञन्ति। मय्हं पन सासने न एतं सारं, विपस्सनामग्गफलानि सारं। सो त्वं समाधितो परिहायन्तो कस्मा चिन्तेसि ‘‘सासनतो परिहायामी’’ति। एवं थेरं अस्सासेत्वा इदानिस्स तिपरिवट्टं धम्मदेसनं आरभन्तो <hi rend="bold">तं किं मञ्‍ञसी</hi>तिआदिमाह। अथस्स तिपरिवट्टदेसनावसाने अरहत्तं पत्तस्स सततविहारं दस्सेन्तो <hi rend="bold">सो सुखं चे वेदनं वेदयती</hi>तिआदिमाह <pb ed="P" n="2.0316"/>। तत्थ <hi rend="bold">अनभिनन्दिताति पजानाती</hi>ति सुखवेदनाय ताव अभिनन्दना होतु, दुक्खवेदनाय कथं होतीति? दुक्खं पत्वा सुखं पत्थेति, यदग्गेन सुखं पत्थेति, तदग्गेन दुक्खं पत्थेतियेव। सुखविपरिणामेन हि दुक्खं आगतमेव होतीति एवं दुक्खे अभिनन्दना वेदितब्बा। सेसं पुब्बे वुत्तनयमेवाति। छट्ठं।</p>

<p rend="subhead">७. खेमकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="89"><hi rend="paranum">८९</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">अत्तनिय</hi>न्ति अत्तनो परिक्खारजातं। <hi rend="bold">अस्मीति अधिगत</hi>न्ति अस्मीति एवं पवत्ता तण्हामाना अधिगता। <hi rend="bold">सन्धावनिकाया</hi>ति पुनप्पुनं गमनागमनेन। <hi rend="bold">उपसङ्कमी</hi>ति बदरिकारामतो गावुतमत्तं घोसितारामं अगमासि। दासकत्थेरो पन चतुक्खत्तुं गमनागमनेन तंदिवसं द्वियोजनं अद्धानं आहिण्डि। कस्मा पन तं थेरा पहिणिंसु? विस्सुतस्स धम्मकथिकस्स सन्तिका धम्मं सुणिस्सामाति। सयं कस्मा न गताति? थेरस्स वसनट्ठानं अरञ्‍ञं सम्बाधं, तत्थ सट्ठिमत्तानं थेरानं ठातुं वा निसीदितुं वा ओकासो नत्थीति न गता। ‘‘इधागन्त्वा अम्हाकं धम्मं कथेतू’’तिपि <pb ed="M" n="2.0290"/> कस्मा पन न पहिणिंसूति? थेरस्स आबाधिकत्ता। अथ कस्मा पुनप्पुनं पहिणिंसूति? सयमेव ञत्वा अम्हाकं कथेतुं आगमिस्सतीति। थेरोपि तेसं अज्झासयं ञत्वाव अगमासीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न ख्वाहं, आवुसो, रूप</hi>न्ति यो हि रूपमेव अस्मीति वदति, तेन इतरे चत्तारो खन्धा पच्‍चक्खाता होन्ति। यो अञ्‍ञत्र रूपा वदति, तेन रूपं पच्‍चक्खातं होति। वेदनादीसुपि एसेव नयो। थेरस्स पन समूहतो पञ्‍चसुपि खन्धेसु अस्मीति अधिगतो, तस्मा <pb ed="V" n="2.0279"/> एवमाह। <hi rend="bold">होतेवा</hi>ति होतियेव। <hi rend="bold">अनुसहगतो</hi>ति सुखुमो। <hi rend="bold">ऊसे</hi>ति छारिकाखारे। <hi rend="bold">खारे</hi>ति ऊसखारे। <hi rend="bold">सम्मद्दित्वा</hi>ति तेमेत्वा खादेत्वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव</hi> <pb ed="P" n="2.0317"/> <hi rend="bold">खो</hi>ति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – किलिट्ठवत्थं विय हि पुथुज्‍जनस्स चित्ताचारो, तयो खारा विय तिस्सो अनुपस्सना, तीहि खारेहि धोतवत्थं विय देसनाय मद्दित्वा ठितो अनागामिनो चित्ताचारो, अनुसहगतो ऊसादिगन्धो विय अरहत्तमग्गवज्झा किलेसा, गन्धकरण्डको विय अरहत्तमग्गञाणं गन्धकरण्डकं आगम्म अनुसहगतानं ऊसगन्धादीनं समुग्घातो विय अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसक्खयो, गन्धपरिभावितवत्थं निवासेत्वा छणदिवसे अन्तरवीथियं सुगन्धगन्धिनो विचरणं विय खीणासवस्स सीलगन्धादीहि दस दिसा उपवायन्तस्स यथाकामचारो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आचिक्खितु</hi>न्ति कथेतुं। <hi rend="bold">देसेतु</hi>न्ति पकासेतुं। <hi rend="bold">पञ्‍ञापेतु</hi>न्ति जानापेतुं। <hi rend="bold">पट्ठपेतु</hi>न्ति पतिट्ठापेतुं। <hi rend="bold">विवरितु</hi>न्ति विवटं कातुं। <hi rend="bold">विभजितु</hi>न्ति सुविभत्तं कातुं। <hi rend="bold">उत्तानीकातु</hi>न्ति उत्तानकं कातुं। <hi rend="bold">सट्ठिमत्तानं थेरान</hi>न्ति ते किर थेरेन कथितकथितट्ठाने विपस्सनं पट्ठपेत्वा उपरूपरि सम्मसन्ता देसनापरियोसाने अरहत्तं पापुणिंसु। थेरोपि अञ्‍ञेन नीहारेन अकथेत्वा विपस्सनासहगतचित्तेनेव कथेसि। तस्मा सोपि अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं – ‘‘सट्ठिमत्तानं थेरानं भिक्खूनं अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्‍चिंसु आयस्मतो खेमकस्स चा’’ति। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८. छन्‍नसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="90"><hi rend="paranum">९०</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <pb ed="M" n="2.0291"/> <hi rend="bold">आयस्मा छन्‍नो</hi>ति तथागतेन सद्धिं एकदिवसे जातो महाभिनिक्खमनदिवसे सद्धिं निक्खमित्वा पुन अपरभागे सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा ‘‘अम्हाकं बुद्धो अम्हाकं धम्मो’’ति एवं मक्खी चेव पळासी च हुत्वा सब्रह्मचारीनं फरुसवाचाय सङ्घट्टनं करोन्तो थेरो। <hi rend="bold">अवापुरणं आदाया</hi>ति कुञ्‍चिकं गहेत्वा। <hi rend="bold">विहारेन विहारं उपसङ्कमित्वा</hi>ति एकं विहारं पविसित्वा ततो अञ्‍ञं, ततो अञ्‍ञन्ति एवं तेन तेन विहारेन तं तं विहारं उपसङ्कमित्वा। <hi rend="bold">एतदवोच ओवदन्तु म</hi>न्ति कस्मा एवं महन्तेन उस्साहेन तत्थ तत्थ गन्त्वा एतं अवोचाति? उप्पन्‍नसंवेगताय। तस्स हि परिनिब्बुते सत्थरि धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पेसितो आयस्मा <pb ed="V" n="2.0280"/> आनन्दो कोसम्बिं <pb ed="P" n="2.0318"/> गन्त्वा ब्रह्मदण्डं अदासि। सो दिन्‍ने ब्रह्मदण्डे सञ्‍जातपरिळाहो विसञ्‍ञीभूतो पतित्वा पुन सञ्‍ञं लभित्वा वुट्ठाय एकस्स भिक्खुनो सन्तिकं गतो, सो तेन सद्धिं किञ्‍चि न कथेसि। अञ्‍ञस्स सन्तिकं अगमासि, सोपि न कथेसीति एवं सकलविहारं विचरित्वा निब्बिन्‍नो पत्तचीवरं आदाय बाराणसिं गन्त्वा उप्पन्‍नसंवेगो तत्थ तत्थ गन्त्वा एवं अवोच।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बे सङ्खारा अनिच्‍चा</hi>ति सब्बे तेभूमकसङ्खारा अनिच्‍चा। <hi rend="bold">सब्बे धम्मा अनत्ता</hi>ति सब्बे चतुभूमकधम्मा अनत्ता। इति सब्बेपि ते भिक्खू थेरं ओवदन्ता अनिच्‍चलक्खणं अनत्तलक्खणन्ति द्वेव लक्खणानि कथेत्वा दुक्खलक्खणं न कथयिंसु। कस्मा? एवं किर नेसं अहोसि – ‘‘अयं भिक्खु वादी दुक्खलक्खणे पञ्‍ञापियमाने रूपं दुक्खं…पे॰… विञ्‍ञाणं दुक्खं, मग्गो दुक्खो, फलं दुक्खन्ति ‘तुम्हे दुक्खप्पत्ता भिक्खू नामा’ति गहणं गण्हेय्य, यथा गहणं गहेतुं न सक्‍कोति, एवं निद्दोसमेवस्स कत्वा कथेस्सामा’’ति द्वेव लक्खणानि कथयिंसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">परितस्सना उपादानं उप्पज्‍जती</hi>ति परितस्सना च उपादानञ्‍च उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">पच्‍चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ता</hi>ति यदि रूपादीसु एकोपि अनत्ता, अथ को नाम मे अत्ताति एवं पटिनिवत्तति ‘‘मय्हं मानस’’न्ति। अयं किर थेरो पच्‍चये अपरिग्गहेत्वा विपस्सनं पट्ठपेसि, सास्स दुब्बलविपस्सना अत्तगाहं परियादातुं असक्‍कुणन्ती सङ्खारेसु सुञ्‍ञतो <pb ed="M" n="2.0292"/> उपट्ठहन्तेसु ‘‘उच्छिज्‍जिस्सामि विनस्सिस्सामी’’ति उच्छेददिट्ठिया चेव परितस्सनाय च पच्‍चयो अहोसि। सो च अत्तानं पापते पपतन्तं विय दिस्वा, ‘‘परितस्सना उपादानं उप्पज्‍जति, पच्‍चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ता’’ति आह। <hi rend="bold">न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होती</hi>ति चतुसच्‍चधम्मं पस्सन्तस्स एवं न होति। <hi rend="bold">तावतिका विस्सट्ठी</hi>ति तत्तको विस्सासो। <hi rend="bold">सम्मुखा मेत</hi>न्ति थेरो तस्स वचनं सुत्वा, ‘‘कीदिसा नु खो इमस्स धम्मदेसना सप्पाया’’ति? चिन्तेन्तो तेपिटकं <pb ed="P" n="2.0319"/> बुद्धवचनं विचिनित्वा कच्‍चानसुत्तं (सं॰ नि॰ २.१५) अद्दस ‘‘इदं आदितोव दिट्ठिविनिवेठनं कत्वा मज्झे बुद्धबलं दीपेत्वा सण्हसुखुमपच्‍चयाकारं पकासयमानं गतं, इदमस्स देसेस्सामी’’ति दस्सेन्तो ‘‘सम्मुखा मेत’’न्तिआदिमाह। अट्ठमं।</p>

