<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="centre">॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥</p>

<p rend="nikaya">अङ्गुत्तरनिकाये</p>

<p rend="book">अट्ठकनिपात-अट्ठकथा</p>

<p rend="title">१. पठमपण्णासकं</p>

<p rend="chapter">१. मेत्तावग्गो</p>

<p rend="subhead">१. मेत्तासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठकनिपातस्स <pb ed="V" n="3.0193"/> <pb ed="M" n="3.0193"/> <pb ed="P" n="4.0068"/> पठमे <hi rend="bold">आसेविताया</hi>ति आदरेन सेविताय। <hi rend="bold">भाविताया</hi>ति वड्ढिताय। <hi rend="bold">बहुलीकताया</hi>ति पुनप्पुनं कताय। <hi rend="bold">यानिकताया</hi>ति युत्तयानसदिसकताय। <hi rend="bold">वत्थुकताया</hi>ति पतिट्ठानट्ठेन वत्थु विय कताय। <hi rend="bold">अनुट्ठिताया</hi>ति पच्‍चुपट्ठिताय। <hi rend="bold">परिचिताया</hi>ति समन्ततो चिताय उपचिताय। <hi rend="bold">सुसमारद्धाया</hi>ति सुट्ठु समारद्धाय सुकताय। <hi rend="bold">आनिसंसा</hi>ति गुणा। <hi rend="bold">सुखं सुपती</hi>तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं एकादसकनिपाते वक्खाम।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अप्पमाण</hi>न्ति <pb ed="V" n="3.0194"/> फरणवसेन अप्पमाणं। <hi rend="bold">तनू संयोजना होन्ति, पस्सतो उपधिक्खय</hi>न्ति मेत्तापदट्ठानाय विपस्सनाय अनुक्‍कमेन उपधिक्खयसङ्खातं अरहत्तं पत्तस्स दस संयोजना पहीयन्तीति अत्थो। अथ वा <hi rend="bold">तनू संयोजना होन्ती</hi>ति पटिघञ्‍चेव पटिघसम्पयुत्तसंयोजना च तनुका होन्ति। <hi rend="bold">पस्सतो उपधिक्खय</hi>न्ति तेसंयेव किलेसूपधीनं खयसङ्खातं मेत्तं अधिगमवसेन पस्सन्तस्स। <hi rend="bold">कुसली तेन होती</hi>ति तेन मेत्तायनेन कुसलो होति। <hi rend="bold">सत्तसण्ड</hi>न्ति <pb ed="P" n="4.0069"/> सत्तसङ्खातेन सण्डेन समन्‍नागतं, सत्तभरितन्ति अत्थो। <hi rend="bold">विजेत्वा</hi>ति अदण्डेन असत्थेन धम्मेनेव विजिनित्वा। <hi rend="bold">राजिसयो</hi>ति इसिसदिसा धम्मिकराजानो। <hi rend="bold">यजमाना</hi>ति दानानि ददमाना। <hi rend="bold">अनुपरियगा</hi>ति विचरिंसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अस्समेध</hi>न्तिआदीसु पोराणकराजकाले किर सस्समेधं, पुरिसमेधं, सम्मापासं, वाचापेय्यन्ति चत्तारि सङ्गहवत्थूनि अहेसुं, येहि राजानो <pb ed="M" n="3.0194"/> लोकं सङ्गण्हिंसु। तत्थ निप्फन्‍नसस्सतो दसमभागग्गहणं <hi rend="bold">सस्समेधं</hi> नाम, सस्ससम्पादने मेधाविताति अत्थो। महायोधानं छमासिकं भत्तवेतनानुप्पदानं <hi rend="bold">पुरिसमेधं</hi> नाम, पुरिससङ्गण्हने मेधाविताति अत्थो। दलिद्दमनुस्सानं हत्थतो लेखं गहेत्वा तीणि वस्सानि विना वड्ढिया सहस्सद्विसहस्समत्तधनानुप्पदानं <hi rend="bold">सम्मापासं</hi> नाम। तञ्हि सम्मा मनुस्से पासेति हदये बन्धित्वा विय ठपेति, तस्मा सम्मापासन्ति वुच्‍चति। ‘‘तात, मातुला’’तिआदिना नयेन पन सण्हवाचाभणनं <hi rend="bold">वाचापेय्यं</hi> नाम, पियवाचाति अत्थो। एवं चतूहि सङ्गहवत्थूहि सङ्गहितं रट्ठं इद्धञ्‍चेव होति, फीतञ्‍च, बहुअन्‍नपानं, खेमं, निरब्बुदं। मनुस्सा मुदा मोदमाना उरे पुत्ते नच्‍चेन्ता अपारुतघरा विहरन्ति। इदं घरद्वारेसु अग्गळानं अभावतो <hi rend="bold">निरग्गळ</hi>न्ति वुच्‍चति। अयं पोराणिका पवेणि।</p>

