<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">१. इत्थिविमानं</p>

<p rend="title">१. पीठवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. पठमपीठविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="0.0005"/> <pb ed="V" n="0.0005"/> पठमवत्थुस्स अयं अट्ठुप्पत्ति – भगवति सावत्थियं विहरन्ते जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे रञ्‍ञा पसेनदिना कोसलेन बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सत्ताहं असदिसदाने पवत्तिते तदनुरूपेन अनाथपिण्डिकेन महासेट्ठिना तयो दिवसे, तथा विसाखाय महाउपासिकाय महादाने दिन्‍ने असदिसदानस्स पवत्ति सकलजम्बुदीपे पाकटा अहोसि। अथ महाजनो तत्थ तत्थ कथं समुट्ठापेसि ‘‘किं नु खो एवं उळारविभवपरिच्‍चागेनेव दानं महप्फलतरं भविस्सति, उदाहु अत्तनो विभवानुरूपपरिच्‍चागेनापी’’ति। भिक्खू तं कथं सुत्वा भगवतो आरोचेसुं। भगवा ‘‘न, भिक्खवे, देय्यधम्मसम्पत्तियाव दानं महप्फलतरं भविस्सति, अथ खो चित्तपसादसम्पत्तिया च खेत्तसम्पत्तिया च, तस्मा कुण्डकमुट्ठिमत्तम्पि पिलोतिकामत्तम्पि तिणपण्णसन्थारमत्तम्पि पूतिमुत्तहरीतकमत्तम्पि विप्पसन्‍नेन चेतसा दक्खिणेय्यपुग्गले पतिट्ठापितं, तम्पि महप्फलतरं भविस्सति महाजुतिकं महाविप्फार’’न्ति आह। तथा हि वुत्तं सक्‍केन देवानमिन्देन –</p>

<p rend="gatha1">‘‘नत्थि चित्ते पसन्‍नम्हि, अप्पिका नाम दक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके’’ति॥ (वि॰ व॰ ८०४)।</p>

<p rend="bodytext">सा पनेसा कथा सकलजम्बुदीपे वित्थारिका अहोसि। मनुस्सा समणब्राह्मणकपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं यथाविभवं <pb ed="P" n="0.0006"/> दानानि देन्ति, गेहङ्गणे पानीयं उपट्ठपेन्ति, द्वारकोट्ठकेसु आसनानि ठपेन्ति। तेन च समयेन अञ्‍ञतरो पिण्डपातचारिको थेरो पासादिकेन अभिक्‍कन्तेन पटिक्‍कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्‍जितेन पसारितेन <pb ed="V" n="0.0006"/> ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्‍नो पिण्डाय चरन्तो उपकट्ठे काले अञ्‍ञतरं गेहं सम्पापुणि। तत्थेका कुलधीता सद्धा पसन्‍ना थेरं <pb ed="M" n="0.0006"/> पस्सित्वा सञ्‍जातगारवबहुमाना उळारपीतिसोमनस्सं उप्पादेत्वा गेहं पवेसेत्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अत्तनो पीठं पञ्‍ञापेत्वा तस्स उपरि पीतकं मट्ठवत्थं अत्थरित्वा अदासि। अथ थेरे तत्थ निसिन्‍ने ‘‘इदं मय्हं उत्तमं पुञ्‍ञक्खेत्तं उपट्ठित’’न्ति पसन्‍नचित्ता यथाविभवं आहारेन परिविसि, बीजनिञ्‍च गहेत्वा बीजि। सो थेरो कतभत्तकिच्‍चो आसनदानभोजनदानादिपटिसंयुत्तं धम्मिं कथं कथेत्वा पक्‍कामि। सा इत्थी तं अत्तनो दानं तञ्‍च धम्मकथं पच्‍चवेक्खन्ती पीतिया निरन्तरं फुट्ठसरीरा हुत्वा तं पीठम्पि थेरस्स अदासि।</p>

<p rend="bodytext">ततो अपरेन समयेन अञ्‍ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति। अच्छरासहस्सं चस्सा परिवारो अहोसि, पीठदानानुभावेन चस्सा योजनिको कनकपल्‍लङ्को निब्बत्ति आकासचारी सीघजवो उपरि कूटागारसण्ठानो, तेन तं ‘‘पीठविमान’’न्ति वुच्‍चति। तञ्हि सुवण्णवण्णं वत्थं अत्थरित्वा दिन्‍नत्ता कम्मसरिक्खतं विभावेन्तं सुवण्णमयं अहोसि, पीतिवेगस्स बलवभावेन सीघजवं, दक्खिणेय्यस्स चित्तरुचिवसेन दिन्‍नत्ता यथारुचिगामी <pb ed="P" n="0.0007"/>, पसादसम्पत्तिया उळारताय सब्बसोव पासादिकं सोभातिसययुत्तञ्‍च अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">अथेकस्मिं उस्सवदिवसे देवतासु यथासकं दिब्बानुभावेन उय्यानकीळनत्थं नन्दनवनं गच्छन्तीसु सा देवता दिब्बवत्थनिवत्था दिब्बाभरणविभूसिता अच्छरासहस्सपरिवारा सकभवना निक्खमित्वा तं पीठविमानं अभिरुय्ह महतिया देविद्धिया महन्तेन सिरिसोभग्गेन समन्ततो चन्दो विय सूरियो विय च ओभासेन्ती उय्यानं गच्छति। तेन च समयेन आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं उपगतो तस्सा देवताय अविदूरे अत्तानं दस्सेसि। अथ सा देवता तं दिस्वा समुप्पन्‍नबलवपसादगारवा सहसा पल्‍लङ्कतो ओरुय्ह थेरं उपसङ्कमित्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा दसनखसमोधानसमुज्‍जलं अञ्‍जलिं पग्गय्ह नमस्समाना अट्ठासि। थेरो किञ्‍चापि ताय अञ्‍ञेहि च सत्तेहि यथूपचितं कुसलाकुसलं अत्तनो यथाकम्मूपगञाणानुभावेन हत्थतले ठपितआमलकं <pb ed="M" n="0.0007"/> विय पञ्‍ञाबलभेदेन पच्‍चक्खतो पस्सति, तथापि यस्मा देवतानं उपपत्तिसमनन्तरमेव ‘‘कुतो नु खो अहं चवित्वा इधूपपन्‍ना, किं नु खो कुसलकम्मं कत्वा इमं सम्पत्तिं पटिलभामी’’ति अतीतभवं यथूपचितञ्‍च कम्मं उद्दिस्स येभुय्येन धम्मतासिद्धा उपधारणा <pb ed="V" n="0.0007"/>, तस्सा च याथावतो ञाणं उप्पज्‍जति, तस्मा ताय देवताय कतकम्मं कथापेत्वा सदेवकस्स लोकस्स कम्मफलं पच्‍चक्खं कातुकामो –</p>

<p rend="hangnum" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीठं ते सोवण्णमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते <pb ed="P" n="0.0008"/> मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्‍जुरिवब्भ कूटं॥</p>

<p rend="hangnum" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="3"><hi rend="paranum">३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ आह –</p>

<p rend="hangnum" n="4"><hi rend="paranum">४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अब्भागतानासनकं अदासिं।</p>

<p rend="gathalast">अभिवादयिं अञ्‍जलिकं अकासिं, यथानुभावञ्‍च अदासि दानं॥</p>

<p rend="hangnum" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="M" n="0.0008"/> ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पीठ</hi>न्ति यंकिञ्‍चि तादिसं दारुक्खन्धम्पि आपणम्पि बलिकरणपीठम्पि वेत्तासनम्पि मसारकादिविसेसनामं दारुमयादिआसनम्पि वुच्‍चति। तथा हि ‘‘पादपीठं पादकथलिक’’न्ति (महाव॰ २०९; चूळव॰ ७५) एत्थ पादठपनयोग्गं पीठादिकं दारुक्खन्धं वुच्‍चति, ‘‘पीठसप्पी’’ति (मि॰ प॰ ५.३.१) एत्थ हत्थेन गहणयोग्गं। ‘‘पीठिका’’ति पन एकच्‍चेसु <pb ed="V" n="0.0008"/> जनपदेसु देसवोहारेन आपणं। ‘‘भूतपीठिका देवकुलपीठिका’’ति एत्थ देवतानं बलिकरणट्ठानभूतं पीठं। ‘‘भद्दपीठ’’न्ति एत्थ वेत्तलतादीहि उपरि वीतं आसनं, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘भद्दपीठं उपानयी’’ति <pb ed="P" n="0.0009"/>। ‘‘सुपञ्‍ञत्तं मञ्‍चपीठं। मञ्‍चं वा पीठं वा कारयमानेना’’ति (पाचि॰ ५२२) च आदीसु मसारकादिभेदं दारुमयादिआसनं। इध पन पल्‍लङ्काकारसण्ठितं देवताय पुञ्‍ञानुभावाभिनिब्बत्तं योजनिकं कनकविमानं वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ते</hi>ति ते-सद्दो ‘‘न ते सुखं पजानन्ति, ये न पस्सन्ति नन्दन’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.११, २२६) त-सद्दस्स वसेन पच्‍चत्तबहुवचने आगतो। ‘‘नमो ते पुरिसाजञ्‍ञ, नमो ते पुरिसुत्तम (दी॰ नि॰ ३.२७८; सु॰ नि॰ ५४९)। नमो ते बुद्ध वीरत्थू’’ति (सं॰ नि॰ १.९०) च आदीसु तुम्ह-सद्दस्स वसेन सम्पदाने, तुय्हन्ति अत्थो। ‘‘किं ते दिट्ठं किन्ति ते सुतं। उपधी ते समतिक्‍कन्ता, आसवा ते पदालिता’’ति (म॰ नि॰ २.४००; सु॰ नि॰ ५५१) च आदीसु करणे। ‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरिय’’न्तिआदीसु (वि॰ व॰ १२५१; जा॰ १.१०.९२) सामिअत्थे। इधापि सामिअत्थे दट्ठब्बो। तवाति हि अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सोवण्णमय</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0009"/> एत्थ सुवण्ण-सद्दो ‘‘सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते’’ति (म॰ नि॰ १.१४८) च ‘‘सुवण्णता सुसरता’’ति (खु॰ पा॰ ८.११) च एवमादीसु छविसम्पत्तियं आगतो। ‘‘काकं सुवण्णा परिवारयन्ती’’तिआदीसु (जा॰ १.१.७७) गरुळे। ‘‘सुवण्णवण्णो कञ्‍चनसन्‍निभत्तचो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.२००) जातरूपे। इधापि जातरूपे एव दट्ठब्बो। तञ्हि बुद्धानं समानवण्णताय सोभनो वण्णो एतस्साति सुवण्णन्ति वुच्‍चति। सुवण्णमेव <pb ed="P" n="0.0010"/> सोवण्णं यथा ‘‘वेकतं वेसम’’न्ति च। मय-सद्दो च ‘‘अनुञ्‍ञातपटिञ्‍ञाता, तेविज्‍जा मयमस्मुभो’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ ५९९; म॰ नि॰ २.४५५) अस्मदत्थे आगतो। ‘‘मयं निस्साय हेमाय, जातमण्डो दरी सुभा’’ति एत्थ पञ्‍ञत्तियं। ‘‘मनोमया पीतिभक्खा सयंपभा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.३९; ३.३८) निब्बत्तिअत्थे, बाहिरेन पच्‍चयेन विना मनसाव निब्बत्ताति मनोमयाति वुत्ता। ‘‘यंनूनाहं सामं चिक्खल्‍लं मद्दित्वा सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करेय्य’’न्तिआदीसु (पारा॰ ८४) विकारत्थे। ‘‘दानमयं सीलमय’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.३०५) पदपूरणमत्ते। इधापि विकारत्थे, पदपूरणमत्ते वा दट्ठब्बो। यदा हि सुवण्णेन निब्बत्तं सोवण्णमयन्ति अयमत्थो, तदा सुवण्णस्स विकारो सोवण्णमयन्ति विकारत्थे मय-सद्दो दट्ठब्बो, ‘‘निब्बत्तिअत्थे’’तिपि वत्तुं <pb ed="V" n="0.0009"/> वट्टतियेव। यदा पन सुवण्णेन निब्बत्तं सोवण्णन्ति अयमत्थो, तदा सोवण्णमेव सोवण्णमयन्ति पदपूरणमत्ते मय-सद्दो दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उळार</hi>न्ति पणीतम्पि सेट्ठम्पि महन्तम्पि। उळार-सद्दो हि ‘‘पुब्बेनापरं उळारं विसेसं अधिगच्छती’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ५.३७६) पणीते आगतो। ‘‘उळाराय खलु भवं वच्छायनो समणं गोतमं पसंसाय पसंसती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२८८) सेट्ठे। ‘‘उळारभोगा उळारयसा ओळारिक’’न्ति च <pb ed="P" n="0.0011"/> आदीसु (ध॰ स॰ ८९४, ८९६; म॰ नि॰ १.२४४) महन्ते। तम्पि च विमानं मनुञ्‍ञभावेन उपभुञ्‍जन्तानं अतित्तिकरणत्थेन पणीतं, समन्तपासादिकतादिना पसंसितताय सेट्ठं, पमाणमहन्तताय च महग्घताय च महन्तं, तीहिपि अत्थेहि उळारमेवाति वुत्तं उळारन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मनोजव</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0010"/> एत्थ <hi rend="bold">मनो</hi>ति चित्तं। यदिपि मनो-सद्दो सब्बेसम्पि कुसलाकुसलाब्याकतचित्तानं साधारणवाची, ‘‘मनोजव’’न्ति पन वुत्तत्ता यत्थ कत्थचि आरम्मणे पवत्तनकस्स किरियमयचित्तस्स वसेन वेदितब्बं। तस्मा मनसो विय जवो एतस्साति मनोजवं यथा ओट्ठमुखोति, अतिविय सीघगमनन्ति अत्थो। मनो हि लहुपरिवत्तिताय अतिदूरेपि विसये खणेनेव निपतति, तेनाह भगवा – ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्‍ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि यं एवं लहुपरिवत्तं, यथयिदं, भिक्खवे, चित्त’’न्ति (अ॰ नि॰ १.४८) ‘‘दूरङ्गमं एकचर’’न्ति (ध॰ प॰ ३७) च। <hi rend="bold">गच्छती</hi>ति तस्सा देवताय वसनविमानतो उय्यानं उद्दिस्स आकासेन गच्छति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येनकाम</hi>न्ति एत्थ काम-सद्दो ‘‘कामा हि चित्रा मधुरा मनोरमा, विरूपरूपेन मथेन्ति चित्त’’न्तिआदीसु (सु॰ नि॰ ५०; थेरगा॰ ७८७) मनापिये रूपादिविसये आगतो। ‘‘छन्दो कामो रागो कामो’’तिआदीसु (विभ॰ ५६४; महानि॰ १; चूळनि॰ ८ अजितमाणवपुच्छानिद्देस) छन्दरागे। ‘‘किलेसकामो कामुपादान’’न्तिआदीसु (ध॰ स॰ १२१९; महानि॰ २) सब्बस्मिं लोभे। ‘‘अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भासेय्या’’तिआदीसु (पारा॰ २९१) गामधम्मे। ‘‘सन्तेत्थ तयो कुलपुत्ता अत्तकामरूपा विहरन्ती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३२५; महाव॰ ४६६) हितच्छन्दे। ‘‘अत्ताधीनो अपराधीनो भुजिस्सो येनकामंगमो’’तिआदीसु <pb ed="P" n="0.0012"/> (दी॰ नि॰ १.२२१; म॰ नि॰ १.४२६) सेरिभावे। इधापि सेरिभावे एव दट्ठब्बो, तस्मा <hi rend="bold">येनकाम</hi>न्ति यथारुचि, देवताय इच्छानुरूपन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अलङ्कते</hi>ति <pb ed="V" n="0.0010"/> अलङ्कतगत्ते, नानाविधरंसिजालसमुज्‍जलविविधरतनविज्‍जोतितेहि हत्थूपगपादूपगादिभेदेहि सट्ठिसकटभारपरिमाणेहि दिब्बालङ्कारेहि विभूसितसरीरेति अत्थो। सम्बोधने चेतं एकवचनं। <hi rend="bold">मल्यधरे</hi>ति कप्परुक्खपारिच्छत्तकसन्तानकलतादिसम्भवेहि, सुविसुद्धचामीकरविविधरतनमयपत्तकिञ्‍जक्खकेसरेहि, समन्ततो विज्‍जोतमानविप्फुरन्तकिरणनिकररुचिरेहि दिब्बकुसुमेहि सुमण्डितकेसहत्थादिताय मालाभारिनी। <hi rend="bold">सुवत्थे</hi>ति कप्पलतानिब्बत्तानं, नानाविरागवण्णविसेसानं सुपरिसुद्धभासुरप्पभानं निवासनुत्तरियपटिच्छदादीनं दिब्बवत्थानं वसेन <pb ed="M" n="0.0011"/> सुन्दरवत्थे। <hi rend="bold">ओभाससी</hi>ति विज्‍जोतसि। <hi rend="bold">विज्‍जुरिवा</hi>ति विज्‍जुलता विय। <hi rend="bold">अब्भकूट</hi>न्ति वलाहकसिखरे। भुम्मत्थे हि एतं उपयोगवचनं। <hi rend="bold">ओभाससी</hi>ति वा अन्तोगधहेतुअत्थवचनं, ओभासेसीति अत्थो। इमस्मिं पक्खे ‘‘अब्भकूट’’न्ति उपयोगत्थे एव उपयोगवचनं दट्ठब्बं।</p>

<p rend="bodytext">अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा नाम सञ्झापभानुरञ्‍जितं रत्तवलाहकसिखरं पकतियापि ओभासमानं समन्ततो विज्‍जोतमाना विज्‍जुलता निच्छरन्ती विसेसतो ओभासेति, एवमेवं सुपरिसुद्धतपनीयमयं नानारतनसमुज्‍जलं पकतिपभस्सरं इमं विमानं त्वं सब्बालङ्कारेहि विभूसिता सब्बसो विज्‍जोतयन्तीहि अत्तनो सरीरप्पभाहि वत्थाभरणोभासेहि च विसेसतो ओभासेसीति।</p>

<p rend="bodytext">एत्थ हि ‘‘पीठ’’न्ति निदस्सेतब्बवचनमेतं <pb ed="P" n="0.0013"/>, ‘‘अब्भकूट’’न्ति निदस्सनवचनं। तथा ‘‘ते’’ति निदस्सेतब्बवचनं। तञ्हि ‘‘पीठ’’न्ति इदं अपेक्खित्वा सामिवचनेन वुत्तम्पि ‘‘अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे ओभाससी’’ति इमानि पदानि अपेक्खित्वा पच्‍चत्तवसेन परिणमति, तस्मा ‘‘त्व’’न्ति वुत्तं होति। ‘‘विज्‍जुरिवा’’ति निदस्सनवचनं। ‘‘ओभाससी’’ति इदं द्विन्‍नम्पि उपमेय्युपमानानं सम्बन्धदस्सनं। ‘‘ओभाससी’’ति हि इदं ‘‘त्व’’न्ति पदं अपेक्खित्वा मज्झिमपुरिसवसेन वुत्तं, ‘‘पीठ’’न्ति इदं अपेक्खित्वा पठमपुरिसवसेन परिणमति। च-सद्दो चेत्थ लुत्तनिद्दिट्ठो दट्ठब्बो। ‘‘गच्छति येनकामं ओभाससी’’ति च ‘‘विज्‍जुलतोभासितं अब्भकूटं विया’’ति पच्‍चत्तवसेन चेतं उपयोगवचनं परिणमति। तथा ‘‘पीठ’’न्ति विसेसितब्बवचनमेतं, ‘‘ते सोवण्णमयं उळार’’न्तिआदि तस्स विसेसनं।</p>

<p rend="bodytext">ननु च ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वत्वा सुवण्णस्स अग्गलोहताय सेट्ठभावतो दिब्बस्स च इधाधिप्पेतत्ता ‘‘उळार’’न्ति न वत्तब्बन्ति? न, किञ्‍चि विसेससब्भावतो। यथेव हि मनुस्सपरिभोगसुवण्णविकतितो रसविद्धं सेट्ठं सुविसुद्धं, ततो आकरुप्पन्‍नं, ततो यंकिञ्‍चि दिब्बं <pb ed="V" n="0.0011"/> सेट्ठं, एवं दिब्बसुवण्णेपि चामीकरं, चामीकरतो सातकुम्भं, सातकुम्भतो जम्बुनदं, जम्बुनदतो सिङ्गीसुवण्णं। तञ्हि सब्बसेट्ठं। तेनाह सक्‍को देवानमिन्दो –</p>

<p rend="gatha1">‘‘मुत्तो <pb ed="M" n="0.0012"/> मुत्तेहि सह पुराणजटिलेहि, विप्पमुत्तो विप्पमुत्तेहि।</p>

<p rend="gathalast">सिङ्गीनिक्खसवण्णो, राजगहं पाविसि भगवा’’ति॥ (महाव॰ ५८)।</p>

<p rend="bodytext">तस्मा ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वत्वापि ‘‘उळार’’न्ति वुत्तं। अथ वा ‘‘उळार’’न्ति इदं न तस्स सेट्ठपणीतभावमेव सन्धाय वुत्तं, अथ खो महन्तभावम्पीति वुत्तोवायमत्थो <pb ed="P" n="0.0014"/>। एत्थ च ‘‘पीठ’’न्तिआदि फलस्स कम्मसरिक्खतादस्सनं। तत्थापि ‘‘सोवण्णमय’’न्ति इमिना तस्स विमानस्स वत्थुसम्पदं दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना सोभातिसयसम्पदं, ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना गमनसम्पदं। ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना सीघजवताय पीठसम्पत्तिभावसम्पदं दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा ‘‘सोवण्णमय’’न्ति इमिना तस्स पणीतभावं दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना वेपुल्‍लमहत्तं। ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना आनुभावमहत्तं। ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना विहारसुखत्तं दस्सेति। ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वा इमिना तस्स अभिरूपतं वण्णपोक्खरतञ्‍च दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना दस्सनीयतं पासादिकतञ्‍च दस्सेति, ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना सीघसम्पदं, ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना कत्थचि अप्पटिहतचारतं दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा तं विमानं यस्स पुञ्‍ञकम्मस्स निस्सन्दफलं, तस्स अलोभनिस्सन्दताय सोवण्णमयं, अदोसनिस्सन्दताय उळारं, अमोहनिस्सन्दताय मनोजवं गच्छति येनकामं। तथा तस्स कम्मस्स सद्धानिस्सन्दभावेन सोवण्णमयं, पञ्‍ञानिस्सन्दभावेन उळारं, वीरियनिस्सन्दभावेन मनोजवं, समाधिनिस्सन्दभावेन गच्छति येनकामं। सद्धासमाधिनिस्सन्दभावेन वा सोवण्णमयं, समाधिपञ्‍ञानिस्सन्दभावेन उळारं, समाधिवीरियनिस्सन्दभावेन मनोजवं, समाधिसतिनिस्सन्दभावेन गच्छति येनकामन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="0.0013"/> यथा ‘‘पीठ’’न्तिआदि विमानसम्पत्तिदस्सनवसेन तस्सा देवताय पुञ्‍ञफलविभवसम्पत्तिकित्तनं, एवं ‘‘अलङ्कते’’तिआदि अत्तभावसम्पत्तिदस्सनवसेन पुञ्‍ञफलविभवसम्पत्तिकित्तनं। यथा हि सुसिक्खितसिप्पाचरियविरचितोपि रत्तसुवण्णालङ्कारो विविधरंसिजालसमुज्‍जलमणिरतनखचितो एव सोभति, न केवलो, एवं सब्बङ्गसम्पन्‍नो चतुरस्ससोभनोपि अत्तभावो सुमण्डितपसाधितोव सोभति, न केवलो। तेनस्सा ‘‘अलङ्कते’’तिआदिना <pb ed="V" n="0.0012"/> आहरिमं सोभाविसेसं दस्सेति, ‘‘ओभाससी’’ति इमिना <pb ed="P" n="0.0015"/> अनाहरिमं। तथा पुरिमेन वत्तमानपच्‍चयनिमित्तं सोभातिसयं दस्सेति, पच्छिमेन अतीतपच्‍चयनिमित्तं। पुरिमेन वा तस्सा उपभोगवत्थुसम्पदं दस्सेति, पच्छिमेन उपभुञ्‍जनकवत्थुसम्पदं।</p>

<p rend="bodytext">एत्थाह ‘‘किं पन तं विमानं युत्तवाहं, उदाहु अयुत्तवाह’’न्ति? यदिपि देवलोके रथविमानानि युत्तवाहानिपि होन्ति ‘‘सहस्सयुत्तं आजञ्‍ञरथ’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२६४) आदिवचनतो, ते पन देवपुत्ता एव किच्‍चकरणकाले वाहरूपेन अत्तानं दस्सेन्ति यथा एरावणो देवपुत्तो कीळनकाले हत्थिरूपेन। इदं पन अञ्‍ञञ्‍च एदिसं अयुत्तवाहं दट्ठब्बं।</p>