<p rend="subhead">९-१०. राहुलसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="91-92"><hi rend="paranum">९१-९२</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमदसमानि <pb ed="V" n="2.0281"/> राहुलसंयुत्ते (सं॰ नि॰ २.१८८) वुत्तत्थानेव। केवलं हेतानि अयं थेरवग्गोति कत्वा इधागतानीति। नवमदसमानि।</p>

<p rend="centre">थेरवग्गो नवमो।</p>

<p rend="title">१०. पुप्फवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. नदीसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="93"><hi rend="paranum">९३</hi><hi rend="dot">.</hi> पुप्फवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">पब्बतेय्या</hi>ति पब्बते पवत्ता। <hi rend="bold">ओहारिनी</hi>ति सोते पतितपतितानि तिणपण्णकट्ठादीनि हेट्ठाहारिनी। <hi rend="bold">दूरङ्गमा</hi>ति निक्खन्तट्ठानतो पट्ठाय चतुपञ्‍चयोजनसतगामिनी। <hi rend="bold">सीघसोता</hi>ति चण्डसोता। <hi rend="bold">कासा</hi>तिआदीनि सब्बानि तिणजातानि। <hi rend="bold">रुक्खा</hi>ति एरण्डादयो दुब्बलरुक्खा। <hi rend="bold">ते नं अज्झोलम्बेय्यु</hi>न्ति ते तीरे जातापि ओनमित्वा अग्गेहि उदकं फुसन्तेहि अधिओलम्बेय्युं, उपरि लम्बेय्युन्ति अत्थो। <hi rend="bold">पलुज्‍जेय्यु</hi>न्ति समूलमत्तिकाय सद्धिं सीसे पतेय्युं। सो तेहि अज्झोत्थटो वालुकमत्तिकोदकेहि मुखं पविसन्तेहि महाविनासं पापुणेय्य।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव</hi> <pb ed="M" n="2.0293"/> <hi rend="bold">खो</hi>ति एत्थ सोते पतितपुरिसो विय वट्टसन्‍निस्सितो बालपुथुज्‍जनो दट्ठब्बो, उभतोतीरे कासादयो विय दुब्बलपञ्‍चक्खन्धा, ‘‘इमे गहितापि मं तारेतुं न सक्खिस्सन्ती’’ति तस्स पुरिसस्स अजानित्वा गहणं विय इमे खन्धा ‘‘न मय्हं सहाया’’ति बालपुथुज्‍जनस्स अजानित्वा चतूहि गाहेहि गहणं, गहितगहितानं पलुज्‍जनत्ता पुरिसस्स ब्यसनप्पत्ति विय चतूहि गाहेहि गहितानं खन्धानं विपरिणामे बालपुथुज्‍जनस्स सोकादिब्यसनप्पत्ति वेदितब्बा। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२. पुप्फसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="94"><hi rend="paranum">९४</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="V" n="2.0282"/> <pb ed="P" n="2.0320"/> <hi rend="bold">विवदती</hi>ति ‘‘अनिच्‍चं दुक्खं अनत्ता असुभ’’न्ति यथासभावेन वदन्तेन सद्धिं ‘‘निच्‍चं सुखं अत्ता सुभ’’न्ति वदन्तो विवदति। <hi rend="bold">लोकधम्मो</hi>ति खन्धपञ्‍चकं। तञ्हि लुज्‍जनसभावत्ता लोकधम्मोति वुच्‍चति। <hi rend="bold">किन्ति करोमी</hi>ति कथं करोमि? मय्हञ्हि पटिपत्तिकथनमेव भारो, पटिपत्तिपूरणं पन कुलपुत्तानं भारोति दस्सेति। इमस्मिं सुत्ते तयो लोका कथिता। ‘‘नाहं, भिक्खवे, लोकेना’’ति एत्थ हि सत्तलोको कथितो, ‘‘अत्थि, भिक्खवे, लोके लोकधम्मो’’ति एत्थ सङ्खारलोको, ‘‘तथागतो लोके जातो लोके संवड्ढो’’ति एत्थ ओकासलोको कथितो। दुतियं।</p>

