<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">१. भण्डगामवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. अनुबुद्धसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुक्‍कनिपातस्स <pb ed="V" n="2.0241"/> <pb ed="M" n="2.0249"/> <pb ed="P" n="3.0001"/> पठमे <hi rend="bold">अननुबोधा</hi>ति अबुज्झनेन अजाननेन। <hi rend="bold">अप्पटिवेधा</hi>ति अप्पटिविज्झनेन अपच्‍चक्खकिरियाय। <hi rend="bold">दीघमद्धान</hi>न्ति चिरकालं। <hi rend="bold">सन्धावित</hi>न्ति भवतो भवं गमनवसेन सन्धावितं। <hi rend="bold">संसरित</hi>न्ति पुनप्पुनं गमनागमनवसेन संसरितं। <hi rend="bold">ममञ्‍चेव तुम्हाकञ्‍चा</hi>ति मया च तुम्हेहि च। अथ वा <hi rend="bold">सन्धावितं संसरित</hi>न्ति सन्धावनं संसरणं ममञ्‍चेव <pb ed="V" n="2.0242"/> तुम्हाकञ्‍च अहोसीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। <hi rend="bold">अरियस्सा</hi>ति निद्दोसस्स। सीलं समाधि पञ्‍ञाति इमे पन तयो धम्मा मग्गफलसम्पयुत्ताव वेदितब्बा, विमुत्तिनामेन फलमेव निद्दिट्ठं। <hi rend="bold">भवतण्हा</hi>ति भवेसु तण्हा। <hi rend="bold">भवनेत्ती</hi>ति <pb ed="P" n="3.0002"/> भवरज्‍जु। तण्हाय एव एतं नामं। ताय हि सत्ता गोणा विय गीवाय बन्धित्वा तं तं भवं नीयन्ति, तस्मा भवनेत्तीति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनुत्तरा</hi>ति लोकुत्तरा। <hi rend="bold">दुक्खस्सन्तकरो</hi>ति वट्टदुक्खस्स अन्तकरो। <hi rend="bold">चक्खुमा</hi>ति पञ्‍चहि चक्खूहि चक्खुमा। <hi rend="bold">परिनिब्बुतो</hi>ति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो। इदमस्स बोधिमण्डे पठमपरिनिब्बानं, पच्छा पन यमकसालानमन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतोति यथानुसन्धिना देसनं निट्ठापेसि।</p>

<p rend="subhead">२. पपतितसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <hi rend="bold">पपतितो</hi>ति पतितो चुतो। <hi rend="bold">अप्पपतितो</hi>ति अपतितो पतिट्ठितो। तत्थ लोकियमहाजनो पतितोयेव नाम, सोतापन्‍नादयो किलेसुप्पत्तिक्खणे पतिता नाम, खीणासवो एकन्तपतिट्ठितो नाम।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चुता</hi> <pb ed="M" n="2.0250"/> <hi rend="bold">पतन्ती</hi>ति ये चुता, ते पतन्ति नाम। <hi rend="bold">पतिता</hi>ति ये पतिता, ते चुता नाम। चुतत्ता पतिता, पतितत्ता चुताति अत्थो। <hi rend="bold">गिद्धा</hi>ति रागरत्ता। <hi rend="bold">पुनरागता</hi>ति पुन जातिं पुन जरं पुन ब्याधिं पुन मरणं आगता नाम होन्ति। <hi rend="bold">कतं किच्‍च</hi>न्ति चतूहि मग्गेहि कत्तब्बकिच्‍चं कतं। <hi rend="bold">रतं रम्म</hi>न्ति रमितब्बयुत्तके गुणजाते रमितं। <hi rend="bold">सुखेनान्वागतं सुख</hi>न्ति सुखेन सुखं अनुआगतं सम्पत्तं। मानुसकसुखेन दिब्बसुखं, झानसुखेन विपस्सनासुखं, विपस्सनासुखेन मग्गसुखं, मग्गसुखेन <pb ed="P" n="3.0003"/> फलसुखं, फलसुखेन निब्बानसुखं सम्पत्तं अधिगतन्ति अत्थो।</p>