<p rend="bodytext">अपरभागे पन ओक्‍काकराजकाले ब्राह्मणा इमानि चत्तारि <pb ed="P" n="4.0070"/> सङ्गहवत्थूनि इमञ्‍च रट्ठसम्पत्तिं परिवत्तेत्वा उद्धंमूलकं कत्वा <hi rend="bold">अस्समेधं पुरिसमेध</hi>न्तिआदिके पञ्‍च यञ्‍ञे नाम अकंसु। तेसु अस्समेत्थ मेधन्ति वधेन्तीति <hi rend="bold">अस्समेधो</hi>। द्वीहि परियञ्‍ञेहि यजितब्बस्स एकवीसतियूपस्स एकस्मिं पच्छिमदिवसेयेव सत्तनवुतिपञ्‍चपसुसतघातभिंसनस्स ठपेत्वा भूमिञ्‍च पुरिसे च अवसेससब्बविभवदक्खिणस्स यञ्‍ञस्सेतं अधिवचनं। पुरिसमेत्थ मेधन्तीति <hi rend="bold">पुरिसमेधो</hi>। चतूहि परियञ्‍ञेहि यजितब्बस्स सद्धिं भूमिया अस्समेधे वुत्तविभवदक्खिणस्स यञ्‍ञस्सेतं अधिवचनं। सम्ममेत्थ पासन्तीति <hi rend="bold">सम्मापासो</hi>। दिवसे दिवसे युगच्छिग्गळे <pb ed="V" n="3.0195"/> पवेसनदण्डकसङ्खातं सम्मं खिपित्वा तस्स पतितोकासे वेदिं कत्वा संहारिमेहि यूपादीहि सरस्सतीनदिया निमुग्गोकासतो पभुति पटिलोमं गच्छन्तेन यजितब्बस्स सत्रयागस्सेतं अधिवचनं। वाजमेत्थ पिवन्तीति <hi rend="bold">वाजपेय्यो</hi>। एकेन परियञ्‍ञेन सत्तरसहि पसूहि यजितब्बस्स बेलुवयूपस्स सत्तरसकदक्खिणस्स यञ्‍ञस्सेतं अधिवचनं। नत्थि एत्थ अग्गळाति <hi rend="bold">निरग्गळो</hi>। नवहि परियञ्‍ञेहि यजितब्बस्स <pb ed="P" n="4.0071"/> सद्धिं भूमिया च पुरिसेहि च अस्समेधे वुत्तविभवदक्खिणस्स सब्बमेधपरियायनामस्स अस्समेधविकप्पस्सेतं अधिवचनं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कलम्पि</hi> <pb ed="M" n="3.0195"/> <hi rend="bold">ते नानुभवन्ति सोळसि</hi>न्ति ते सब्बेपि महायागा एकस्स मेत्ताचित्तस्स विपाकमहन्तताय सोळसिं कलं न अग्घन्ति, सोळसमं भागं न पापुणन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">न जिनाती</hi>ति न अत्तना परस्स जानिं करोति। <hi rend="bold">न जापये</hi>ति न परेन परस्स जानिं कारेति। <hi rend="bold">मेत्तंसो</hi>ति मेत्तायमानचित्तकोट्ठासो हुत्वा। <hi rend="bold">सब्बभूतान</hi>न्ति सब्बसत्तेसु। <hi rend="bold">वेरं तस्स न केनची</hi>ति तस्स केनचि सद्धिं अकुसलवेरं वा पुग्गलवेरं वा नत्थि।</p>