<p rend="bodytext">यदि एवं किं तस्स विमानस्स अब्भन्तरा वायोधातु गमने विसेसपच्‍चयो, उदाहु बाहिराति? अब्भन्तराति गहेतब्बं। यथा हि चन्दविमानसूरियविमानादीनं देसन्तरगमने तदुपजीवीनं सत्तानं साधारणकम्मनिब्बत्तं अतिविय सीघजवं महन्तं वायुमण्डलं तानि पेलेन्तं पवत्तेति, न एवं तं पेलेत्वा पवत्तेन्ती बाहिरा वायोधातु अत्थि। यथा च पन चक्‍करतनं अन्तोसमुट्ठिताय वायोधातुया वसेन पवत्तति। न हि तस्स चन्दविमानादीनं विय बाहिरा वायोधातु पेलेत्वा पवत्तिका अत्थि रञ्‍ञो चक्‍कवत्तिस्स चित्तवसेन ‘‘पवत्ततु भवं चक्‍करतन’’न्तिआदिवचनसमननन्तरमेव पवत्तनतो, एवं तस्सा देवताय चित्तवसेन अत्तसन्‍निस्सिताय वायोधातुया गच्छतीति वेदितब्बं। तेन वुत्तं ‘‘मनोजवं गच्छति येनकाम’’न्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं <pb ed="M" n="0.0014"/> पठमगाथाय तस्सा देवताय पुञ्‍ञफलसम्पत्तिं कित्तेत्वा इदानि तस्सा कारणभूतं पुञ्‍ञसम्पदं विभावेतुं <hi rend="bold">‘‘केन तेतादिसो वण्णो’’</hi>तिआदि गाथाद्वयं वुत्तं। तत्थ <pb ed="P" n="0.0016"/> <hi rend="bold">केना</hi>ति किं-सद्दो ‘‘किं राजा यो लोकं न रक्खति, किं नु खो नाम तुम्हे मं वत्तब्बं मञ्‍ञथा’’तिआदीसु (पारा॰ ४२४) गरहणे आगतो। ‘‘यंकिञ्‍चि रूपं अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍न’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२४४; सं॰ नि॰ ३.५९) अनियमे। ‘‘किं सूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्तिआदीसु (सु॰ नि॰ १८३; सं॰ नि॰ १.७३) पुच्छायं। इधापि पुच्छायमेव दट्ठब्बो। ‘‘केना’’ति च हेतुअत्थे करणवचनं, केन हेतुनाति अत्थो। <hi rend="bold">ते</hi>ति तव। <hi rend="bold">एतादिसो</hi>ति एदिसो, एतरहि यथादिस्समानोति अत्थो। <hi rend="bold">वण्णो</hi>ति वण्ण-सद्दो ‘‘कदा सञ्‍ञूळ्हा पन ते, गहपति, इमे समणस्स गोतमस्स वण्णा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.७७) गुणे आगतो। ‘‘अनेकपरियायेन बुद्धस्स वण्णं भासति, धम्मस्स वण्णं <pb ed="V" n="0.0013"/> भासति, सङ्घस्स वण्णं भासती’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.४) थुतियं। ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्‍चती’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.२३४; जा॰ १.६.११६) कारणे। ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’तिआदीसु (पारा॰ ६०२) पमाणे। ‘‘चत्तारोमे, भो गोतम, वण्णा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.११५; म॰ नि॰ २.३७९-३८०) जातियं। ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’तिआदीसु सण्ठाने। ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा, सुसुक्‍कदाठोसि वीरियवा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.३९९; सु॰ नि॰ ५५३) छविवण्णे। इधापि छविवण्णे एव दट्ठब्बो। अयञ्हेत्थ अत्थो – केन कीदिसेन पुञ्‍ञविसेसेन हेतुभूतेन देवते, तव एतादिसो एवंविधो द्वादसयोजनानि फरणकप्पभो सरीरवण्णो जातोति?</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">केन ते इध मिज्झती</hi>ति केन पुञ्‍ञातिसयेन ते इध इमस्मिं ठाने इदानि तयि लब्भमानं उळारं सुचरितफलं इज्झति निप्फज्‍जति। <hi rend="bold">उप्पज्‍जन्ती</hi>ति निब्बत्तन्ति, अविच्छेदवसेन <pb ed="P" n="0.0017"/> उपरूपरि वत्तन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">भोगा</hi>ति परिभुञ्‍जितब्बट्ठेन ‘‘भोगा’’ति लद्धनामा वत्थाभरणादिवित्तूपकरणविसेसा। <hi rend="bold">ये</hi>ति सामञ्‍ञेन अनियमनिद्देसो, <hi rend="bold">केची</hi>ति पकारभेदं आमसित्वा अनियमनिद्देसो, उभयेनापि पणीतपणीततरादिभेदे तत्थ लब्भमाने तादिसे भोगे अनवसेसतो ब्यापेत्वा सङ्गण्हाति। अनवसेसब्यापको हि अयं निद्देसो यथा ‘‘ये <pb ed="M" n="0.0015"/> केचि सङ्खारा’’ति। <hi rend="bold">मनसो पिया</hi>ति मनसा पियायितब्बा, मनापियाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">एत्थ च ‘‘एतादिसो वण्णो’’ति इमिना हेट्ठा वुत्तविसेसा तस्सा देवताय अत्तभावपरियापन्‍ना वण्णसम्पदा दस्सिता। ‘‘भोगा’’ति इमिना उपभोगपरिभोगवत्थुभूता दिब्बरूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बभेदा कामगुणसम्पदा। ‘‘मनसो पिया’’ति इमिना तेसं रूपादीनं इट्ठकन्तमनापता। ‘‘इध मिज्झती’’ति इमिना पन दिब्बआयुवण्णयससुखआधिपतेय्यसम्पदा दस्सिता। ‘‘ये केचि मनसो पिया’’ति इमिना यानि ‘‘सो अञ्‍ञे देवे दसहि ठानेहि अधिग्गण्हाति दिब्बेन आयुना दिब्बेन वण्णेन दिब्बेन सुखेन दिब्बेन यसेन दिब्बेन आधिपतेय्येन दिब्बेहि रूपेहि दिब्बेहि सद्देहि दिब्बेहि गन्धेहि दिब्बेहि रसेहि दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं॰ नि॰ ४.३४१) सुत्ते आगतानि दस ठानानि। तेसं इध अनवसेसतो सङ्गहो दस्सितोति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext" n="3"><hi rend="paranum">३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पुच्छामी</hi>ति पञ्हं करोमि, ञातुमिच्छामीति अत्थो। कामञ्‍चेतं ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति। किमकासि पुञ्‍ञं, केनासि एवं जलितानुभावा’’ति च किं-सद्दग्गहणेनेव अत्थन्तरस्स असम्भवतो पुच्छावसेन गाथात्तयं वुत्तन्ति विञ्‍ञायति। पुच्छाविसेसभावञापनत्थं <pb ed="V" n="0.0014"/> पन ‘‘पुच्छामी’’ति वुत्तं। अयञ्हि पुच्छा अदिट्ठजोतना ताव न होति एदिसस्स अत्थस्स महाथेरस्स अदिट्ठभावाभावतो, विमतिच्छेदनापि न होति सब्बसो समुग्घातितसंसयत्ता, अनुमतिपुच्छापि न होति ‘‘तं किं मञ्‍ञसि राजञ्‍ञा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.४१३) विय अनुमतिगहणाकारेन अप्पवत्तत्ता, कथेतुकम्यतापुच्छापि <pb ed="P" n="0.0018"/> न होति तस्सा देवताय कथेतुकम्यतावसेन थेरेन अपुच्छितत्ता। विसेसेन पन दिट्ठसंसन्दनाति वेदितब्बा। स्वायमत्थो हेट्ठा अट्ठुप्पत्तिकथायं ‘‘थेरो किञ्‍चापी’’तिआदिना विभावितो एव। <hi rend="bold">त</hi>न्ति त्वं। तयिदं पुब्बापरापेक्खं, पुब्बापेक्खताय उपयोगेकवचनं, परापेक्खताय पन पच्‍चत्तेकवचनं दट्ठब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">देवी</hi>ति एत्थ देव-सद्दो ‘‘इमानि ते देव चतुरासीति नगरसहस्सानि कुसवतीराजधानिपमुखानि, एत्थ, देव, छन्दं करोहि जीविते <pb ed="M" n="0.0016"/> अपेक्ख’’न्ति च आदीसु (दी॰ नि॰ २.२६६) सम्मुतिदेववसेन आगतो, ‘‘तस्स देवातिदेवस्स, सासनं सब्बदस्सिनो’’तिआदीसु विसुद्धिदेववसेन। विसुद्धिदेवानञ्हि भगवतो अतिदेवभावे वुत्ते इतरेसं वुत्तो एव होतीति। ‘‘चातुमहाराजिका देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.३३७) उपपत्तिदेववसेन। इधापि उपपत्तिदेववसेनेव वेदितब्बो। पदत्थतो पन – दिब्बति अत्तनो पुञ्‍ञिद्धिया कीळति लळति पञ्‍चहि कामगुणेहि रमति, अथ वा हेट्ठा वुत्तनयेन जोतति ओभासति, आकासेन विमानेन च गच्छतीति देवी। ‘‘त्वं देवी’’ति सम्बोधने चेतं एकवचनं। <hi rend="bold">महानुभावे</hi>ति उळारप्पभावे, सो पनस्सानुभावो हेट्ठा द्वीहि गाथाहि दस्सितोयेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मनुस्सभूता</hi>ति एत्थ मनस्स उस्सन्‍नताय मनुस्सा, सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसा उक्‍कट्ठगुणचित्ता। के पन ते? जम्बुदीपवासिनो सत्तविसेसा। तेनाह भगवा –</p>

<p rend="indent">‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे। कतमेहि तीहि? सूरा, सतिमन्तो, इध ब्रह्मचरियवासो’’ति (अ॰ नि॰ ९.२१)।</p>

<p rend="bodytext">तथा हि बुद्धा भगवन्तो पच्‍चेकबुद्धा अग्गसावका महासावका चक्‍कवत्तिनो अञ्‍ञे च महानुभावा <pb ed="V" n="0.0015"/> सत्ता <pb ed="P" n="0.0019"/> एत्थेव उप्पज्‍जन्ति। तेहि समानरूपादिताय पन सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि ‘‘मनुस्सा’’त्वेव पञ्‍ञायिंसूति एके।</p>

<p rend="bodytext">अपरे पन भणन्ति – लोभादीहि अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सन्‍नताय मनुस्सा। ये हि सत्ता मनुस्सजातिका, तेसु विसेसतो लोभादयो अलोभादयो च उस्सन्‍ना, ते लोभादिउस्सन्‍नताय अपायमग्गं, अलोभादिउस्सन्‍नताय सुगतिमग्गं निब्बानगामिमग्गञ्‍च पूरेन्ति, तस्मा लोभादीहि अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सन्‍नताय परित्तदीपवासीहि सद्धिं चतुमहादीपवासिनो सत्तविसेसा ‘‘मनुस्सा’’ति वुच्‍चन्तीति।</p>

<p rend="bodytext">लोकिया <pb ed="M" n="0.0017"/> पन ‘‘मनुनो अपच्‍चभावेन मनुस्सा’’ति वदन्ति। मनु नाम पठमकप्पिको लोकमरियादाय आदिभूतो हिताहितविधायको सत्तानं पितुट्ठानियो, यो सासने ‘‘महासम्मतो’’ति वुच्‍चति। पच्‍चक्खतो परम्पराय च तस्स ओवादानुसासनियं ठिता सत्ता पुत्तसदिसताय ‘‘मनुस्सा’’ति वुच्‍चन्ति। ततो एव हि ते माणवा ‘‘मनुजा’’ति च वोहरीयन्ति। मनुस्सेसु भूता जाता, मनुस्सभावं वा पत्ताति मनुस्सभूता।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">किमकासि पुञ्‍ञ</hi>न्ति किं दानसीलादिप्पभेदेसु कीदिसं पुज्‍जभावफलनिब्बत्तनतो, यत्थ सयं उप्पन्‍नं, तं सन्तानं पुनाति विसोधेतीति च ‘‘पुञ्‍ञ’’न्ति लद्धनामं सुचरितं कुसलकम्मं अकासि, उपचिनि निब्बत्तेसीति अत्थो। <hi rend="bold">जलितानुभावा</hi>ति सब्बसो विज्‍जोतमानपुञ्‍ञिद्धिका।</p>

<p rend="bodytext">कस्मा पनेत्थ ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञ’’न्ति वुत्तं, किं अञ्‍ञासु गतीसु पुञ्‍ञकिरिया नत्थीति? नो नत्थि। यस्मा <pb ed="P" n="0.0020"/> निरयेपि नाम कामावचरकुसलचित्तपवत्ति कदाचि लब्भतेव, किमङ्गं पनञ्‍ञत्थ, ननु अवोचुम्हा ‘‘दिट्ठसंसन्दना पुच्छा’’ति। तस्मा महाथेरो मनुस्सत्तभावे ठत्वा पुञ्‍ञकम्मं कत्वा उप्पन्‍नं तं दिस्वा भूतत्थवसेन पुच्छन्तो ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञ’’न्ति अवोच।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा अञ्‍ञासु गतीसु एकन्तसुखताय एकन्तदुक्खताय दुक्खबहुलताय च पुञ्‍ञकिरियाय ओकासो न सुलभरूपो सप्पुरिसूपनिस्सयादिपच्‍चयसमवायस्स सुदुल्‍लभभावतो। कदाचि उप्पज्‍जमानोपि यथावुत्तकारणेन उळारो विपुलो न च होति, मनुस्सगतियं पन सुखबहुलताय पुञ्‍ञकिरियाय ओकासो सुलभरूपो सप्पुरिसूपनिस्सयादिपच्‍चयसमवायस्स येभुय्येन सुलभभावतो। यञ्‍च तत्थ दुक्खं उप्पज्‍जति, तम्पि विसेसतो पुञ्‍ञकिरियाय <pb ed="V" n="0.0016"/> उपनिस्सयो होति। दुक्खूपनिस्सया हि सद्धाति। यथा हि अयोघनेन सत्थके निप्फादियमाने तस्स एकन्ततो न अग्गिम्हि तापनं उदकेन वा तेमनं छेदनकिरियासमत्थताय विसेसपच्‍चयो, तापेत्वा पन पमाणयोगतो उदकतेमनं तस्सा विसेसपच्‍चयो, एवमेव सत्तसन्तानस्स एकन्तदुक्खसमङ्गिता दुक्खबहुलता एकन्तसुखसमङ्गिता च पुञ्‍ञकिरियाय <pb ed="M" n="0.0018"/> न विसेसपच्‍चयो होति। सति पन दुक्खसन्तापने पमाणयोगतो सुखूपब्रूहने च लद्धूपनिस्सया पुञ्‍ञकिरिया उप्पज्‍जति, उप्पज्‍जमाना च महाजुतिका महाविप्फारा पटिपक्खछेदनसमत्था च होति, तस्मा मनुस्सभावो पुञ्‍ञकिरियाय विसेसपच्‍चयो <pb ed="P" n="0.0021"/>। तेन वुत्तं ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञ’’न्ति। सेसं सुविञ्‍ञेय्यमेव।</p>

<p rend="bodytext" n="4"><hi rend="paranum">४</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं पन थेरेन पुच्छिता सा देवता पञ्हं विस्सज्‍जेसि। तमत्थं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘सा देवता अत्तमना’’</hi>ति गाथा वुत्ता। केन पनायं गाथा वुत्ता? धम्मसङ्गाहकेहि। तत्थ <hi rend="bold">सा</hi>ति या पुब्बे ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे’’ति वुत्ता, सा। <hi rend="bold">देवता</hi>ति देवपुत्तोपि ब्रह्मापि देवधीतापि वुच्‍चति। ‘‘अथ खो अञ्‍ञतरा देवता अभिक्‍कन्ताय रत्तिया अभिक्‍कन्तवण्णा’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.१; खु॰ पा॰ ५.१) हि देवपुत्तो ‘‘देवता’’ति वुत्तो देवोयेव देवताति कत्वा। तथा ‘‘ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मविमाना अभिनिक्खमित्वा’’तिआदीसु ब्रह्मानो।</p>

<p rend="gatha1">‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका’’ति॥ (वि॰ व॰ ७५) –</p>

<p rend="unindented">आदीसु देवधीता। इधापि देवधीता एव दट्ठब्बा। <hi rend="bold">अत्तमना</hi>ति तुट्ठमना पीतिसोमनस्सेहि गहितमना। पीतिसोमनस्ससहगतञ्हि चित्तं दोमनस्सस्स अनोकासतो तेहि तं सकं कत्वा गहितं विय होति। <hi rend="bold">अत्तमना</hi>ति वा सकमना। अनवज्‍जपीतिसोमनस्ससम्पयुत्तञ्हि चित्तं सम्पति आयतिञ्‍च तंसमङ्गिनो हितसुखावहतो ‘‘सक’’न्ति वत्तब्बतं लभति, न इतरं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मोग्गल्‍लानेना</hi>ति मोग्गल्‍लानगोत्तस्स ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तभावतो सो महाथेरो गोत्तवसेन ‘‘मोग्गल्‍लानो’’ति पञ्‍ञातो, तेन मोग्गल्‍लानेन <pb ed="P" n="0.0022"/>। <hi rend="bold">पुच्छिता</hi>ति दिट्ठसंसन्दनवसेन पुच्छिता, अत्तमना सा देवता पञ्हं ब्याकासीति योजना। अत्तमनता चस्सा ‘‘तम्पि नाम परित्तकम्पि कम्मं एवं महतिया दिब्बसम्पत्तिया कारणं अहोसी’’ति पुब्बेपि सा अत्तनो पुञ्‍ञफलं <pb ed="V" n="0.0017"/> पटिच्‍च अन्तरन्तरा सोमनस्सं पटिसंवेदेति, इदानि पन ‘‘अञ्‍ञतरस्स थेरस्स कतोपि नाम कारो एवं उळारफलो, अयं पन बुद्धानं अग्गसावको उळारगुणो महानुभावो <pb ed="M" n="0.0019"/>, इमम्पि पस्सितुं निपच्‍चकारञ्‍च कातुं लभामि, मम पुञ्‍ञफलपटिसंयुत्तमेव च पुच्छं करोती’’ति द्वीहि कारणेहि उप्पन्‍ना। एवं सञ्‍जातबलवपीतिसोमनस्सा सा थेरस्स वचनं सिरसा सम्पटिच्छित्वा पञ्हं पुट्ठा ब्याकासि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्ह</hi>न्ति ञातुं इच्छितं तं अत्थं <hi rend="bold">वियाकासि</hi> कथेसि विस्सज्‍जेसि। कथं पन ब्याकासि? <hi rend="bold">पुट्ठा</hi>ति पुट्ठाकारतो, पुच्छिताकारेनेवाति अत्थो। एत्थ हि ‘‘पुच्छिता’’ति वत्वा पुन ‘‘पुट्ठा’’ति वचनं विसेसत्थनियमनं दट्ठब्बं। सिद्धे हि सति आरम्भो विसेसत्थञापकोव होति। को पनेसो विसेसत्थो? ब्याकरणस्स पुच्छानुरूपता। यञ्हि कम्मफलं दस्सेत्वा तस्स कारणभूतं कम्मं पुच्छितं, तदुभयस्स अञ्‍ञमञ्‍ञानुरूपभावविभावना। येन च आकारेन पुच्छा पवत्ता अत्थतो च ब्यञ्‍जनतो च, तदाकारस्स ब्याकरणस्स पुच्छानुरूपता, तथा चेव विस्सज्‍जनं पवत्तं। इति इमस्स विसेसस्स ञापनत्थं ‘‘पुच्छिता’’ति वत्वा पुन ‘‘पुट्ठा’’ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">‘‘पुच्छिता’’ति वा ताय देवताय विसेसनमुखेन पुट्ठभावस्स पञ्हब्याकरणस्स च कारणकित्तनं। इदं वुत्तं होति – ‘‘केन तेतादिसो वण्णो’’तिआदिना थेरेन पुच्छीयतीति <pb ed="P" n="0.0023"/> पुच्छा, ताय देवताय कतकम्मं, तस्सा पुच्छाय कारिता आचिक्खिता वाति सा देवता ‘‘पुच्छिता’’ति वुत्ता। यस्मा पुच्छिता पुच्छियमानस्स कम्मस्स कारिता, तस्मा पञ्हं पुट्ठा। यस्मा च पुच्छिता पुच्छियमानस्स कम्मस्स आचिक्खनसभावा, तस्मा पञ्हं ब्याकासीति। <hi rend="bold">यस्स कम्मस्सिदं फल</hi>न्ति इदं ‘‘पञ्ह’’न्ति वुत्तस्स अत्थस्स सरूपदस्सनं। अयं चेत्थ अत्थो – इदं पुच्छन्तस्स पुच्छियमानाय च पच्‍चक्खभूतं अनन्तरं वुत्तप्पकारं पुञ्‍ञफलं, यस्स कम्मस्स तं ञातुं इच्छितत्ता पञ्हन्ति वुत्तं पुञ्‍ञकम्मं ब्याकासीति।</p>

<p rend="bodytext" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अहं मनुस्सेसू</hi>तिआदि पञ्हस्स ब्याकरणाकारो। तत्थ <hi rend="bold">अह</hi>न्ति देवता अत्तानं निद्दिसति। ‘‘मनुस्सेसू’’ति वत्वा पुन ‘‘मनुस्सभूता’’ति वचनं तदा अत्तनि मनुस्सगुणानं विज्‍जमानतादस्सनत्थं। यो हि मनुस्सजातिकोव समानो पाणातिपातादिं अकत्तब्बं कत्वा दण्डारहो तत्थ तत्थ राजादितो हत्थच्छेदादिकम्मकारणं पापुणन्तो <pb ed="M" n="0.0020"/> महादुक्खं अनुभवति, अयं <hi rend="bold">मनुस्सनेरयिको</hi> नाम। अपरो मनुस्सजातिकोव समानो पुब्बेकतकम्मुना घासच्छादनम्पि न लभति, खुप्पिपासाभिभूतो दुक्खबहुलो कत्थचि पतिट्ठं अलभमानो विचरति, अयं <hi rend="bold">मनुस्सपेतो</hi> <pb ed="V" n="0.0018"/> नाम। अपरो मनुस्सजातिकोव समानो पराधीनवुत्ति परेसं भारं वहन्तो भिन्‍नमरियादो वा अनाचारं आचरित्वा परेहि सन्तज्‍जितो मरणभयभीतो गहननिस्सितो दुक्खबहुलो विचरति हिताहितं अजानन्तो निद्दाजिघच्छादुक्खविनोदनादिपरो, अयं <hi rend="bold">मनुस्सतिरच्छानो</hi> नाम। यो पन अत्तनो हिताहितं जानन्तो कम्मफलं सद्दहन्तो हिरोत्तप्पसम्पन्‍नो दयापन्‍नो सब्बसत्तेसु संवेगबहुलो अकुसलकम्मपथे <pb ed="P" n="0.0024"/> परिवज्‍जेन्तो कुसलकम्मपथे समाचरन्तो पुञ्‍ञकिरियवत्थूनि परिपूरेति, अयं मनुस्सधम्मे पतिट्ठितो <hi rend="bold">परमत्थतो मनुस्सो</hi> नाम। अयम्पि तादिसा अहोसि। तेन वुत्तं ‘‘मनुस्सेसु मनुस्सभूता’’ति। मनुस्से सत्तनिकाये मनुस्सभावं पत्ता मनुस्सधम्मञ्‍च अप्पहाय ठिताति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अब्भागतान</hi>न्ति अभिआगतानं, सम्पत्तआगन्तुकानन्ति अत्थो। दुविधा हि आगन्तुका अतिथि अब्भागतोति। तेसु कतपरिचयो आगन्तुको अतिथि, अकतपरिचयो अब्भागतो। कतपरिचयो अकतपरिचयोपि वा पुरेतरं आगतो अतिथि, भोजनवेलायं उपट्ठितो सम्पति आगतो अब्भागतो। निमन्तितो वा भत्तेन अतिथि, अनिमन्तितो अब्भागतो। अयं पन अकतपरिचयो अनिमन्तितो सम्पति आगतो च, तं सन्धायाह ‘‘अब्भागतान’’न्ति, गरुकारेन पनेत्थ बहुवचनं वुत्तं। आसति निसीदति एत्थाति आसनं। यंकिञ्‍चि निसीदनयोग्गं, इध पन पीठं अधिप्पेतं, तस्स च अप्पकत्ता अनुळारत्ता च <hi rend="bold">‘‘आसनक’’</hi>न्ति आह। <hi rend="bold">अदासि</hi>न्ति ‘‘इदमस्स थेरस्स दिन्‍नं मय्हं महप्फलं भविस्सति महानिसंस’’न्ति सञ्‍जातसोमनस्सा कम्मं कम्मफलञ्‍च सद्दहित्वा तस्स थेरस्स परिभोगत्थाय अदासिं, निरपेक्खपरिच्‍चागवसेन परिच्‍चजिन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिवादयि</hi>न्ति अभिवादनमकासिं, पञ्‍चपतिट्ठितेन दक्खिणेय्यपुग्गले वन्दिन्ति अन्तो। वन्दमाना हि तं तायेव वन्दनकिरियाय वन्दियमानं ‘‘सुखिनी होहि, अरोगा होही’’तिआदिना आसिवादं अत्थतो वदापेसि <pb ed="M" n="0.0021"/> नाम। <hi rend="bold">अञ्‍जलिकं अकासि</hi>न्ति दसनखसमोधानसमुज्‍जलं अञ्‍जलिं सिरसि पग्गण्हन्ती गुणविसिट्ठानं अपचायनं अकासिन्ति <pb ed="P" n="0.0025"/> अत्थो। <hi rend="bold">यथानुभाव</hi>न्ति यथाबलं, तदा मम विज्‍जमानविभवानुरूपन्ति अत्थो। <hi rend="bold">अदासि दान</hi>न्ति अन्‍नपानादिदेय्यधम्मपरिच्‍चागेन दक्खिणेय्यं भोजेन्ती दानमयं पुञ्‍ञं पसविं।</p>

<p rend="bodytext">एत्थ च ‘‘अह’’न्ति इदं कम्मस्स फलस्स च एकसन्ततिपतिततादस्सनेन सम्बन्धभावदस्सनं, ‘‘मनुस्सेसु मनुस्सभूता’’ति इदं तस्सा पुञ्‍ञकिरियाय अधिट्ठानभूतसन्तानविसेसदस्सनं, ‘‘अब्भागतान’’न्ति इदं चित्तसम्पत्तिदस्सनञ्‍चेव खेत्तसम्पत्तिदस्सनञ्‍च <pb ed="V" n="0.0019"/> दानस्स विय पटिग्गहणस्स च किञ्‍चि अनपेक्खित्वा पवत्तितभावदीपनतो। ‘‘आसनकं अदासिं यथानुभावञ्‍च अदासि दान’’न्ति इदं भोगसारदानदस्सनं, ‘‘अभिवादयिं अञ्‍जलिकं अकासि’’न्ति इदं कायसारदानदस्सनं।</p>

<p rend="bodytext" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तेना</hi>ति तेन यथावुत्तेन पुञ्‍ञेन हेतुभूतेन। <hi rend="bold">मे</hi>ति अयं मे-सद्दो ‘‘किच्छेन मे अधिगतं, हलं दानि पकासितु’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.६५; म॰ नि॰ १.२८१; सं॰ नि॰ १.१७२) करणे आगतो, मयाति अत्थो। ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ३.१८२; अ॰ नि॰ ४.२५७) सम्पदाने, मय्हन्ति अत्थो। ‘‘पुब्बेव मे, भिक्खवे, सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२०६; सं॰ नि॰ ४.१४; अ॰ नि॰ ३.१०४) सामिअत्थे आगतो, इधापि सामिअत्थे एव, ममाति अत्थो। स्वायं मे-सद्दो तेन मे पुञ्‍ञेनाति च मे एतादिसोति च उभयत्थ सम्बन्धितब्बो। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं ताय देवताय पञ्हे ब्याकते आयस्मा महामोग्गल्‍लानो वित्थारेन धम्मं देसेसि। सा देसना सपरिवाराय तस्सा देवताय सात्थिका अहोसि। थेरो ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि। भगवा <pb ed="P" n="0.0026"/> तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। गाथा एव पन सङ्गहं आरुळ्हाति।</p>

<p rend="centre">पठमपीठविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">२. दुतियपीठविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीठं</hi> <pb ed="M" n="0.0022"/> <hi rend="bold">ते वेळुरियमय</hi>न्ति दुतियपीठविमानं। तस्स अट्ठुप्पत्ति च अत्थवण्णना च पठमे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। अयं पन विसेसो – सावत्थिवासिनी किर एका इत्थी अत्तनो गेहं पिण्डाय पविट्ठं एकं थेरं पस्सित्वा पसन्‍नचित्ता तस्स आसनं देन्ती अत्तनो पीठं उपरि नीलवत्थेन अत्थरित्वा अदासि। तेन तस्सा देवलोके निब्बत्ताय वेळुरियमयं पल्‍लङ्कविमानं निब्बत्तं। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीठं ते वेळुरियमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्‍जुरिवब्भ कूटं॥</p>

<p rend="hangnum" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन <pb ed="V" n="0.0020"/> तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="10"><hi rend="paranum">१०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="11"><hi rend="paranum">११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="12"><hi rend="paranum">१२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अब्भागतानासनकं अदासिं।</p>

<p rend="gathalast">अभिवादयिं अञ्‍जलिकं अकासिं, यथानुभावञ्‍च अदासि दानं॥</p>

<p rend="hangnum" n="13"><hi rend="paranum">१३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="P" n="0.0027"/> मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="14"><hi rend="paranum">१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="M" n="0.0023"/> ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">वेळुरियमय</hi>न्ति वेळुरियमणिमयं। वेळुरियमणि नाम विळूरपब्बतस्स विळूरगामस्स च अविदूरे उप्पज्‍जनकमणि। तस्स किर विळूरगामट्ठाने आकरो, विळूरस्स पन अविदूरे भवत्ता वेळुरियन्तेव पञ्‍ञायित्थ। तंसदिसवण्णनिभताय देवलोकेपिस्स तथेव नामं जातं यथा तं मनुस्सलोके लद्धनामवसेनेव देवलोके देवपुत्तानं। तं पन मयूरगीववण्णं वा होति, वायसपत्तवण्णं वा, सिनिद्धवेणुपत्तवण्णं वा। इध पन मयूरगीववण्णं वेदितब्बं। सेसं सब्बं पठमपीठविमाने वुत्तसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">दुतियपीठविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">३. ततियपीठविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीठं ते सोवण्णमय</hi>न्ति ततियपीठविमानं। तस्स वत्थु राजगहे समुट्ठितं। अञ्‍ञतरो किर <pb ed="V" n="0.0021"/> खीणासवत्थेरो राजगहे पिण्डाय चरित्वा भत्तं गहेत्वा उपकट्ठे काले भत्तकिच्‍चं कातुकामो एकं विवटद्वारगेहं उपसङ्कमि। तस्मिं पन गेहे गेहसामिनी इत्थी सद्धा पसन्‍ना थेरस्स आकारं सल्‍लक्खेत्वा ‘‘एथ, भन्ते, इध निसीदित्वा भत्तकिच्‍चं करोथा’’ति अत्तनो भद्दपीठं पञ्‍ञापेत्वा उपरि पीतवत्थं अत्थरित्वा निरपेक्खपरिच्‍चागवसेन अदासि, ‘‘इदं मे पुञ्‍ञं आयतिं सोवण्णपीठपटिलाभाय होतू’’ति पत्थनञ्‍च पट्ठपेसि। अथ थेरे तत्थ निसीदित्वा भत्तकिच्‍चं कत्वा पत्तं धोवित्वा उट्ठाय गच्छन्ते <pb ed="P" n="0.0028"/> ‘‘भन्ते, इदमासनं तुम्हाकंयेव परिच्‍चत्तं, मय्हं अनुग्गहत्थं परिभुञ्‍जथा’’ति आह। थेरो तस्सा अनुकम्पाय तं पीठं सम्पटिच्छित्वा सङ्घस्स दापेसि। सा अपरेन समयेन अञ्‍ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसभवने <pb ed="M" n="0.0024"/> निब्बत्तीतिआदि सब्बं पठमविमानवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="15"><hi rend="paranum">१५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीठं ते सोवण्णमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे,ओभाससि विज्‍जुरिवब्भकूटं॥</p>

<p rend="hangnum" n="16"><hi rend="paranum">१६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="17"><hi rend="paranum">१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="18"><hi rend="paranum">१८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="19"><hi rend="paranum">१९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अप्पस्स कम्मस्स फलं ममेदं, येनम्हि एवं जलितानुभावा।</p>

<p rend="gathalast">अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके॥</p>

<p rend="hangnum" n="20"><hi rend="paranum">२०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं विरजं भिक्खुं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gathalast">तस्स अदासहं पीठं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="21"><hi rend="paranum">२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="V" n="0.0022"/> मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ती च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="22"><hi rend="paranum">२२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="19"><hi rend="paranum">१९</hi><hi rend="dot">.</hi> यञ्‍च <pb ed="M" n="0.0025"/> <pb ed="P" n="0.0029"/> पन पञ्‍चमगाथायं <hi rend="bold">पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके</hi>तिआदि, एत्थ जाति-सद्दो अत्थेव सङ्खतलक्खणे ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’तिआदीसु (धातु॰ ७१)। अत्थि निकाये ‘‘निगण्ठा नाम समणजाती’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ३.७१)। अत्थि पटिसन्धियं ‘‘यं मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्तं उप्पन्‍नं, पठमं विञ्‍ञाणं पातुभूतं, तदुपादाय सावस्स जाती’’तिआदीसु (महाव॰ १२४)। अत्थि कुले ‘‘अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेना’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.३०३)। अत्थि पसुतियं ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३१; म॰ नि॰ ३.२०७)। अत्थि भवे ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२४४; म॰ नि॰ १.५३)। इधापि भवे एव दट्ठब्बो। तस्मा पुरिमाय जातिया पुरिमस्मिं भवे अनन्तरातीते पुरिमे अत्तभावेति अत्थो। भुम्मत्थे हिदं करणवचनं। <hi rend="bold">मनुस्सलोके</hi>ति मनुस्सलोकभवे, राजगहं सन्धाय वदति। ओकासलोको हि इध अधिप्पेतो, सत्तलोको पन ‘‘मनुस्सेसू’’ति इमिना वुत्तोयेव।</p>