<p rend="subhead">३. फेणपिण्डूपमसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="95"><hi rend="paranum">९५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">गङ्गाय नदिया तीरे</hi>ति अयुज्झपुरवासिनो अपरिमाणभिक्खुपरिवारं चारिकं चरमानं तथागतं अत्तनो नगरं सम्पत्तं दिस्वा एकस्मिं गङ्गाय निवत्तनट्ठाने महावनसण्डमण्डितप्पदेसे सत्थु विहारं कत्वा अदंसु। भगवा तत्थ विहरति। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘गङ्गाय नदिया तीरे’’ति। <hi rend="bold">तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसी</hi>ति तस्मिं विहारे वसन्तो भगवा सायन्हसमयं गन्धकुटितो निक्खमित्वा गङ्गातीरे पञ्‍ञत्तवरबुद्धासने निसिन्‍नो गङ्गाय नदिया आगच्छन्तं महन्तं फेणपिण्डं दिस्वा, ‘‘मम सासने पञ्‍चक्खन्धनिस्सितं एकं धम्मं कथेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा परिवारेत्वा निसिन्‍ने भिक्खू आमन्तेसि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">महन्तं</hi> <pb ed="M" n="2.0294"/> <hi rend="bold">फेणपिण्ड</hi>न्ति उट्ठानुट्ठाने बदरपक्‍कप्पमाणतो पट्ठाय अनुसोतागमनेन अनुपुब्बेन पवड्ढित्वा पब्बतकूटमत्तं जातं, यत्थ उदकसप्पादयो अनेकपाणयो निवसन्ति, एवरूपं महन्तं फेणपिण्डं। <hi rend="bold">आवहेय्या</hi>ति आहरेय्य। सो पनायं फेणपिण्डो उट्ठितट्ठानेपि भिज्‍जति <pb ed="P" n="2.0321"/>, थोकं गन्त्वापि, एकद्वियोजनादिवसेन दूरं गन्त्वापि, अन्तरा पन अभिज्‍जन्तोपि महासमुद्दं पत्वा अवस्समेव भिज्‍जति। <hi rend="bold">निज्झायेय्या</hi>ति ओलोकेय्य। <hi rend="bold">योनिसो उपपरिक्खेय्या</hi>ति कारणेन उपपरिक्खेय्य। <hi rend="bold">किञ्हि सिया, भिक्खवे, फेणपिण्डे सारो</hi>ति, भिक्खवे, फेणपिण्डम्हि सारो नाम किं भवेय्य? विलीयित्वा विद्धंसेय्येव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव</hi> <pb ed="V" n="2.0283"/> <hi rend="bold">खो</hi>ति यथा फेणपिण्डो निस्सारो, एवं रूपम्पि निच्‍चसारधुवसारअत्तसारविरहेन निस्सारमेव। यथा च सो ‘‘इमिना पत्तं वा थालकं वा करिस्सामी’’ति गहेतुं न सक्‍का, गहितोपि तमत्थं न साधेति, भिज्‍जति एव, एवं रूपम्पि निच्‍चन्ति वा धुवन्ति वा अहन्ति वा ममन्ति वा गहेतुं न सक्‍का, गहितम्पि न तथा तिट्ठति, अनिच्‍चं दुक्खं अनत्ता असुभञ्‍ञेव होतीति एवं फेणपिण्डसदिसमेव होति। यथा वा पन फेणपिण्डो छिद्दावछिद्दो अनेकसन्धिघटितो बहूनं उदकसप्पादीनं पाणानं आवासो, एवं रूपम्पि छिद्दावछिद्दं अनेकसन्धिघटितं, कुलवसेनेवेत्थ असीति किमिकुलानि वसन्ति, तदेव तेसं सूतिघरम्पि वच्‍चकुटिपि गिलानसालापि सुसानम्पि, न ते अञ्‍ञत्थ गन्त्वा गब्भवुट्ठानादीनि करोन्ति, एवम्पि फेणपिण्डसदिसं।</p>

<p rend="bodytext">यथा च फेणपिण्डो आदितो बदरपक्‍कमत्तो हुत्वा अनुपुब्बेन पब्बतकूटमत्तोपि होति, एवं रूपम्पि आदितो कललमत्तं हुत्वा अनुपुब्बेन ब्याममत्तम्पि गोमहिंसहत्थिआदीनं वसेन पब्बतकूटादिमत्तं होति मच्छकच्छपादीनं वसेन अनेकयोजनसतपमाणम्पि, एवम्पि फेणपिण्डसदिसं। यथा च फेणपिण्डो उट्ठितमत्तोपि भिज्‍जति, थोकं गन्त्वापि, दूरं गन्त्वापि, समुद्दं पत्वा पन अवस्समेव भिज्‍जति, एवमेवं रूपम्पि कललभावेपि भिज्‍जति अब्बुदादिभावेपि, अन्तरा पन अभिज्‍जमानम्पि वस्ससतायुकानं वस्ससतं पत्वा अवस्समेव भिज्‍जति, मरणमुखे चुण्णविचुण्णं होति, एवम्पि फेणपिण्डसदिसं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">किञ्हि</hi> <pb ed="M" n="2.0295"/> <pb ed="P" n="2.0322"/> <hi rend="bold">सिया, भिक्खवे, वेदनाय सारो</hi>तिआदीसु वेदनादीनं पुब्बुळादीहि एवं सदिसता वेदितब्बा। यथा हि पुब्बुळो असारो एवं वेदनापि। यथा च सो अबलो अगय्हूपगो, न सक्‍का तं गहेत्वा फलकं वा आसनं वा कातुं, गहितोपि भिज्‍जतेव, एवं वेदनापि अबला अगय्हूपगा, न सक्‍का निच्‍चाति वा धुवाति वा गहेतुं, गहितापि न तथा तिट्ठति, एवं अगय्हूपगतायपि वेदना पुब्बुळसदिसा। यथा पन तस्मिं तस्मिं उदकबिन्दुम्हि पुब्बुळो उप्पज्‍जति चेव भिज्‍जति च, न चिरट्ठितिको होति, एवं वेदनापि उप्पज्‍जति चेव भिज्‍जति च, न चिरट्ठितिका होति। एकच्छरक्खणे कोटिसतसहस्ससङ्खा उप्पज्‍जित्वा निरुज्झति। यथा च पुब्बुळो उदकतलं, उदकबिन्दुं, उदकजल्‍लं, सङ्कड्ढित्वा पुटं कत्वा गहणवातञ्‍चाति चत्तारि कारणानि पटिच्‍च उप्पज्‍जति, एवं वेदनापि वत्थुं आरम्मणं किलेसजल्‍लं फस्ससङ्घट्टनञ्‍चाति चत्तारि कारणानि पटिच्‍च उप्पज्‍जति। एवम्पि वेदना पुब्बुळसदिसा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सञ्‍ञापि</hi> <pb ed="V" n="2.0284"/> असारकट्ठेन मरीचिसदिसा। तथा अगय्हूपगट्ठेन। न हि सक्‍का तं गहेत्वा पिवितुं वा न्हायितुं वा भाजनं वा पूरेतुं। अपिच यथा मरीचि विप्फन्दति, सञ्‍जातूमिवेगा विय खायति, एवं नीलसञ्‍ञादिभेदा सञ्‍ञापि नीलादिअनुभवनत्थाय फन्दति विप्फन्दति। यथा च मरीचि महाजनं विप्पलम्भेति ‘‘पुण्णवापि विय पुण्णनदी विय दिस्सती’’ति वदापेति, एवं सञ्‍ञापि विप्पलम्भेति, ‘‘इदं नीलकं सुभं सुखं निच्‍च’’न्ति वदापेति। पीतकादीसुपि एसेव नयो। एवं सञ्‍ञा विप्पलम्भनेनापि मरीचिसदिसा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अकुक्‍कुकजात</hi>न्ति अन्तो असञ्‍जातघनदण्डकं। सङ्खारापि असारकट्ठेन कदलिक्खन्धसदिसा, तथा अगय्हूपगट्ठेन <pb ed="P" n="2.0323"/>। यथेव हि कदलिक्खन्धतो किञ्‍चि गहेत्वा न सक्‍का गोपानसिआदीनं अत्थाय उपनेतुं, उपनीतम्पि न तथा होति, एवं सङ्खारापि न सक्‍का निच्‍चादिवसेन गहेतुं, गहितापि न तथा होन्ति। यथा च कदलिक्खन्धो बहुपत्तवट्टिसमोधानो होति, एवं सङ्खारक्खन्धो बहुधम्मसमोधानो। यथा च कदलिक्खन्धो नानालक्खणो। अञ्‍ञोयेव हि बाहिराय पत्तवट्टिया वण्णो, अञ्‍ञो ततो अब्भन्तरअब्भन्तरानं, एवमेव सङ्खारक्खन्धेपि <pb ed="M" n="2.0296"/> अञ्‍ञदेव फस्सस्स लक्खणं, अञ्‍ञा चेतनादीनं, समोधानेत्वा पन सङ्खारक्खन्धोव वुच्‍चतीति एवम्पि सङ्खारक्खन्धो कदलिक्खन्धसदिसो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्खुमा पुरिसो</hi>ति मंसचक्खुना चेव पञ्‍ञाचक्खुना चाति द्वीहि चक्खूहि चक्खुमा। मंसचक्खुम्पि हिस्स परिसुद्धं वट्टति अपगतपटलपिळकं, पञ्‍ञाचक्खुम्पि असारभावदस्सनसमत्थं। विञ्‍ञाणम्पि असारकट्ठेन मायासदिसं, तथा अगय्हूपगट्ठेन। यथा च माया इत्तरा लहुपच्‍चुपट्ठाना, एवं विञ्‍ञाणं। तञ्हि ततोपि इत्तरतरञ्‍चेव लहुपच्‍चुपट्ठानतरञ्‍च। तेनेव हि चित्तेन पुरिसो आगतो विय गतो विय ठितो विय निसिन्‍नो विय होति। अञ्‍ञदेव च आगमनकाले चित्तं, अञ्‍ञं गमनकालादीसु। एवम्पि विञ्‍ञाणं मायासदिसं। माया च महाजनं वञ्‍चेति, यंकिञ्‍चिदेव ‘‘इदं सुवण्णं रजतं मुत्ता’’ति गाहापेति, विञ्‍ञाणम्पि महाजनं वञ्‍चेति। तेनेव हि चित्तेन आगच्छन्तं विय गच्छन्तं विय ठितं विय निसिन्‍नं विय कत्वा गाहापेति। अञ्‍ञदेव च आगमने चित्तं, अञ्‍ञं गमनादीसु। एवम्पि विञ्‍ञाणं मायासदिसं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भूरिपञ्‍ञेना</hi>ति सण्हपञ्‍ञेन चेव विपुलवित्थतपञ्‍ञेन च। <hi rend="bold">आयू</hi>ति जीवितिन्द्रियं। <hi rend="bold">उस्मा</hi>ति <pb ed="V" n="2.0285"/> कम्मजतेजोधातु। <hi rend="bold">परभत्त</hi>न्ति नानाविधानं किमिगणादीनं भत्तं हुत्वा। <hi rend="bold">एतादिसायं सन्तानो</hi>ति एतादिसी अयं पवेणी मतकस्स <pb ed="P" n="2.0324"/> याव सुसाना घट्टीयतीति। <hi rend="bold">मायायं बाललापिनी</hi>ति य्वायं विञ्‍ञाणक्खन्धो नाम, अयं बालमहाजनलपापनिकमाया नाम। <hi rend="bold">वधको</hi>ति द्वीहि कारणेहि अयं खन्धसङ्खातो वधको अञ्‍ञमञ्‍ञघातनेनपि, खन्धेसु सति वधो पञ्‍ञायतीतिपि। एका हि पथवीधातु भिज्‍जमाना सेसधातुयो गहेत्वाव भिज्‍जति, तथा आपोधातुआदयो। रूपक्खन्धो च भिज्‍जमानो अरूपक्खन्धे गहेत्वाव भिज्‍जति, तथा अरूपक्खन्धेसु वेदनादयो सञ्‍ञादिके। चत्तारोपि चेते वत्थुरूपन्ति एवं अञ्‍ञमञ्‍ञवधनेनेत्थ वधकता वेदितब्बा। खन्धेसु पन सति वधबन्धनच्छेदादीनि सम्भवन्ति, एवं एतेसु सति वधभावतोपि वधकता वेदितब्बा। <hi rend="bold">सब्बसंयोग</hi>न्ति सब्बं दसविधम्पि संयोजनं। <hi rend="bold">अच्‍चुतं पद</hi>न्ति निब्बानं। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४-६. गोमयपिण्डसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="96-98"><hi rend="paranum">९६-९८</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <pb ed="M" n="2.0297"/> <hi rend="bold">सस्सतिसम</hi>न्ति सिनेरुमहापथवीचन्दिमसूरियादीहि सस्सतीहि समं। <hi rend="bold">परित्तं गोमयपिण्ड</hi>न्ति अप्पमत्तकं मधुकपुप्फप्पमाणं गोमयखण्डं। कुतो पनानेनेतं लद्धन्ति। परिभण्डकरणत्थाय आभततो गहितन्ति एके। अत्थस्स पन विञ्‍ञापनत्थं इद्धिया अभिसङ्खरित्वा हत्थारुळ्हं कतन्ति वेदितब्बन्ति। <hi rend="bold">अत्तभावपटिलाभो</hi>ति पटिलद्धअत्तभावो। <hi rend="bold">न यिदं ब्रह्मचरियवासो पञ्‍ञायेथा</hi>ति अयं मग्गब्रह्मचरियवासो नाम न पञ्‍ञायेय्य। मग्गो हि तेभूमकसङ्खारे विवट्टेन्तो उप्पज्‍जति। यदि च एत्तको अत्तभावो निच्‍चो भवेय्य, मग्गो उप्पज्‍जित्वापि सङ्खारवट्टं विवट्टेतुं न सक्‍कुणेय्याति ब्रह्मचरियवासो न पञ्‍ञायेथ।</p>