<p rend="subhead">२. पञ्‍ञासुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <hi rend="bold">आदिब्रह्मचरियिकाया</hi>ति मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूताय। <hi rend="bold">पञ्‍ञाया</hi>ति विपस्सनाय। <hi rend="bold">गरुट्ठानिय</hi>न्ति गारवुप्पत्तिपच्‍चयभूतं गरुभावनीयं। <hi rend="bold">तिब्ब</hi>न्ति बहलं। <hi rend="bold">परिपुच्छती</hi>ति अत्थपाळिअनुसन्धिपुब्बापरं पुच्छति। <hi rend="bold">परिपञ्हती</hi>ति पञ्हं करोति, इदञ्‍चिदञ्‍च पटिपुच्छिस्सामीति वितक्‍केति। <hi rend="bold">द्वयेना</hi>ति दुविधेन। <hi rend="bold">अनानाकथिको</hi>ति अनानत्तकथिको होति। <hi rend="bold">अतिरच्छानकथिको</hi>ति नानाविधं तिरच्छानकथं न कथेति। <hi rend="bold">अरियं वा तुण्हीभाव</hi>न्ति अरियतुण्हीभावो नाम चतुत्थज्झानं, सेसकम्मट्ठानमनसिकारोपि वट्टति। <hi rend="bold">जानं जानाती</hi>ति जानितब्बकं जानाति। <hi rend="bold">पस्सं पस्सती</hi>ति पस्सितब्बकं पस्सति। <hi rend="bold">पियत्ताया</hi>ति <pb ed="P" n="4.0072"/> पियभावत्थाय। <hi rend="bold">गरुत्ताया</hi>ति गरुभावत्थाय। <hi rend="bold">भावनाया</hi>ति भावनत्थाय गुणसम्भावनाय वा। <hi rend="bold">सामञ्‍ञाया</hi>ति समणधम्मत्थाय। <hi rend="bold">एकीभावाया</hi>ति निरन्तरभावत्थाय।</p>

<p rend="subhead">३-४. अप्पियसुत्तद्वयवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="3-4"><hi rend="paranum">३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <hi rend="bold">अप्पियपसंसी</hi>ति अप्पियजनस्स पसंसको वण्णभाणी। <hi rend="bold">पियगरही</hi>ति पियजनस्स <pb ed="V" n="3.0196"/> निन्दको गरहको। चतुत्थे <hi rend="bold">अनवञ्‍ञत्तिकामो</hi>ति ‘‘अहो वत मं अञ्‍ञेन अवजानेय्यु’’न्ति अनवजाननकामो। <hi rend="bold">अकालञ्‍ञू</hi>ति कथाकालं न जानाति, अकाले कथेति। <hi rend="bold">असुची</hi>ति असुचीहि कायकम्मादीहि समन्‍नागतो।</p>

<p rend="subhead">५. पठमलोकधम्मसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे लोकस्स धम्माति <hi rend="bold">लोकधम्मा</hi>। एतेहि मुत्ता नाम नत्थि, बुद्धानम्पि होन्ति। तेनेवाह – <hi rend="bold">लोकं अनुपरिवत्तन्ती</hi>ति अनुबन्धन्ति नप्पजहन्ति <pb ed="M" n="3.0196"/>, लोकतो न निवत्तन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">लोको च अट्ठ लोकधम्मे अनुपरिवत्तती</hi>ति अयञ्‍च लोको एते अनुबन्धति न पजहति, तेहि धम्मेहि न निवत्ततीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लाभो अलाभो</hi>ति लाभे आगते अलाभो आगतोयेवाति वेदितब्बो। <hi rend="bold">अयसा</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">अवेक्खति विपरिणामधम्मे</hi>ति ‘‘विपरिणामधम्मा इमे’’ति एवं अवेक्खति। <hi rend="bold">विधूपिता</hi>ति <pb ed="P" n="4.0073"/> विधमिता विद्धंसिता। <hi rend="bold">पदञ्‍च ञत्वा</hi>ति निब्बानपदं जानित्वा। <hi rend="bold">सम्मप्पजानाति भवस्स पारगू</hi>ति भवस्स पारं गतो निप्फत्तिं मत्थकं पत्तो, निब्बानपदं ञत्वाव तं पारं गतभावं सम्मप्पजानातीति। इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं।</p>

<p rend="subhead">६. दुतियलोकधम्मसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <hi rend="bold">को विसेसो</hi>ति किं विसेसकारणं। <hi rend="bold">को अधिप्पयासो</hi>ति को अधिकप्पयोगो। <hi rend="bold">परियादाया</hi>ति गहेत्वा परिनिट्ठपेत्वा। इधापि वट्टविवट्टमेव कथितं।</p>

<p rend="subhead">७. देवदत्तविपत्तिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <hi rend="bold">अचिरपक्‍कन्ते</hi>ति सङ्घं भिन्दित्वा न चिरपक्‍कन्ते। <hi rend="bold">आरब्भा</hi>ति आगम्म पटिच्‍च सन्धाय। <hi rend="bold">अत्तविपत्ति</hi>न्ति अत्तनो विपत्तिं विपन्‍नाकारं। सेसपदेसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">अभिभुय्या</hi>ति अभिभवित्वा मद्दित्वा।</p>