<p rend="bodytext" n="20"><hi rend="paranum">२०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अद्दस</hi>न्ति अद्दक्खिं। <hi rend="bold">विरज</hi>न्ति विगतरागादिरजत्ता विरजं। <hi rend="bold">भिक्खु</hi>न्ति भिन्‍नकिलेसत्ता भिक्खुं, सब्बसो किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्‍नचित्तताय <hi rend="bold">विप्पसन्‍नं,</hi> अनाविलसङ्कप्पताय <hi rend="bold">अनाविलं</hi>। पुरिमं पुरिमञ्‍चेत्थ पदं पच्छिमस्स पच्छिमस्स कारणवचनं, विगतरागादिरजत्ता भिन्‍नकिलेसताय भिक्खुं, भिन्‍नकिलेसत्ता किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्‍नं, विप्पसन्‍नमनत्ता अनाविलन्ति। पच्छिमं पच्छिमं वा पदं पुरिमस्स पुरिमस्स कारणवचनं, विरजं भिक्खुगुणयोगतो। भिन्‍नकिलेसो हि भिक्खु। भिक्खुं विप्पसन्‍नभावतो। किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्‍नमानसो हि भिक्खु। विप्पसन्‍नं अनाविलसङ्कप्पभावतोति <pb ed="P" n="0.0030"/>। रागरजाभावेन वा ‘‘विरज’’न्ति वुत्तं, दोसकालुस्सियाभावेन ‘‘विप्पसन्‍न’’न्ति, मोहब्याकुलाभावेन ‘‘अनाविल’’न्ति। एवंभूतो परमत्थतो भिक्खु नाम होतीति ‘‘भिक्खु’’न्ति वुत्तं। <hi rend="bold">अदासह</hi>न्ति अदासिं अहं। <hi rend="bold">पीठ</hi>न्ति तदा मम सन्तिके विज्‍जमानं भद्दपीठं। <hi rend="bold">पसन्‍ना</hi>ति कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च पसन्‍नचित्ता। <hi rend="bold">सेहि पाणिभी</hi>ति अञ्‍ञं अनाणापेत्वा अत्तनो हत्थेहि उपनीय पीठं पञ्‍ञापेत्वा अदासिन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">एत्थ <pb ed="V" n="0.0023"/> च ‘‘विरजं भिक्खुं विप्पसन्‍नमनाविल’’न्ति इमिना खेत्तसम्पत्तिं दस्सेति, ‘‘पसन्‍ना’’ति इमिना चित्तसम्पत्तिं, ‘‘सेहि पाणिभी’’ति इमिना पयोगसम्पत्तिं। तथा <pb ed="M" n="0.0026"/> ‘‘पसन्‍ना’’ति इमिना सक्‍कच्‍चदानं अनुपहच्‍चदानन्ति च इमे द्वे दानगुणा दस्सिता, ‘‘सेहि पाणिभी’’ति इमिना सहत्थेन दानं अनुपविद्धदानन्ति इमे द्वे दानगुणा दस्सिता, पीतवत्थस्स अत्थरणेन निसीदनकालञ्‍ञुताय चित्तिं कत्वा दानं कालेन दानन्ति इमे द्वे दानगुणा दस्सिताति वेदितब्बा। सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">ततियपीठविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">४. चतुत्थपीठविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीठं ते वेळुरियमय</hi>न्ति चतुत्थपीठविमानं। इमस्सापि वत्थु राजगहे समुट्ठितं, तं दुतियविमाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। नीलवत्थेन हि अत्थरित्वा पीठस्स दिन्‍नत्ता इमिस्सापि विमानं वेळुरियमयं निब्बत्तं। सेसं पठमविमाने वुत्तसदिसं। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="23"><hi rend="paranum">२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीठं ते वेळुरियमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्‍जुरिवब्भकूटं॥</p>

<p rend="hangnum" n="24"><hi rend="paranum">२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="25"><hi rend="paranum">२५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="26"><hi rend="paranum">२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="P" n="0.0031"/> देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="27"><hi rend="paranum">२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अप्पस्स <pb ed="M" n="0.0027"/> कम्मस्स फलं ममेदं, येनम्हि एवं जलितानुभावा।</p>

<p rend="gathalast">अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके॥</p>

<p rend="hangnum" n="28"><hi rend="paranum">२८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं <pb ed="V" n="0.0024"/> विरजं भिक्खुं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gathalast">तस्स अदासहं पीठं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="29"><hi rend="paranum">२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="30"><hi rend="paranum">३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">एत्थापि हि नीलवत्थेन अत्थरित्वा पीठस्स दिन्‍नत्ता इमिस्सापि विमानं वेळुरियमयं निब्बत्तं। तेनेवेत्थ ‘‘पीठं ते वेळुरियमय’’न्ति आदितो आगतं। सेसं ततियसदिसमेवाति तत्थ वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="centre">चतुत्थपीठविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">५. कुञ्‍जरविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कुञ्‍जरो ते वरारोहो</hi>ति कुञ्‍जरविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। अथेकदिवसं राजगहनगरे नक्खत्तं घोसितं। नागरा वीथियो सोधेत्वा वालुकं ओकिरित्वा लाजपञ्‍चमकानि पुप्फानि विप्पकिरिंसु, गेहद्वारे गेहद्वारे कदलियो च पुण्णघटे च ठपेसुं, यथाविभवं नानाविरागवण्णविचित्ता धजपटाकादयो <pb ed="M" n="0.0028"/> उस्सापेसुं, सब्बो जनो अत्तनो अत्तनो विभवानुरूपं सुमण्डितपसाधितो नक्खत्तकीळं कीळि, सकलनगरं देवनगरं विय अलङ्कतपटियत्तं अहोसि। अथ बिम्बिसारमहाराजा पुब्बचारित्तवसेन <pb ed="P" n="0.0032"/> महाजनस्स चित्तानुरक्खणत्थञ्‍च अत्तनो राजभवनतो निक्खमित्वा महन्तेन परिवारेन महता राजानुभावेन उळारेन सिरिसोभग्गेन नगरं पदक्खिणं करोति।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन राजगहवासिनी एका कुलधीता रञ्‍ञो तं विभवसम्पत्तिं सिरिसोभग्गं राजानुभावञ्‍च पस्सित्वा अच्छरियब्भुतचित्तजाता ‘‘अयं देविद्धिसदिसा विभवसम्पत्ति कीदिसेन नु खो कम्मुना लब्भती’’ति पण्डितसम्मते पुच्छि। ते तस्सा कथेसुं ‘‘भद्दे, पुञ्‍ञकम्मं नाम चिन्तामणिसदिसं कप्परुक्खसदिसं, खेत्तसम्पत्तिया चित्तसम्पत्तिया च सति यं <pb ed="V" n="0.0025"/> यं पत्थेत्वा करोति, तं तं निप्फादेतियेव। अपिच आसनदानेन उच्‍चाकुलीनता होति, अन्‍नदानेन बलसम्पत्तिपटिलाभो, वत्थदानेन वण्णसम्पत्तिपटिलाभो, यानदानेन सुखविसेसपटिलाभो, दीपदानेन चक्खुसम्पत्तिपटिलाभो, आवासदानेन सब्बसम्पत्तिपटिलाभो होती’’ति। सा तं सुत्वा ‘‘देवसम्पत्ति इतो उळारा होति मञ्‍ञे’’ति तत्थ चित्तं ठपेत्वा पुञ्‍ञकिरियाय अतिविय उस्साहजाता अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">मातापितरो चस्सा अहतं वत्थयुगं नवपीठं एकं पदुमकलापं सप्पिमधुसक्खरा तण्डुलखीरानि च परिभोगत्थाय पेसेसुं। सा तानि दिस्वा ‘‘अहञ्‍च दानं दातुकामा, अयञ्‍च मे देय्यधम्मो लद्धो’’ति तुट्ठमानसा दुतियदिवसे दानं सज्‍जेन्ती अप्पोदकमधुपायासं सम्पादेत्वा, तस्स परिवारभावेन अञ्‍ञम्पि बहुं खादनीयभोजनीयं पटियादेत्वा दानग्गे गन्धपरिभण्डं कत्वा विकसितपदुमपत्तकिञ्‍जक्खकेसरोपसोभितेसु पदुमेसु आसनं पञ्‍ञापेत्वा, अहतेन सेतवत्थेन अत्थरित्वा आसनस्स चतुन्‍नं पादानं उपरि चत्तारि पदुमानि मालागुळञ्‍च ठपेत्वा, आसनस्स उपरि वितानं बन्धित्वा मालादामओलम्बकदामानि ओलम्बित्वा, आसनस्स समन्ततो भूमिं सकेसरेहि पदुमपत्तेहि <pb ed="P" n="0.0033"/> सब्बसन्थरं <pb ed="M" n="0.0029"/> सन्थरित्वा ‘‘दक्खिणेय्ये आगते पूजेस्सामी’’ति पुप्फपूरितं चङ्कोटकं एकमन्ते ठपेसि।</p>

<p rend="bodytext">अथेवं कतदानूपकरणसंविधाना सीसंन्हाता सुद्धवत्थनिवत्था सुद्धुत्तरासङ्गा वेलं सल्‍लक्खेत्वा एकं दासिं आणापेसि ‘‘गच्छ जे, अम्हाकं तादिसं दक्खिणेय्यं परियेसाही’’ति। तेन च समयेन आयस्मा सारिपुत्तो सहस्सथविकं निक्खिपन्तो विय राजगहे पिण्डाय चरन्तो अन्तरवीथिं पटिपन्‍नो होति। अथ सा दासी थेरं वन्दित्वा आह ‘‘भन्ते, तुम्हाकं पत्तं मे देथा’’ति। ‘‘एकिस्सा उपासिकाय अनुग्गहत्थं इतो एथा’’ति च आह। थेरो तस्सा पत्तं अदासि। सा थेरं गेहं पवेसेसि। अथ सा इत्थी थेरस्स पच्‍चुग्गमनं कत्वा आसनं दस्सेत्वा ‘‘निसीदथ, भन्ते, इदमासनं पञ्‍ञत्त’’न्ति वत्वा थेरे तत्थ निसिन्‍ने सकेसरेहि पदुमपत्तेहि थेरं पूजयमाना आसनस्स समन्ततो ओकिरित्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सप्पिमधुसक्खरासम्मिस्सेन अप्पोदकमधुपायासेन परिविसि। परिविसन्ती च ‘‘इमस्स मे पुञ्‍ञस्सानुभावेन दिब्बगजकूटागारपल्‍लङ्कसोभिता दिब्बसम्पत्तियो होन्तु, सब्बासु पवत्तीसु पदुमा नाम मा विगता होन्तू’’ति पत्थनं अकासि। पुन थेरे कतभत्तकिच्‍चे पत्तं धोवित्वा सप्पिमधुसक्खराहि पूरेत्वा पल्‍लङ्के अत्थतं साटकं चुम्बटकं कत्वा थेरस्स हत्थे ठपेत्वा थेरे च अनुमोदनं कत्वा पक्‍कमन्ते द्वे पुरिसे आणापेसि ‘‘थेरस्स हत्थे पत्तं इमञ्‍च पल्‍लङ्कं विहारं नेत्वा थेरस्स निय्यातेत्वा आगच्छथा’’ति। ते तथा अकंसु।</p>

<p rend="bodytext">सा <pb ed="V" n="0.0026"/> अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने योजनसतुब्बेधे कनकविमाने निब्बत्ति अच्छरासहस्सपरिवारा। पत्थनावसेन चस्सा पञ्‍चयोजनुब्बेधो पदुममालालङ्कतो <pb ed="P" n="0.0034"/> समन्ततो पदुमपत्तकिञ्‍जक्खकेसरोपसोभितो मनुञ्‍ञदस्सनो सुखसम्फस्सो विविधरतनरंसिजालसमुज्‍जलहेमाभरणविभूसितो गजवरो निब्बत्ति। तस्सूपरि यथावुत्तसोभातिसययुत्तो योजनिको कनकपल्‍लङ्को निब्बत्ति। सा दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती अन्तरन्तरा तं कुञ्‍जरविमानस्स उपरि रतनविचित्तं पल्‍लङ्कं अभिरुय्ह महता देवतानुभावेन नन्दनवनं गच्छति। अथेकस्मिं उस्सवदिवसे देवतासु यथासकं दिब्बानुभावेन उय्यानकीळनत्थं <pb ed="M" n="0.0030"/> नन्दनवनं गच्छन्तीसूतिआदिना सब्बं पठमपीठविमानवण्णनायं आगतसदिसं, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। इध पन थेरो –</p>

<p rend="hangnum" n="31"><hi rend="paranum">३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कुञ्‍जरो ते वरारोहो, नानारतनकप्पनो।</p>

<p rend="gathalast">रुचिरो थामवा जवसम्पन्‍नो, आकासम्हि समीहति॥</p>

<p rend="hangnum" n="32"><hi rend="paranum">३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदुमि पद्मपत्तक्खि, पद्मुप्पलजुतिन्धरो।</p>

<p rend="gathalast">पद्मचुण्णाभिकिण्णङ्गो, सोण्णपोक्खरमालधा॥</p>

<p rend="hangnum" n="33"><hi rend="paranum">३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदुमानुसटं मग्गं, पद्मपत्तविभूसितं।</p>

<p rend="gathalast">ठितं वग्गु मनुग्घाती, मितं गच्छति वारणो॥</p>

<p rend="hangnum" n="34"><hi rend="paranum">३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्स पक्‍कममानस्स, सोण्णकंसा रतिस्सरा।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="35"><hi rend="paranum">३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्स नागस्स खन्धम्हि, सुचिवत्था अलङ्कता।</p>

<p rend="gathalast">महन्तं अच्छरासङ्घं, वण्णेन अतिरोचसि॥</p>

<p rend="hangnum" n="36"><hi rend="paranum">३६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दानस्स <pb ed="P" n="0.0035"/> ते इदं फलं, अथो सीलस्स वा पन।</p>

<p rend="gathalast">अथो अञ्‍जलिकम्मस्स, तं मे अक्खाहि पुच्छिता’’ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext" n="31"><hi rend="paranum">३१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">कुञ्‍जरो ते वरारोहो</hi>ति कुञ्‍जे गिरितटे रमति अभिरमति, तत्थ वा रवति कोञ्‍चनादं नदन्तो विचरति। कुं वा पथविं तदभिघातेन जरयतीति कुञ्‍जरो, गिरिचरादिभेदो मनुस्सलोके हत्थी, अयं पन कीळनकाले कुञ्‍जरसदिसताय एवं वुत्तो। आरुय्हतीति <pb ed="V" n="0.0027"/> आरोहो, आरोहनीयोति अत्थो। वरो अग्गो सेट्ठो आरोहोति <pb ed="M" n="0.0031"/> वरारोहो, उत्तमयानन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">नानारतनकप्पनो</hi>ति नानाविधानि रतनानि एतेसन्ति नानारतना, कुम्भालङ्कारादिहत्थालङ्कारा। तेहि विहितो कप्पन्‍नो सन्‍नाहो यस्स सो नानारतनकप्पनो। रुचिं अभिरतिं देतीति <hi rend="bold">रुचिरो,</hi> मनुञ्‍ञोति अत्थो। <hi rend="bold">थामवा</hi>ति थिरो, बलवाति अत्थो। <hi rend="bold">जवसम्पन्‍नो</hi>ति सम्पन्‍नजवो, सीघजवोति वुत्तं होति। <hi rend="bold">आकासम्हि समीहती</hi>ति आकासे अन्तलिक्खे सम्मा ईहति, आरुळ्हानं खोभं अकरोन्तो चरति गच्छतीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="32"><hi rend="paranum">३२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पदुमी</hi>ति पदुमसमानवण्णताय ‘‘पदुम’’न्ति लद्धनामेन कुम्भवण्णेन समन्‍नागतत्ता पदुमी। <hi rend="bold">पद्मपत्तक्खी</hi>ति कमलदलसदिसनयने, आलपनमेतं तस्सा देवताय। <hi rend="bold">पद्मुप्पलजुतिन्धरो</hi>ति दिब्बपदुमुप्पलमालालङ्कतसरीरताय तहं तहं विप्फुरन्तं विज्‍जोतमानं पदुमुप्पलजुतिं धारेतीति पदुमुप्पलजुतिन्धरो। <hi rend="bold">पद्मचुण्णाभिकिण्णङ्गो</hi>ति <pb ed="P" n="0.0036"/> पदुमपत्तकिञ्‍जक्खकेसरेहि समन्ततो ओकिण्णगत्तो। <hi rend="bold">सोण्णपोक्खरमालधा</hi>ति हेममयकमलमालाभारी।</p>

<p rend="bodytext" n="33"><hi rend="paranum">३३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पदुमानुसटं मग्गं पद्मपत्तविभूसित</hi>न्ति हत्थिनो पदनिक्खेपे पदनिक्खेपे तस्स पादं सन्धारेन्तेहि महन्तेहि पदुमेहि अनुसटं विप्पकिण्णं, नानाविरागवण्णेहि तेसंयेव च पत्तेहि इतो चितो च परिब्भमन्तेहि विसेसतो मण्डितताय विभूसितं मग्गं गच्छतीति योजना। <hi rend="bold">ठित</hi>न्ति इदं मग्गविसेसनं, पदुमपत्तविभूसितं हुत्वा ठितं मग्गन्ति अत्थो। <hi rend="bold">वग्गू</hi>ति चारु, किरियाविसेसनञ्‍चेतं, म-कारो पदसन्धिकरो। <hi rend="bold">अनुग्घाती</hi>ति न उग्घाति, अत्तनो उपरि निसिन्‍नानं ईसकम्पि खोभं अकरोन्तोति अत्थो। <hi rend="bold">मित</hi>न्ति निम्मितं, निक्खेपपदं वीतिक्‍कमन्ति अत्थो। अयञ्हेत्थ अत्थो ‘‘वग्गु चारु पदनिक्खेपं कत्वा गच्छती’’ति। <hi rend="bold">मित</hi>न्ति वा परिमितं पमाणयुत्तं, नातिसीघं, नातिसणिकन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">वारणो</hi>ति हत्थी। सो हि पच्‍चत्थिकवारणतो गमनपरिक्‍किलेसवारणतो च ‘‘वारणो’’ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext" n="34"><hi rend="paranum">३४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तस्स</hi> <pb ed="M" n="0.0032"/> <hi rend="bold">पक्‍कममानस्स, सोण्णसंका रतिस्सरा</hi>ति तस्स यथावुत्तस्स कुञ्‍जरस्स गच्छन्तस्स सोण्णकंसा सुवण्णमया घण्टा रतिस्सरा रमणीयसद्दा मनुञ्‍ञनिग्घोसा ओलम्बन्तीति अधिप्पायो। तस्स हि कुञ्‍जरस्स उभोसु पस्सेसु महाकोलम्बप्पमाणा मणिमुत्तादिखचिता हेममया अनेकसता महन्तियो घण्टा तहं तहं ओलम्बमाना पचलन्ति, यतो छेकेन गन्धब्बकेन पयुत्तवादिततो अतिविय मनोहरसद्दो निच्छरति <pb ed="P" n="0.0037"/>। तेनाह <hi rend="bold">‘‘तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा’’</hi>ति। तस्सत्थो – यथा नाम आततं विततं आततविततं घनं सुसिरन्ति एवं पञ्‍चङ्गिके तूरिये कुसलेहि वादियमाने ठानुप्पत्तिया मन्दतारविभागं <pb ed="V" n="0.0028"/> दस्सेन्तेन गायन्तेन समीरितो वादितसरो वग्गु रजनीयो निग्घोसो सुय्यति, एवं तेसं सोवण्णकंसानं तपनीयघण्टानं निग्घोसो सुय्यतीति।</p>

<p rend="bodytext" n="35"><hi rend="paranum">३५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नागस्सा</hi>ति हत्थिनागस्स। <hi rend="bold">महन्त</hi>न्ति सम्पत्तिमहत्तेनापि सङ्ख्यामहत्तेनापि महन्तं। <hi rend="bold">अच्छरासङ्घ</hi>न्ति देवकञ्‍ञासमूहं। <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति रूपेन।</p>

<p rend="bodytext" n="36"><hi rend="paranum">३६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दानस्सा</hi>ति दानमयपुञ्‍ञस्स। <hi rend="bold">सीलस्सा</hi>ति कायिकसंवरादिसंवरसीलस्स। वा-सद्दो अवुत्तविकप्पनत्थो। तेन अभिवादनादिं अवुत्तं चारित्तसीलं सङ्गण्हाति।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता पञ्हं विस्सज्‍जेसि, तमत्थं दस्सेतुं –</p>

<p rend="hangnum" n="37"><hi rend="paranum">३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अयं गाथा धम्मसङ्गाहकेहि वुत्ता, तस्सा अत्थो हेट्ठा वुत्तो एव।</p>

<p rend="hangnum" n="38"><hi rend="paranum">३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दिस्वान गुणसम्पन्‍नं, झायिं झानरतं सतं।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं पुप्फाभिकिण्णं, आसनं दुस्ससन्थतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="39"><hi rend="paranum">३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपड्ढं पद्ममालाहं, आसनस्स समन्ततो।</p>

<p rend="gathalast">अब्भोकिरिस्सं पत्तेहि, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="40"><hi rend="paranum">४०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्स <pb ed="P" n="0.0038"/> कम्मकुसलस्स, इदं मे ईदिसं फलं।</p>

<p rend="gathalast">सक्‍कारो गरुकारो च, देवानं अपचिता अहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="41"><hi rend="paranum">४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यो <pb ed="M" n="0.0033"/> वे सम्माविमुत्तानं, सन्तानं ब्रह्मचारिनं।</p>

<p rend="gathalast">पसन्‍नो आसनं दज्‍जा, एवं नन्दे यथा अहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="42"><hi rend="paranum">४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्मा हि अत्तकामेन, महत्तमभिकङ्खता।</p>

<p rend="gathalast">आसनं दातब्बं होति, सरीरन्तिमधारिन’’न्ति॥ – देवताय वुत्तगाथा।</p>

<p rend="bodytext" n="38"><hi rend="paranum">३८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="V" n="0.0029"/> <hi rend="bold">गुणसम्पन्‍न</hi>न्ति सब्बेहि सावकगुणेहि समन्‍नागतं, तेहि वा परिपुण्णं। एतेन सावकपारमिञाणस्स मत्थकप्पत्तिं दस्सेति। <hi rend="bold">झायि</hi>न्ति आरम्मणूपनिज्झानं लक्खणूपनिज्झानन्ति दुविधेनापि झानेन झायनसीलं, तेन वा झापेतब्बं सब्बसंकिलेसपक्खं झापेत्वा ठितं। ततो एव झाने रतन्ति <hi rend="bold">झानरतं। सत</hi>न्ति समानं, सन्तं वा, सप्पुरिसन्ति अत्थो। <hi rend="bold">पुप्फाभिकिण्ण</hi>न्ति पुप्फेहि अभिकिण्णं, कमलदलेहि अभिप्पकिण्णन्ति अत्थो। <hi rend="bold">दुस्ससन्थत</hi>न्ति वत्थेन उपरि अत्थतं।</p>

<p rend="bodytext" n="39"><hi rend="paranum">३९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपड्ढं पद्ममालाह</hi>न्ति उपड्ढं पदुमपुप्फं अहं। <hi rend="bold">आसनस्स समन्ततो</hi>ति थेरेन निसिन्‍नस्स आसनस्स समन्ता भूमियं। <hi rend="bold">अब्भोकिरिस्स</hi>न्ति अभिओकिरिं अभिप्पकिरिं। कथं? <hi rend="bold">पत्तेही</hi>ति, तस्स उपड्ढपदुमस्स विसुं विसुं कतेहि पत्तेहि पुप्फवस्साभिवस्सनकनियामेन ओकिरिन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="40"><hi rend="paranum">४०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इदं मे ईदिसं फल</hi>न्ति इमिना ‘‘कुञ्‍जरो ते वरारोहो’’तिआदिना थेरेन गहितं अग्गहितञ्‍च आयुयससुखरूपादिभेदं <pb ed="P" n="0.0039"/> अत्तनो दिब्बसम्पत्तिं एकतो दस्सेत्वा पुनपि थेरेन अग्गहितमेव अत्तनो आनुभावसम्पत्तिं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘सक्‍कारो गरुकारो’’</hi>तिआदिमाह। तेन ‘‘न केवलं भन्ते तुम्हेहि यथावुत्तमेव इध मय्हं पुञ्‍ञफलं, अपिच खो इदं दिब्बं आधिपतेय्यम्पी’’ति दस्सेति। तत्थ <hi rend="bold">सक्‍कारो</hi>ति आदरकिरिया, देवेहि अत्तनो सक्‍कातब्बताति अत्थो। तथा <hi rend="bold">गरुकारो</hi>ति गरुकातब्बता। <hi rend="bold">देवान</hi>न्ति देवेहि। <hi rend="bold">अपचिता</hi>ति पूजिता।</p>

<p rend="bodytext" n="41"><hi rend="paranum">४१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सम्माविमुत्तान</hi>न्ति सुट्ठु विमुत्तानं सब्बसंकिलेसप्पहायीनं। <hi rend="bold">सन्तान</hi>न्ति सन्तकायवचीमनोकम्मानं साधूनं। मग्गब्रह्मचरियस्स च सासनब्रह्मचरियस्स च चिण्णत्ता <hi rend="bold">ब्रह्मचारिनं। पसन्‍नो आसनं दज्‍जा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0034"/> कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च पसन्‍नमानसो हुत्वा यदि आसनमत्तम्पि ददेय्य। <hi rend="bold">एवं नन्दे यथा अह</hi>न्ति यथा अहं तेन आसनदानेन एतरहि नन्दामि मोदामि, एवमेव अञ्‍ञोपि नन्देय्य मोदेय्य।</p>

<p rend="bodytext" n="42"><hi rend="paranum">४२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तस्मा</hi>ति तेन कारणेन। <hi rend="bold">हि</hi>-सद्दो निपातमत्तं। <hi rend="bold">अत्तकामेना</hi>ति अत्तनो हितकामेन। यो हि अत्तनो हितावहं कम्मं करोति, न अहितावहं, सो अत्तकामो। <hi rend="bold">महत्त</hi>न्ति विपाकमहत्तं। <hi rend="bold">सरीरन्तिमधारिन</hi>न्ति अन्तिमं देहं धारेन्तानं, खीणासवानन्ति अत्थो। अयञ्हेत्थ अत्थो – यस्मा अरहतं आसनदानेन अहं एवं दिब्बसम्पत्तिया मोदामि, तस्मा अञ्‍ञेनापि <pb ed="V" n="0.0030"/> अत्तनो अभिवुद्धिं पत्थयमानेन अन्तिमसमुस्सये ठितानं आसनं दातब्बं, नत्थि तादिसं पुञ्‍ञन्ति दस्सेति। तेसं वुत्तसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">कुञ्‍जरविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">६. पठमनावाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुवण्णच्छदनं</hi> <pb ed="P" n="0.0040"/> <hi rend="bold">नाव</hi>न्ति नावाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति सावत्थियं विहरन्ते सोळसमत्ता भिक्खू अञ्‍ञतरस्मिं गामकावासे वसित्वा वुत्थवस्सा ‘‘भगवन्तं पस्सिस्साम, धम्मञ्‍च सुणिस्सामा’’ति सावत्थिं उद्दिस्स गिम्हसमये अद्धानमग्गं पटिपन्‍ना, अन्तरामग्गे च निरुदको कन्तारो, ते च तत्थ घम्माभितत्ता किलन्ता तसिता पानीयं अलभमाना अञ्‍ञतरस्स गामस्स अविदूरेन गच्छन्ति। तत्थ अञ्‍ञतरा इत्थी उदकभाजनं गहेत्वा उदकत्थाय उदपानाभिमुखी गच्छति। अथ ते भिक्खू तं दिस्वा ‘‘यत्थायं इत्थी गच्छति, तत्थ गते पानीयं लद्धुं सक्‍का’’ति पिपासापरेता तंदिसाभिमुखा गन्त्वा उदपानं दिस्वा तस्सा अविदूरे अट्ठंसु। सा इत्थी ततो उदकं गहेत्वा निवत्तितुकामा ते भिक्खू दिस्वा ‘‘इमे अय्या उदकेन अत्थिका पिपासिता’’ति ञत्वा गरुचित्तीकारं उपट्ठपेत्वा उदकेन निमन्तेसि। ते पत्तथविकतो परिस्सावनं नीहरित्वा परिस्सावेत्वा यावदत्थं पानीयं पिवित्वा हत्थपादे सीतले कत्वा तस्सा इत्थिया पानीयदाने अनुमोदनं वत्वा अगमंसु।</p>

<p rend="bodytext">सा <pb ed="M" n="0.0035"/> तं पुञ्‍ञं हदये ठपेत्वा अन्तरन्तरा अनुस्सरन्ती अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति। तस्सा पुञ्‍ञानुभावेन कप्परुक्खोपसोभितं महन्तं विमानं उप्पज्‍जि। तं विमानं परिक्खिपित्वा मुत्तजालरजतविभूसिता विय सिकतावकिण्णपण्डरपुलिनतटा मणिक्खन्धनिम्मलसलिलवाहिनी <pb ed="P" n="0.0041"/> सरिता। तस्सा उभोसु तीरेसु उय्यानविमानद्वारे च महती पोक्खरणी पञ्‍चवण्णपदुमसण्डमण्डिता सह सुवण्णनावाय निब्बत्ति। सा तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती नावाय कीळन्ती लळन्ती विचरति। अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं चरन्तो तं देवधीतरं नावाय कीळन्तिं दिस्वा ताय कतपुञ्‍ञकम्मं पुच्छन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="43"><hi rend="paranum">४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुवण्णच्छदनं नावं, नारि आरुय्ह तिट्ठसि।</p>