<p rend="subhead">३. पठमखतसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="3"><hi rend="paranum">३</hi><hi rend="dot">.</hi> ततियं दुकनिपातवण्णनायं वुत्तमेव। गाथासु पन <hi rend="bold">निन्दिय</hi>न्ति निन्दितब्बयुत्तकं। <hi rend="bold">निन्दती</hi>ति गरहति। <hi rend="bold">पसंसियो</hi>ति पसंसितब्बयुत्तो। <hi rend="bold">विचिनाति मुखेन सो कलि</hi>न्ति यो एवं पवत्तो <pb ed="V" n="2.0243"/>, तेन मुखेन कलिं विचिनाति नाम। <hi rend="bold">कलिना तेन सुखं न विन्दती</hi>ति तेन च कलिना सुखं न पटिलभति। <hi rend="bold">सब्बस्सापि सहापि अत्तना</hi>ति सब्बेनपि सकेन धनेन चेव अत्तना च सद्धिं यो पराजयो, सो अप्पमत्तकोव कलीति अत्थो। <hi rend="bold">यो सुगतेसू</hi>ति यो पन सम्मग्गतेसु पुग्गलेसु चित्तं पदुस्सेय्य, अयं चित्तपदोसोव ततो कलितो महन्ततरो कलि। इदानि तस्स महन्ततरभावं दस्सेन्तो <hi rend="bold">सतं सहस्सान</hi>न्तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">सतं सहस्सान</hi>न्ति निरब्बुदगणनाय सतसहस्सं। <hi rend="bold">छत्तिंसती</hi>ति अपरानि च छत्तिंसति निरब्बुदानि। <hi rend="bold">पञ्‍च चा</hi>ति अब्बुदगणनाय च पञ्‍च अब्बुदानि। <hi rend="bold">यमरियगरही</hi>ति यं अरिये गरहन्तो निरयं उपपज्‍जति, तत्थ एत्तकं आयुप्पमाणन्ति।</p>

<p rend="subhead">४. दुतियखतसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="4"><hi rend="paranum">४</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <pb ed="P" n="3.0004"/> <hi rend="bold">मातरि पितरि चा</hi>तिआदीसु मित्तविन्दको मातरि मिच्छापटिपन्‍नो नाम, अजातसत्तु पितरि मिच्छापटिपन्‍नो नाम, देवदत्तो तथागते मिच्छापटिपन्‍नो नाम, कोकालिको तथागतसावके मिच्छापटिपन्‍नो नाम। <hi rend="bold">बहुञ्‍चा</hi>ति बहुकमेव। <hi rend="bold">पसवती</hi>ति पटिलभति। <hi rend="bold">ताया</hi>ति ताय मिच्छापटिपत्तिसङ्खाताय अधम्मचरियाय। <hi rend="bold">पेच्‍चा</hi>ति इतो गन्त्वा। <hi rend="bold">अपायं गच्छती</hi>ति निरयादीसु अञ्‍ञतरस्मिं निब्बत्तति। सुक्‍कपक्खेपि एसेव नयो।</p>

<p rend="subhead">५. अनुसोतसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <pb ed="M" n="2.0251"/> अनुसोतं गच्छतीति <hi rend="bold">अनुसोतगामी</hi>। किलेससोतस्स पच्‍चनीकपटिपत्तिया पटिसोतं गच्छतीति <hi rend="bold">पटिसोतगामी</hi>। <hi rend="bold">ठितत्तो</hi>ति ठितसभावो। <hi rend="bold">तिण्णो</hi>ति ओघं तरित्वा ठितो। <hi rend="bold">पारङ्गतो</hi>ति परतीरं गतो। <hi rend="bold">थले तिट्ठती</hi>ति निब्बानथले तिट्ठति। <hi rend="bold">ब्राह्मणो</hi>ति सेट्ठो निद्दोसो। <hi rend="bold">इधा</hi>ति इमस्मिं लोके। <hi rend="bold">कामे च पटिसेवती</hi>ति किलेसकामेहि वत्थुकामे पटिसेवति। <hi rend="bold">पापञ्‍च कम्मं करोती</hi>ति पापञ्‍च पाणातिपातादिकम्मं करोति। <hi rend="bold">पापञ्‍च कम्मं न करोती</hi>ति पञ्‍चवेरकम्मं न करोति। <hi rend="bold">अयं वुच्‍चति, भिक्खवे, ठितत्तो</hi>ति अयं अनागामी पुग्गलो तस्मा लोका पुन पटिसन्धिवसेन अनागमनतो ठितत्तो नाम।