<p rend="bodytext">इदानि सचे कोचि सङ्खारो निच्‍चो भवेय्य, मया महासुदस्सनराजकाले अनुभूता सम्पत्ति निच्‍चा भवेय्य, सापि च अनिच्‍चाति तं दस्सेतुं <hi rend="bold">भूतपुब्बाहं भिक्खु राजा अहोसि</hi>न्तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">कुसावतीराजधानिप्पमुखानी</hi>ति कुसावतीराजधानी तेसं नगरानं पमुखा, सब्बसेट्ठाति अत्थो। <hi rend="bold">सारमयानी</hi>ति <pb ed="P" n="2.0325"/> रत्तचन्दनसारमयानि। उपधानं पन सब्बेसं सुत्तमयमेव। <hi rend="bold">गोणकत्थतानी</hi>ति चतुरङ्गुलाधिकलोमेन काळकोजवेन अत्थतानि, यं महापिट्ठियकोजवोति वदन्ति। <hi rend="bold">पटकत्थतानी</hi>ति उभतोलोमेन उण्णामयेन सेतकम्बलेन अत्थतानि। <hi rend="bold">पटलिकत्थतानी</hi>ति घनपुप्फेन उण्णामयअत्थरणेन अत्थतानि। <hi rend="bold">कदलिमिगपवरपच्‍चत्थरणानी</hi>ति कदलिमिगचम्ममयेन <pb ed="V" n="2.0286"/> उत्तमपच्‍चत्थरणेन अत्थतानि। तं किर पच्‍चत्थरणं सेतवत्थस्स उपरि कदलिमिगचम्मं अत्थरित्वा सिब्बेत्वा करोन्ति। <hi rend="bold">सउत्तरच्छदानी</hi>ति सह उत्तरच्छदेन, उपरि बद्धेन रत्तवितानेन सद्धिन्ति अत्थो। <hi rend="bold">उभतोलोहितकूपधानी</hi>ति सीसूपधानञ्‍च पादूपधानञ्‍चाति पल्‍लङ्कानं उभतोलोहितकूपधानानि। <hi rend="bold">वेजयन्तरथप्पमुखानी</hi>ति एत्थ वेजयन्तो नाम तस्स रञ्‍ञो रथो, यस्स चक्‍कानं इन्दनीलमणिमया नाभि, सत्तरतनमया अरा, पवाळमया नेमि, रजतमयो अक्खो, इन्दनीलमणिमयं उपक्खरं, रजतमयं कुब्बरं। सो तेसं रथानं पमुखो अग्गो। <hi rend="bold">दुकूलसन्दानानी</hi>ति दुकूलसन्थरानि। <hi rend="bold">कंसूपधारणानी</hi>ति रजतमयदोहभाजनानि। <hi rend="bold">वत्थकोटिसहस्सानी</hi>ति यथारुचितं <pb ed="M" n="2.0298"/> परिभुञ्‍जिस्सतीति न्हत्वा ठितकाले उपनीतवत्थानेव सन्धायेतं वुत्तं। <hi rend="bold">भत्ताभिहारो</hi>ति अभिहरितब्बभत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यमहं तेन समयेन अज्झावसामी</hi>ति यत्थ वसामि, तं एकञ्‍ञेव नगरं होति, अवसेसेसु पुत्तधीतादयो चेव दासमनुस्सा च वसिंसु। पासादकूटागारादीसुपि एसेव नयो। पल्‍लङ्कादीसु एकंयेव सयं परिभुञ्‍जति, सेसा पुत्तादीनं परिभोगा होन्ति। इत्थीसु एकाव पच्‍चुपट्ठाति, सेसा परिवारमत्ता होन्ति। <hi rend="bold">वेलामिका</hi>ति खत्तियस्स वा ब्राह्मणिया, ब्राह्मणस्स वा खत्तियानिया कुच्छिस्मिं जाता। <hi rend="bold">परिदहामी</hi>ति <pb ed="P" n="2.0326"/> एकंयेव दुस्सयुगं निवासेमि, सेसानि परिवारेत्वा विचरन्तानं असीतिसहस्साधिकानं सोळसन्‍नं पुरिससतसहस्सानं होन्तीति दस्सेति। <hi rend="bold">भुञ्‍जामी</hi>ति परमप्पमाणेन नाळिकोदनमत्तं भुञ्‍जामि, सेसं परिवारेत्वा विचरन्तानं चत्तालीससहस्साधिकानं अट्ठन्‍नं पुरिससतसहस्सानं होतीति दस्सेति। एकथालिपाको हि दसन्‍नं जनानं पहोति।</p>