<p rend="gathalast">ओगाहसि पोक्खरणिं, पद्मं छिन्दसि पाणिना॥</p>

<p rend="hangnum" n="44"><hi rend="paranum">४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन <pb ed="V" n="0.0031"/> तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="45"><hi rend="paranum">४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext">ततो थेरेन पुट्ठाय देवताय विस्सज्‍जिताकारं दस्सेतुं सङ्गीतिकारेहि –</p>

<p rend="hangnum" n="46"><hi rend="paranum">४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अयं गाथा वुत्ता।</p>

<p rend="hangnum" n="47"><hi rend="paranum">४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">दिस्वान भिक्खू तसिते किलन्ते, उट्ठाय पातुं उदकं अदासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="48"><hi rend="paranum">४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यो <pb ed="M" n="0.0036"/> वे किलन्तान पिपासितानं, उट्ठाय पातुं उदकं ददाति।</p>

<p rend="gathalast">सीतोदका तस्स भवन्ति नज्‍जो, पहूतमल्या बहुपुण्डरीका॥</p>

<p rend="hangnum" n="49"><hi rend="paranum">४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तं आपगा अनुपरियन्ति सब्बदा, सीतोदका वालुकसन्थता नदी।</p>

<p rend="gathalast">अम्बा <pb ed="P" n="0.0042"/> च साला तिलका च जम्बुयो, उद्दालका पाटलियो च फुल्‍ला॥</p>

<p rend="hangnum" n="50"><hi rend="paranum">५०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तंभूमिभागेहि उपेतरूपं, विमानसेट्ठं भुस सोभमानं।</p>

<p rend="gathalast">तस्सीध कम्मस्स अयं विपाको, एतादिसं पुञ्‍ञकता लभन्ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="51"><hi rend="paranum">५१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="52"><hi rend="paranum">५२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="V" n="0.0032"/> ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अयं देवताय विस्सज्‍जिताकारो।</p>

<p rend="bodytext" n="43"><hi rend="paranum">४३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">सुवण्णच्छदन</hi>न्ति विचित्तभित्तिविरचनेहि रत्तसुवण्णमयेहि उभोहि पस्सेहि पटिच्छादितब्भन्तरताय चेव नानारतनसमुज्‍जलितेन कनकमयालङ्कारेन उपरि छादितताय च सुवण्णच्छदनं। <hi rend="bold">नाव</hi>न्ति पोतं। सो हि ओरतो पारं पवति गच्छतीति पोतो, सत्ते नेतीति नावाति च वुच्‍चति। <hi rend="bold">नारी</hi>ति तस्सा देवधीताय आलपनं। नरति नेतीति नरो, पुरिसो। यथा हि पठमपकतिभूतो सत्तो इतराय पकतिया सेट्ठत्थेन पुरि सेतीति ‘‘पुरिसो’’ति वुच्‍चति, एवं नयनट्ठेन <pb ed="M" n="0.0037"/> ‘‘नरो’’ति। पुत्तभातुभूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं पितुट्ठाने तिट्ठति, पगेव भत्तुभूतो। नरस्स एसाति नारी, अयञ्‍च समञ्‍ञा मनुस्सित्थीसु पवत्ता रुळ्हिवसेन इतरासुपि तथा वुच्‍चति। <hi rend="bold">ओगाहसि पोक्खरणि</hi>न्ति सतिपि रत्तुप्पलनीलुप्पलादिके बहुविधे रतनमये जलजकुसुमे पोक्खरसङ्खातानं दिब्बपदुमानं तत्थ येभुय्येन अत्थिताय ‘‘पोक्खरणी’’ति लद्धनामं दिब्बसरं जलविहाररतिया अनुपविससि <pb ed="P" n="0.0043"/>। <hi rend="bold">पद्मं छिन्दसि पाणिना</hi>ति रजतमयनाळं पदुमरागरतनमयपत्तसङ्घातं कनकमयकण्णिकाकिञ्‍जक्खकेसरं दिब्बकमलं लीलारविन्दं कत्तुकामताय तव हत्थेन भञ्‍जसि।</p>

<p rend="bodytext" n="47"><hi rend="paranum">४७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तसिते</hi>ति पिपासिते। <hi rend="bold">किलन्ते</hi>ति ताय पिपासाय अद्धानपरिस्समेन च किलन्तकाये। <hi rend="bold">उट्ठाया</hi>ति उट्ठानवीरियं कत्वा, आलसियं अनापज्‍जित्वाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="48"><hi rend="paranum">४८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">यो वे</hi>तिआदिना यथा अहं, एवं अञ्‍ञेपि आयतनगतेन उदकदानपुञ्‍ञेन एतादिसं फलं पटिलभन्तीति दिट्ठेन अदिट्ठस्स अनुमानविधिं दस्सेन्ती थेरेन पुट्ठमत्थं साधारणतो विस्सज्‍जेति। तत्थ <hi rend="bold">तस्सा</hi>ति <hi rend="bold">त</hi>न्ति च यथावुत्तपुञ्‍ञकारिनं पच्‍चामसति।</p>

<p rend="bodytext" n="49"><hi rend="paranum">४९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अनुपरियन्ती</hi>ति अनुरूपवसेन परिक्खिपन्ति। तस्स वसनट्ठानपरिक्खिपनेन सोपि परिक्खित्तो नाम होति। <hi rend="bold">तिलका</hi>ति बन्धुजीवकपुप्फसदिसपुप्फा एका रुक्खजाति। <hi rend="bold">उद्दालका</hi>ति वातघातका, ये ‘‘राजरुक्खा’’तिपि वुच्‍चन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="50"><hi rend="paranum">५०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तंभूमिभागेही</hi>ति तादिसेहि भूमिभागेहि, यथावुत्तपोक्खरणीनदीउय्यानवन्तेहि भूमिपदेसेहीति <pb ed="V" n="0.0033"/> अत्थो। <hi rend="bold">उपेतरूप</hi>न्ति पासंसियभावेन उपेतं, तेसं पोक्खरणीआदीनं वसेन रमणीयसन्‍निवेसन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">भुस सोभमान</hi>न्ति भुसं अतिविय विरोचमानं विमानसेट्ठं लभन्तीति योजना। सेसं वुत्तनयमेवाति।</p>

<p rend="centre">पठमनावाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">७. दुतियनावाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुवण्णच्छदनं</hi> <pb ed="M" n="0.0038"/> <hi rend="bold">नाव</hi>न्ति दुतियनावाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति <pb ed="P" n="0.0044"/> सावत्थियं विहरन्ते अञ्‍ञतरो खीणासवत्थेरो उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय गामकावासे वस्सं उपगन्तुकामो सावत्थितो तं गामं उद्दिस्स पच्छाभत्तं अद्धानमग्गपटिपन्‍नो, मग्गपरिस्समेन किलन्तो तसितो अन्तरामग्गे अञ्‍ञतरं गामं सम्पत्तो, बहिगामे तादिसं छायूदकसम्पन्‍नट्ठानं अपस्सन्तो परिस्समेन च अभिभुय्यमानो चीवरं पारुपित्वा गामं पविसित्वा धुरगेहस्सेव द्वारे अट्ठासि। तत्थ अञ्‍ञतरा इत्थी थेरं पस्सित्वा ‘‘कुतो, भन्ते, आगतत्था’’ति पुच्छित्वा मग्गपरिस्समं पिपासितभावञ्‍च ञत्वा ‘‘एथ, भन्ते’’ति गेहं पवेसेत्वा ‘‘इध निसीदथा’’ति आसनं पञ्‍ञापेत्वा अदासि। तत्थ निसिन्‍ने पादोदकं पादब्भञ्‍जनतेलञ्‍च दत्वा तालवण्टं गहेत्वा बीजि। परिळाहे वूपसन्ते मधुरं सीतलं सुगन्धं पानकं योजेत्वा अदासि। थेरो तं पिवित्वा पटिप्पस्सद्धकिलमथो अनुमोदनं कत्वा पक्‍कामि। सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्तीति सब्बं अनन्तरविमानसदिसन्ति वेदितब्बं। गाथासुपि अपुब्बं नत्थि। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="53"><hi rend="paranum">५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुवण्णच्छदनं नावं, नारि आरुय्ह तिट्ठसि।</p>

<p rend="gathalast">ओगाहसि पोक्खरणिं, पद्मं छिन्दसि पाणिना॥</p>

<p rend="hangnum" n="54"><hi rend="paranum">५४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="55"><hi rend="paranum">५५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="56"><hi rend="paranum">५६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="V" n="0.0034"/> देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="57"><hi rend="paranum">५७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं <pb ed="M" n="0.0039"/> मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">दिस्वान भिक्खुं तसितं किलन्तं, उट्ठाय पातुं उदकं अदासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="58"><hi rend="paranum">५८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यो <pb ed="P" n="0.0045"/> वे किलन्तस्स पिपासितस्स, ट्ठाय पातुं उदकं ददाति।</p>

<p rend="gathalast">सीतोदका तस्स भवन्ति नज्‍जो, पहूतमल्या बहुपुण्डरीका॥</p>

<p rend="hangnum" n="59"><hi rend="paranum">५९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तं आपगा अनुपरियन्ति सब्बदा, सीतोदका वालुकसन्थता नदी।</p>

<p rend="gathalast">अम्बा च साला तिलका च जम्बुयो, उद्दालका पाटलियो च फुल्‍ला॥</p>

<p rend="hangnum" n="60"><hi rend="paranum">६०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तंभूमिभागेहि उपेतरूपं, विमानसेट्ठं भुस सोभमानं।</p>

<p rend="gathalast">तस्सीध कम्मस्स अयं विपाको, एतादिसं पुञ्‍ञकता लभन्ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="61"><hi rend="paranum">६१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="62"><hi rend="paranum">६२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">अत्थवण्णनासुपि इध एकोव थेरोति अपुब्बं नत्थि।</p>

<p rend="centre">दुतियनावाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">८. ततियनावाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुवण्णच्छदनं</hi> <pb ed="M" n="0.0040"/> <hi rend="bold">नाव</hi>न्ति ततियनावाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा जनपदचारिकं चरन्तो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं कोसलजनपदे येन थूणं नाम ब्राह्मणगामो तदवसरि। अस्सोसुं खो थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका ‘‘समणो किर गोतमो अम्हाकं गामखेत्तं अनुप्पत्तो’’ति <pb ed="V" n="0.0035"/>। अथ थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका अप्पसन्‍ना मिच्छादिट्ठिका मच्छेरपकता ‘‘सचे समणो गोतमो इमं गामं पविसित्वा द्वीहतीहं वसेय्य, सब्बं इमं जनं अत्तनो वचने पतिट्ठपेय्य, ततो ब्राह्मणधम्मो <pb ed="P" n="0.0046"/> पतिट्ठं न लभेय्या’’ति तत्थ भगवतो अवासाय परिसक्‍कन्ता नदीतित्थेसु ठपितनावायो अपनेसुं, सेतुसङ्कमनानि च अवलञ्‍जे अकंसु, तथा पपामण्डपादीनि, एकं उदपानं ठपेत्वा इतरानि उदपानानि तिणादीहि पूरेत्वा पिदहिंसु। तेन वुत्तं उदाने (उदा॰ ६९) ‘‘अथ खो थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका उदपानं तिणस्स च भुसस्स च याव मुखतो पूरेसुं ‘मा ते मुण्डका समणका पानीयं अपंसू’’’ति।</p>

<p rend="bodytext">भगवा तेसं तं विप्पकारं ञत्वा ते अनुकम्पन्तो सद्धिं भिक्खुसङ्घेन आकासेन नदिं अतिक्‍कमित्वा गन्त्वा अनुक्‍कमेन थूणं ब्राह्मणगामं पत्वा मग्गा ओक्‍कम्म अञ्‍ञतरस्मिं रुक्खमूले पञ्‍ञत्ते आसने निसीदि। तेन च समयेन सम्बहुला उदकहारिनियो भगवतो अविदूरेन अतिक्‍कमन्ति। तस्मिञ्‍च गामे ‘‘सचे समणो गोतमो इधागमिस्सति, न तस्स पच्‍चुग्गमनादिकं कातब्बं, गेहं आगतस्स चस्स सावकानञ्‍च भिक्खापि न दातब्बा’’ति कतिका कता होति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ अञ्‍ञतरस्स ब्राह्मणस्स दासी घटेन पानीयं गहेत्वा गच्छन्ती भगवन्तं भिक्खुसङ्घपरिवुतं निसिन्‍नं दिस्वा भिक्खू च मग्गपरिस्समेन किलन्ते तसिते ञत्वा पसन्‍नचित्ता पानीयं दातुकामा हुत्वा ‘‘यदिपि मे गामवासिनो ‘समणस्स गोतमस्स न किञ्‍चि दातब्बं, सामीचिकम्मम्पि न कातब्ब’न्ति कतिकं कत्वा ठिता, एवं सन्तेपि यदि अहं ईदिसे पुञ्‍ञक्खेत्ते दक्खिणेय्ये लभित्वा पानीयदानमत्तेनापि अत्तनो पतिट्ठं न करेय्यं, कदाहं इतो दुक्खजीविततो मुच्‍चिस्सामि, कामं मे <pb ed="M" n="0.0041"/> अय्यको सब्बेपिमे गामवासिनो मं हनन्तु वा बन्धन्तु वा, ईदिसे पुञ्‍ञक्खेत्ते पानीयदानं <pb ed="P" n="0.0047"/> दस्सामि एवा’’ति सन्‍निट्ठानं कत्वा अञ्‍ञाहि उदकहारिनीहि वारियमानापि जीविते निरपेक्खा सीसतो पानीयघटं ओतारेत्वा उभोहि हत्थेहि परिग्गहेत्वा एकमन्ते ठपेत्वा सञ्‍जातपीतिसोमनस्सा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पानीयेन निमन्तेसि। भगवा तस्सा चित्तप्पसादं ओलोकेत्वा तं अनुग्गण्हन्तो पानीयं परिस्सावेत्वा हत्थपादे धोवित्वा पानीयं पिवि, घटे उदकं परिक्खयं न गच्छति। सा तं दिस्वा पुन पसन्‍नचित्ता एकस्स भिक्खुस्स अदासि, तथा अपरस्स अपरस्साति सब्बेसम्पि अदासि, उदकं न खीयतेव। सा हट्ठतुट्ठा यथापुण्णेन घटेन गेहाभिमुखी अगमासि। तस्सा सामिको ब्राह्मणो पानीयस्स दिन्‍नभावं सुत्वा ‘‘इमाय गामवत्तं भिन्‍नं, अहञ्‍च गारय्हो कतो’’ति कोधेन पज्‍जलन्तो तटतटायमानो तं भूमियं पातेत्वा <pb ed="V" n="0.0036"/> हत्थेहि च पादेहि च पहरि। सा तेन उपक्‍कमेन जीवितक्खयं पत्वा तावतिंसभवने निब्बति, विमानं चस्सा पठमनावाविमाने वुत्तसदिसं उप्पज्‍जि।</p>

<p rend="bodytext">अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि ‘‘इङ्घ मे त्वं, आनन्द, उदपानतो पानीयं आहरा’’ति। थेरो ‘‘इदानि, भन्ते, उदपानो थूणेय्यकेहि दूसितो, न सक्‍का पानीयं आहरितु’’न्ति आह। भगवा दुतियम्पि ततियम्पि आणापेसि। ततियवारे थेरो भगवतो पत्तं आदाय उदपानाभिमुखो अगमासि। गच्छन्ते थेरे उदपाने उदकं परिपुण्णं हुत्वा उत्तरित्वा समन्ततो सन्दति, सब्बं तिणभुसं उपलवित्वा सयमेव अपगच्छति। तेन सन्दमानेन सलिलेन उपरूपरि वड्ढन्तेन अञ्‍ञे जलासये पूरेत्वा तं गामं परिक्खिपन्तेन गामप्पदेसो <pb ed="P" n="0.0048"/> अज्झोत्थरीयति। तं पाटिहारियं दिस्वा ब्राह्मणा अच्छरियब्भुतचित्तजाता भगवन्तं खमापेसुं, तङ्खणञ्‍ञेव उदकोघो अन्तरधायि। ते भगवतो च भिक्खुसङ्घस्स च निवासट्ठानं संविधाय स्वातनाय निमन्तेत्वा दुतियदिवसे महादानं सज्‍जेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा सब्बे थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं पयिरुपासन्ता निसीदिंसु।</p>

<p rend="bodytext">तेन <pb ed="M" n="0.0042"/> च समयेन सा देवता अत्तनो सम्पत्तिं पच्‍चवेक्खित्वा तस्सा कारणं उपधारेन्ती तं ‘‘पानीयदान’’न्ति ञत्वा पीतिसोमनस्सजाता ‘‘हन्दाहं इदानेव भगवन्तं वन्दिस्सामि, सम्मापटिपन्‍नेसु कतानं अप्पकानम्पि कारानं उळारफलतञ्‍च मनुस्सलोके पाकटं करिस्सामी’’ति उस्साहजाता अच्छरासहस्सपरिवारा उय्यानादिसहितेन विमानेन सद्धिंयेव महतिया देविद्धिया महन्तेन देवानुभावेन महाजनकायस्स पस्सन्तस्सेव आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा अञ्‍जलिं पग्गय्ह अट्ठासि। अथ नं भगवा तस्सा परिसाय कम्मफलं पच्‍चक्खतो विभावेतुकामो –</p>

<p rend="hangnum" n="63"><hi rend="paranum">६३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुवण्णच्छदनं नावं, नारि आरुय्ह तिट्ठसि।</p>

<p rend="gathalast">ओगाहसि पोक्खरणिं, पद्मं छिन्दसि पाणिना॥</p>

<p rend="hangnum" n="64"><hi rend="paranum">६४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कूटागारा निवेसा ते, विभत्ता भागसो मिता।</p>

<p rend="gathalast">दद्दल्‍लमाना आभन्ति, समन्ता चतुरो दिसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="65"><hi rend="paranum">६५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन <pb ed="V" n="0.0037"/> तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="66"><hi rend="paranum">६६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं,</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">चतूहि गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="67"><hi rend="paranum">६७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="P" n="0.0049"/> देवता अत्तमना, सम्बुद्धेनेव पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सङ्गीतिकारा आहंसु।</p>

<p rend="hangnum" n="68"><hi rend="paranum">६८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">दिस्वान भिक्खू तसिते किलन्ते, उट्ठाय पातुं उदकं अदासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="69"><hi rend="paranum">६९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यो <pb ed="M" n="0.0043"/> वे किलन्तान पिपासितानं, उट्ठाय पातुं उदकं ददाति।</p>

<p rend="gathalast">सीतोदका तस्स भवन्ति नज्‍जो, पहूतमल्या बहुपुण्डरीका॥</p>

<p rend="hangnum" n="70"><hi rend="paranum">७०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तं आपगा अनुपरियन्ति सब्बदा, सीतोदका वालुकसन्थता नदी।</p>

<p rend="gathalast">अम्बा च साला तिलका च जम्बुयो, उद्दालका पाटलियो च फुल्‍ला॥</p>

<p rend="hangnum" n="71"><hi rend="paranum">७१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तंभूमिभागेहि उपेतरूपं, विमानसेट्ठं भुस सोभमानं।</p>

<p rend="gathalast">तस्सीध कम्मस्स अयं विपाको, एतादिसं पुञ्‍ञकता लभन्ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="72"><hi rend="paranum">७२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कूटागारा निवेसा मे, विभत्ता भागसो मिता।</p>

<p rend="gathalast">दद्दल्‍लमाना आभन्ति, समन्ता चतुरो दिसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="73"><hi rend="paranum">७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">तप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="74"><hi rend="paranum">७४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="V" n="0.0038"/> ते बुद्ध महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha2">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासति।</p>

<p rend="gathalast">एतस्स कम्मस्स फलं ममेदं, अत्थाय बुद्धो उदकं अपायी’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">विस्सज्‍जनगाथायो।</p>

<p rend="bodytext" n="63"><hi rend="paranum">६३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ किञ्‍चापि सा देवता यदा भगवा पुच्छि, तदा तं नावं आरुय्ह न ठिता, न पोक्खरणिं ओगाहति, नापि पदुमं <pb ed="P" n="0.0050"/> छिन्दति, कम्मानुभावचोदिता पन अभिण्हं जलविहारपसुता तथा करोतीति तं किरियाविच्छेदं दस्सनवसेनेवं वुत्तं। अयञ्‍च अत्थो न केवलमिधेव, अथ खो हेट्ठिमेसुपि एवमेव दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext" n="72"><hi rend="paranum">७२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कूटागारा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0044"/> सुवण्णमयकण्णिकाबद्धगेहवन्तो। <hi rend="bold">निवेसा</hi>ति निवेसनानि, कच्छरानीति अत्थो। तेनाह ‘‘विभत्ता भागसो मिता’’ति। तानि हि चतुसालभूतानि अञ्‍ञमञ्‍ञस्स पटिबिम्बभूतानि विय पटिविभत्तरूपानि समप्पमाणताय भागसो मितानि विय होन्ति। <hi rend="bold">दद्दल्‍लमाना</hi>ति अतिविय विज्‍जोतमाना। <hi rend="bold">आभन्ती</hi>ति मणिरतनकनकरंसिजालेहि ओभासेन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="74"><hi rend="paranum">७४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ममा</hi>ति इदं पुब्बापरापेक्खं, मम कम्मस्स मम अत्थायाति अयञ्हेत्थ योजना। <hi rend="bold">उदकं अपायी</hi>ति यदेतं उदकदानं वुत्तं, एतस्स पुञ्‍ञकम्मस्स इदं फलं यायं दिब्बसम्पत्ति, यस्मा ममत्थाय सदेवके लोके अग्गदक्खिणेय्यो बुद्धो भगवा मया दिन्‍नं उदकं अपायीति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं पसन्‍नमानसाय देवताय भगवा सामुक्‍कंसिकं धम्मदेसनं करोन्तो सच्‍चानि पकासेसि। सा देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि धम्मदेसना सात्थिका अहोसि।</p>

<p rend="centre">ततियनावाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">९. दीपविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="V" n="0.0039"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति दीपविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति सावत्थियं विहरन्ते उपोसथदिवसे सम्बहुला <pb ed="P" n="0.0051"/> उपासका उपोसथिका हुत्वा पुरेभत्तं यथाविभवं दानं दत्वा कालस्सेव भुञ्‍जित्वा सुद्धवत्थनिवत्था सुद्धुत्तरासङ्गा गन्धमालादिहत्था पच्छाभत्तं विहारं गन्त्वा मनोभावनीये भिक्खू पयिरुपासित्वा सायन्हे धम्मं सुणन्ति। विहारेयेव वसितुकामानं तेसं धम्मं सुणन्तानंयेव सूरियो अत्थङ्गतो, अन्धकारो जातो। तत्थेका अञ्‍ञतरा इत्थी ‘‘इदानि दीपालोकं कातुं युत्त’’न्ति चिन्तेत्वा अत्तनो गेहतो पदीपेय्यं आहरापेत्वा पदीपं उज्‍जालेत्वा धम्मासनस्स पुरतो ठपेत्वा धम्मं सुणि। सा तेन पदीपदानेन अत्तमना पीतिसोमनस्सजाता हुत्वा वन्दित्वा अत्तनो गेहं गता। सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने <pb ed="M" n="0.0045"/> जोतिरसविमाने निब्बत्ति। सरीरसोभा पनस्सा अतिविय पभस्सरा अञ्‍ञे देवे अभिभवित्वा दस दिसा ओभासयमाना तिट्ठति। अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं चरन्तोति सब्बं हेट्ठा आगतनयेनेव वेदितब्बं। इध पन –</p>

<p rend="hangnum" n="75"><hi rend="paranum">७५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="76"><hi rend="paranum">७६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="77"><hi rend="paranum">७७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन त्वं विमलोभासा, अतिरोचसि देवता।</p>

<p rend="gathalast">केन ते सब्बगत्तेहि, सब्बा ओभासते दिसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="78"><hi rend="paranum">७८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">चतूहि गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="79"><hi rend="paranum">७९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="P" n="0.0052"/> <pb ed="V" n="0.0040"/> देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="80"><hi rend="paranum">८०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">तमन्धकारम्हि तिमीसिकायं, पदीपकालम्हि अदासि दीपं॥</p>

<p rend="hangnum" n="81"><hi rend="paranum">८१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यो अन्धकारम्हि तिमीसिकायं, पदीपकालम्हि ददाति दीपं।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जति जोतिरसं विमानं, पहूतमल्यं बहुपुण्डरीकं॥</p>

<p rend="hangnum" n="82"><hi rend="paranum">८२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="83"><hi rend="paranum">८३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेनाहं <pb ed="M" n="0.0046"/> विमलोभासा, अतिरोचामि देवता।</p>

<p rend="gathalast">तेन मे सब्बगत्तेहि, सब्बा ओभासते दिसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="84"><hi rend="paranum">८४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="75"><hi rend="paranum">७५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति एत्थ अभिक्‍कन्त-सद्दो ‘‘अभिक्‍कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.२०; उदा॰ ४५; चूळव॰ ३८३) खये आगतो। ‘‘अयं इमेसं चतुन्‍नं पुग्गलानं अभिक्‍कन्ततरो च पणीततरो चा’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.१००) सुन्दरे। ‘‘अभिक्‍कन्तं, भन्ते, अभिक्‍कन्तं, भन्ते’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२५०; पारा॰ १५) अब्भनुमोदने। ‘‘अभिक्‍कन्तेन <pb ed="P" n="0.0053"/> वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’तिआदीसु (वि॰ व॰ ८५७) अभिरूपे। इधापि अभिरूपे एव दट्ठब्बो। तस्मा <hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेना</hi>ति अतिकन्तेन अतिमनापेन, अभिरूपेनाति अत्थो। <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति छविवण्णेन। <hi rend="bold">ओभासेन्ती दिसा सब्बा</hi>ति सब्बापि दस दिसा जोतेन्ती एकालोकं करोन्ती। किं वियाति आह <hi rend="bold">‘‘ओसधी विय तारका’’</hi>ति। उस्सन्‍ना पभा एताय धीयति, ओसधीनं <pb ed="V" n="0.0041"/> वा अनुबलप्पदायिकाति कत्वा ‘‘ओसधी’’ति लद्धनामा तारका यथा समन्ततो आलोकं कुरुमाना तिट्ठति, एवमेव त्वं सब्बा दिसा ओभासयन्ती तिट्ठसीति।</p>

<p rend="bodytext" n="77"><hi rend="paranum">७७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सब्बगत्तेही</hi>ति सब्बेहि सरीरावयवेहि, सकलेहि अङ्गपच्‍चङ्गेहि ओभासतीति अधिप्पायो, हेतुम्हि चेतं करणवचनं। <hi rend="bold">सब्बा ओभासते दिसा</hi>ति सब्बापि दसदिसा विज्‍जोतति। ‘‘ओभासरे’’तिपि पठन्ति, तेसं सब्बा दिसाति बहुवचनमेव दट्ठब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="81"><hi rend="paranum">८१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पदीपकालम्ही</hi>ति पदीपकरणकाले, पदीपुज्‍जलनयोग्गे अन्धकारेति अत्थो। तेनाह ‘‘यो अन्धकारम्हि तिमीसिकाय’’न्ति, बहले <pb ed="M" n="0.0047"/> महन्धकारेति अत्थो। <hi rend="bold">ददाति दीप</hi>न्ति पदीपं उज्‍जालेन्तो वा अनुज्‍जालेन्तो वा पदीपदानं ददाति, पदीपोपकरणानि दक्खिणेय्ये उद्दिस्स परिच्‍चजति। <hi rend="bold">उपपज्‍जति जोतिरसं विमान</hi>न्ति पटिसन्धिग्गहणवसेन जोतिरसं विमानं उपगच्छतीति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अथ यथापुच्छिते अत्थे देवताय कथिते थेरो तमेव कथं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा दानादिकथाय तस्सा कल्‍लचित्तादिभावं ञत्वा सच्‍चानि पकासेसि, सच्‍चपरियोसाने सपरिवारा सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। थेरो ततो आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि, भगवा तस्मिं वत्थुस्मिं सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि <pb ed="P" n="0.0054"/>। सा देसना महाजनस्स सात्थिका जाता, महाजनो विसेसतो दीपदाने सक्‍कच्‍चकारी अहोसीति।</p>

<p rend="centre">दीपविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१०. तिलदक्खिणविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति तिलदक्खिणविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन च समयेन राजगहे अञ्‍ञतरा इत्थी गब्भिनी तिले धोवित्वा आतपे सुक्खापेति तेलं कातुकामा। सा च परिक्खीणायुका तं दिवसमेव चवनधम्मा, निरयसंवत्तनिकं चस्सा कम्मं ओकासं कत्वा ठितं। अथ नं भगवा पच्‍चूसवेलायं लोकं वोलोकेन्तो दिब्बचक्खुना दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अयं इत्थी अज्‍ज कालं कत्वा निरये निब्बत्तिस्सति, यंनूनाहं तिलभिक्खापटिग्गहणेन तं सग्गूपगं करेय्य’’न्ति। सो सावत्थितो तङ्खणेनेव राजगहं गन्त्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहे पिण्डाय <pb ed="V" n="0.0042"/> चरन्तो अनुपुब्बेन तस्सा गेहद्वारं पापुणि। सा इत्थी भगवन्तं पस्सित्वा सञ्‍जातपीतिसोमनस्सा सहसा उट्ठहित्वा कतञ्‍जली अञ्‍ञं दातब्बयुत्तकं अपस्सन्ती हत्थपादे धोवित्वा तिले रासिं कत्वा उभोहि हत्थेहि परिग्गहेत्वा अञ्‍जलिपूरं तिलं भगवतो पत्ते आकिरित्वा भगवन्तं वन्दि। तं भगवा अनुकम्पमानो <pb ed="M" n="0.0048"/> ‘‘सुखिनी होही’’ति वत्वा पक्‍कामि। सा तस्सा रत्तिया पच्‍चूससमये कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने सुत्तपबुद्धा विय निब्बत्ति।</p>