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हाधिपन्‍ना</hi>ति <pb ed="P" n="3.0005"/> तण्हाय अधिपन्‍ना अज्झोत्थटा, तण्हं वा अधिपन्‍ना अज्झोगाळ्हा। <hi rend="bold">परिपुण्णसेखो</hi>ति <pb ed="V" n="2.0244"/> सिक्खापारिपूरिया ठितो। <hi rend="bold">अपरिहानधम्मो</hi>ति अपरिहीनसभावो। <hi rend="bold">चेतोवसिप्पत्तो</hi>ति चित्तवसीभावं पत्तो। एवरूपो खीणासवो होति, इध पन अनागामी कथितो। <hi rend="bold">समाहितिन्द्रियो</hi>ति समाहितछळिन्द्रियो। <hi rend="bold">परोपरा</hi>ति परोवरा उत्तमलामका, कुसलाकुसलाति अत्थो। <hi rend="bold">समेच्‍चा</hi>ति ञाणेन समागन्त्वा। <hi rend="bold">विधूपिता</hi>ति विद्धंसिता झापिता वा। <hi rend="bold">वुसितब्रह्मचरियो</hi>ति मग्गब्रह्मचरियं वसित्वा ठितो। <hi rend="bold">लोकन्तगू</hi>ति तिविधस्सापि लोकस्स अन्तं गतो। <hi rend="bold">पारगतो</hi>ति छहाकारेहि पारगतो। इध खीणासवोव कथितो। इति सुत्तेपि गाथासुपि वट्टविवट्टमेव कथितं।</p>

<p rend="subhead">६. अप्पस्सुतसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <hi rend="bold">अनुपपन्‍नो</hi>ति अनुपागतो। <hi rend="bold">सुत्त</hi>न्तिआदीसु उभतोविभङ्गनिद्देसखन्धकपरिवारसुत्तनिपातमङ्गलसुत्तरतनसुत्त- नाळकसुत्ततुवटकसुत्तानि, अञ्‍ञम्पि च सुत्तनामकं तथागतवचनं <hi rend="bold">सुत्त</hi>न्ति वेदितब्बं। सब्बम्पि सगाथकं सुत्तं <hi rend="bold">गेय्य</hi>न्ति वेदितब्बं, विसेसेन संयुत्तके सकलोपि सगाथावग्गो। सकलम्पि अभिधम्मपिटकं, निग्गाथकसुत्तं, यञ्‍च अञ्‍ञम्पि अट्ठहि अङ्गेहि असङ्गहितं <pb ed="P" n="3.0006"/> बुद्धवचनं, तं <hi rend="bold">वेय्याकरण</hi>न्ति वेदितब्बं। धम्मपद-थेरगाथा-थेरिगाथा सुत्तनिपाते नोसुत्तनामिका सुद्धिकगाथा <pb ed="M" n="2.0252"/> च <hi rend="bold">गाथा</hi>ति वेदितब्बा। सोमनस्सञाणमयिकगाथापटिसंयुत्ता द्वेअसीति सुत्तन्ता <hi rend="bold">उदान</hi>न्ति वेदितब्बा। ‘‘वुत्तञ्हेतं भगवता’’तिआदिनयप्पवत्ता दसुत्तरसतसुत्तन्ता <hi rend="bold">इतिवुत्तक</hi>न्ति वेदितब्बा। अपण्णकजातकादीनि पञ्‍ञासाधिकानि पञ्‍च जातकसतानि <hi rend="bold">जातक</hi>न्ति वेदितब्बानि। ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, अच्छरिया अब्भुता धम्मा आनन्दे’’तिआदिनयप्पवत्ता सब्बेपि अच्छरियअब्भुतधम्मपटिसंयुत्ता सुत्तन्ता <hi rend="bold">अब्भुतधम्म</hi>न्ति वेदितब्बा। चूळवेदल्‍लमहावेदल्‍लसम्मादिट्ठिसक्‍कपञ्हसङ्खारभाजनियमहापुण्णमसुत्तादयो सब्बेपि वेदञ्‍च तुट्ठिञ्‍च लद्धा लद्धा पुच्छिता सुत्तन्ता <hi rend="bold">वेदल्‍ल</hi>न्ति वेदितब्बा। <hi rend="bold">न अत्थमञ्‍ञाय न धम्ममञ्‍ञाया</hi>ति अट्ठकथञ्‍च पाळिञ्‍च अजानित्वा। <hi rend="bold">धम्मानुधम्मप्पटिपन्‍नो</hi>ति नवलोकुत्तरधम्मस्स अनुरूपधम्मं सहसीलं पुब्बभागपटिपदं न पटिपन्‍नो होति। इमिना उपायेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो। पठमवारे