<p rend="bodytext">इति इमं महासुदस्सनकाले सम्पत्तिं दस्सेत्वा इदानि तस्सा अनिच्‍चतं दस्सेन्तो <hi rend="bold">इति खो भिक्खू</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">विपरिणता</hi>ति पकतिजहनेन निब्बुतपदीपो विय अपण्णत्तिकभावं गता। <hi rend="bold">एवं अनिच्‍चा खो भिक्खु सङ्खारा</hi>ति एवं हुत्वाअभावट्ठेन अनिच्‍चा। एत्तावता भगवा यथा नाम पुरिसो सतहत्थुब्बेधे चम्पकरुक्खे निस्सेणिं बन्धित्वा अभिरुहित्वा चम्पकपुप्फं आदाय निस्सेणिं मुञ्‍चन्तो ओतरेय्य, एवमेवं निस्सेणिं बन्धन्तो विय अनेकवस्सकोटिसतसहस्सुब्बेधं महासुदस्सनसम्पत्तिं आरुय्ह सम्पत्तिमत्थके ठितं अनिच्‍चलक्खणं आदाय निस्सेणिं मुञ्‍चन्तो विय ओतिण्णो। <hi rend="bold">एवं अद्धुवा</hi>ति एवं उदकपुब्बुळादयो विय धुवभावरहिता। <hi rend="bold">एवं अनस्सासिका</hi>ति एवं सुपिनके पीतपानीयं विय अनुलित्तचन्दनं विय च <pb ed="V" n="2.0287"/> अस्सासविरहिता। इति इमस्मिं सुत्ते अनिच्‍चलक्खणं कथितं। पञ्‍चमे सब्बं वुत्तनयमेव। छट्ठं तथा बुज्झनकस्स अज्झासयेन वुत्तं। चतुत्थादीनि।</p>

<p rend="subhead">७. गद्दुलबद्धसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="99"><hi rend="paranum">९९</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">यं महासमुद्दो</hi>ति यस्मिं समये पञ्‍चमे सूरिये उट्ठिते महासमुद्दो उस्सुस्सति। <hi rend="bold">दुक्खस्स अन्तकिरिय</hi>न्ति चत्तारि सच्‍चानि अप्पटिविज्झित्वा अविज्‍जाय निवुतानंयेव सतं वट्टदुक्खस्स अन्तकिरियं परिच्छेदं <pb ed="M" n="2.0299"/> न वदामि। <hi rend="bold">सा गद्दुलबद्धो</hi>ति गद्दुलेन बद्धसुनखो। <hi rend="bold">खीले</hi>ति <pb ed="P" n="2.0327"/> पथवियं आकोटिते महाखीले। <hi rend="bold">थम्भे</hi>ति निखणित्वा ठपिते थम्भे। <hi rend="bold">एवमेव खो</hi>ति एत्थ सुनखो विय वट्टनिस्सितो बालो, गद्दुलो विय दिट्ठि, थम्भो विय सक्‍कायो, गद्दुलरज्‍जुया थम्भे उपनिबद्धसुनखस्स थम्भानुपरिवत्तनं विय दिट्ठितण्हाय सक्‍काये बद्धस्स पुथुज्‍जनस्स सक्‍कायानुपरिवत्तनं वेदितब्बं। सत्तमं।</p>

<p rend="subhead">८. दुतियगद्दुलबद्धसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="100"><hi rend="paranum">१००</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <hi rend="bold">तस्मा</hi>ति यस्मा दिट्ठिगद्दुलनिस्सिताय तण्हारज्‍जुया सक्‍कायथम्भे उपनिबद्धो वट्टनिस्सितो बालपुथुज्‍जनो सब्बिरियापथेसु खन्धपञ्‍चकं निस्सायेव पवत्तति, यस्मा वा दीघरत्तमिदं चित्तं संकिलिट्ठं रागेन दोसेन मोहेन, तस्मा। <hi rend="bold">चित्तसंकिलेसा</hi>ति सुन्हातापि हि सत्ता चित्तसंकिलेसेनेव संकिलिस्सन्ति, मलग्गहितसरीरापि चित्तस्स वोदानत्ता विसुज्झन्ति। तेनाहु पोराणा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘रूपम्हि संकिलिट्ठम्हि, संकिलिस्सन्ति माणवा।</p>

<p rend="gathalast">रूपे सुद्धे विसुज्झन्ति, अनक्खातं महेसिना॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘चित्तम्हि संकिलिट्ठम्हि, संकिलिस्सन्ति माणवा।</p>

<p rend="gathalast">चित्ते सुद्धे विसुज्झन्ति, इति वुत्तं महेसिना’’ति॥</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चरणं नाम चित्त</hi>न्ति विचरणचित्तं। सङ्खा नाम ब्राह्मणपासण्डिका होन्ति, ते पटकोट्ठकं <pb ed="V" n="2.0288"/> कत्वा तत्थ नानप्पकारा सुगतिदुग्गतिवसेन सम्पत्तिविपत्तियो लेखापेत्वा, ‘‘इमं कम्मं कत्वा इदं पटिलभति, इदं कत्वा इद’’न्ति दस्सेन्ता तं चित्तं गहेत्वा विचरन्ति। <hi rend="bold">चित्तेनेव चित्तित</hi>न्ति चित्तकारेन चिन्तेत्वा कतत्ता चित्तेन चिन्तितं नाम। <hi rend="bold">चित्तञ्‍ञेव चित्ततर</hi>न्ति तस्स चित्तस्स उपायपरियेसनचित्तं ततोपि चित्ततरं। <hi rend="bold">तिरच्छानगता पाणा चित्तेनेव चित्तिता</hi>ति कम्मचित्तेनेव चित्तिता। तं पन कम्मचित्तं इमे वट्टकतित्तिरादयो ‘‘एवं चित्ता भविस्सामा’’ति आयूहन्ता नाम नत्थि। कम्मं पन योनिं उपनेति, योनिमूलको तेसं चित्तभावो। योनिउपगता <pb ed="P" n="2.0328"/> हि सत्ता तंतंयोनिकेहि सदिसचित्ताव होन्ति। इति योनिसिद्धो चित्तभावो, कम्मसिद्धा योनीति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">अपिच <pb ed="M" n="2.0300"/> चित्तं नामेतं सहजातं सहजातधम्मचित्तताय भूमिचित्तताय वत्थुचित्तताय द्वारचित्तताय आरम्मणचित्तताय कम्मनानत्तमूलकानं लिङ्गनानत्तसञ्‍ञानानत्तवोहारनानत्तादीनं अनेकविधानं चित्तानं निप्फादनतायपि तिरच्छानगतचित्ततो चित्ततरमेव वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रजको</hi>ति वत्थेसु रङ्गेन रूपसमुट्ठापनको। सो पन अछेको अमनापं रूपं करोति, छेको मनापं दस्सनीयं, एवमेव पुथुज्‍जनो अकुसलचित्तेन वा ञाणविप्पयुत्तकुसलेन वा चक्खुसम्पदादिविरहितं विरूपं समुट्ठापेति, ञाणसम्पयुत्तकुसलेन चक्खुसम्पदादिसम्पन्‍नं अभिरूपं। अट्ठमं।</p>