<p rend="bodytext">अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं चरन्तो तं अच्छरासहस्सपरिवुतं महतिया देविद्धिया विरोचमानमुपगन्त्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="85"><hi rend="paranum">८५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन <pb ed="P" n="0.0055"/> वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="86"><hi rend="paranum">८६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="87"><hi rend="paranum">८७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="88"><hi rend="paranum">८८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="89"><hi rend="paranum">८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके॥</p>

<p rend="hangnum" n="90"><hi rend="paranum">९०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं विरजं बुद्धं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gatha2">आसज्‍ज दानं अदासिं, अकामा तिलदक्खिणं।</p>

<p rend="gathalast">दक्खिणेय्यस्स बुद्धस्स, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="91"><hi rend="paranum">९१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="V" n="0.0043"/> मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="92"><hi rend="paranum">९२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सा विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="90"><hi rend="paranum">९०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0049"/> <hi rend="bold">आसज्‍जा</hi>ति अयं आसज्‍ज-सद्दो ‘‘आसज्‍ज नं तथागत’’न्तिआदीसु (चूळव॰ ३५०) घट्टेन आगतो। ‘‘आसज्‍ज दानं देती’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.३३६; अ॰ नि॰ ८.३१) समागमे। इधापि समागमेयेव दट्ठब्बो। तस्मा <hi rend="bold">आसज्‍जा</hi>ति समागन्त्वा, समवायेन सम्पत्वाति अत्थो। तेनाह <hi rend="bold">‘‘अकामा’’</hi>ति। सा हि देय्यधम्मसंविधानपुब्बकं पुरिमसिद्धं दानसङ्कप्पं विना सहसा सम्पत्ते भगवति पवत्तितं <pb ed="P" n="0.0056"/> तिलदानं सन्धायाह ‘‘आसज्‍ज दानं अदासिं, अकामा तिलदक्खिण’’न्ति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">तिलदक्खिणविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">११. पठमपतिब्बताविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कोञ्‍चा मयूरा दिविया च हंसा</hi>ति पतिब्बताविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तत्थ अञ्‍ञतरा इत्थी पतिब्बता अहोसि भत्तु अनुकूलवत्तिनी खमा पदक्खिणग्गाहिनी, न कुद्धापि पटिप्फरति, अफरुसवाचा सच्‍चवादिनी सद्धा पसन्‍ना यथाविभवं दानानि च अदासि। सा केनचिदेव रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो पुरिमनयेनेव देवचारिकं चरन्तो तं देवधीतरं महतिं सम्पत्तिं अनुभवन्तिं दिस्वा तस्सा समीपमुपगतो। सा अच्छरासहस्सपरिवुता सट्ठिसकटभारालङ्कारपटिमण्डितत्तभावा थेरस्स पादेसु सिरसा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि। थेरोपि ताय कतपुञ्‍ञकम्मं पुच्छन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="93"><hi rend="paranum">९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कोञ्‍चा मयूरा दिविया च हंसा, वग्गुस्सरा कोकिला सम्पतन्ति।</p>

<p rend="gathalast">पुप्फाभिकिण्णं रम्ममिदं विमानं, अनेकचित्तं नरनारिसेवितं॥</p>

<p rend="hangnum" n="94"><hi rend="paranum">९४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तत्थच्छसि <pb ed="V" n="0.0044"/> देवि महानुभावे, इद्धी विकुब्बन्ति अनेकरूपा।</p>

<p rend="gathalast">इमा <pb ed="P" n="0.0057"/> च ते अच्छरायो समन्ततो, नच्‍चन्ति गायन्ति पमोदयन्ति च॥</p>

<p rend="hangnum" n="95"><hi rend="paranum">९५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘देविद्धिपत्तासि <pb ed="M" n="0.0050"/> महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – आह।</p>

<p rend="hangnum" n="96"><hi rend="paranum">९६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="97"><hi rend="paranum">९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पतिब्बतानञ्‍ञमना अहोसिं।</p>

<p rend="gathalast">माताव पुत्तं अनुरक्खमाना, कुद्धापिहं नप्फरुसं अवोचं॥</p>

<p rend="hangnum" n="98"><hi rend="paranum">९८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सच्‍चे ठिता मोसवज्‍जं पहाय, दाने रता सङ्गहितत्तभावा।</p>

<p rend="gathalast">अन्‍नञ्‍च पानञ्‍च पसन्‍नचित्ता, सक्‍कच्‍च दानं विपुलं अदासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="99"><hi rend="paranum">९९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="100"><hi rend="paranum">१००</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सा देवता विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="93"><hi rend="paranum">९३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">कोञ्‍चा</hi>ति कोञ्‍चसकुणा, ये ‘‘सारसा’’तिपि वुच्‍चन्ति। <hi rend="bold">मयूरा</hi>ति मोरा। <hi rend="bold">दिविया</hi>ति दिब्बानुभावा। इदञ्हि पदं ‘‘दिविया कोञ्‍चा, दिविया मयूरा’’तिआदिना चतूहिपि पदेहि योजेतब्बं। <hi rend="bold">हंसा</hi>ति सुवण्णहंसादिहंसा। <hi rend="bold">वग्गुस्सरा</hi>ति मधुरस्सरा। <hi rend="bold">कोकिला</hi>ति काळकोकिला चेव सुक्‍ककोकिला च। <hi rend="bold">सम्पतन्ती</hi>ति देवताय अभिरमणत्थं कीळन्ता <pb ed="M" n="0.0051"/> लळन्ता समन्ततो पतन्ति विचरन्ति। कोञ्‍चादिरूपेन हि देवताय रतिजननत्थं परिवारभूता देवता कीळन्ता <pb ed="P" n="0.0058"/> <pb ed="V" n="0.0045"/> लळन्ता ‘‘कोञ्‍चा’’तिआदिना वुत्ता। <hi rend="bold">पुप्फाभिकिण्ण</hi>न्ति गन्थितागन्थितेहि नानाविधरतनकुसुमेहि ओकिण्णं। <hi rend="bold">रम्म</hi>न्ति रमणीयं, मनोरमन्ति अत्थो। <hi rend="bold">अनेकचित्त</hi>न्ति अनेकेहि उय्यानकप्परुक्खपोक्खरणिआदीहि विमानेसु च अनेकेहि भित्तिविसेसादीहि चित्तं। <hi rend="bold">नरनारिसेवित</hi>न्ति परिवारभूतेहि देवपुत्तेहि देवधीताहि च उपसेवितं।</p>

<p rend="bodytext" n="94"><hi rend="paranum">९४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इद्धी विकुब्बन्ति अनेकरूपा</hi>ति नानारूपानं विदंसनेन अनेकरूपा कम्मानुभावसिद्धा इद्धी विकुब्बन्ती विकुब्बनिद्धियो वलञ्‍जेन्ती अच्छसीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="97"><hi rend="paranum">९७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अनञ्‍ञमना</hi>ति पतिब्बता, पतितो अञ्‍ञस्मिं मनो एतिस्साति अञ्‍ञमना, न अञ्‍ञमनाति अनञ्‍ञमना, मय्हं सामिकतो अञ्‍ञस्मिं पुरिसे पापकं चित्तं न उप्पादेसिन्ति अत्थो। <hi rend="bold">माताव पुत्तं अनुरक्खमाना</hi>ति यथा माता पुत्तं, एवं मय्हं सामिकं, सब्बेपि वा सत्ते हितेसिताय अहितापनयनकामताय च अनुद्दयमाना। <hi rend="bold">कुद्धापिहं नप्फरुसं अवोच</hi>न्ति परेन कतं अफासुकं पटिच्‍च कुद्धापि समाना अहं फरुसवचनं न कथेसिं, अञ्‍ञदत्थु पियवचनमेव अभासिन्ति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="98"><hi rend="paranum">९८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सच्‍चे ठिता</hi>ति सच्‍चे पतिट्ठिता। यस्मा मुसावादा वेरमणिया सच्‍चे पतिट्ठिता नाम होति, न कदाचि सच्‍चवचनमत्तेनाति <pb ed="P" n="0.0059"/> आह – <hi rend="bold">मोसवज्‍जं पहाया</hi>ति मुसावादं पहाय। <hi rend="bold">दाने रता</hi>ति दाने अभिरता, युत्तप्पयुत्ताति अत्थो। <hi rend="bold">सङ्गहितत्तभावा</hi>ति सङ्गहवत्थूहि अत्तानं विय सभावेनेव परेसं सङ्गण्हनसीला अन्‍नञ्‍च पानञ्‍च कम्मफलसद्धाय पसन्‍नचित्ता सक्‍कच्‍चं चित्तीकारेन अदासिं, अञ्‍ञञ्‍च वत्थादिदानं विपुलं उळारं अदासिन्ति योजना। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">पतिब्बताविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१२. दुतियपतिब्बताविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वेळुरियथम्भ</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0052"/> दुतियपतिब्बताविमानं। तस्स का उप्पत्ति? सावत्थियं किर अञ्‍ञतरा उपासिका पतिब्बता हुत्वा सद्धा पसन्‍ना पञ्‍च सीलानि सुविसुद्धानि कत्वा रक्खि, यथाविभवञ्‍च दानानि अदासि, सा कालं कत्वा तावतिंसभवने उप्पज्‍जि। सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="hangnum" n="101"><hi rend="paranum">१०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वेळुरियथम्भं <pb ed="V" n="0.0046"/> रुचिरं पभस्सरं, विमानमारुय्ह अनेकचित्तं।</p>

<p rend="gatha2">तत्थच्छसि देवि महानुभावे, उच्‍चावचा इद्धि विकुब्बमाना।</p>

<p rend="gathalast">इमा च ते अच्छरायो समन्ततो, नच्‍चन्ति गायन्ति पमोदयन्ति च॥</p>

<p rend="hangnum" n="102"><hi rend="paranum">१०२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘देविद्धिपत्तासि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="103"><hi rend="paranum">१०३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="P" n="0.0060"/> देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="104"><hi rend="paranum">१०४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, उपासिका चक्खुमतो अहोसिं।</p>

<p rend="gathalast">पाणातिपाता विरता अहोसिं, लोके अदिन्‍नं परिवज्‍जयिस्सं॥</p>

<p rend="hangnum" n="105"><hi rend="paranum">१०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अमज्‍जपा नो च मुसा अभाणिं, सकेन सामिना अहोसिं तुट्ठा।</p>

<p rend="gathalast">अन्‍नञ्‍च पानञ्‍च पसन्‍नचित्ता, सक्‍कच्‍च दानं विपुलं अदासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="106"><hi rend="paranum">१०६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="107"><hi rend="paranum">१०७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="M" n="0.0053"/> ते भिक्खु महानुभाव,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">तेनम्हि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="101"><hi rend="paranum">१०१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">वेळुरियथम्भ</hi>न्ति वेळुरियमणिमयथम्भं। <hi rend="bold">रुचिर</hi>न्ति रमणीयं। <hi rend="bold">पभस्सर</hi>न्ति अतिविय भासुरं। <hi rend="bold">उच्‍चावचा</hi>ति उच्‍चा च अवचा च, विविधाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="104-5"><hi rend="paranum">१०४-५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपासिका</hi>ति सरणगमनेन उपासिकालक्खणे ठिता। वुत्तञ्हि –</p>

<p rend="indent">‘‘यतो <pb ed="V" n="0.0047"/> खो, महानाम, अरियसावको बुद्धं सरणं गतो होति, धम्मं सरणं गतो होति, सङ्घं सरणं गतो होति, एत्तावता खो, महानाम, अरियसावको उपासको होती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१०३३)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्खुमतो</hi>ति पञ्‍चहि चक्खूहि चक्खुमतो बुद्धस्स भगवतो। एवं उपासिकाभावकित्तनेन आसयसुद्धिं दस्सेत्वा पयोगसुद्धिं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘पाणातिपाता विरता’’</hi>तिआदि वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">सकेन सामिना अहोसिं तुट्ठा</hi>ति मिच्छाचारावेरमणिमाह। सेसं हेट्ठा वुत्तसदिसमेव।</p>

<p rend="centre">दुतियपतिब्बताविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१३. पठमसुणिसाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति सुणिसाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? सावत्थियं <pb ed="P" n="0.0061"/> अञ्‍ञतरस्मिं गेहे एका कुलसुण्हा गेहं पिण्डाय पविट्ठं खीणासवत्थेरं दिस्वा सञ्‍जातपीतिसोमनस्सा ‘‘इदं मय्हं उत्तमं पुञ्‍ञक्खेत्तं उपट्ठित’’न्ति अत्तना लद्धं पूवभागं आदाय आदरेन थेरस्स उपनेसि, थेरो तं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं कत्वा गतो। सा अपरभागे कालं <pb ed="M" n="0.0054"/> कत्वा तावतिंसभवने उप्पज्‍जि। सेसं सब्बं हेट्ठा वुत्तसदिसमेव। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="108"><hi rend="paranum">१०८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="109"><hi rend="paranum">१०९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="110"><hi rend="paranum">११०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="111"><hi rend="paranum">१११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="V" n="0.0048"/> देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="112"><hi rend="paranum">११२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, सुणिसा अहोसिं ससुरस्स गेहे॥</p>

<p rend="hangnum" n="113"><hi rend="paranum">११३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं विरजं भिक्खुं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gatha2">तस्स अदासहं पूवं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि।</p>

<p rend="gathalast">भागड्ढभागं दत्वान, मोदामि नन्दने वने॥</p>

<p rend="hangnum" n="114"><hi rend="paranum">११४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="115"><hi rend="paranum">११५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="112"><hi rend="paranum">११२</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">सुणिसा</hi>ति पुत्तस्स भरिया। इत्थिया हि सामिकस्स पिता ‘‘ससुरो’’ति वुच्‍चति, तस्स च सा ‘‘सुणिसा’’ति। तं सन्धाय ‘‘सुणिसा अहोसिं ससुरस्स गेहे’’ति।</p>

<p rend="bodytext" n="113"><hi rend="paranum">११३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">भागड्ढभाग</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0055"/> अत्तना लद्धपटिवीसतो उपड्ढभागं। <hi rend="bold">मोदामि नन्दने वने</hi>ति थेरेन नन्दनवने दिट्ठताय आह। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">सुणिसाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१४. दुतियसुणिसाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="P" n="0.0062"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति दुतियसुणिसाविमानं। एत्थ पन अपुब्बं नत्थि, अट्ठुप्पत्तियं कुम्मासदानमेव विसेसो। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="116"><hi rend="paranum">११६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="117"><hi rend="paranum">११७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन <pb ed="V" n="0.0049"/> तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="118"><hi rend="paranum">११८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="119"><hi rend="paranum">११९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="120"><hi rend="paranum">१२०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, सुणिसा अहोसिं ससुरस्स गेहे॥</p>

<p rend="hangnum" n="121"><hi rend="paranum">१२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं विरजं भिक्खुं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gatha2">तस्स अदासहं भागं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि।</p>

<p rend="gathalast">कुम्मासपिण्डं दत्वान, मोदामि नन्दने वने॥</p>

<p rend="hangnum" n="122"><hi rend="paranum">१२२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="123"><hi rend="paranum">१२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="M" n="0.0056"/> ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="121"><hi rend="paranum">१२१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">भाग</hi>न्ति कुम्मासकोट्ठासं। तेनाह <hi rend="bold">‘‘कुम्मासपिण्डं दत्वाना’’</hi>ति। कुम्मासोति च यवकुम्मासो वुत्तो। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">दुतियसुणिसाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१५. उत्तराविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति उत्तराविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन <pb ed="P" n="0.0063"/> च समयेन पुण्णो नाम दुग्गतपुरिसो राजगहसेट्ठिं उपनिस्साय <pb ed="V" n="0.0050"/> जीवति, तस्स भरिया उत्तरा, उत्तरा च नाम धीताति द्वे एव गेहमानुसका। अथेकदिवसं राजगहे ‘‘महाजनेन सत्ताहं नक्खत्तं कीळितब्ब’’न्ति घोसनं करिंसु। तं सुत्वा सेट्ठि पातोव आगतं पुण्णं ‘‘तात, अम्हाकं परिजनो नक्खत्तं कीळितुकामो, त्वं किं नक्खत्तं कीळिस्ससि, उदाहु भतिं करिस्ससी’’ति आह। ‘‘सामि, नक्खत्तं नाम सधनानं होति, मम पन गेहे स्वातनाय यागुतण्डुलानिपि नत्थि, किं मे नक्खत्तेन? गोणे लभन्तो कसितुं गमिस्सामी’ति। ‘‘तेन हि गोणे गण्हस्सू’’ति। सो बलवगोणे च भद्दनङ्गलञ्‍च गहेत्वा ‘‘भद्दे, नागरा नक्खत्तं कीळन्ति, अहं दलिद्दताय भतिं कातुं गमिस्सामि, मय्हम्पि ताव अज्‍ज दिगुणं निवापं पचित्वा भत्तं आहरेय्यासी’’ति भरियं वत्वा खेत्तं अगमासि।</p>

<p rend="bodytext">सारिपुत्तत्थेरोपि सत्ताहं निरोधसमापन्‍नो ततो वुट्ठाय ‘‘कस्स नु खो अज्‍ज मया सङ्गहं कातुं वट्टती’’ति ओलोकेन्तो पुण्णं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘सद्धो नु खो एस, सक्खिस्सति <pb ed="M" n="0.0057"/> वा मे सङ्गहं कातु’’न्ति ओलोकेन्तो तस्स सद्धभावञ्‍च सङ्गहं कातुं समत्थभावञ्‍च तप्पच्‍चया च तस्स महासम्पत्तिपटिलाभं ञत्वा पत्तचीवरं आदाय तस्स कसनट्ठानं गन्त्वा आवाटतीरे एकं गुम्बं ओलोकेन्तो अट्ठासि। पुण्णो थेरं दिस्वाव कसिं ठपेत्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन थेरं वन्दित्वा ‘‘दन्तकट्ठेन अत्थो भविस्सती’’ति दन्तकट्ठं कप्पियं कत्वा अदासि। अथस्स थेरो पत्तञ्‍च परिस्सावनञ्‍च नीहरित्वा अदासि। सो ‘‘पानीयेन अत्थो भविस्सती’’ति तं आदाय पानीयं परिस्सावेत्वा अदासि।</p>

<p rend="bodytext">थेरो चिन्तेसि ‘‘अयं परेसं पच्छिमगेहे वसति, सचस्स गेहद्वारं गमिस्सामि, इमस्स भरिया मं दट्ठुं न सक्खिस्सति, यावस्स भरिया भत्तं आदाय मग्गं पटिपज्‍जति, ताव इधेव भविस्सामी’’ति। सो तत्थेव थोकं <pb ed="P" n="0.0064"/> वीतिनामेत्वा तस्सा मग्गारुळ्हभावं ञत्वा अन्तोनगराभिमुखो पायासि। सा अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अप्पेकदाहं देय्यधम्मे सति अय्यं न पस्सामि, अप्पेकदा मे अय्यं पस्सन्तिया देय्यधम्मो न होति, अज्‍ज पन मे अय्यो च दिट्ठो, देय्यधम्मो चायं अत्थि, करिस्सति नु खो मे सङ्गह’’न्ति। सा भत्तभाजनं ओतारेत्वा थेरं पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा ‘‘भन्ते, इदं लूखं वा पणीतं वाति अचिन्तेत्वा दासस्स वो सङ्गहं करोथा’’ति आह। अथ थेरो पत्तं उपनामेत्वा ताय एकेन हत्थेन भाजनं धारेत्वा एकेन हत्थेन ततो भत्तं ददमानाय उपड्ढभत्ते दिन्‍ने ‘‘अल’’न्ति हत्थेन पत्तं पिदहि। सा ‘‘भन्ते, एकोव पटिवीसो, न सक्‍का द्विधा कातुं, तुम्हाकं दासस्स इधलोकसङ्गहं अकत्वा परलोकसङ्गहं करोथ, निरवसेसमेव दातुकामाम्ही’’ति वत्वा सब्बमेवस्स <pb ed="V" n="0.0051"/> पत्ते पतिट्ठापेत्वा ‘‘तुम्हेहि दिट्ठधम्मस्स भागिनी अस्स’’न्ति पत्थनं अकासि। थेरो ‘‘एवं होतू’’ति वत्वा ठितकोव अनुमोदनं कत्वा एकस्मिं उदकफासुकट्ठाने निसीदित्वा भत्तकिच्‍चं अकासि। सापि पटिनिवत्तित्वा तण्डुले परियेसित्वा भत्तं पचि।</p>

<p rend="bodytext">पुण्णोपि अड्ढकरीसमत्तं ठानं कसित्वा जिघच्छं सहितुं असक्‍कोन्तो गोणे विस्सज्‍जेत्वा एकं रुक्खछायं पविसित्वा मग्गं ओलोकेन्तो निसीदि। अथस्स भरिया भत्तमादाय गच्छमाना तं दिस्वाव ‘‘एस जिघच्छापीळितो <pb ed="M" n="0.0058"/> मं ओलोकेन्तो निसिन्‍नो, सचे मं ‘अतिविय चिरायी’ति तज्‍जेत्वा पतोदलट्ठिया पहरिस्सति, मया कतकम्मं निरत्थकं भविस्सति, पटिकच्‍चेवस्स आरोचेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एवमाह ‘‘सामि, अज्‍जेकदिवसं चित्तं पसादेहि, मा मया कतकम्मं निरत्थकं करि, अहं पातोव ते भत्तं आहरन्ती अन्तरामग्गे धम्मसेनापतिं दिस्वा तव भत्तं तस्स दत्वा पुन गेहं गन्त्वा भत्तं पचित्वा आगता, पसादेहि, सामि, चित्त’’न्ति। सो ‘‘किं वदेसि, भद्दे’’ति पुच्छित्वा पुन तमत्थं सुत्वा ‘‘भद्दे <pb ed="P" n="0.0065"/>, साधु वत ते कतं मम भत्तं अय्यस्स ददमानाय, मयापिस्स अज्‍ज पातोव दन्तकट्ठञ्‍च मुखोदकञ्‍च दिन्‍न’’न्ति पसन्‍नमानसो तं वचनं अभिनन्दित्वा उस्सूरे लद्धभत्तताय किलन्तकायो तस्सा अङ्के सीसं कत्वा निद्दं ओक्‍कमि।</p>

<p rend="bodytext">अथस्स पातोव कसितट्ठानं पंसुचुण्णं उपादाय सब्बं रत्तसुवण्णं हुत्वा कणिकारपुप्फरासि विय सोभमानं अट्ठासि। सो पबुद्धो ओलोकेत्वा भरियं आह ‘‘भद्दे, एतं मया कसितट्ठानं सब्बं मम सुवण्णं हुत्वा पञ्‍ञायति, किं नु खो मे अतिउस्सूरे लद्धभत्तताय अक्खीनि भमन्ती’’ति। ‘‘सामि, मय्हम्पि एवमेव पञ्‍ञायती’’ति। सो उट्ठाय तत्थ गन्त्वा एकं पिण्डं गहेत्वा नङ्गलसीसे पहरित्वा सुवण्णभावं ञत्वा ‘‘अहो अय्यस्स धम्मसेनापतिस्स दिन्‍नदाने अज्‍जेव विपाको दस्सितो, न खो पन सक्‍का एत्तकं धनं पटिच्छादेत्वा परिभुञ्‍जितु’’न्ति भरियाय आभतं भत्तपातिं सुवण्णस्स पूरेत्वा राजकुलं गन्त्वा रञ्‍ञा कतोकासो पविसित्वा राजानं अभिवादेत्वा ‘‘किं ताता’’ति वुत्ते ‘‘देव, अज्‍ज मया कसितट्ठानं सब्बं सुवण्णरासिमेव हुत्वा ठितं, सुवण्णं आहरापेतुं वट्टती’’ति आह। ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘पुण्णो नामाह’’न्ति। ‘‘किं पन ते अज्‍ज कत’’न्ति? ‘‘धम्मसेनापतिस्स मे पातोव दन्तकट्ठञ्‍च मुखोदकञ्‍च दिन्‍नं, भरियायपि मे मय्हं आहटभत्तं तस्सेव दिन्‍न’’न्ति।</p>

<p rend="bodytext">तं सुत्वा राजा ‘‘अज्‍जेव किर भो धम्मसेनापतिस्स दिन्‍नदाने विपाको दस्सितो’’ति वत्वा <pb ed="V" n="0.0052"/> ‘‘तात, किं करोमी’’ति पुच्छि। ‘‘बहूनि सकटसहस्सानि पहिणित्वा सुवण्णं आहरापेथा’’ति। राजा सकटानि पहिणि। राजपुरिसेसु ‘‘रञ्‍ञो सन्तक’’न्ति गण्हन्तेसु गहितं गहितं मत्तिकाव होति। तेहि <pb ed="M" n="0.0059"/> गन्त्वा रञ्‍ञो आरोचिते ‘‘ताता, तुम्हेहि किन्ति वत्वा गहित’’न्ति पुट्ठा ‘‘तुम्हाकं सन्तक’’न्ति आहंसु। तेन हि, ताता, पुन गच्छथ, ‘‘पुण्णस्स सन्तक’’न्ति वत्वा गण्हथाति। ते तथा करिंसु <pb ed="P" n="0.0066"/> गहितं गहितं सुवण्णमेव अहोसि। तं सब्बं आहरित्वा राजङ्गणे रासिं अकंसु, असीतिहत्थुब्बेधो रासि अहोसि। राजा नागरे सन्‍निपातापेत्वा आह ‘‘इमस्मिं नगरे अत्थि कस्सचि एत्तकं सुवण्ण’’न्ति? ‘‘नत्थि, देवा’’ति। ‘‘किं पनस्स दातुं वट्टती’’ति? ‘‘सेट्ठिच्छत्तं, देवा’’ति। राजा ‘‘बहुधनसेट्ठि नाम होतू’’ति महन्तेन भोगेन सद्धिं तस्स सेट्ठिच्छत्तं अदासि।</p>

<p rend="bodytext">अथ नं सो आह ‘‘मयं, देव, एत्तकं कालं परकुले वसिम्हा, वसनट्ठानं नो देथा’’ति। तेन हि पस्स, एस गुम्बो पञ्‍ञायति, एतं हरापेत्वा गेहं कारेहीति पुराणसेट्ठिस्स गेहट्ठानं आचिक्खि। सो तस्मिं ठाने कतिपाहेनेव गेहं कारापेत्वा गेहपवेसनमङ्गलञ्‍च छत्तमङ्गलञ्‍च एकतोव करोन्तो सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं अदासि। अथस्स सत्था दानानुमोदनं करोन्तो अनुपुब्बिं कथं कथेसि। धम्मकथावसाने पुण्णसेट्ठि च भरिया चस्स धीता च उत्तराति तयोपि जना सोतापन्‍ना अहेसुं।</p>

<p rend="bodytext">अपरभागे राजगहसेट्ठि पुण्णसेट्ठिनो धीतरं अत्तनो पुत्तस्स वारेसि। सो ‘‘नाहं दस्सामी’’ति वुत्तो ‘‘मा एवं करोतु, एत्तकं कालं अम्हे निस्साय वसन्तेनेव ते सम्पत्ति लद्धा, देतु मे पुत्तस्स ते धीतर’’न्ति आह। सो ‘‘मिच्छादिट्ठिका तुम्हे, मम धीता तीहि रतनेहि विना वसितुं न सक्‍कोति, नेवस्स धीतरं दस्सामी’’ति आह। अथ नं बहू सेट्ठिगहपतिकादयो कुलपुत्ता ‘‘मा तेन सद्धिं विस्सासं भिन्दि, देहिस्स धीतर’’न्ति याचिंसु। सो तेसं वचनं सम्पटिच्छित्वा आसाळ्हिपुण्णमाय धीतरं अदासि। सा पतिकुलं गतकालतो पट्ठाय भिक्खुं वा भिक्खुनिं वा उपसङ्कमितुं दानं वा दातुं धम्मं वा सोतुं नालत्थ, एवं अड्ढतियेसु मासेसु वीतिवत्तेसु अत्तनो सन्तिके ठिते परिचारिके पुच्छि ‘‘इदानि कित्तकं अन्तोवस्सं अवसिट्ठ’’न्ति? ‘‘अड्ढमासो, अय्ये’’ति। सा मातापितूनं सासनं पहिणि ‘‘कस्मा मं एवरूपे बन्धनागारे पक्खिपिंसु, वरं तुम्हेहि मं लक्खणाहतं कत्वा परेसं दासिं सावेतुं, न एवरूपस्स मिच्छादिट्ठिकस्स कुलस्स <pb ed="P" n="0.0067"/> दातुं, आगतकालतो पट्ठाय भिक्खुदस्सनादीसु <pb ed="M" n="0.0060"/> एकम्पि पुञ्‍ञं कातुं न लभामी’’ति। अथस्सा पिता ‘‘दुक्खिता वत मे धीता’’ति अनत्तमनतं पवेदेत्वा पञ्‍चदस कहापणसहस्सानि पेसेसि, ‘‘इमस्मिं नगरे सिरिमा <pb ed="V" n="0.0053"/> नाम गणिका अत्थि, देवसिकं सहस्सं गण्हाति, इमेहि कहापणेहि तं आनेत्वा सामिकस्स निय्यादेत्वा सयं यथारुचि पुञ्‍ञानि करोतू’’ति सासनञ्‍च पहिणि। उत्तरा तथा कत्वा सामिकेन सिरिमं दिस्वा ‘‘किमिद’’न्ति वुत्ते ‘‘सामि, इमं अड्ढमासं मम सहायिका तुम्हे परिचरतु, अहं पन इमं अड्ढमासं दानञ्‍चेव दातुकामा धम्मञ्‍च सोतुकामा’’ति आह। सो तं अभिरूपं इत्थिं दिस्वा उप्पन्‍नसिनेहो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि।</p>