पनेत्थ अप्पस्सुतदुस्सीलो कथितो, दुतिये अप्पस्सुतखीणासवो, ततिये बहुस्सुतदुस्सीलो, चतुत्थे बहुस्सुतखीणासवो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सीलेसु</hi> <pb ed="P" n="3.0007"/> <hi rend="bold">असमाहितो</hi>ति सीलेसु अपरिपूरकारी। <hi rend="bold">सीलतो च सुतेन चा</hi>ति सीलभागेन च <pb ed="V" n="2.0245"/> सुतभागेन च ‘‘अयं दुस्सीलो अप्पस्सुतो’’ति एवं तं गरहन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">तस्स सम्पज्‍जते सुत</hi>न्ति तस्स पुग्गलस्स यस्मा तेन सुतेन सुतकिच्‍चं कतं, तस्मा तस्स सुतं सम्पज्‍जति नाम। <hi rend="bold">नास्स सम्पज्‍जते</hi>ति सुतकिच्‍चस्स अकतत्ता न सम्पज्‍जति। <hi rend="bold">धम्मधर</hi>न्ति सुतधम्मानं आधारभूतं। <hi rend="bold">सप्पञ्‍ञ</hi>न्ति सुपञ्‍ञं। <hi rend="bold">नेक्खं जम्बोनदस्सेवा</hi>ति जम्बुनदं वुच्‍चति जातिसुवण्णं, तस्स जम्बुनदस्स नेक्खं विय, पञ्‍चसुवण्णपरिमाणं सुवण्णघटिकं वियाति अत्थो।</p>

<p rend="subhead">७. सोभनसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">वियत्ता</hi>ति पञ्‍ञावेय्यत्तियेन समन्‍नागता। <hi rend="bold">विनीता</hi>ति विनयं उपेता सुविनीता। <hi rend="bold">विसारदा</hi>ति वेसारज्‍जेन सोमनस्ससहगतेन ञाणेन समन्‍नागता। <hi rend="bold">धम्मधरा</hi>ति सुतधम्मानं आधारभूता। <hi rend="bold">भिक्खु च सीलसम्पन्‍नो</hi>ति गाथाय किञ्‍चापि एकेकस्सेव एकेको गुणो कथितो, सब्बेसं पन सब्बेपि वट्टन्तीति।</p>

<p rend="subhead">८. वेसारज्‍जसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <pb ed="M" n="2.0253"/> <hi rend="bold">वेसारज्‍जानी</hi>ति एत्थ सारज्‍जपटिपक्खो वेसारज्‍जं, चतूसु ठानेसु सारज्‍जाभावं पच्‍चवेक्खन्तस्स उप्पन्‍नसोमनस्समयञाणस्सेतं नामं। <hi rend="bold">आसभं ठान</hi>न्ति सेट्ठट्ठानं उत्तमट्ठानं। आसभा वा पुब्बबुद्धा, तेसं ठानन्ति अत्थो। अपिच गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो। वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो <pb ed="P" n="3.0008"/>, सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि असम्पकम्पियो निसभो, सो इध उसभोति अधिप्पेतो। इदम्पि हि तस्स परियायवचनं। उसभस्स इदन्ति <hi rend="bold">आसभं। ठान</hi>न्ति चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा ववत्थानं। इदं पन आसभं वियाति आसभं। यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि चतूहि वेसारज्‍जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्‍चत्थिकेन पच्‍चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति। एवं तिट्ठमानोव तं आसभं ठानं पटिजानाति उपगच्छति न पच्‍चक्खाति, अत्तनि आरोपेति। तेन वुत्तं ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">परिसासू</hi>ति <pb ed="V" n="2.0246"/> अट्ठसु परिसासु। <hi rend="bold">सीहनादं नदती</hi>ति सेट्ठनादं अभीतनादं नदति, सीहनादसदिसं वा नादं नदति। अयमत्थो सीहनादसुत्तेन