<p rend="subhead">९. वासिजटसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="101"><hi rend="paranum">१०१</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <hi rend="bold">सेय्यथापि, भिक्खवे, कुक्‍कुटिया अण्डानी</hi>ति इमा कण्हपक्खसुक्‍कपक्खवसेन द्वे उपमा वुत्ता। तासु कण्हपक्खउपमा अत्थस्स असाधिका, इतरा साधिकाति। सुक्‍कपक्खउपमाय एवं अत्थो वेदितब्बो – <hi rend="bold">सेय्यथा</hi>ति ओपम्मत्थे निपातो, <hi rend="bold">अपी</hi>ति सम्भावनत्थे। उभयेनापि सेय्यथा नाम, भिक्खवेति दस्सेति। <hi rend="bold">कुक्‍कुटिया अण्डानि अट्ठ वा दस वा दस वा द्वादस वा</hi>ति एत्थ पन किञ्‍चापि कुक्‍कुटिया वुत्तप्पकारतो ऊनाधिकानिपि अण्डानि होन्ति, वचनसिलिट्ठताय पन एवं वुत्तं। एवञ्हि लोके सिलिट्ठवचनं होति। <hi rend="bold">तानस्सू</hi>ति तानि अस्सु, तानि भवेय्युन्ति अत्थो। <hi rend="bold">कुक्‍कुटिया सम्मा अधिसयितानी</hi>ति ताय च जनेत्तिया कुक्‍कुटिया पक्खे पसारेत्वा तेसं उपरि सयन्तिया सम्मा <pb ed="V" n="2.0289"/> अधिसयितानि। <hi rend="bold">सम्मा परिसेदितानी</hi>ति कालेन कालं उतुं गण्हापेन्तिया सुट्ठु समन्ततो सेदितानि उस्मीकतानि। <hi rend="bold">सम्मा परिभावितानी</hi>ति कालेन कालं सुट्ठु समन्ततो भावितानि, कुक्‍कुटगन्धं गाहापितानीति अत्थो। <hi rend="bold">किञ्‍चापि तस्सा कुक्‍कुटिया</hi>ति तस्सा कुक्‍कुटिया इमिना तिविधकिरियाकरणेन अप्पमादं कत्वा किञ्‍चापि न एवं इच्छा उपज्‍जेय्य। <hi rend="bold">अथ</hi> <pb ed="P" n="2.0329"/> <hi rend="bold">खो भब्बाव ते</hi>ति अथ खो ते कुक्‍कुटपोतका वुत्तनयेन सोत्थिना अभिनिब्भिज्‍जितुं भब्बाव। ते हि यस्मा ताय कुक्‍कुटिया एवं तीहाकारेहि तानि अण्डानि परिपालियमानानि न पूतीनि <pb ed="M" n="2.0301"/> होन्ति, यो नेसं अल्‍लसिनेहो, सोपि परियादानं गच्छति, कपालं तनुकं होति, पादनखसिखा च मुखतुण्डकञ्‍च खरं होति, सयम्पि परिणामं गच्छन्ति, कपालस्स तनुत्ता बहि आलोको अन्तो पञ्‍ञायति, तस्मा ‘‘चिरं वत मयं सङ्कुटितहत्थपादा सम्बाधे सयिम्हा, अयञ्‍च बहि आलोको दिस्सति, एत्थ दानि नो सुखविहारो भविस्सती’’ति निक्खमितुकामा हुत्वा कपालं पादेन पहरन्ति, गीवं पसारेन्ति, ततो तं कपालं द्वेधा भिज्‍जति। अथ ते पक्खे विधुनन्ता तंखणानुरूपं विरवन्ता निक्खमन्तियेव, निक्खमित्वा च गामक्खेत्तं उपसोभयमाना विचरन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव खो</hi>ति इदं ओपम्मसम्पटिपादनं। तं एवं अत्थेन संसन्दित्वा वेदितब्बं – तस्सा कुक्‍कुटिया अण्डेसु तिविधकिरियाकरणं विय हि इमस्स भिक्खुनो भावानुयोगं अनुयुत्तकालो, कुक्‍कुटिया तिविधकिरियासम्पादनेन अण्डानं अपूतिभावो विय भावनानुयोगमनुयुत्तस्स भिक्खुनो तिविधानुपस्सनासम्पादनेन विपस्सनाञाणस्स अपरिहानि, तस्सा तिविधकिरियाकरणेन अल्‍लसिनेहपरियादानं विय तस्स भिक्खुनो तिविधानुपस्सनासम्पादनेन भवत्तयानुगतनिकन्तिसिनेहपरियादानं, अण्डकपालानं तनुभावो विय तस्स भिक्खुनो अविज्‍जण्डकोसस्स तनुभावो, कुक्‍कुटपोतकानं पादनखसिखमुखतुण्डकानं थद्धखरभावो विय भिक्खुनो विपस्सनाञाणस्स तिक्खखरविप्पसन्‍न सूरभावो, कुक्‍कुटपोतकानं परिणामकालो विय भिक्खुनो विपस्सनाञाणस्स परिणामकालो वड्ढितकालो गब्भग्गहणकालो, कुक्‍कुटपोतकानं पादनखसिखाय वा मुखतुण्डकेन वा अण्डकोसं पदालेत्वा पक्खे पप्फोटेत्वा सोत्थिना अभिनिब्भिदाकालो विय तस्स भिक्खुनो विपस्सनाञाणगब्भं गण्हापेत्वा विचरन्तस्स तज्‍जातिकं उतुसप्पायं वा भोजनसप्पायं वा पुग्गलसप्पायं वा धम्मस्सवनसप्पायं वा लभित्वा एकासने निसिन्‍नस्सेव विपस्सनं <pb ed="P" n="2.0330"/> वड्ढेन्तस्स अनुपुब्बाधिगतेन अरहत्तमग्गेन अविज्‍जण्डकोसं पदालेत्वा अभिञ्‍ञापक्खे पप्फोटेत्वा सोत्थिना अरहत्तपत्तकालो वेदितब्बो। यथा पन कुक्‍कुटपोतकानं <pb ed="V" n="2.0290"/> परिणतभावं ञत्वा मातापि अण्डकोसं भिन्दति, एवं तथारूपस्स भिक्खुनो ञाणपरिपाकं ञत्वा सत्थापि –</p>

<p rend="gatha1">‘‘उच्छिन्द <pb ed="M" n="2.0302"/> सिनेहमत्तनो, कुमुदं सारदिकंव पाणिना।</p>

<p rend="gathalast">सन्तिमग्गमेव ब्रूहय, निब्बानं सुगतेन देसित’’न्ति॥ (ध॰ प॰ २८५) –</p>