<p rend="bodytext">उत्तरापि खो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा ‘‘भन्ते, इमं अड्ढमासं अञ्‍ञत्थ अगन्त्वा इधेव भिक्खा गहेतब्बा’’ति सत्थु पटिञ्‍ञं गहेत्वा ‘‘इतो दानि पट्ठाय याव महापवारणा, ताव सत्थारं उपट्ठातुं धम्मञ्‍च सोतुं लभिस्सामी’’ति तुट्ठमानसा ‘‘एवं यागुं पचथ, एवं भत्तं पचथ, एवं पूवं पचथा’’ति महानसे सब्बकिच्‍चानि संविदहन्ती विचरति। अथस्सा सामिको ‘‘स्वे महापवारणा भविस्सती’’ति महानसाभिमुखो वातपाने ठत्वा ‘‘किं नु खो करोन्ती सा अन्धबाला विचरती’’ति ओलोकेत्वा तं सेदकिलिन्‍नं छारिकाय ओकिण्णं अङ्गारमसिमक्खितं तथा संविदहित्वा विचरमानं दिस्वा ‘‘अहो अन्धबाला एवरूपे ठाने इमं सिरिसम्पत्तिं नानुभवति, ‘‘मुण्डकसमणे उपट्ठहिस्सामी’ति तुट्ठचित्ता विचरती’’ति हसित्वा अपगञ्छि।</p>

<p rend="bodytext">तस्मिं अपगते तस्स सन्तिके ठिता सिरिमा ‘‘किं नु खो ओलोकेत्वा एस हसती’’ति तेनेव वातपानेन ओलोकेन्ती उत्तरं दिस्वा ‘‘इमं ओलोकेत्वा इमिना हसितं, अद्धा इमस्स एताय सद्धिं सन्थवो अत्थी’’ति चिन्तेसि। सा किर अड्ढमासं तस्मिं गेहे बाहिरकइत्थी हुत्वा वसमानापि तं सम्पत्तिं अनुभवमाना अत्तनो बाहिरकइत्थिभावं अजानित्वा ‘‘अहं घरसामिनी’’ति सञ्‍ञमकासि। सा उत्तराय आघातं बन्धित्वा ‘‘दुक्खमस्सा उप्पादेस्सामी’’ति पासादा ओरुय्ह महानसं पविसित्वा पूवपचनट्ठाने पक्‍कुथितं <pb ed="P" n="0.0068"/> सप्पिं कटच्छुना आदाय उत्तराभिमुखं <pb ed="M" n="0.0061"/> पायासि। उत्तरा तं आगच्छन्तिं दिस्वा ‘‘मम सहायिकाय मय्हं उपकारो कतो, चक्‍कवाळं अतिसम्बाधं, ब्रह्मलोको अतिनीचको, मम पन सहायिकाय गुणोव महन्तो, अहम्पि एतं निस्साय दानञ्‍च दातुं धम्मञ्‍च सोतुं लभिं, सचे मम एतिस्साय उपरि कोधो अत्थि, इदं सप्पि मं दहतु, सचे नत्थि, मा मं दहतू’’ति तं मेत्ताय फरि। ताय तस्सा मत्थके आसिञ्‍चितम्पि पक्‍कुथितसप्पि सीतोदकं विय अहोसि। अथ नं ‘‘इदं सीतलं भविस्सती’’ति पुन कटच्छुकं पूरेत्वा आदाय आगच्छन्तिं उत्तराय दासियो दिस्वा ‘‘अरे दुब्बिनीते न त्वं अम्हाकं अय्याय उपरि पक्‍कसप्पिं आसिञ्‍चितुं अनुच्छविका’’ति सन्तज्‍जेन्तियो इतो चितो च उट्ठाय हत्थेहि च पादेहि <pb ed="V" n="0.0054"/> च पोथेत्वा भूमियं पातेसुं, उत्तरा वारेन्तीपि वारेतुं नासक्खि। अथ सा उपरि ठत्वा सब्बा दासियो पटिबाहित्वा ‘‘किस्स ते एवरूपं भारियं कम्मं कत’’न्ति सिरिमं ओवदित्वा उण्होदकेन न्हापेत्वा सतपाकतेलेन अब्भञ्‍जि।</p>

<p rend="bodytext">तस्मिं खणे सा अत्तनो बाहिरकित्थिभावं ञत्वा चिन्तेसि ‘‘मया भारियं कम्मं कतं सामिकस्स हसितमत्तकारणा इमिस्सा उपरि पक्‍कसप्पिं आसिञ्‍चन्तिया, अयं ‘गण्हथ न’न्ति दासियो न आणापेत्वा मं विहेठनकालेपि सब्बा दासियो पटिबाहित्वा मय्हं कत्तब्बमेव अकासि। सचाहं इमं न खमापेस्सामि, मुद्धा मे सत्तधा फलेय्या’’ति तस्सा पादमूले निपज्‍जित्वा ‘‘अय्ये, खमाहि मे दोस’’न्ति आह। ‘‘अहं सप्पितिका धीता, पितरि मे खमापिते खमिस्सामी’’ति। ‘‘होतु, अय्ये, पितरम्पि ते पुण्णसेट्ठिं खमापेस्सामी’’ति। ‘‘पुण्णो मम वट्टे जनकपिता, विवट्टे जनकपितरि खमापिते पन अहं खमिस्सामी’’ति। ‘‘को पन ते विवट्टे जनकपिता’’ति? ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति। ‘‘मय्हं तेन सद्धिं विस्सासो नत्थि, अहं किं करिस्सामी’’ति? ‘‘सत्था स्वे भिक्खुसङ्घं आदाय इधागमिस्सति, त्वं यथालद्धं सक्‍कारं गहेत्वा इधेव आगन्त्वा तं <pb ed="P" n="0.0069"/> खमापेही’’ति। सा ‘‘साधु, अय्ये’’ति उट्ठाय अत्तनो गेहं गन्त्वा पञ्‍चसतपरिचारिकित्थियो आणापेत्वा नानाविधानि खादनीयभोजनीयानि चेव सूपेय्यानि च सम्पादेत्वा पुनदिवसे तं सक्‍कारं आदाय उत्तराय गेहं आगन्त्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स पत्ते पतिट्ठापेतुं अविसहन्ती अट्ठासि, तं सब्बं गहेत्वा उत्तराव संविदहि।</p>

<p rend="bodytext">सिरिमापि <pb ed="M" n="0.0062"/> सत्थु भत्तकिच्‍चावसाने सद्धिं परिवारेन सत्थु पादमूले निपज्‍जि। अथ नं सत्था पुच्छि ‘‘को ते अपराधो’’ति। ‘‘भन्ते मया हिय्यो इदं नाम कतं, अथ मे सहायिका मं विहेठयमाना दासियो निवारेत्वा मय्हं उपकारमेव अकासि। साहं इमिस्सा गुणं जानित्वा इमं खमापेसिं, अथ मं एसा ‘तुम्हेसु खमापितेसु खमिस्सामी’ति आहा’’ति। ‘‘एवं किर उत्तरे’’ति। ‘‘आम, भन्ते, सीसे मे सहायिकाय पक्‍कसप्पि आसित्त’’न्ति। ‘‘अथ तया किं चिन्तित’’न्ति? ‘‘चक्‍कवाळं अतिसम्बाधं, ब्रह्मलोको अतिनीचको, मम सहायिकाय गुणोव महन्तो, अहञ्हि एतं निस्साय दानञ्‍च दातुं धम्मञ्‍च सोतुं अलत्थं, सचे मे इमिस्सा उपरि कोधो अत्थि, इदं मं दहतु, नो चे, मा दहतू’’ति एवं चिन्तेत्वा इमं मेत्ताय फरिं, भन्तेति। सत्था ‘‘साधु साधु, उत्तरे, एवं कोधं जिनितुं वट्टति। कोधनो हि नाम अक्‍कोधेन, अक्‍कोसको अनक्‍कोसन्तेन, परिभासको अपरिभासन्तेन <pb ed="V" n="0.0055"/>, थद्धमच्छरी अत्तनो सन्तकस्स दानेन, मुसावादी सच्‍चवचनेन जिनितब्बो’’ति इममत्थं दस्सेन्तो –</p>

<p rend="gatha1">‘‘अक्‍कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने।</p>

<p rend="gathalast">जिने कदरियं दानेन, सच्‍चेनालिकवादिन’’न्ति॥ (ध॰ प॰ २२३) –</p>

<p rend="unindented">इमं गाथं वत्वा गाथापरियोसाने चतुसच्‍चकथं अभासि। सच्‍चपरियोसाने उत्तरा सकदागामिफले पतिट्ठहि, सामिको च ससुरो च सस्सु च सोतापत्तिफलं सच्छिकरिंसु, सिरिमापि पञ्‍चसतपरिवारा सोतापन्‍ना अहोसि। अपरभागे उत्तरा कालं कत्वा तावतिंसभवने उप्पज्‍जि। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव देवचारिकं <pb ed="P" n="0.0070"/> चरन्तो उत्तरं देवधीतरं दिस्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="124"><hi rend="paranum">१२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="125"><hi rend="paranum">१२५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="126"><hi rend="paranum">१२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि <pb ed="M" n="0.0063"/> तं देवि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – पटिपुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="127"><hi rend="paranum">१२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="128"><hi rend="paranum">१२८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इस्सा च मच्छेरमथो पळासो, नाहोसि मय्हं घरमावसन्तिया।</p>

<p rend="gathalast">अक्‍कोधना भत्तु वसानुवत्तिनी, उपोसथे निच्‍चहमप्पमत्ता॥</p>

<p rend="hangnum" n="129"><hi rend="paranum">१२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चातुद्दसिं <pb ed="V" n="0.0056"/> पञ्‍चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।</p>

<p rend="gathalast">पाटिहारियपक्खञ्‍च, अट्ठङ्गसुसमागतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="130"><hi rend="paranum">१३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता।</p>

<p rend="gathalast">सञ्‍ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="131"><hi rend="paranum">१३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पाणातिपाता विरता, मुसावादा च सञ्‍ञता।</p>

<p rend="gathalast">थेय्या च अतिचारा च, मज्‍जपाना च आरका॥</p>

<p rend="hangnum" n="132"><hi rend="paranum">१३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पञ्‍चसिक्खापदे रता, अरियसच्‍चान कोविदा।</p>

<p rend="gathalast">उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="133"><hi rend="paranum">१३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहं सकेन सीलेन, यससा च यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">अनुभोमि सकं पुञ्‍ञं, सुखिता चम्हिनामया॥</p>

<p rend="hangnum" n="134"><hi rend="paranum">१३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="135"><hi rend="paranum">१३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि <pb ed="M" n="0.0064"/> ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमहं अकासिं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">देवतापिस्स <pb ed="P" n="0.0071"/> विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="126"><hi rend="paranum">१२६</hi><hi rend="dot">.</hi> मम च, भन्ते, वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्देय्यासि ‘‘उत्तरा नाम भन्ते, उपासिका भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति। अनच्छरियं खो पनेतं, भन्ते, यं मं भगवा अञ्‍ञतरस्मिं सामञ्‍ञफले ब्याकरेय्य, तं भगवा सकदागामिफले ब्याकासीति।</p>

<p rend="bodytext" n="128"><hi rend="paranum">१२८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">इस्सा च मच्छेरमथो पळासो, नाहोसि मय्हं घरमावसन्तिया</hi>ति या च अगारमज्झे वसन्तीनं अञ्‍ञासं इत्थीनं सम्पत्तिआदिविसया परसम्पत्तिउसूयनलक्खणा इस्सा, यञ्‍च तावकालिकादिवसेनापि किञ्‍चि याचन्तानं अदातुकामताय अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणं मच्छरियं <pb ed="V" n="0.0057"/>, यो च कुलपदेसादिना परेहि युगग्गाहलक्खणो पळासो उप्पज्‍जति, सो तिविधोपि पापधम्मो गेहे ठिताय मय्हं सतिपि पच्‍चयसमवाये नाहोसि न उप्पज्‍जि। <hi rend="bold">अक्‍कोधना</hi>ति खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्‍नताय अकुज्झनसभावा। <hi rend="bold">भत्तु वसानुवत्तिनी</hi>ति पुब्बुट्ठानपच्छानिपातनादिना सामिकस्स अनुकूलभावेन वसे वत्तनसीला, मनापचारिनीति अत्थो। <hi rend="bold">उपोसथे निच्‍चहमप्पमत्ता</hi>ति अहं उपोसथसीलरक्खणे निच्‍चं अप्पमत्ता अप्पमादविहारिनी।</p>

<p rend="bodytext" n="129"><hi rend="paranum">१२९</hi><hi rend="dot">.</hi> तमेव उपोसथे अप्पमादं दस्सेन्ती येसु दिवसेसु तं रक्खितब्बं, यादिसं यथा च रक्खितब्बं, तं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘चातुद्दसि’’</hi>न्तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">चातुद्दसिं पञ्‍चदसि</hi>न्ति पक्खस्साति सम्बन्धो, अच्‍चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं। <hi rend="bold">या च पक्खस्स अट्ठमी</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">चा</hi>ति वचनसेसो। <hi rend="bold">पाटिहारियपक्खञ्‍चा</hi>ति पटिहरणकपक्खञ्‍च, चातुद्दसीपञ्‍चदसीअट्ठमीनं यथाक्‍कमं आदितो अन्ततो चाति पवेसननिक्खमनवसेन उपोसथसीलस्स पटिहरितब्बं पक्खञ्‍च <pb ed="P" n="0.0072"/>, तेरसी पाटिपदा सत्तमी नवमी <pb ed="M" n="0.0065"/> चाति अत्थो। <hi rend="bold">अट्ठङ्गसुसमागत</hi>न्ति पाणातिपातावेरमणीआदीहि अट्ठहङ्गेहि एव सुट्ठु समागतं समन्‍नागतं।</p>

<p rend="bodytext" n="130"><hi rend="paranum">१३०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपवसिस्स</hi>न्ति उपवसिं। अतीतत्थे हि इदं अनागतवचनं। केचि पन ‘‘उपवसिं’’इच्‍चेव पठन्ति। <hi rend="bold">सदा</hi>ति सप्पटिहारिकेसु सब्बेसु उपोसथदिवसेसु। <hi rend="bold">सीलेसू</hi>ति उपोसथसीलेसु साधेतब्बेसु। निप्फादेतब्बे हि इदं भुम्मं। <hi rend="bold">संवुता</hi>ति कायवाचाचित्तेहि संवुता। <hi rend="bold">सदा</hi>ति वा सब्बकालं। <hi rend="bold">सीलेसू</hi>ति निच्‍चसीलेसु। <hi rend="bold">संवुता</hi>ति कायवाचाहि संवुता।</p>

<p rend="bodytext" n="131"><hi rend="paranum">१३१</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि तं निच्‍चसीलं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘पाणातिपाता विरता’’</hi>तिआदि वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">पाणो</hi>ति वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं। पाणस्स अतिपातो पाणवधो पाणघातो पाणातिपातो, अत्थतो पाणे पाणसञ्‍ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्‍कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्‍ञतरद्वारपवत्ता वधकचेतना। ततो <hi rend="bold">पाणातिपाता। विरता</hi>ति ओरता, निवत्ताति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मुसावादा</hi>ति <hi rend="bold">मुसा</hi> नाम विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्‍जनको वचीपयोगो वा कायपयोगो वा, विसंवादनाधिप्पायेन परस्स विसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो। अथ वा <hi rend="bold">मुसा</hi>ति अभूतं अतच्छं वत्थु, <hi rend="bold">वादो</hi>ति तस्स भूततो तच्छतो विञ्‍ञापेतुकामस्स <pb ed="V" n="0.0058"/> तथा विञ्‍ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना। ततो <hi rend="bold">मुसावादा सञ्‍ञता</hi> ओरता, विरताति अत्थो। च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">थेय्या</hi>ति थेय्यं वुच्‍चति थेनभावो, चोरिकाय परस्सहरणन्ति अत्थो। अत्थतो परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्‍ञिनो तदादायकउपक्‍कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना थेय्यं। ततो <hi rend="bold">थेय्या</hi> सञ्‍ञता, आरकाति वा सम्बन्धो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अतिचारा</hi>ति अतिच्‍च चारो अतिचारो, लोकमरियादं अतिक्‍कमित्वा अगमनीयट्ठाने कामवसेन चारो मिच्छाचारोति अत्थो। अगमनीयट्ठानं नाम – पुरिसानं मातुरक्खिता पितुरक्खिता मातापितुरक्खिता भातुरक्खिता भगिनिरक्खिता ञातिरक्खिता गोत्तरक्खिता <pb ed="P" n="0.0073"/> धम्मरक्खिता <pb ed="M" n="0.0066"/> सारक्खा सपरिदण्डाति दस, धनक्‍कीता छन्दवासिनी भोगवासिनी पटवासिनी ओदपत्तकिनी ओभटचुम्बटा दासी च भरिया कम्मकारी च भरिया धजाहटा मुहुत्तिकाति दसाति वीसति इत्थियो। इत्थीसु पन द्विन्‍नं सारक्खसपरिदण्डानं दसन्‍नञ्‍च धनक्‍कीतादीनन्ति द्वादसन्‍नं अञ्‍ञपुरिसा अगमनीयट्ठानं, इदमेव इध अधिप्पेतं। लक्खणतो पन असद्धम्माधिप्पायेन कायद्वारपवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्‍कमचेतना अतिचारो। तस्मा <hi rend="bold">अतिचारा</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मज्‍जपाना</hi>ति मज्‍जं वुच्‍चतिमदनीयट्ठेन सुरा च मेरयञ्‍च, पिवन्ति तेनाति पानं, मज्‍जस्स पानं मज्‍जपानं। याय दुस्सील्यचेतनाय मज्‍जसङ्खातं पिट्ठसुरा, पूवसुरा, ओदनियसुरा, किण्णपक्खित्ता, सम्भारसंयुत्ताति पञ्‍चभेदं सुरं वा, पुप्फासवो, फलासवो, मध्वासवो, गुळासवो, सम्भारसंयुत्तोति पञ्‍चभेदं मेरयं वा बीजतो पट्ठाय कुसग्गेनापि पिवति, सा चेतना मज्‍जपानं। तस्मा <hi rend="bold">मज्‍जपाना आरका</hi> विरता।</p>

<p rend="bodytext" n="132"><hi rend="paranum">१३२</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं ‘‘पाणातिपाता विरता’’तिआदिना पहातब्बधम्मवसेन विभजित्वा दस्सितं निच्‍चसीलं पुन समादातब्बतावसेन एकतो कत्वा दस्सेन्ती <hi rend="bold">‘‘पञ्‍चसिक्खापदे रता’’</hi>ति आह। तत्थ <hi rend="bold">सिक्खापद</hi>न्ति सिक्खितब्बपदं, सिक्खाकोट्ठासेति अत्थो। अथ वा झानादयो सब्बेपि कुसला धम्मा सिक्खितब्बतो सिक्खा, पञ्‍चसु पन सीलङ्गेसु यंकिञ्‍चि अङ्गं तासं सिक्खानं पतिट्ठानट्ठेन पदन्ति सिक्खानं पदत्ता सिक्खापदं, पञ्‍च सीलङ्गानि। तस्मिं पञ्‍चविधे सिक्खापदे रता अभिरताति <hi rend="bold">पञ्‍चसिक्खापदे रता। अरियसच्‍चान कोविदा</hi>ति परिञ्‍ञापहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयवसेन दुक्खसमुदयनिरोधमग्गसङ्खातेसु चतूसु अरियसच्‍चेसु <pb ed="V" n="0.0059"/> कुसला निपुणा, पटिविद्धचतुसच्‍चाति अत्थो। <hi rend="bold">गोतमस्सा</hi>ति भगवन्तं गोत्तेन कित्तेति। <hi rend="bold">यसस्सिनो</hi>ति कित्तिमतो, परिवारवतो वा।</p>

<p rend="bodytext" n="133"><hi rend="paranum">१३३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">साह</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0074"/> सा यथावुत्तगुणा अहं। <hi rend="bold">सकेन सीलेना</hi>ति अनुस्सुकितादिना अत्तनो सभावसीलेन च उपोसथसीलादिसमादानसीलेन च कारणभूतेन। तञ्हि सत्तानं कम्मस्सकताय हितसुखावहताय च विसेसतो ‘‘सक’’न्ति वुच्‍चति। तेनेवाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘तञ्हि <pb ed="M" n="0.0067"/> तस्स सकं होति, तञ्‍च आदाय गच्छति।</p>

<p rend="gathalast">तञ्‍चस्स अनुगं होति, छायाव अनपायिनी’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.११५)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यससा च यसस्सिनी</hi>ति ‘‘उत्तरा उपासिका सीलाचारसम्पन्‍ना अनुस्सुकी अमच्छरी अक्‍कोधना’’तिआदिना ‘‘आगतफला विञ्‍ञातसासना’’तिआदिना च यथाभूतगुणाधिगतेन जलतले तेलेन विय समन्ततो पत्थटेन कित्तिसद्देन यसस्सिनी कित्तिमती, तेन वा सीलगुणेन इध अधिगतेन यसपरिवारेन यसस्सिनी सम्पन्‍नपरिवारा। <hi rend="bold">अनुभोमि सकं पुञ्‍ञ</hi>न्ति यथूपचितं अत्तनो पुञ्‍ञं पच्‍चनुभोमि। यस्स हि पुञ्‍ञफलं अनुभूयति, फलूपचारेन तं पुञ्‍ञम्पि अनुभूयतीति वुच्‍चति। अथ वा पुथुज्‍जनभावतो सुचरितफलम्पि ‘‘पुञ्‍ञ’’न्ति वुच्‍चति। यथाह ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्‍ञं पवड्ढती’’ति। <hi rend="bold">सुखिता चम्हिनामया</hi>ति दिब्बसुखेन च फलसुखेन च सुखिता चम्हि भवामि, कायिकचेतसिकदुक्खाभावतो अनामया अरोगा।</p>

<p rend="bodytext" n="136"><hi rend="paranum">१३६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मम चा</hi>ति च-सद्दो समुच्‍चयत्थो। तेन ‘‘मम वचनेन च वन्देय्यासि, न तव सभावेनेवा’’ति वन्दनं समुच्‍चिनोति। <hi rend="bold">अनच्छरिय</hi>न्तिआदिना अत्तनो अरियसाविकाभावस्स पाकटभावं दस्सेति। <hi rend="bold">तं भगवा</hi>तिआदि सङ्गीतिकारवचनं। सेसं वुत्तनयमेवाति।</p>

<p rend="centre">उत्तराविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१६. सिरिमाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">युत्ता च ते परमअलङ्कता हया</hi>ति सिरिमाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे <pb ed="V" n="0.0060"/> विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन च समयेन हेट्ठा अनन्तरवत्थुम्हि वुत्ता सिरिमा गणिका <pb ed="P" n="0.0075"/> सोतापत्तिफलस्स अधिगतत्ता विस्सज्‍जितकिलिट्ठकम्मन्ता हुत्वा सङ्घस्स अट्ठ सलाकभत्तानि पट्ठपेसि। आदितो पट्ठाय निबद्धं अट्ठ भिक्खू गेहं आगच्छन्ति। सा ‘‘सप्पिं गण्हथ खीरं गण्हथा’’तिआदीनि वत्वा तेसं पत्ते पूरेति, एकेन लद्धं तिण्णम्पि चतुन्‍नम्पि पहोति, देवसिकं सोळसकहापणपरिब्बयेन पिण्डपातो दीयति। अथेकदिवसं एको भिक्खु तस्सा गेहे <pb ed="M" n="0.0068"/> अट्ठकभत्तं भुञ्‍जित्वा तियोजनमत्थके एकं विहारं अगमासि। अथ नं सायं थेरुपट्ठाने निसिन्‍नं पुच्छिंसु, ‘‘आवुसो, कहं भिक्खं गहेत्वा इधागतोसी’’ति? ‘‘सिरिमाय अट्ठकभत्तं मे भुत्त’’न्ति। ‘‘तं मनापं कत्वा देति, आवुसो’’ति। ‘‘न सक्‍का तस्सा भत्तं वण्णेतुं, अतिपणीतं कत्वा देति, एकेन लद्धं तिण्णम्पि चतुन्‍नम्पि पहोति, तस्सा पन देय्यधम्मतोपि दस्सनमेव उत्तरितरं’’। सा हि इत्थी एवरूपा च एवरूपा चाति तस्सा गुणे कथेसि।</p>

<p rend="bodytext">अथेको भिक्खु तस्सा गुणकथं सुत्वा अदिस्वापि सवनेनेव सिनेहं उप्पादेत्वा ‘‘मया तत्थ गन्त्वा तं दट्ठुं वट्टती’’ति अत्तनो वस्सग्गं कथेत्वा तं भिक्खुं ठितिकं पुच्छित्वा ‘‘स्वे, आवुसो, तस्मिं गेहे त्वं सङ्घत्थेरो हुत्वा अट्ठकभत्तं लभिस्ससी’’ति सुत्वा तङ्खणञ्‍ञेव पत्तचीवरमादाय पक्‍कन्तो पातोव अरुणे उग्गच्छन्ते सलाकग्गं पविसित्वा ठितो सङ्घत्थेरो हुत्वा तस्सा गेहे अट्ठकभत्तं लभि। यो पन सो भिक्खु हिय्यो भुञ्‍जित्वा पक्‍कामि, तस्स गतवेलायमेवस्सा सरीरे रोगो उप्पज्‍जि। तस्मा आभरणानि ओमुञ्‍चित्वा निपज्‍जि। अथस्सा दासियो अट्ठकभत्तं लभितुं आगते भिक्खू दिस्वा आरोचेसुं। सा गन्त्वा सहत्था पत्ते गहेतुं वा निसीदापेतुं वा असक्‍कोन्ती दासियो आणापेसि ‘‘अम्मा पत्ते गहेत्वा अय्ये निसीदापेत्वा यागुं पायेत्वा खज्‍जकं दत्वा भत्तवेलाय पत्ते पूरेत्वा देथा’’ति। ता ‘‘साधु, अय्ये’’ति भिक्खू पवेसेत्वा यागुं पायेत्वा खज्‍जकं दत्वा भत्तवेलाय भत्तस्स पत्ते पूरेत्वा तस्सा आरोचयिंसु। सा ‘‘मं परिग्गहेत्वा नेथ <pb ed="P" n="0.0076"/>, अय्ये वन्दिस्सामी’’ति वत्वा ताहि परिग्गहेत्वा भिक्खूनं सन्तिकं नीता वेधमानेन सरीरेन भिक्खू वन्दि। सो भिक्खु तं ओलोकेत्वा चिन्तेसि ‘‘गिलानाय ताव अयं एतिस्सा रूपसोभा, अरोगकाले पन सब्बाभरणपटिमण्डिताय इमिस्सा कीदिसी रूपसम्पत्ती’’ति। अथस्स अनेकवस्सकोटिसन्‍निचितो किलेसो समुदाचरि। सो अञ्‍ञाणी हुत्वा भत्तं भुञ्‍जितुं असक्‍कोन्तो पत्तं आदाय विहारं गन्त्वा पत्तं पिधाय एकमन्ते ठपेत्वा चीवरकण्णं पत्थरित्वा निपज्‍जि। अथ नं एको सहायको भिक्खु याचन्तोपि भोजेतुं नासक्खि, सो छिन्‍नभत्तो अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">तं <pb ed="M" n="0.0069"/> <pb ed="V" n="0.0061"/> दिवसमेव सायन्हसमये सिरिमा कालमकासि। राजा सत्थु सासनं पेसेसि ‘‘भन्ते, जीवकस्स कनिट्ठभगिनी सिरिमा कालमकासी’’ति। सत्था तं सुत्वा रञ्‍ञो सासनं पहिणि ‘‘सिरिमाय सरीरझापनकिच्‍चं नत्थि, आमकसुसाने तं यथा काकादयो न खादन्ति, तथा निपज्‍जापेत्वा रक्खापेथा’’ति। राजा तथा अकासि। पटिपाटिया तयो दिवसा अतिक्‍कन्ता, चतुत्थे दिवसे सरीरं उद्धुमायि, नवहि वणमुखेहि पुळवका पग्घरिंसु, सकलसरीरं भिन्‍नसालिभत्तचाटि विय अहोसि। राजा नगरे भेरिं चरापेसि ‘‘ठपेत्वा गेहरक्खणकदारके सिरिमाय दस्सनत्थं अनागच्छन्तानं अट्ठ कहापणा दण्डो’’ति। सत्थु सन्तिकञ्‍च पेसेसि ‘‘बुद्धप्पमुखो किर सङ्घो सिरिमाय दस्सनत्थं आगच्छतू’’ति। सत्था भिक्खूनं आरोचापेसि ‘‘सिरिमाय दस्सनत्थं गमिस्सामा’’ति।</p>