दस्सेतब्बो। यथा वा सीहो सहनतो च हननतो च सीहोति वुच्‍चति, एवं तथागतो लोकधम्मानं सहनतो परप्पवादानञ्‍च हननतो सीहोति वुच्‍चति। एवं वुत्तस्स सीहस्स नादं सीहनादं। तत्थ यथा सीहो सीहबलेन समन्‍नागतो सब्बत्थ विसारदो विगतलोमहंसो सीहनादं नदति, एवं तथागतसीहोपि तथागतबलेहि समन्‍नागतो अट्ठसु परिसासु विसारदो विगतलोमहंसो ‘‘इति रूप’’न्तिआदिना नयेन नानाविधदेसनाविलाससम्पन्‍नं <pb ed="P" n="3.0009"/> सीहनादं नदति। तेन वुत्तं ‘‘परिसासु सीहनादं नदती’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ब्रह्मचक्‍कं</hi> <pb ed="M" n="2.0254"/> <hi rend="bold">पवत्तेती</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">ब्रह्म</hi>न्ति सेट्ठं उत्तमं विसुद्धं। चक्‍कसद्दो पनायं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे।</p>

<p rend="gatha2">दाने रतनधम्मूर-चक्‍कादीसु च दिस्सति।</p>

<p rend="gathalast">धम्मचक्‍के इध मतो, तञ्‍च द्वेधा विभावये’’॥</p>

<p rend="bodytext">‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्‍कानि, येहि समन्‍नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.३१) हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति। ‘‘पादतलेसु चक्‍कानि जातानी’’ति (दी॰ नि॰ २.३५) एत्थ लक्खणे। ‘‘चक्‍कंव वहतो पद’’न्ति (ध॰ प॰ १) एत्थ रथङ्गे। ‘‘चतुचक्‍कं नवद्वार’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२९) एत्थ इरियापथे। ‘‘ददं भुञ्‍ज मा च पमादो, चक्‍कं वत्तय सब्बपाणिन’’न्ति (जा॰ १.७.१४९) एत्थ दाने। ‘‘दिब्बं चक्‍करतनं पातुरहोसी’’ति (दी॰ नि॰ २.२४३; म॰ नि॰ ३.२५६) एत्थ रतनचक्‍के। ‘‘मया पवत्तितं चक्‍क’’न्ति (सु॰ नि॰ ५६२) एत्थ धम्मचक्‍के। ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्‍कं भमति मत्थके’’ति (जा॰ १.१.१०४; १.५.१०३) एत्थ उरचक्‍के। ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्‍केना’’ति (दी॰ नि॰ १.१६६) एत्थ पहरणचक्‍के। ‘‘असनिविचक्‍क’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.६१; सं॰ नि॰ २.१६२) एत्थ असनिमण्डले। इध <pb ed="P" n="3.0010"/> पनायं धम्मचक्‍के मतो।</p>

<p rend="bodytext">तं पनेतं धम्मचक्‍कं दुविधं होति पटिवेधञाणञ्‍च देसनाञाणञ्‍च। तत्थ पञ्‍ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं पटिवेधञाणं, करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं देसनाञाणं। तत्थ <pb ed="V" n="2.0247"/> पटिवेधञाणं उप्पज्‍जमानं उप्पन्‍नन्ति दुविधं। तञ्हि अभिनिक्खमनतो याव अरहत्तमग्गा उप्पज्‍जमानं, फलक्खणे उप्पन्‍नं नाम। तुसितभवनतो वा याव महाबोधिपल्‍लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्‍जमानं, फलक्खणे उप्पन्‍नं नाम। दीपङ्करतो पट्ठाय वा याव बोधिपल्‍लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्‍जमानं, फलक्खणे उप्पन्‍नं नाम। देसनाञाणम्पि पवत्तमानं पवत्तन्ति दुविधं। तञ्हि याव अञ्‍ञासिकोण्डञ्‍ञस्स सोतापत्तिमग्गा पवत्तमानं, फलक्खणे पवत्तं नाम। तेसु पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, देसनाञाणं लोकियं। उभयम्पि पनेतं अञ्‍ञेहि असाधारणं, बुद्धानंयेव ओरसञाणं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो</hi>ति ‘‘अहं सम्मासम्बुद्धो, सब्बे धम्मा मया अभिसम्बुद्धा’’ति एवं पटिजानतो तव। <hi rend="bold">अनभिसम्बुद्धा</hi>ति इमे नाम <pb ed="M" n="2.0255"/> धम्मा तया अनभिसम्बुद्धा। <hi rend="bold">तत्र वता</hi>ति तेसु ‘‘अनभिसम्बुद्धा’’ति एवं दस्सितधम्मेसु। <hi rend="bold">सहधम्मेना</hi>ति सहेतुना सकारणेन वचनेन। <hi rend="bold">निमित्तमेत</hi>न्ति एत्थ पुग्गलोपि धम्मोपि निमित्तन्ति अधिप्पेतो <pb ed="P" n="3.0011"/>। तं पुग्गलं न पस्सामि, यो मं पटिचोदेस्सति। तं धम्मं न पस्सामि, यं दस्सेत्वा ‘‘अयं नाम धम्मो तया अनभिसम्बुद्धो’’ति मं पटिचोदेस्सतीति अयमेत्थ अत्थो। <hi rend="bold">खेमप्पत्तो</hi>ति खेमं पत्तो। सेसपदद्वयं इमस्सेव वेवचनं। सब्बम्पेतं वेसारज्‍जञाणमेव सन्धाय वुत्तं। दसबलस्स हि ‘‘अयं नाम धम्मो तया अनभिसम्बुद्धो’’ति चोदकं पुग्गलं वा चोदनाकारणं अनभिसम्बुद्धधम्मं वा अपस्सतो ‘‘सभावबुद्धोयेव वत समानो अहं बुद्धोस्मीति वदामी’’ति पच्‍चवेक्खन्तस्स बलवतरं सोमनस्सं उप्पज्‍जति, तेन सम्पयुत्तं ञाणं वेसारज्‍जं नाम। तं सन्धाय ‘‘खेमप्पत्तो’’तिआदिमाह। एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अन्तरायिका धम्मा</hi>ति एत्थ पन अन्तरायं करोन्तीति <hi rend="bold">अन्तरायिका</hi>। ते अत्थतो सञ्‍चिच्‍च वीतिक्‍कन्ता सत्त आपत्तिक्खन्धा। सञ्‍चिच्‍च वीतिक्‍कन्तं हि अन्तमसो दुक्‍कटदुब्भासितम्पि मग्गफलानं अन्तरायं करोति। इध पन मेथुनधम्मो अधिप्पेतो। मेथुनं सेवतो हि यस्स कस्सचि निस्संसयमेव मग्गफलानं अन्तरायो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यस्स खो पन ते अत्थाया</hi>ति रागक्खयादीसु यस्स अत्थाय। <hi rend="bold">धम्मो देसितो</hi>ति असुभभावनादिधम्मो कथितो। <hi rend="bold">तत्र वत म</hi>न्ति तस्मिं अनिय्यानिकधम्मे मं। सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वादपथा</hi>ति <pb ed="V" n="2.0248"/> वादायेव। <hi rend="bold">पुथू</hi>ति बहू। <hi rend="bold">सिता</hi>ति <pb ed="P" n="3.0012"/> उपनिबद्धा अभिसङ्खता। अथ वा <hi rend="bold">पुथुस्सिता</hi>ति पुथुभावं सिता उपगता, पुथूहि वा सितातिपि पुथुस्सिता। <hi rend="bold">यं निस्सिता</hi>ति एतरहिपि यं वादपथं निस्सिता। <hi rend="bold">न ते भवन्ती</hi>ति ते वादपथा न भवन्ति भिज्‍जन्ति विनस्सन्ति। <hi rend="bold">धम्मचक्‍क</hi>न्ति देसनाञाणस्सपि पटिवेधञाणस्सपि एतं नामं। तेसु देसनाञाणं लोकियं, पटिवेधञाणं लोकुत्तरं। <hi rend="bold">केवली</hi>ति सकलगुणसमन्‍नागतो। <hi rend="bold">तादिस</hi>न्ति तथाविधं।</p>