<p rend="unindented">आदिना नयेन ओभासं फरित्वा गाथाय अविज्‍जण्डकोसं पहरति। सो गाथापरियोसाने अविज्‍जण्डकोसं भिन्दित्वा अरहत्तं पापुणाति। ततो पट्ठाय यथा ते कुक्‍कुटपोतका गामक्खेत्तं उपसोभयमाना तत्थ विचरन्ति, एवं अयम्पि महाखीणासवो निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा सङ्घारामं उपसोभयमानो विचरति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पलगण्डस्सा</hi>ति वड्ढकिस्स। सो हि ओलम्बकसङ्खातं पलं धारेत्वा दारूनं गण्डं हरतीति पलगण्डोति वुच्‍चति। <hi rend="bold">वासिजटे</hi>ति वासिदण्डकस्स गहणट्ठाने। <hi rend="bold">एत्तकं वत मे अज्‍ज आसवानं खीण</hi>न्ति पब्बजितस्स हि पब्बज्‍जासङ्खेपेन उद्देसेन परिपुच्छाय योनिसो मनसिकारेन वत्तपटिपत्तिया च निच्‍चकालं आसवा खीयन्ति। एवं खीयमानानं पन तेसं ‘‘एत्तकं अज्‍ज खीणं, एत्तकं हिय्यो’’ति एवमस्स ञाणं न होतीति अत्थो। इमाय उपमाय विपस्सनायानिसंसो दीपितो। <hi rend="bold">हेमन्तिकेना</hi>ति हेमन्तसमयेन। <hi rend="bold">पटिप्पस्सम्भन्ती</hi>ति थिरभावेन परिहायन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवमेव खो</hi>ति एत्थ महासमुद्दो विय सासनं दट्ठब्बं, नावा विय योगावचरो, नावाय महासमुद्दे परियादानं विय इमस्स भिक्खुनो ऊनपञ्‍चवस्सकाले आचरियुपज्झायानं सन्तिके विचरणं, नावाय महासमुद्दोदकेन खज्‍जमानानं बन्धनानं तनुभावो विय भिक्खुनो पब्बज्‍जासङ्खेपेन उद्देसपरिपुच्छादीहि चेव संयोजनानं तनुभावो, नावाय थले उक्खित्तकालो <pb ed="P" n="2.0331"/> विय भिक्खुनो निस्सयमुच्‍चकस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्‍ञे वसनकालो, दिवा वातातपेन संसुस्सनं विय विपस्सनाञाणेन तण्हास्नेहसंसुस्सनं, रत्तिं हिमोदकेन तेमनं विय कम्मट्ठानं निस्साय उप्पन्‍नेन पीतिपामोज्‍जेन चित्ततेमनं, रत्तिन्दिवं वातातपेन चेव हिमोदकेन च परिसुक्खपरितिन्तानं बन्धनानं दुब्बलभावो विय एकदिवसं उतुसप्पायादीनि लद्धा विपस्सनाञाणपीतिपामोज्‍जेहि संयोजनानं भिय्योसोमत्ताय दुब्बलभावो, पावुस्सकमेघो विय अरहत्तमग्गञाणं <pb ed="V" n="2.0291"/>, मेघवुट्ठिउदकेन नावाय बन्धे पूतिभावो विय आरद्धविपस्सकस्स <pb ed="M" n="2.0303"/> रूपसत्तकादिवसेन विपस्सनं वड्ढेन्तस्स ओक्खायमाने पक्खायमाने कम्मट्ठाने एकदिवसं उतुसप्पायादीनि लद्धा एकपल्‍लङ्केन निसिन्‍नस्स अरहत्तफलाधिगमो, पूतिबन्धनावाय कञ्‍चि कालं ठानं विय खीणसंयोजनस्स अरहतो महाजनं अनुग्गण्हन्तस्स यावतायुकं ठानं, पूतिबन्धनावाय अनुपुब्बेन भिज्‍जित्वा अपण्णत्तिकभावूपगमो विय खीणासवस्स उपादिण्णक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स अपण्णत्तिकभावूपगमोति इमाय उपमाय संयोजनानं दुब्बलता दीपिता। नवमं।</p>

<p rend="subhead">१०. अनिच्‍चसञ्‍ञासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="102"><hi rend="paranum">१०२</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <hi rend="bold">अनिच्‍चसञ्‍ञा</hi>ति अनिच्‍चं अनिच्‍चन्ति भावेन्तस्स उप्पन्‍नसञ्‍ञा। <hi rend="bold">परियादियती</hi>ति खेपयति। <hi rend="bold">सब्बं अस्मिमान</hi>न्ति नवविधं अस्मिमानं। <hi rend="bold">मूलसन्तानकानी</hi>ति सन्तानेत्वा ठितमूलानि। महानङ्गलं विय हि अनिच्‍चसञ्‍ञा, खुद्दानुखुद्दकानि मूलसन्तानकानि विय किलेसा, यथा कस्सको कसन्तो नङ्गलेन तानि पदालेति, एवं योगी अनिच्‍चसञ्‍ञं भावेन्तो अनिच्‍चसञ्‍ञाञाणेन किलेसे पदालेतीति इदमेत्थ ओपम्मसंसन्दनं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ओधुनाती</hi>ति हेट्ठा धुनाति। <hi rend="bold">निद्धुनाती</hi>ति पप्फोटेति। <hi rend="bold">निच्छोटेती</hi>ति <pb ed="P" n="2.0332"/> पप्फोटेत्वा छड्डेति। इधापि पब्बजानि विय किलेसा, लायनं निच्छोटनं विय अनिच्‍चसञ्‍ञाञाणन्ति इमिना अत्थेन उपमा संसन्देतब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वण्टच्छिन्‍नाया</hi>ति तिण्हेन खुरप्पेन वण्टच्छिन्‍नाय। <hi rend="bold">तदन्वयानि भवन्ती</hi>ति तं अम्बपिण्डिं अनुगच्छन्ति, तस्सा पतमानाय अम्बानि भूमियं पतन्ति। इधापि अम्बपिण्डि विय किलेसा, तिण्हखुरप्पो विय अनिच्‍चसञ्‍ञा, यथा खुरप्पेन छिन्‍नाय अम्बपिण्डिया सब्बानि अम्बानि भूमियं पतन्ति, एवं अनिच्‍चसञ्‍ञाञाणेन किलेसानं मूलभूताय अविज्‍जाय छिन्‍नाय सब्बकिलेसा समुग्घातं गच्छन्तीति, इदं ओपम्मसंसन्दनं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कूटङ्गमा</hi>ति कूटं गच्छन्ति। <hi rend="bold">कूटनिन्‍ना</hi>ति कूटं पविसनभावेन कूटे निन्‍ना। <hi rend="bold">कूटसमोसरणा</hi>ति कूटे समोसरित्वा ठिता। इधापि कूटं विय अनिच्‍चसञ्‍ञा, गोपानसियो विय <pb ed="V" n="2.0292"/> चतुभूमककुसलधम्मा, यथा सब्बगोपानसीनं <pb ed="M" n="2.0304"/> कूटं अग्गं, एवं कुसलधम्मानं अनिच्‍चसञ्‍ञा अग्गा। ननु च अनिच्‍चसञ्‍ञा लोकिया, सा लोकियकुसलानं ताव अग्गं होतु, लोकुत्तरानं कथं अग्गन्ति? तेसम्पि पटिलाभकरणत्थेन अग्गन्ति वेदितब्बा। इमिना उपायेन सब्बासु उपमासु ओपम्मसंसन्दनं वेदितब्बं। पुरिमाहि पनेत्थ तीहि अनिच्‍चसञ्‍ञाय किच्‍चं, पच्छिमाहि बलन्ति। दसमं।</p>

<p rend="centre">पुप्फवग्गो दसमो।</p>

<p rend="centre">मज्झिमपण्णासको समत्तो।</p>

<p rend="title">११. अन्तवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. अन्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="103"><hi rend="paranum">१०३</hi><hi rend="dot">.</hi> अन्तवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">अन्ता</hi>ति कोट्ठासा। इदं सुत्तं चतुसच्‍चवसेन पञ्‍चक्खन्धे योजेत्वा <hi rend="bold">अन्तो</hi>ति वचनेन बुज्झनकानं अज्झासयवसेन वुत्तं। पठमं।</p>

<p rend="subhead">२-३. दुक्खसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="104-105"><hi rend="paranum">१०४-१०५</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतियम्पि पञ्‍चक्खन्धे चतुसच्‍चवसेन योजेत्वा <hi rend="bold">दुक्ख</hi>न्ति बुज्झनकानं अज्झासयेन कथितं। ततियम्पि <pb ed="P" n="2.0333"/> तथेव <hi rend="bold">सक्‍कायो</hi>ति बुज्झनकानं अज्झासयेन कथितं। दुतियततियानि।</p>

<p rend="subhead">४. परिञ्‍ञेय्यसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="106"><hi rend="paranum">१०६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <hi rend="bold">परिञ्‍ञेय्ये</hi>ति परिजानितब्बे समतिक्‍कमितब्बे। <hi rend="bold">परिञ्‍ञ</hi>न्ति समतिक्‍कमं। <hi rend="bold">परिञ्‍ञातावि</hi>न्ति ताय परिञ्‍ञाय परिजानित्वा समतिक्‍कमित्वा ठितं। <hi rend="bold">रागक्खयो</hi>तिआदीहि निब्बानं दस्सितं। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५-१०. समणसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="107-112"><hi rend="paranum">१०७-११२</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमादीसु <pb ed="V" n="2.0293"/> चतूसु चत्तारि सच्‍चानि कथितानि। नवमदसमेसु किलेसप्पहानन्ति। पञ्‍चमादीनि।</p>