<p rend="bodytext">सोपि दहरभिक्खु चत्तारो दिवसे कस्सचि वचनं अग्गहेत्वा छिन्‍नभत्तोव निपज्‍जि। पत्ते भत्तं पूतिकं जातं, पत्ते मलम्पि उट्ठहि। अथ सो सहायकभिक्खुना उपसङ्कमित्वा ‘‘आवुसो सत्था सिरिमाय दस्सनत्थं गच्छती’’ति वुच्‍चमानो तथा छातज्झत्तोपि ‘‘सिरिमा’’ति वुत्तपदेयेव सहसा उट्ठहित्वा ‘‘सत्था सिरिमं दट्ठुं <pb ed="P" n="0.0077"/> गच्छति, त्वम्पि गमिस्ससी’’ति? ‘‘आम गमिस्सामी’’ति भत्तं छड्डेत्वा पत्तं धोवित्वा थविकाय पक्खिपित्वा भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अगमासि। सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो एकपस्से अट्ठासि, भिक्खुनिसङ्घोपि राजपरिसापि उपासकपरिसापि उपासिकापरिसापि एकेकपस्से अट्ठंसु।</p>

<p rend="bodytext">सत्था राजानं पुच्छि ‘‘का एसा, महाराजा’’ति? ‘‘भन्ते, जीवकस्स कनिट्ठभगिनी सिरिमा नामा’’ति। ‘‘सिरिमा एसा’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति। तेन हि नगरे भेरिं चरापेहि ‘‘सहस्सं दत्वा सिरिमं गण्हन्तू’’ति। राजा तथा कारेसि, एकोपि ‘‘ह’’न्ति वा ‘‘हु’’न्ति वा वदन्तो नाम नाहोसि। राजा सत्थु आरोचेसि ‘‘न गण्हन्ति भन्ते’’ति, तेन हि महाराज अग्घं ओहापेहीति। राजा ‘‘पञ्‍चसतानि दत्वा गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेत्वा कञ्‍चि गण्हनकं अदिस्वा ‘‘अड्ढतेय्यसतानि, द्वेसतानि, सतं, पञ्‍ञासं, पञ्‍चवीसति, वीसति कहापणे, दस कहापणे, पञ्‍च कहापणे, एकं कहापणं, अड्ढं, पादं, मासकं, काकणिकं <pb ed="M" n="0.0070"/> दत्वा सिरिमं गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेत्वा ‘‘मुधापि गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेसि, तथापि ‘‘ह’’न्ति वा ‘‘हु’’न्ति वा वदन्तो नाम नाहोसि। राजा ‘‘मुधापि, भन्ते, गण्हन्तो नत्थी’’ति आह। सत्था ‘‘पस्सथ, भिक्खवे, महाजनस्स पियमातुगामं, इमस्मिंयेव नगरे सहस्सं दत्वा पुब्बे एकदिवसं लभिंसु, इदानि मुधापि गण्हन्तो नत्थि एवरूपं नाम रूपं खयवयप्पत्तं आहरिमेहि अलङ्कारेहि विचित्तकतं नवन्‍नं वण्णमुखानं वसेन अरुभूतं तीहि अट्ठिसतेहि <pb ed="V" n="0.0062"/> समुस्सितं निच्‍चातुरं केवलं बालमहाजनेन बहुधा सङ्कप्पितताय बहुसङ्कप्पं अद्धुवं अत्तभाव’’न्ति दस्सेन्तो –</p>

<p rend="gatha1">‘‘पस्स चित्तकतं बिम्बं, अरुकायं समुस्सितं।</p>

<p rend="gathalast">आतुरं बहुसङ्कप्पं, यस्स नत्थि धुवं ठिती’’ति॥ (थेरगा॰ ११६०) –</p>

<p rend="unindented">गाथमाह। देसनापरियोसाने सिरिमाय पटिबद्धचित्तो भिक्खु विगतछन्दरागो हुत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं <pb ed="P" n="0.0078"/> पापुणि, चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन सिरिमा देवकञ्‍ञा अत्तनो विभवसमिद्धिं ओलोकेत्वा आगतट्ठानं ओलोकेन्ती पुरिमत्तभावे अत्तनो सरीरसमीपे भिक्खुसङ्घपरिवुतं भगवन्तं ठितं महाजनकायञ्‍च सन्‍निपतितं दिस्वा पञ्‍चहि देवकञ्‍ञासतेहि परिवुता पञ्‍चहि रथसतेहि दिस्समानकाया आगन्त्वा रथतो ओतरित्वा सपरिवारा भगवन्तं वन्दित्वा कतञ्‍जली अट्ठासि। तेन च समयेन आयस्मा वङ्गीसो भगवतो अविदूरे ठितो होति। सो भगवन्तं एतदवोच ‘‘पटिभाति मं भगवा एकं पञ्हं पुच्छितु’’न्ति। ‘‘पटिभातु तं वङ्गीसा’’ति भगवा अवोच। आयस्मा वङ्गीसो तं सिरिमं देवधीतरं –</p>

<p rend="hangnum" n="137"><hi rend="paranum">१३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘युत्ता च ते परमअलङ्कता हया, अधोमुखा अघसिगमा बली जवा।</p>

<p rend="gathalast">अभिनिम्मिता पञ्‍चरथासता च ते, अन्वेन्ति तं सारथिचोदिता हया॥</p>

<p rend="hangnum" n="138"><hi rend="paranum">१३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="M" n="0.0071"/> तिट्ठसि रथवरे अलङ्कता,</p>

<p rend="gatha2">ओभासयं जलमिव जोति पोवको।</p>

<p rend="gatha3">पुच्छामि तं वरतनु अनोमदस्सने,</p>

<p rend="gathalast">कस्मा नु काया अनधिवरं उपागमी’’ति॥ – पटिपुच्छि।</p>

<p rend="bodytext" n="137"><hi rend="paranum">१३७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">युत्ता च ते परमअलङ्कता हया</hi>ति परमं अतिविय विसेसतो अलङ्कता, परमेहि वा उत्तमेहि दिब्बेहि अस्सालङ्कारेहि अलङ्कता, परमा वा अग्गा सेट्ठा आजानीया सब्बालङ्कारेहि अलङ्कता हया अस्सा ते तव रथे योजिता, युत्ता वा ते रथस्स च अनुच्छविका, अञ्‍ञमञ्‍ञं वा सदिसताय युत्ता संसट्ठाति अत्थो। एत्थ च ‘‘परमअलङ्कता’’ति पुरिमस्मिं पक्खे सन्धिं अकत्वा दुतियस्मिं पक्खे अविभत्तिकनिद्देसो दट्ठब्बो <pb ed="V" n="0.0063"/>। <hi rend="bold">अधोमुखा</hi>ति हेट्ठामुखा। यदिपि ते तदा पकतियाव ठिता, देवलोकतो ओरोहणवसेन ‘‘अधोमुखा’’ति वुत्ता। <hi rend="bold">अघसिगमा</hi>ति वेहासंगमा। <hi rend="bold">बली</hi>ति बलवन्तो। <hi rend="bold">जवा</hi>ति जवनका <pb ed="P" n="0.0079"/>, बलवन्तो चेव वेगवन्तो चाति अत्थो। <hi rend="bold">अभिनिम्मिता</hi>ति तव पुञ्‍ञकम्मेन निम्मिता निब्बत्ता। सयं निम्मितमेव वा सन्धाय ‘‘अभिनिम्मिता’’ति वुत्तं निम्मानरतिभावतो सिरिमाय देवधीताय। <hi rend="bold">पञ्‍चरथासता</hi>ति गाथासुखत्थं थकारस्स दीघं लिङ्गविपल्‍लासञ्‍च कत्वा वुत्तं, विभत्तिअलोपो वा दट्ठब्बो, पञ्‍च रथसतानीति अत्थो। <hi rend="bold">अन्वेन्ति तं सारथिचोदिता हया</hi>ति सारथीहि चोदिता विय रथेसु युत्ता इमे हया भद्दे, देवते, तं अनुगच्छन्ति। ‘‘सारथिअचोदिता’’ति केचि पठन्ति, सारथीहि अचोदिता एव अनुगच्छन्तीति अत्थो। ‘‘सारथिचोदिता हया’’ति एकंयेव वा पदं गाथासुखत्थं दीघं कत्वा वुत्तं, सारथिचोदितहया पञ्‍च रथसताति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="138"><hi rend="paranum">१३८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सा तिट्ठसी</hi>ति सा त्वं तिट्ठसि। <hi rend="bold">रथवरे</hi>ति रथुत्तमे। <hi rend="bold">अलङ्कता</hi>ति सट्ठिसकटभारेहि दिब्बालङ्कारेहि अलङ्कतसरीरा। <hi rend="bold">ओभासयं जलमिव जोति पावको</hi>ति ओभासेन्ती जोतिरिव जलन्ती पावको विय च तिट्ठसि, समन्ततो ओभासेन्ती जलन्ती तिट्ठसीति वुत्तं होति। ‘‘जोती’’ति च चन्दिमसूरियनक्खत्ततारकरूपानं साधारणनामं। <hi rend="bold">वरतनू</hi>ति उत्तमरूपधरे सब्बङ्गसोभने। ततो एव <hi rend="bold">अनोमदस्सने</hi> <pb ed="M" n="0.0072"/> अलामकदस्सने, दस्सनीये पासादिकेति अत्थो। <hi rend="bold">कस्मा नु काया अनधिवरं उपागमी</hi>ति कुतो नाम देवकायतो अनुत्तरं सम्मासम्बुद्धं पयिरुपासनाय उपगञ्छि उपगतासि।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता अत्तानं आविकरोन्ती –</p>

<p rend="hangnum" n="139"><hi rend="paranum">१३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कामग्गपत्तानं यमाहुनुत्तरं, निम्माय निम्माय रमन्ति देवता।</p>

<p rend="gathalast">तस्मा काया अच्छरा कामवण्णिनी, इधागता अनधिवरं नमस्सितु’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="139"><hi rend="paranum">१३९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">कामग्गपत्तानं यमाहुनुत्तर</hi>न्ति कामूपभोगेहि अग्गभावं पत्तानं परनिम्मितवसवत्तीनं <pb ed="P" n="0.0080"/> देवानं यं देवकायं यसेन भोगादिवसेन च अनुत्तरन्ति वदन्ति, ततो काया। <hi rend="bold">निम्माय निम्माय रमन्ति देवता</hi>ति निम्मानरतिदेवता अत्तना यथारुचिते कामे सयं निम्मिनित्वा निम्मिनित्वा रमन्ति कीळन्ति लळन्ता अभिरमन्ति। <hi rend="bold">तस्मा काया</hi>ति तस्मा निम्मानरतिदेवनिकाया <pb ed="V" n="0.0064"/>। <hi rend="bold">कामवण्णिनी</hi>ति कामरूपधरा यथिच्छितरूपधारिनी। <hi rend="bold">इधागता</hi>ति इध इमस्मिं मनुस्सलोके, इमं वा मनुस्सलोकं आगता।</p>

<p rend="bodytext">एवं देवताय अत्तनो निम्मानरतिदेवताभावे कथिते पुन थेरो तस्सा पुरिमभवं तत्थ कतपुञ्‍ञकम्मं लद्धिञ्‍च कथापेतुकामो –</p>

<p rend="hangnum" n="140"><hi rend="paranum">१४०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किं त्वं पुरे सुचरितमाचरीध, केनच्छसि त्वं अमितयसा सुखेधिता।</p>

<p rend="gathalast">इद्धी च ते अनधिवरा विहङ्गमा, वण्णो च ते दस दिसा विरोचति॥</p>

<p rend="hangnum" n="141"><hi rend="paranum">१४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘देवेहि त्वं परिवुता सक्‍कता चसि,</p>

<p rend="gatha2">कुतो चुता सुगतिगतासि देवते।</p>

<p rend="gatha3">कस्स वा त्वं वचनकरानुसासनिं,</p>

<p rend="gathalast">आचिक्ख मे त्वं यदि बुद्धसाविका’’ति॥ – द्वे गाथा अभासि।</p>

<p rend="bodytext" n="140"><hi rend="paranum">१४०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0073"/> <hi rend="bold">आचरी</hi>ति दीघं कत्वा वुत्तं, उपचिनीति अत्थो। <hi rend="bold">इधा</hi>ति निपातमत्तं, इध वा इमस्मिं देवत्तभावे। <hi rend="bold">केनच्छसी</hi>ति केन पुञ्‍ञकम्मेन अस्सत्था अच्छसि। ‘‘केनासि त्व’’न्ति केचि पठन्ति। <hi rend="bold">अमितयसा</hi>ति न मितयसा अनप्पकपरिवारा। <hi rend="bold">सुखेधिता</hi>ति सुखेन वड्ढिता, सुपरिब्रूहितदिब्बसुखाति अत्थो। <hi rend="bold">इद्धी</hi>ति दिब्बानुभावो। <hi rend="bold">अनधिवरा</hi>ति अधिका विसिट्ठा अञ्‍ञा एतिस्सा नत्थीति अनधिवरा, अतिउत्तमाति अत्थो। <hi rend="bold">विहङ्गमा</hi>ति वेहासगामिनी। <hi rend="bold">दस दिसा</hi>ति दसपि दिसा। <hi rend="bold">विरोचती</hi>ति ओभासेति।</p>

<p rend="bodytext" n="141"><hi rend="paranum">१४१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">परिवुता</hi> <pb ed="P" n="0.0081"/> <hi rend="bold">सक्‍कता चसी</hi>ति समन्ततो परिवारिता सम्भाविता च असि। <hi rend="bold">कुतो चुता सुगतिगतासी</hi>ति पञ्‍चसु गतीसु कतरगतितो चुता हुत्वा सुगतिं इमं देवगतिं पटिसन्धिवसेन उपगता असि। <hi rend="bold">कस्स वा त्वं वचनकरानुसासनि</hi>न्ति कस्स नु वा सत्थु सासने पावचने ओवादानुसासनिसम्पटिच्छनेन त्वं वचनकरा असीति योजना। कस्स वा त्वं सत्थु वचनकरा अनुसासकस्स अनुसिट्ठियं पतिट्ठानेनाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। एवं अनुद्देसिकवसेन तस्सा लद्धिं पुच्छित्वा पुन उद्देसिकवसेन <hi rend="bold">‘‘आचिक्ख मे त्वं यदि बुद्धसाविका’’</hi>ति पुच्छति। तत्थ <hi rend="bold">बुद्धसाविका</hi>ति सब्बम्पि ञेय्यधम्मं सयम्भुञाणेन हत्थतले आमलकं विय पच्‍चक्खतो बुद्धत्ता बुद्धस्स भगवतो धम्मस्सवनन्ते जाताति बुद्धसाविका।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="0.0065"/> थेरेन पुच्छितमत्थं कथेन्ती देवता इमा गाथा अभासि –</p>

<p rend="hangnum" n="142"><hi rend="paranum">१४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नगन्तरे नगरवरे सुमापिते, परिचारिका राजवरस्स सिरिमतो।</p>

<p rend="gathalast">नच्‍चे गीते परमसुसिक्खिता अहुं, सिरिमाति मं राजगहे अवेदिंसु॥</p>

<p rend="hangnum" n="143"><hi rend="paranum">१४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बुद्धो च मे इसिनिसभो विनायको, अदेसयी समुदयदुक्खनिच्‍चतं।</p>

<p rend="gathalast">असङ्खतं दुक्खनिरोध सस्सतं, मग्गञ्‍चिमं अकुटिलमञ्‍जसं सिवं॥</p>

<p rend="hangnum" n="144"><hi rend="paranum">१४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुत्वानहं <pb ed="M" n="0.0074"/> अमतपदं असङ्खतं, तथागतस्सनधिवरस्स सासनं।</p>

<p rend="gathalast">सीलेस्वहं परमसुसंवुता अहुं, धम्मे ठिता नरवरबुद्धदेसिते॥</p>

<p rend="hangnum" n="145"><hi rend="paranum">१४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ञत्वानहं <pb ed="P" n="0.0082"/> विरजपदं असङ्खतं, तथागतेननधिवरेन देसितं।</p>

<p rend="gathalast">तत्थेवहं समथसमाधिमाफुसिं, सायेव मे परमनियामता अहु॥</p>

<p rend="hangnum" n="146"><hi rend="paranum">१४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘लद्धानहं अमतवरं विसेसनं, एकंसिका अभिसमये विसेसिय।</p>

<p rend="gathalast">असंसया बहुजनपूजिता अहं, खिड्डारतिं पच्‍चनुभोमनप्पकं॥</p>

<p rend="hangnum" n="147"><hi rend="paranum">१४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एवं अहं अमतदसम्हि देवता, तथागतस्सनधिवरस्स साविका।</p>

<p rend="gathalast">धम्मद्दसा पठमफले पतिट्ठिता, सोतापन्‍ना न च पन मत्थि दुग्गति॥</p>

<p rend="hangnum" n="148"><hi rend="paranum">१४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा वन्दितुं अनधिवरं उपागमिं, पासादिके कुसलरते च भिक्खवो।</p>

<p rend="gathalast">नमस्सितुं समणसमागमं सिवं, सगारवा सिरिमतो धम्मराजिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="149"><hi rend="paranum">१४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दिस्वा मुनिं मुदितमनम्हि पीणिता, तथागतं नरवरदम्मसारथिं।</p>

<p rend="gathalast">तण्हच्छिदं कुसलरतं विनायकं, वन्दामहं परमहितानुकम्पक’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="142"><hi rend="paranum">१४२</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">नगन्तरे</hi>ति इसिगिलिवेपुल्‍लवेभारपण्डवगिज्झकूटसङ्खातानं पञ्‍चन्‍नं पब्बतानं अन्तरे वेमज्झे, यतो तं नगरं ‘‘गिरिब्बज’’न्ति वुच्‍चति <pb ed="M" n="0.0075"/>। <hi rend="bold">नगरवरे</hi>ति उत्तमनगरे, राजगहं सन्धायाह। <hi rend="bold">सुमापिते</hi>ति महागोविन्दपण्डितेन वत्थुविज्‍जाविधिना सम्मदेव निवेसिते। <hi rend="bold">परिचारिका</hi>ति संगीतपरिचरियाय उपट्ठायिका। <hi rend="bold">राजवरस्सा</hi>ति बिम्बिसारमहाराजस्स। <hi rend="bold">सिरिमतो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0066"/> एत्थ ‘‘सिरीति बुद्धिपुञ्‍ञानं अधिवचन’’न्ति वदन्ति। अथ वा पुञ्‍ञनिब्बत्ता सरीरसोभग्गादिसम्पत्ति <pb ed="P" n="0.0083"/> कतपुञ्‍ञं निस्सयति, कतपुञ्‍ञेहि वा निस्सीयतीति ‘‘सिरी’’ति वुच्‍चति, सा एतस्स अत्थीति सिरिमा, तस्स सिरिमतो। <hi rend="bold">परमसुसिक्खिता</hi>ति अतिविय सम्मदेव च सिक्खिता। <hi rend="bold">अहु</hi>न्ति अहोसिं। <hi rend="bold">अवेदिंसू</hi>ति अञ्‍ञासुं।</p>

<p rend="bodytext" n="143"><hi rend="paranum">१४३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इसिनिसभो</hi>ति गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो, वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो, सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि असम्पकम्पियो निसभो। रथा सो अत्तनो निसभबलेन समन्‍नागतो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा केनचि परिस्सयेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं भगवा दसहि तथागतबलेहि समन्‍नागतो चतूहि वेसारज्‍जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्‍चत्थिकेन पच्‍चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति, तस्मा निसभो वियाति निसभो। सीलादीनं धम्मक्खन्धानं एसनट्ठेन ‘‘इसी’’ति लद्धवोहारेसु सेक्खासेक्खइसीसु निसभो, इसीनं वा निसभो, इसि च सो निसभो चाति वा इसिनिसभो। वेनेय्यसत्ते विनेतीति <hi rend="bold">विनायको,</hi> नायकविरहितोति वा <hi rend="bold">विनायको,</hi> सयम्भूति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अदेसयी समुदयदुक्खनिच्‍चत</hi>न्ति समुदयसच्‍चस्स च दुक्खसच्‍चस्स च अनिच्‍चतं वयधम्मतं अभासि। तेन ‘‘यंकिञ्‍चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति अत्तनो अभिसमयञाणस्स पवत्तिआकारं दस्सेति। <hi rend="bold">समुदयदुक्खनिच्‍चत</hi>न्ति वा समुदयसच्‍चञ्‍च दुक्खसच्‍चञ्‍च अनिच्‍चतञ्‍च। तत्थ समुदयसच्‍चदुक्खसच्‍चग्गहणेन विपस्सनाय भूमिं दस्सेति, अनिच्‍चतागहणेन तस्सा पवत्तिआकारं दस्सेति। सङ्खारानञ्हि अनिच्‍चाकारे विभाविते दुक्खाकारो अनत्ताकारोपि विभावितोयेव होति तंनिबन्धनत्ता <pb ed="M" n="0.0076"/> तेसं। तेनाह ‘‘यदनिच्‍चं, तं दुक्खं, यं दुक्खं, तदनत्ता’’ति (सं॰ नि॰ ३.१५)। <hi rend="bold">असङ्खतं दुक्खनिरोधसस्सत</hi>न्ति केनचि पच्‍चयेन न सङ्खतन्ति असङ्खतं <pb ed="P" n="0.0084"/>, सब्बकालं तथभावेन सस्सतं, सकलवट्टदुक्खनिरोधभावतो दुक्खनिरोधं अरियसच्‍चञ्‍च मे अदेसयीति योजना। <hi rend="bold">मग्गञ्‍चिमं अकुटिलमञ्‍जसं सिव</hi>न्ति अन्तद्वयपरिवज्‍जनेन कुटिलभावकरानं मायादीनं कायवङ्कादीनञ्‍च पहानेन अकुटिलं, ततो एव अञ्‍जसं, असिवभावकरानं कामरागादीनं समुच्छिन्दनेन सिवं निब्बानं। <hi rend="bold">मग्ग</hi>न्ति निब्बानत्थिकेहि मग्गीयति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छतीति ‘‘मग्गो’’ति लद्धनामं इदं तुम्हाकञ्‍च ममञ्‍च पच्‍चक्खभूतं दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदासङ्खातं अरियसच्‍चञ्‍च मे अदेसयीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="144"><hi rend="paranum">१४४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुत्वानहं <pb ed="V" n="0.0067"/> अमतपदं असङ्खतं, तथागतस्सनधिवरस्स सासन</hi>न्ति एत्थ अयं सङ्खेपत्थो – तथा आगमनादिअत्थेन <hi rend="bold">तथागतस्स,</hi> सदेवके लोके अग्गभावतो <hi rend="bold">अनधिवरस्स,</hi> सम्मासम्बुद्धस्स अमतपदं <hi rend="bold">असङ्खतं</hi> निब्बानं उद्दिस्स देसितत्ता, अमतस्स वा निब्बानस्स पटिपज्‍जनुपायत्ता केनचिपि असङ्खरणीयत्ता च अमतपदं असङ्खतं <hi rend="bold">सासनं</hi> सद्धम्मं <hi rend="bold">अहं सुत्वाना</hi>ति। <hi rend="bold">सीलेस्वह</hi>न्ति सीलेसु निप्फादेतब्बेसु अहं। <hi rend="bold">परमसुसंवुता</hi>ति अतिविय सम्मदेव संवुता। <hi rend="bold">अहु</hi>न्ति अहोसिं। <hi rend="bold">धम्मे ठिता</hi>ति पटिपत्तिधम्मे पतिट्ठिता।</p>

<p rend="bodytext" n="145"><hi rend="paranum">१४५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ञत्वाना</hi>ति सच्छिकिरियाभिसमयवसेन जानित्वा। <hi rend="bold">तत्थेवा</hi>ति तस्मिंयेव खणे, तस्मिंयेव वा अत्तभावे। <hi rend="bold">समथसमाधिमाफुसि</hi>न्ति पच्‍चनीकधम्मानं समुच्छेदवसेन समनतो वूपसमनतो परमत्थसमथभूतं लोकुत्तरसमाधिं आफुसिं अधिगच्छिं। यदिपि यस्मिं खणे निरोधस्स सच्छिकिरियाभिसमयो, तस्मिंयेव खणे मग्गस्स भावनाभिसमयो, आरम्मणपटिवेधं पन भावनापटिवेधस्सेव पुरिमसिद्धिकारणं विय कत्वा दस्सेतुं –</p>

<p rend="gathalast">‘‘ञत्वानहं <pb ed="P" n="0.0085"/> विरजपदं असङ्खतं, तथागतेननधिवरेन देसितं’’॥</p>

<p rend="bodytext">तत्थेवहं ‘समथसमाधिमाफुसि’न्ति वुत्तं यथा ‘‘चक्खुञ्‍च पटिच्‍च रूपे च उप्पज्‍जति चक्खुविञ्‍ञाण’’न्ति (म॰ नि॰ १.४००; ३.४२१; सं॰ नि॰ ४.६०)। <hi rend="bold">ञत्वाना</hi>ति वा समानकालवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं <pb ed="M" n="0.0077"/> यथा ‘‘निहन्त्वान तमं सब्बं, आदिच्‍चो नभमुग्गतो’’ति। <hi rend="bold">सायेवा</hi>ति या लोकुत्तरसमाधिफुसना लद्धा, सायेव। <hi rend="bold">परमनियामता</hi>ति परमा उत्तमा मग्गनियामता।</p>

<p rend="bodytext" n="146"><hi rend="paranum">१४६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विसेसन</hi>न्ति पुथुज्‍जनेहि विसेसकं विसिट्ठभावसाधकं। <hi rend="bold">एकंसिका</hi>ति ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्‍नो सङ्घो’’ति एकंसगाहवती रतनत्तये निब्बिचिकिच्छा। <hi rend="bold">अभिसमये विसेसिया</hi>ति सच्‍चपटिवेधवसेन विसेसं पत्वा। ‘‘विसेसिनी’’तिपि पठन्ति, अभिसमयहेतु विसेसवतीति अत्थो। <hi rend="bold">असंसया</hi>ति सोळसवत्थुकाय अट्ठवत्थुकाय च विचिकिच्छाय पहीनत्ता अपगतसंसया। ‘‘असंसिया’’ति केचि पठन्ति। <hi rend="bold">बहुजनपूजिता</hi>ति सुगतीहि परेहि पत्थनीयगुणाति अत्थो। <hi rend="bold">खिड्डारति</hi>न्ति खिड्डाभूतं रतिं, अथ वा खिड्डञ्‍च रतिञ्‍च खिड्डाविहारञ्‍च रतिसुखञ्‍च।</p>

<p rend="bodytext" n="147"><hi rend="paranum">१४७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अमतदसम्ही</hi>ति अमतदसा निब्बानदस्साविनी अम्हि। <hi rend="bold">धम्मद्दसा</hi>ति चतुसच्‍चधम्मं <pb ed="V" n="0.0068"/> दिट्ठवती। <hi rend="bold">सोतापन्‍ना</hi>ति अरियमग्गसोतं आदितो पत्ता। <hi rend="bold">न च पन मत्थि दुग्गती</hi>ति न च पन मे अत्थि दुग्गति अविनिपातधम्मत्ता।</p>

<p rend="bodytext" n="148"><hi rend="paranum">१४८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पासादिके</hi>ति पसादावहे। <hi rend="bold">कुसलरते</hi>ति कुसले अनवज्‍जधम्मे निब्बाने रते। <hi rend="bold">भिक्खवो</hi>ति भिक्खू नमस्सितुं उपागमिन्ति योजना। <hi rend="bold">समणसमागमं सिव</hi>न्ति समणानं समितपापानं बुद्धबुद्धसावकानं सिवञ्‍च धम्मं खेमं समागमं सङ्गमं पयिरुपासितुं उपागमिन्ति <pb ed="P" n="0.0086"/> सम्बन्धो। <hi rend="bold">सिरिमतो धम्मराजिनो</hi>ति भुम्मत्थे सामिवचनं। सिरिमति धम्मराजिनीति अत्थो। एवमेव च केचि पठन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="149"><hi rend="paranum">१४९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मुदितमनम्ही</hi>ति मोदितमना अम्हि। <hi rend="bold">पीणिता</hi>ति तुट्ठा, पीतिरसवसेन वा तित्ता। <hi rend="bold">नरवरदम्मसारथि</hi>न्ति नरवरो च सो अग्गपुग्गलत्ता, दम्मानं दमेतब्बानं वेनेय्यानं निब्बानाभिमुखं सारणतो दम्मसारथि चाति नरवरदम्मसारथि, तं। <hi rend="bold">परमहितानुकम्पक</hi>न्ति परमेन उत्तमेन हितेन सब्बसत्तानं अनुकम्पकं।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="M" n="0.0078"/> सिरिमा देवधीता अत्तनो लद्धिपवेदनमुखेन रतनत्तये पसादं पवेदेत्वा भगवन्तं भिक्खुसङ्घञ्‍च वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा देवलोकमेव गता। भगवा तमेव ओतिण्णवत्थुं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा धम्मं देसेसि, देसनापरियोसाने उक्‍कण्ठितभिक्खु अरहत्तं पापुणि, सम्पत्तपरिसायपि सा धम्मदेसना सात्थिका जाताति।</p>