<p rend="subhead">९. तण्हुप्पादसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <pb ed="M" n="2.0256"/> उप्पज्‍जति एतेसूति <hi rend="bold">उप्पादा</hi>। का उप्पज्‍जति? तण्हा। तण्हाय उप्पादा <hi rend="bold">तण्हुप्पादा,</hi> तण्हावत्थूनि तण्हाकारणानीति अत्थो। <hi rend="bold">चीवरहेतू</hi>ति ‘‘कत्थ मनापं चीवरं लभिस्सामी’’ति चीवरकारणा उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">इतिभवाभवहेतू</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">इती</hi>ति निदस्सनत्थे निपातो। यथा चीवरादिहेतु, एवं भवाभवहेतुपीति अत्थो। <hi rend="bold">भवाभवो</hi>ति चेत्थ पणीततरानि सप्पिनवनीतादीनि अधिप्पेतानि। सम्पत्तिभवेसु पणीततरपणीततमभवोतिपि वदन्तियेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हादुतियो</hi>ति अयञ्हि सत्तो अनमतग्गे संसारवट्टे संसरन्तो न एककोव संसरति, तण्हं पन दुतियिकं लभन्तोव संसरति। तेन वुत्तं ‘‘तण्हादुतियो’’ति। <hi rend="bold">इत्थभावञ्‍ञथाभाव</hi>न्ति <pb ed="P" n="3.0013"/> एत्थ इत्थभावो नाम अयं अत्तभावो, अञ्‍ञथाभावो नाम अनागतत्तभावो। एवरूपो वा अञ्‍ञोपि अत्तभावो इत्थभावो नाम, न एवरूपो अञ्‍ञथाभावो नाम। तं इत्थभावञ्‍ञथाभावं। <hi rend="bold">संसार</hi>न्ति खन्धधातुआयतनानं पटिपाटिं। <hi rend="bold">नातिवत्तती</hi>ति नातिक्‍कमति। <hi rend="bold">एवमादीनवं ञत्वा</hi>ति एवं अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नेसु खन्धेसु आदीनवं जानित्वा। <hi rend="bold">तण्हं दुक्खस्स सम्भव</hi>न्ति तण्हं च ‘‘अयं वट्टदुक्खसम्भूतो सभावो कारण’’न्ति एवं जानित्वा। एत्तावता इमस्स भिक्खुनो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तभावो दस्सितो। इदानि तं खीणासवं थोमेन्तो <hi rend="bold">वीततण्हो</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">अनादानो</hi>ति निग्गहणो। <hi rend="bold">सतो भिक्खु परिब्बजे</hi>ति सतिसम्पजञ्‍ञे वेपुल्‍लप्पत्तो खीणासवो भिक्खु सतो सम्पजानो चरेय्य विहरेय्याति अत्थो। इति सुत्तन्ते वट्टं कथेत्वा गाथासु वट्टविवट्टं कथितन्ति।</p>

<p rend="subhead">१०. योगसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="10"><hi rend="paranum">१०</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <pb ed="V" n="2.0249"/> वट्टस्मिं योजेन्तीति <hi rend="bold">योगा। कामयोगो</hi>तिआदीसु पञ्‍चकामगुणिको रागो कामयोगो। रूपारूपभवेसु छन्दरागो <hi rend="bold">भवयोगो,</hi> तथा झाननिकन्ति। सस्सतदिट्ठिसहगतो च रागो द्वासट्ठि दिट्ठियो च <hi rend="bold">दिट्ठियोगो</hi>। चतूसु सच्‍चेसु अञ्‍ञाणं <hi rend="bold">अविज्‍जायोगो</hi>। कामेसु वा योजेतीति कामयोगो। भवेसु योजेतीति <pb ed="M" n="2.0257"/> भवयोगो। दिट्ठीसु योजेतीति दिट्ठियोगो। अविज्‍जाय योजेतीति अविज्‍जायोगोति हेट्ठा वुत्तधम्मानंयेवेतं अधिवचनं।