<p rend="subhead">८. उत्तरविपत्तिसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <pb ed="V" n="3.0197"/> <hi rend="bold">वटजालिकाय</hi>न्ति एवंनामके विहारे। सो किर वटवने निविट्ठत्ता वटजालिकाति सङ्खं गतो। <hi rend="bold">पातुरहोसी</hi>ति इममत्थं देवरञ्‍ञो आरोचेस्सामीति गन्त्वा पाकटो अहोसि। <hi rend="bold">आदिब्रह्मचरियको</hi>ति सिक्खत्तयसङ्गहस्स सकलसासनब्रह्मचरियस्स आदिभूतो।</p>

<p rend="subhead">९. नन्दसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <hi rend="bold">कुलपुत्तो</hi>ति जातिकुलपुत्तो। <hi rend="bold">बलवा</hi>ति थामसम्पन्‍नो। <hi rend="bold">पासादिको</hi>ति <pb ed="P" n="4.0074"/> रूपसम्पत्तिया पसादजनको। <hi rend="bold">तिब्बरागो</hi>ति बहलरागो। <hi rend="bold">किमञ्‍ञत्रा</hi>तिआदीसु अयमत्थो – किं अञ्‍ञेन कारणेन <pb ed="M" n="3.0197"/> कथितेन, अयं नन्दो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्‍ञू जागरियमनुयुत्तो सतिसम्पजञ्‍ञेन समन्‍नागतो, येहि नन्दो सक्‍कोति परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं। सचे इमेहि कारणेहि समन्‍नागतो नाभविस्स, न सक्‍कुणेय्याति। <hi rend="bold">इतिह तत्था</hi>ति एवं तत्थ। इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथितं।</p>

<p rend="subhead">१०. कारण्डवसुत्तवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="10"><hi rend="paranum">१०</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <hi rend="bold">अञ्‍ञेनाञ्‍ञं पटिचरती</hi>ति अञ्‍ञेन कारणेन वचनेन वा अञ्‍ञं कारणं वचनं वा पटिच्छादेति। <hi rend="bold">बहिद्धा कथं अपनामेती</hi>ति बाहिरतो अञ्‍ञं आगन्तुककथं ओतारेति। <hi rend="bold">अपनेय्येसो</hi>ति अपनेय्यो नीहरितब्बो एस। <hi rend="bold">समणदूसी</hi>ति समणदूसको। <hi rend="bold">समणपलापो</hi>ति वीहीसु वीहिपलापो विय निस्सारताय समणेसु समणपलापो। <hi rend="bold">समणकारण्डवो</hi>ति समणकचवरो। <hi rend="bold">बहिद्धा नासेन्ती</hi>ति बहि नीहरन्ति। <hi rend="bold">यवकरणे</hi>ति यवखेत्ते। <hi rend="bold">फुणमानस्सा</hi>ति उच्‍चे ठाने ठत्वा महावाते ओपुनियमानस्स। <hi rend="bold">अपसम्मज्‍जन्ती</hi>ति <pb ed="P" n="4.0075"/> सारधञ्‍ञानं एकतो दुब्बलधञ्‍ञानं एकतो करणत्थं पुनप्पुनं अपसम्मज्‍जन्ति, अपसम्मज्‍जनिसङ्खातेन वातग्गाहिना सुप्पेन वा वत्थेन वा नीहरन्ति। <hi rend="bold">दद्दर</hi>न्ति दद्दरसद्दं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">संवासाय</hi>न्ति संवासेन अयं। <hi rend="bold">विजानाथा</hi>ति जानेय्याथ। <hi rend="bold">सन्तवाचो</hi>ति सण्हवाचो। <hi rend="bold">जनवती</hi>ति जनमज्झे। <hi rend="bold">रहो करोति करण</hi>न्ति करणं वुच्‍चति पापकम्मं, तं रहो पटिच्छन्‍नो हुत्वा <pb ed="V" n="3.0198"/> करोति। <hi rend="bold">संसप्पी च मुसावादी</hi>ति संसप्पित्वा मुसावादी, मुसा भणन्तो संसप्पति फन्दतीति अत्थो। इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथेत्वा गाथासु वट्टविवट्टं कथितन्ति।</p>

<p rend="centre">मेत्तावग्गो पठमो।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