<p rend="centre">अन्तवग्गो एकादसमो।</p>

<p rend="title">१२. धम्मकथिकवग्गो</p>

<p rend="subhead">१-२. अविज्‍जासुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="113-114"><hi rend="paranum">११३-११४</hi><hi rend="dot">.</hi> धम्मकथिकवग्गस्स पठमे <pb ed="M" n="2.0305"/> <hi rend="bold">एत्तावता च अविज्‍जागतो होती</hi>ति यावता इमाय चतूसु सच्‍चेसु अञ्‍ञाणभूताय अविज्‍जाय समन्‍नागतो, एत्तावता अविज्‍जागतो होतीति अत्थो। दुतियेपि एसेव नयो। पठमदुतियानि।</p>

<p rend="subhead">३. धम्मकथिकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="115"><hi rend="paranum">११५</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये पठमेन धम्मकथिको, दुतियेन सेखभूमि, ततियेन असेखभूमीति एवं धम्मकथिकं पुच्छितेन विसेसेत्वा द्वे भूमियो कथिता। ततियं।</p>

<p rend="subhead">४. दुतियधम्मकथिकसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="116"><hi rend="paranum">११६</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे तिस्सन्‍नम्पि पुच्छानं तीणि विस्सज्‍जनानि कथितानि। चतुत्थं।</p>

<p rend="subhead">५-९. बन्धनसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="117-121"><hi rend="paranum">११७-१२१</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <hi rend="bold">अतीरदस्सी</hi>ति तीरं वुच्‍चति वट्टं, तं न पस्सति। <hi rend="bold">अपारदस्सी</hi>ति पारं वुच्‍चति निब्बानं, तं न पस्सति। <hi rend="bold">बद्धो</hi>ति किलेसबन्धनेन बद्धो हुत्वा जीयति च मीयति <pb ed="V" n="2.0294"/> च अस्मा लोका परं लोकं गच्छतीति। इमस्मिं सुत्ते वट्टदुक्खं कथितन्ति। छट्ठादीनि उत्तानत्थानेव। पञ्‍चमादीनि।</p>

<p rend="subhead">१०. सीलवन्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="122"><hi rend="paranum">१२२</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <pb ed="P" n="2.0334"/> <hi rend="bold">अनिच्‍चतो</hi>तिआदीसु हुत्वा अभावाकारेन <hi rend="bold">अनिच्‍चतो,</hi> पटिपीळनाकारेन <hi rend="bold">दुक्खतो,</hi> आबाधट्ठेन <hi rend="bold">रोगतो,</hi> अन्तोदोसट्ठेन <hi rend="bold">गण्डतो,</hi> तेसं तेसं गण्डानं पच्‍चयभावेन वा खणनट्ठेन वा <hi rend="bold">सल्‍लतो</hi> दुक्खट्ठेन <hi rend="bold">अघतो,</hi> विसभागमहाभूतसमुट्ठानआबाधपच्‍चयट्ठेन <hi rend="bold">आबाधतो,</hi> असकट्ठेन <hi rend="bold">परतो,</hi> पलुज्‍जनट्ठेन <hi rend="bold">पलोकतो</hi> <pb ed="M" n="2.0306"/>, सत्तसुञ्‍ञतट्ठेन <hi rend="bold">सुञ्‍ञतो,</hi> अत्ताभावेन <hi rend="bold">अनत्ततो</hi>। एवमेत्थ ‘‘अनिच्‍चतो पलोकतो’’ति द्वीहि पदेहि अनिच्‍चमनसिकारो, ‘‘सुञ्‍ञतो अनत्ततो’’ति द्वीहि अनत्तमनसिकारो, सेसेहि दुक्खमनसिकारो वुत्तोति वेदितब्बो। सेसमेत्थ उत्तानमेव। दसमं।</p>

<p rend="subhead">११. सुतवन्तसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="123"><hi rend="paranum">१२३</hi><hi rend="dot">.</hi> तथा एकादसमे। दसमस्मिञ्हि ‘‘सीलवता’’ति चतुपारिसुद्धिसीलं वुत्तं, इध <hi rend="bold">सुतवता</hi>ति कम्मट्ठानसुतं इदमेव नानाकरणं। एकादसमं।</p>

<p rend="subhead">१२-१३. कप्पसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="124-125"><hi rend="paranum">१२४-१२५</hi><hi rend="dot">.</hi> द्वादसमतेरसमानि राहुलोवादसदिसानेवाति। द्वादसमतेरसमानि।</p>

<p rend="centre">धम्मकथिकवग्गो द्वादसमो।</p>

<p rend="title">१३. अविज्‍जावग्गो</p>

<p rend="subhead">१-१०. समुदयधम्मसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="126-135"><hi rend="paranum">१२६-१३५</hi><hi rend="dot">.</hi> अविज्‍जावग्गो <pb ed="V" n="2.0295"/> उत्तानत्थोव। इमस्मिञ्हि वग्गे सब्बसुत्तेसु चतुसच्‍चमेव कथितं।</p>

<p rend="centre">अविज्‍जावग्गो तेरसमो।</p>

<p rend="title">१४. कुक्‍कुळवग्गो</p>

<p rend="subhead">१-१३. कुक्‍कुळसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="136-149"><hi rend="paranum">१३६-१४९</hi><hi rend="dot">.</hi> कुक्‍कुळवग्गस्स पठमे <hi rend="bold">कुक्‍कुळ</hi>न्ति सन्तत्तं आदित्तं छारिकरासिं विय महापरिळाहं। इमस्मिं सुत्ते दुक्खलक्खणं कथितं, सेसेसु अनिच्‍चलक्खणादीनि। सब्बानि चेतानि पाटियेक्‍कं पुग्गलज्झासयेन कथितानीति।</p>

<p rend="centre">कुक्‍कुळवग्गो चुद्दसमो।</p>

<p rend="title">१५. दिट्ठिवग्गो</p>

<p rend="subhead">१-९. अज्झत्तसुत्तादिवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="150-158"><hi rend="paranum">१५०-१५८</hi><hi rend="dot">.</hi> दिट्ठिवग्गस्स <pb ed="M" n="2.0307"/> <pb ed="P" n="2.0335"/> पठमे <hi rend="bold">किं उपादाया</hi>ति किं पटिच्‍च। दुतिये <hi rend="bold">किं अभिनिविस्सा</hi>ति <pb ed="V" n="2.0296"/> किं अभिनिविसित्वा, पच्‍चयं कत्वाति अत्थो। ततियादीसु <hi rend="bold">दिट्ठी</hi>तिआदीनि पुग्गलज्झासयेन वुत्तानि। पठमादीनि।</p>

<p rend="subhead">१०. आनन्दसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="159"><hi rend="paranum">१५९</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <hi rend="bold">उपसङ्कमी</hi>ति अञ्‍ञे भिक्खू पञ्‍चक्खन्धकम्मट्ठानं कथापेत्वा युञ्‍जित्वा घटेत्वा अरहत्तं पत्वा सत्थु सन्तिके अञ्‍ञं ब्याकरोन्ते दिस्वा ‘‘अहम्पि पञ्‍चक्खन्धकम्मट्ठानं कथापेत्वा युञ्‍जन्तो घटेन्तो, अरहत्तं पत्वा अञ्‍ञं ब्याकरिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि। सत्था पन अत्तनो धरमानकाले थेरस्स उपरिमग्गत्तयवज्झानं किलेसानं पहानं अपस्सन्तोपि ‘‘इमस्स चित्तं गण्हिस्सामी’’ति कथेसि। तस्सापि एकं द्वे वारे मनसि कत्वाव बुद्धुपट्ठानवेला जाताति गन्तब्बं होति। इतिस्स चित्तं सम्पहंसमानो विमुत्तिपरिपाचनीयधम्मोव सो कम्मट्ठानानुयोगो जातोति। दसमं।</p>

<p rend="centre">दिट्ठिवग्गो पन्‍नरसमो।</p>

<p rend="centre">उपरिपण्णासको समत्तो।</p>

<p rend="centre">खन्धसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