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <pb ed="P" n="3.0014"/> ते वित्थारेत्वा दस्सेन्तो <hi rend="bold">कतमो च, भिक्खवे</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">समुदय</hi>न्ति उप्पत्तिं। <hi rend="bold">अत्थङ्गम</hi>न्ति भेदं। <hi rend="bold">अस्साद</hi>न्ति मधुरभावं। <hi rend="bold">आदीनव</hi>न्ति अमधुरभावं दोसं। <hi rend="bold">निस्सरण</hi>न्ति निस्सटभावं। <hi rend="bold">कामेसू</hi>ति वत्थुकामेसु। <hi rend="bold">कामरागो</hi>ति कामे आरब्भ उप्पन्‍नरागो। सेसपदेसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">अनुसेती</hi>ति निब्बत्तति। <hi rend="bold">अयं वुच्‍चति, भिक्खवे, कामयोगो</hi>ति, भिक्खवे, इदं कामेसु योजनकारणं बन्धनकारणं वुच्‍चतीति एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">फस्सायतनान</hi>न्ति चक्खादीनं चक्खुसम्फस्सादिकारणानं। <hi rend="bold">अविज्‍जा अञ्‍ञाण</hi>न्ति ञाणपटिपक्खभावेन अञ्‍ञाणसङ्खाता अविज्‍जा। <hi rend="bold">इति कामयोगो</hi>ति एत्थ इति सद्दो चतूहिपि योगेहि सद्धिं योजेतब्बो ‘‘एवं कामयोगो, एवं भवयोगो’’ति। <hi rend="bold">संयुत्तो</hi>ति परिवारितो। <hi rend="bold">पापकेही</hi>ति लामकेहि। <hi rend="bold">अकुसलेही</hi>ति अकोसल्‍लसम्भूतेहि। <hi rend="bold">संकिलेसिकेही</hi>ति संकिलेसनकेहि, पसन्‍नस्स चित्तस्स पसन्‍नभावदूसकेहीति अत्थो। <hi rend="bold">पोनोब्भविकेही</hi>ति पुनब्भवनिब्बत्तकेहि। <hi rend="bold">सदरेही</hi>ति सदरथेहि। <hi rend="bold">दुक्खविपाकेही</hi>ति विपाककाले दुक्खुप्पादकेहि। <hi rend="bold">आयतिं जातिजरामरणिकेही</hi>ति अनागते पुनप्पुनं जातिजरामरणनिब्बत्तकेहि। <hi rend="bold">तस्मा</hi> <pb ed="P" n="3.0015"/> <hi rend="bold">अयोगक्खेमीति वुच्‍चती</hi>ति यस्मा अप्पहीनयोगो पुग्गलो एतेहि धम्मेहि सम्पयुत्तो होति, तस्मा चतूहि योगेहि खेमं निब्बानं अनधिगतत्ता न योगक्खेमीति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विसंयोगो</hi>ति विसंयोजनकारणानि। <hi rend="bold">कामयोगविसंयोगो</hi>ति कामयोगतो विसंयोजनकारणं। सेसपदेसुपि एसेव नयो। तत्थ असुभज्झानं कामयोगविसंयोगो, तं पादकं कत्वा अधिगतो अनागामिमग्गो एकन्तेनेव कामयोगविसंयोगो नाम। अरहत्तमग्गो भवयोगविसंयोगो नाम, सोतापत्तिमग्गो दिट्ठियोगविसंयोगो <pb ed="M" n="2.0258"/> नाम, अरहत्तमग्गो अविज्‍जायोगविसंयोगो <pb ed="V" n="2.0250"/> नाम। इदानि ते वित्थारवसेन दस्सेन्तो <hi rend="bold">कतमो च, भिक्खवे</hi>तिआदिमाह। तस्सत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भवयोगेन चूभय</hi>न्ति भवयोगेन च संयुत्ता, किञ्‍चि भिय्यो उभयेनापि सम्पयुत्ता, येन केनचि योगेन समन्‍नागताति अत्थो। <hi rend="bold">पुरक्खता</hi>ति पुरतो कता, परिवारिता वा। <hi rend="bold">कामे परिञ्‍ञाया</hi>ति दुविधेपि कामे परिजानित्वा। <hi rend="bold">भवयोगञ्‍च सब्बसो</hi>ति भवयोगञ्‍च सब्बमेव परिजानित्वा। <hi rend="bold">समूहच्‍चा</hi>ति समूहनित्वा। <hi rend="bold">विराजय</hi>न्ति विराजेन्तो, विराजेत्वा वा। ‘‘विराजेन्तो’’ति हि वुत्ते मग्गो कथितो होति, ‘‘विराजेत्वा’’ति वुत्ते फलं। <hi rend="bold">मुनी</hi>ति खीणासवमुनि। इति इमस्मिं सुत्तेपि गाथासुपि वट्टविवट्टमेव कथितन्ति।</p>

<p rend="centre">भण्डगामवग्गो पठमो।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