<p rend="centre">सिरिमाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१७. केसकारीविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इदं विमानं रुचिरं पभस्सर</hi>न्ति केसकारीविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं विहरति इसिपतने मिगदाये। तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय बाराणसिं पिण्डाय पविसिंसु। ते अञ्‍ञतरस्स ब्राह्मणस्स गेहद्वारसमीपेन गच्छन्ति। तस्मिञ्‍च गेहे ब्राह्मणस्स धीता केसकारी नाम गेहद्वारसमीपे मातु सीसतो ऊका गण्हन्ती ते भिक्खू गच्छन्ते दिस्वा मातरं आह ‘‘अम्म, इमे पब्बजिता पठमेन योब्बनेन समन्‍नागता अभिरूपा दस्सनीया पासादिका सुखुमाला केनचि पारिजुञ्‍ञेन अनभिभूता मञ्‍ञे, कस्मा नु खो इमे इमस्मिंयेव वये पब्बजन्ती’’ति <pb ed="V" n="0.0069"/>? तं माता आह ‘‘अत्थि, अम्म, सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो <pb ed="P" n="0.0087"/> बुद्धो लोके उप्पन्‍नो, सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्‍जनं केवलपरिपुण्णं, परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति, तस्स इमे धम्मं सुत्वा पब्बजन्ती’’ति।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन आगतफलो विञ्‍ञातसासनो अञ्‍ञतरो उपासको ताय वीथिया गच्छन्तो तं कथं सुत्वा तासं सन्तिकं उपसङ्कमि। अथ नं ब्राह्मणी आह ‘‘एतरहि खो उपासक बहू कुलपुत्ता महन्तं भोगक्खन्धं महन्तं ञातिपरिवट्टं पहाय सक्यसमये पब्बजन्ति, ते किं नु खो अत्थवसं सम्पस्सन्ता पब्बजन्ती’’ति? तं सुत्वा उपासको ‘‘कामेसु आदीनवं, नेक्खम्मे च आनिसंसं सम्पस्सन्ता’’ति वत्वा अत्तनो ञाणबलानुरूपं <pb ed="M" n="0.0079"/> तमत्थं वित्थारतो कथेसि, तिण्णञ्‍च रतनानं गुणे पकासेसि, पञ्‍चन्‍नं सीलानं दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्‍च गुणानिसंसं पवेदेसि। अथ ब्राह्मणधीता तं ‘‘किं अम्हेहिपि सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठाय तया वुत्ते गुणानिसंसे अधिगन्तुं सक्‍का’’ति पुच्छि। सो ‘‘सब्बसाधारणा इमे धम्मा भगवता भासिता, कस्मा न सक्‍का’’ति वत्वा तस्सा सरणानि च सीलानि च अदासि। सा गहितसरणा समादिन्‍नसीला च हुत्वा पुन आह ‘‘किं इतो उत्तरि अञ्‍ञम्पि करणीयं अत्थी’’ति। सो तस्सा विञ्‍ञुभावं सल्‍लक्खेन्तो ‘‘उपनिस्सयसम्पन्‍ना भविस्सती’’ति ञत्वा सरीरसभावं विभावेन्तो द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं कथेत्वा काये विरागं उप्पादेत्वा उपरि अनिच्‍चतादिपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय संवेजेत्वा विपस्सनामग्गं आचिक्खित्वा गतो। सा तेन वुत्तनयं सब्बं मनसि कत्वा पटिकूलमनसिकारे समाहितचित्ता विपस्सनं पट्ठपेत्वा उपनिस्सयसम्पत्तिया न चिरस्सेव <pb ed="P" n="0.0088"/> सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। अथापरेन समयेन कालं कत्वा सक्‍कस्स देवरञ्‍ञो परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति, सतसहस्सञ्‍चस्सा अच्छरापरिवारो अहोसि। तं सक्‍को देवराजा दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्तजातो पमुदितहदयो –</p>

<p rend="hangnum" n="150"><hi rend="paranum">१५०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदं विमानं रुचिरं पभस्सरं, वेळुरियथम्भं सततं सुनिम्मितं।</p>

<p rend="gathalast">सुवण्णरुक्खेहि समन्तमोत्थतं, ठानं ममं कम्मविपाकसम्भवं॥</p>

<p rend="hangnum" n="151"><hi rend="paranum">१५१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तत्रूपपन्‍ना पुरिमच्छरा इमा, सतं सहस्सानि सकेन कम्मुना।</p>

<p rend="gathalast">तुवंसि अज्झुपगता यसस्सिनी, ओभासयं तिट्ठसि पुब्बदेवता॥</p>

<p rend="hangnum" n="152"><hi rend="paranum">१५२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ससी <pb ed="V" n="0.0070"/> अधिग्गय्ह यथा विरोचति, नक्खत्तराजारिव तारकागणं।</p>

<p rend="gathalast">तथेव त्वं अच्छरासङ्गणं इमं, दद्दल्‍लमाना यससा विरोचसि॥</p>

<p rend="hangnum" n="153"><hi rend="paranum">१५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कुतो <pb ed="M" n="0.0080"/> नु आगम्म अनोमदस्सने, उपपन्‍ना त्वं भवनं ममं इदं।</p>

<p rend="gathalast">ब्रह्मंव देवा तिदसा सहिन्दका, सब्बे न तप्पामसे दस्सनेन त’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">चतूहि गाथाहि ताय कतकम्मं पुच्छि।</p>

<p rend="bodytext" n="150"><hi rend="paranum">१५०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">इदं विमान</hi>न्ति यस्मिं विमाने सा देवता उप्पन्‍ना, तं अत्तनो विमानं सन्धायाह। <hi rend="bold">सतत</hi>न्ति सब्बकालं रुचिरं पभस्सरन्ति योजना। <hi rend="bold">सतत</hi>न्ति वा सम्माततं, अतिविय वित्थिण्णन्ति अत्थो। <hi rend="bold">समन्तमोत्थत</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0089"/> समन्ततो अवत्थतं छादितं। <hi rend="bold">ठान</hi>न्ति विमानमेव सन्धाय वदति। तञ्हि तिट्ठन्ति एत्थ कतपुञ्‍ञाति ठानन्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">कम्मविपाकसम्भव</hi>न्ति कम्मविपाकभावेन सम्भूतं, कम्मविपाकेन वा सह सम्भूतं। <hi rend="bold">मम</hi>न्ति इदं मम ठानं मम कम्मविपाकसम्भवन्ति द्वीहिपि पदेहि योजेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="151"><hi rend="paranum">१५१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तत्रूपपन्‍ना</hi>ति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – <hi rend="bold">तत्र</hi> तस्मिं यथावुत्ते विमाने <hi rend="bold">उपपन्‍ना</hi>ति निब्बत्ता पगेव उप्पन्‍नत्ता पुब्बदेवता <hi rend="bold">इमा पुरिमा अच्छरायो</hi> परिमाणतो सतं सहस्सानि। <hi rend="bold">तुवंसी</hi>ति त्वं असि सकेन कम्मुना अज्झुपगता उपपन्‍ना। <hi rend="bold">यसस्सिनी</hi>ति परिवारसम्पन्‍ना, तेनेव सकेन कम्मुना कम्मानुभावेन ओभासयन्ती विरोचमाना तिट्ठसीति।</p>

<p rend="bodytext" n="152"><hi rend="paranum">१५२</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि तमेव ओभासनं उपमाय विभावेन्तो <hi rend="bold">‘‘ससी’’</hi>ति गाथमाह। तस्सत्थो – <hi rend="bold">यथा</hi> ससलञ्छनयोगेन <hi rend="bold">‘‘ससी’’</hi>ति, नक्खत्तेहि अधिकगुणताय ‘‘नक्खत्तराजा’’ति च लद्धनामो चन्दो सब्बं <hi rend="bold">तारकागणं अधिग्गय्ह</hi> अभिभवित्वा <hi rend="bold">विरोचति</hi> विराजति, <hi rend="bold">तथेव त्वं इमं अच्छरानं</hi> देवकञ्‍ञानं <hi rend="bold">गणं</hi> समूहं अत्तनो <hi rend="bold">यससा दद्दल्‍लमाना</hi> अतिविय विज्‍जोतमाना <hi rend="bold">विरोचसी</hi>ति। एत्थ च ‘‘इमा’’ति ‘‘इम’’न्ति च निपातमत्तं। केचि पन ‘‘नक्खत्तराजारिव तारागणं तथेव त्व’’न्ति पठन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="153"><hi rend="paranum">१५३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="P" n="0.0090"/> तस्सा देवताय पुरिमभवं तत्थ कतपुञ्‍ञञ्‍च पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘कुतो नु आगम्मा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">कुतो नु आगम्मा</hi>ति कुतो <pb ed="M" n="0.0081"/> नु भवतो कुतो नु पुञ्‍ञकम्मतो कारणभूततो इदं मम भवनं आगम्म भद्दे <hi rend="bold">अनोमदस्सने</hi> सब्बङ्गसोभने <hi rend="bold">त्वं उपपन्‍ना</hi> उप्पत्तिगहणवसेन <pb ed="V" n="0.0071"/> उपगता। ‘‘अनोमदस्सने’’ति वुत्तमेवत्थं उपमाय पकासेन्तो <hi rend="bold">‘‘ब्रह्मंव देवा तिदसा सहिन्दका, सब्बे न तप्पामसे दस्सनेन त’’</hi>न्ति आह। तत्थ यथा ब्रह्मानं सहम्पतिं सनङ्कुमारं वा उपगतं सह इन्देनाति सहिन्दका तावतिंसा देवा पस्सन्ता दस्सनेन न तप्पन्ति, एवं तव दस्सनेन मयं सब्बे देवा न तप्पामसेति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">एवं पन सक्‍केन देवानमिन्देन पुच्छिता सा देवता तमत्थं पकासेन्ती –</p>

<p rend="hangnum" n="154"><hi rend="paranum">१५४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यमेतं सक्‍क अनुपुच्छसे ममं, कुतो चुता त्वं इध आगताति।</p>

<p rend="gathalast">बाराणसी नाम पुरत्थि कासिनं, तत्थ अहोसिं पुरे केसकारिका॥</p>

<p rend="hangnum" n="155"><hi rend="paranum">१५५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बुद्धे च धम्मे च पसन्‍नमानसा, सङ्घे च एकन्तगता असंसया।</p>

<p rend="gathalast">अखण्डसिक्खापदा आगतप्फला, सम्बोधिधम्मे नियता अनामया’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथद्वयमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="154-5"><hi rend="paranum">१५४-५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">यमेत</hi>न्ति यं एतं पञ्हन्ति अत्थो। <hi rend="bold">अनुपुच्छसे</hi>ति अनुकूलभावेन पुच्छसि। <hi rend="bold">मम</hi>न्ति मं। <hi rend="bold">पुरत्थी</hi>ति पुरं अत्थि। <hi rend="bold">कासिन</hi>न्ति कासिरट्ठस्स। <hi rend="bold">केसकारिका</hi>ति पुरिमत्तभावे अत्तनो नामं वदति। <hi rend="bold">बुद्धे</hi> <pb ed="P" n="0.0091"/> <hi rend="bold">च धम्मे चा</hi>तिआदिना अत्तनो पुञ्‍ञं विभावेति।</p>

<p rend="bodytext">पुन सक्‍को तस्सा तं पुञ्‍ञसम्पत्तिञ्‍च दिब्बसम्पत्तिञ्‍च अनुमोदमानो –</p>

<p rend="hangnum" n="156"><hi rend="paranum">१५६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तन्त्याभिनन्दामसे <pb ed="M" n="0.0082"/> स्वागतञ्‍च ते,</p>

<p rend="gatha2">धम्मेन च त्वं यससा विरोचसि।</p>

<p rend="gatha3">बुद्धे च धम्मे च पसन्‍नमानसे,</p>

<p rend="gatha2">सङ्घे च एकन्तगते असंसये।</p>

<p rend="gatha3">अखण्डसिक्खापदे आगतप्फले,</p>

<p rend="gathalast">सम्बोधिधम्मे नियते अनामये’’ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext" n="156"><hi rend="paranum">१५६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">तन्त्याभिनन्दामसे</hi>ति तं ते दुविधम्पि सम्पत्तिं अभिनन्दाम अनुमोदाम। <hi rend="bold">स्वागतञ्‍च</hi> <pb ed="V" n="0.0072"/> <hi rend="bold">ते</hi>ति तुय्हञ्‍च इधागमनं स्वागतं, अम्हाकं पीतिसोमनस्ससंवद्धनमेव। सेसं वुत्तनयमेवाति।</p>

<p rend="bodytext">तं पन पवत्तिं सक्‍को देवराजा आयस्मतो महामोग्गल्‍लानत्थेरस्स कथेसि, थेरो भगवतो निवेदेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा देसना सदेवकस्स लोकस्स सात्थिका जाताति।</p>

<p rend="centre">केसकारीविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">इति परमत्थदीपनिया खुद्दक-अट्ठकथाय विमानवत्थुस्मिं</p>

<p rend="centre">सत्तरसवत्थुपटिमण्डितस्स पठमस्स पीठवग्गस्स</p>

<p rend="bodytext">अत्थवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="title">२. चित्तलतावग्गो</p>

<p rend="subhead">१. दासिविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext">दुतियवग्गे <pb ed="V" n="0.0073"/> <hi rend="bold">अपि सक्‍कोव देविन्दो</hi>ति दासिविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति जेतवने विहरन्ते सावत्थिवासी अञ्‍ञतरो उपासको सम्बहुलेहि उपासकेहि सद्धिं सायन्हसमयं विहारं <pb ed="P" n="0.0092"/> गन्त्वा धम्मं सुत्वा परिसाय वुट्ठिताय भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘इतो पट्ठाय अहं, भन्ते, सङ्घस्स चत्तारि निच्‍चभत्तानि दस्सामी’’ति आह। अथ नं भगवा तदनुच्छविकं <pb ed="M" n="0.0083"/> धम्मकथं कथेत्वा विस्सज्‍जेसि। सो ‘‘मया, भन्ते, सङ्घस्स चत्तारि निच्‍चभत्तानि पञ्‍ञत्तानि। स्वे पट्ठाय अय्या मम गेहं आगच्छन्तू’’ति भत्तुद्देसकस्स आरोचेत्वा अत्तनो गेहं गन्त्वा दासिया तमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘तत्थ तया निच्‍चकालं अप्पमत्ताय भवितब्ब’’न्ति आह। सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि। पकतियाव सा सद्धासम्पन्‍ना पुञ्‍ञकामा सीलवती, तस्मा दिवसे दिवसे कालस्सेव उट्ठाय पणीतं अन्‍नपानं पटियादेत्वा भिक्खूनं निसीदनट्ठानं सुसम्मट्ठं सुपरिभण्डकं कत्वा आसनानि पञ्‍ञापेत्वा भिक्खू उपगते तत्थ निसीदापेत्वा वन्दित्वा गन्धपुप्फधूपदीपेहि पूजेत्वा सक्‍कच्‍चं परिविसति।</p>

<p rend="bodytext">अथेकदिवसं भिक्खू कतभत्तकिच्‍चे उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एवमाह ‘‘कथं नु खो, भन्ते, इतो जातिआदिदुक्खतो परिमुत्ति होती’’ति। भिक्खू तस्सा सरणानि च पञ्‍च सीलानि च दत्वा कायसभावं पकासेत्वा पटिकूलमनसिकारे नियोजेसुं, अपरे अनिच्‍चतापटिसंयुत्तं धम्मकथं कथेसुं। सा सोळस वस्सानि सीलं रक्खन्ती अन्तरन्तरा योनिसो मनसिकरोन्ती एकदिवसं धम्मस्सवनसप्पायं लभित्वा ञाणस्स च परिपक्‍कत्ता विपस्सनं वड्ढेत्वा सोतापत्तिफलं सच्छाकासि। सा अपरेन समयेन कालं कत्वा सक्‍कस्स देवरञ्‍ञो वल्‍लभा परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति। सा सट्ठितूरियसहस्सेहि परिचरियमाना अच्छरासतसहस्सपरिवुता महन्तं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती पमुदा मोदमाना सपरिवारा उय्यानादीसु विचरति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव दिस्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="157"><hi rend="paranum">१५७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अपि <pb ed="P" n="0.0093"/> <pb ed="V" n="0.0074"/> सक्‍कोव देविन्दो, रम्मे चित्तलतावने।</p>

<p rend="gatha2">समन्ता अनुपरियासि, नारीगणपुरक्खता।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="158"><hi rend="paranum">१५८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="159"><hi rend="paranum">१५९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि <pb ed="M" n="0.0084"/> तं देवि महानुभावे,</p>

<p rend="gatha2">मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gatha3">केनासि एवं जलितानुभावा,</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="160"><hi rend="paranum">१६०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="161"><hi rend="paranum">१६१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, दासी अहोसिं परपेस्सिया कुले॥</p>

<p rend="hangnum" n="162"><hi rend="paranum">१६२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो।</p>

<p rend="gathalast">तस्सा मे निक्‍कमो आसि, सासने तस्स तादिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="163"><hi rend="paranum">१६३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कामं भिज्‍जतुयं कायो, नेव अत्थेत्थ सण्ठनं।</p>

<p rend="gathalast">सिक्खापदानं पञ्‍चन्‍नं, मग्गो सोवत्थिको सिवो॥</p>

<p rend="hangnum" n="164"><hi rend="paranum">१६४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अकण्टको अगहनो, उजु सब्भि पवेदितो।</p>

<p rend="gathalast">निक्‍कमस्स फलं पस्स, यथिदं पापुणित्थिका॥</p>

<p rend="hangnum" n="165"><hi rend="paranum">१६५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘आमन्तनिका रञ्‍ञोम्हि, सक्‍कस्स वसवत्तिनो।</p>

<p rend="gathalast">सट्ठि तूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे॥</p>

<p rend="hangnum" n="166"><hi rend="paranum">१६६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘आलम्बो <pb ed="V" n="0.0075"/> गग्गरो भीमो, साधुवादी च संसयो।</p>

<p rend="gathalast">पोक्खरो च सुफस्सो च, वीणामोक्खा च नारियो॥</p>

<p rend="hangnum" n="167"><hi rend="paranum">१६७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नन्दा चेव सुनन्दा च, सोणदिन्‍ना सुचिम्हिता।</p>

<p rend="gathalast">अलम्बुसा मिस्सकेसी च, पुण्डरीकाति दारुणी॥</p>

<p rend="hangnum" n="168"><hi rend="paranum">१६८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एणीफस्सा <pb ed="P" n="0.0094"/> सुफस्सा च, सुभद्दा मुदुवादिनी।</p>

<p rend="gathalast">एता चञ्‍ञा च सेय्यासे, अच्छरानं पबोधिका॥</p>

<p rend="hangnum" n="169"><hi rend="paranum">१६९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ता मं कालेनुपागन्त्वा, अभिभासन्ति देवता।</p>

<p rend="gathalast">हन्द नच्‍चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे॥</p>

<p rend="hangnum" n="170"><hi rend="paranum">१७०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नयिदं <pb ed="M" n="0.0085"/> अकतपुञ्‍ञानं, कतपुञ्‍ञानमेविदं।</p>

<p rend="gathalast">असोकं नन्दनं रम्मं, तिदसानं महावनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="171"><hi rend="paranum">१७१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुखं अकतपुञ्‍ञानं, इध नत्थि परत्थ च।</p>

<p rend="gathalast">सुखञ्‍च कतपुञ्‍ञानं, इध चेव परत्थ च॥</p>

<p rend="hangnum" n="172"><hi rend="paranum">१७२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेसं सहब्यकामानं, कत्तब्बं कुसलं बहुं।</p>

<p rend="gathalast">कतपुञ्‍ञा हि मोदन्ति, सग्गे भोगसमङ्गिनो’’ति॥ – देवता विस्सज्‍जेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="157"><hi rend="paranum">१५७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अपि सक्‍कोव देविन्दो</hi>ति अपिसद्दो सम्भावनायं, इवसद्दो इकारलोपं कत्वा वुत्तो उपमायं, तस्मा यथा नाम सक्‍को देवानमिन्दोति अत्थो। सक्‍कसमभावो तिस्सा देवताय परिवारसम्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तो। केचि ‘‘अपीति निपातमत्त’’न्ति वदन्ति। <hi rend="bold">चित्तलतावने</hi>ति चित्ताय नाम देवधीताय पुञ्‍ञानुभावेन निब्बत्ते, चित्तानं वा विचित्तपुप्फफलादिविसेसयुत्तानं सन्तानकवल्‍लिआदीनं तत्थ येभुय्यताय चित्तलतावनन्ति लद्धनामे देवुय्याने।</p>

<p rend="bodytext" n="161"><hi rend="paranum">१६१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">परपेस्सिया</hi>ति परेसं कुले तस्मिं तस्मिं किच्‍चे पेसनिया, परेसं वेय्यावच्‍चकारीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="162"><hi rend="paranum">१६२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तस्सा <pb ed="V" n="0.0076"/> मे निक्‍कमो आसि, सासने तस्स तादिनो</hi>ति तस्सा दासियापि समानाय पञ्‍चहि चक्खूहि चक्खुमतो बुद्धस्स भगवतो उपासिका हुत्वा सोळस वस्सानि सीलं रक्खन्तिया कम्मट्ठानञ्‍च मनसि करोन्तिया मनसिकारानुभावेन <pb ed="P" n="0.0095"/> मे मय्हं उप्पज्‍जमाने सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खाते इट्ठादीसु तादिलक्खणसम्पत्तिया तादिनो सत्थु सासने तप्परियापन्‍नोयेव संकिलेसपक्खतो निक्‍कमनेन ‘‘निक्‍कमो’’ति लद्धनामो सम्मावायामो आसि अहोसि उप्पज्‍जि।</p>

<p rend="bodytext" n="163-4"><hi rend="paranum">१६३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> तस्स पन निक्‍कमस्स पुब्बभागस्स पवत्ताकारं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘कामं भिज्‍जतुयं कायो, नेव अत्थेत्थ सण्ठन</hi>न्ति वुत्तं। तस्सत्थो <pb ed="M" n="0.0086"/> – यदिपि मे <hi rend="bold">अयं कायो भिज्‍जतु</hi> विनस्सतु, तत्थ किञ्‍चिमत्तम्पि अपेक्खं अकरोन्ती <hi rend="bold">एत्थ</hi> एतस्मिं कम्मट्ठानानुयोगे <hi rend="bold">नेव अत्थि,</hi> मे वीरियस्स <hi rend="bold">सण्ठनं</hi> सिथिलीकरणन्ति वीरियं समुत्तेजेन्ती विपस्सनं उस्सुक्‍कापेसिन्ति।</p>

<p rend="bodytext">इदानि तथा विपस्सनं उस्सुक्‍कापेत्वा पटिलद्धगुणं दस्सेन्ती –</p>

<p rend="gatha1">‘‘सिक्खापदानं पञ्‍चन्‍नं, मग्गो सोवत्थिको सिवो।</p>

<p rend="gatha2">अकण्टको अगहनो, उजु सब्भि पवेदितो।</p>

<p rend="gathalast">निक्‍कमस्स फलं पस्स, यथिदं पापुणित्थिका’’ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext">तत्रायं सङ्खेपत्थो – यो निच्‍चसीलवसेन समादिन्‍नानं पञ्‍चन्‍नं सिक्खापदानं सिक्खाकोट्ठासानं उपनिस्सयभावेन लद्धत्ता तेसं परिपूरितत्ता च <hi rend="bold">सिक्खापदानं पञ्‍चन्‍नं</hi> सम्बन्धीभूतो, यस्मिं सन्ताने उप्पन्‍नो, तस्स सब्बाकारेन सोत्थिभावसम्पादनतो सुन्दरत्थभावतो च <hi rend="bold">सोवत्थिको</hi> सोत्थिको, संकिलेसधम्मेहि अनुपद्दुतत्ता खेमप्पत्तिहेतुताय च <hi rend="bold">सिवो,</hi> रागकण्टकादीनं <pb ed="P" n="0.0096"/> अभावेन <hi rend="bold">अकण्टको,</hi> किलेसदिट्ठिदुच्‍चरितगहनसमुच्छेदनतो <hi rend="bold">अगहनो,</hi> सब्बजिम्हवङ्ककुटिलभावापगमहेतुताय <hi rend="bold">उजु,</hi> बुद्धादीहि सप्पुरिसेहि पकासितत्ता <hi rend="bold">सब्भि पवेदितो</hi> अरियमग्गो, तं <hi rend="bold">यथा</hi> येन उपायभूतेन <hi rend="bold">इत्थिका</hi> द्वङ्गुलबहलबुद्धिकापि समाना <hi rend="bold">पापुणिं,</hi> तस्स <hi rend="bold">निक्‍कमस्स</hi> यथावुत्तवीरियस्स इदं <hi rend="bold">फलं पस्सा</hi>ति सक्‍कं आलपति।</p>

<p rend="bodytext" n="165"><hi rend="paranum">१६५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">आमन्तनिका रञ्‍ञोम्हि, सक्‍कस्स वसवत्तिनो</hi>ति सयंवसीभावेन वत्तनतो, द्वीसु देवलोकेसु अत्तनो वसं इस्सरियं वत्तेतीति वा वसवत्ती, तस्स वसवत्तिनो सक्‍कस्स देवरञ्‍ञो आमन्तनिका आलापसल्‍लापयोग्गा, कीळनकाले वा तेन आमन्तेतब्बा अम्हि, निक्‍कमस्स वीरियस्स फलं पस्साति योजना। आततविततादिभेदेन पञ्‍च तूरियङ्गानि द्वादसहि <pb ed="V" n="0.0077"/> पाणिभागेहि एकतो पवज्‍जमानानि सट्ठि होन्ति, तानि पन सहस्समत्तानि पयिरुपासनवसेन उपट्ठितानि सन्धायाह <hi rend="bold">‘‘सट्ठि तूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे’’</hi>ति। तत्थ <hi rend="bold">पटिबोध</hi>न्ति पीतिसोमनस्सानं पबोधनं।</p>

<p rend="bodytext" n="166-8"><hi rend="paranum">१६६-८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">आलम्बो</hi>तिआदि <pb ed="M" n="0.0087"/> तूरियवादकानं देवपुत्तानं एकदेसतो नामग्गहणन्ति वदन्ति, तूरियानं पनेतं नामग्गहणं। <hi rend="bold">वीणामोक्खा</hi>दिका देवधीता। <hi rend="bold">सुचिम्हिता</hi>ति सुद्धमिहिता, नाममेव वा एतं। <hi rend="bold">मुदुवादिनी</hi>ति मुदुनाव वदतीति मुदुवादिनी, मुदुकं अतिविय वादनसीला, नाममेव वा। <hi rend="bold">सेय्यासे</hi>ति सेय्यतरा। <hi rend="bold">अच्छरान</hi>न्ति अच्छरासु सङ्गीते पासंसतरा। <hi rend="bold">पबोधिका</hi>ति पबोधनकरा।</p>

<p rend="bodytext" n="169"><hi rend="paranum">१६९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कालेना</hi>ति युत्तप्पत्तकालेन। <hi rend="bold">अभिभासन्ती</hi>ति अभिमुखा, अभिरता वा हुत्वा भासन्ति। यथा च भासन्ति, तं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘हन्द नच्‍चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे’’</hi>ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext" n="170"><hi rend="paranum">१७०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इद</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0097"/> इदं मया लद्धट्ठानं। <hi rend="bold">असोक</hi>न्ति इट्ठकन्तपियमनापानंयेव रूपादीनं सम्भवतो विसोकं। ततो एव सब्बकालं पमोदसंवद्धनतो <hi rend="bold">नन्दनं। तिदसानं महावन</hi>न्ति तावतिंसदेवानं महन्तं महनीयञ्‍च उय्यानं।</p>

<p rend="bodytext" n="171"><hi rend="paranum">१७१</hi><hi rend="dot">.</hi> एवरूपा दिब्बसम्पत्ति नाम पुञ्‍ञकम्मवसेनेवाति ओदिस्सकनयेन वत्वा पनु अनोदिस्सकनयेन दस्सेन्ती <hi rend="bold">‘‘सुखं अकतपुञ्‍ञान’’</hi>न्ति गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="172"><hi rend="paranum">१७२</hi><hi rend="dot">.</hi> पुन अत्तना लद्धस्स दिब्बट्ठानस्स परेहि साधारणकामतावसेन धम्मं कथेन्ती <hi rend="bold">‘‘तेसं सहब्यकामान’’</hi>न्ति ओसानगाथमाह। <hi rend="bold">तेस</hi>न्ति तावतिंसदेवानं। <hi rend="bold">सहब्यकामान</hi>न्ति सहभावं इच्छन्तेहि, कत्तुअत्थे हि इदं सामिवचनं। सह वाति पवत्ततीति सहवो, तस्स भावो सहब्यं यथा वीरस्स भावो वीरियन्ति।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरो देवताय अत्तनो पुञ्‍ञकम्मे आविकते तस्सा सपरिवाराय धम्मं देसेत्वा देवलोकतो आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा देसना सदेवकस्स लोकस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">दासिविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">२. लखुमाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0088"/> <pb ed="V" n="0.0078"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति लखुमाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति बाराणसियं विहरन्ते केवट्टद्वारं नाम बाराणसिनगरस्स एकं द्वारं, तस्स अविदूरे निविट्ठगामोपि <pb ed="P" n="0.0098"/> ‘‘केवट्टद्वार’’न्त्वेव पञ्‍ञायित्थ। तत्थ लखुमा नाम एका इत्थी सद्धा पसन्‍ना बुद्धिसम्पन्‍ना तेन द्वारेन पविसन्ते भिक्खू दिस्वा वन्दित्वा अत्तनो गेहं नेत्वा कटच्छुभिक्खं दत्वा तेनेव परिचयेन सद्धाय वड्ढमानाय आसनसालं कारेत्वा तत्थ पविट्ठानं भिक्खूनं आसनं उपनेति, पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेति। यञ्‍च ओदनकुम्मासडाकादि अत्तनो गेहे विज्‍जति, तं भिक्खूनं देति। सा भिक्खूनं सन्तिके धम्मं सुत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठाय समाहिता हुत्वा विपस्सनाकम्मट्ठानं उग्गहेत्वा विपस्सनं उस्सुक्‍कापेन्ती उपनिस्सयसम्पन्‍नताय न चिरस्सेव सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने महति विमाने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्‍चस्सा परिवारो अहोसि। सा तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती पमोदमाना विचरति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं चरन्तो <hi rend="bold">‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेना’’</hi>तिआदिगाथाहि पुच्छीति सब्बं वुत्तनयमेव। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="173"><hi rend="paranum">१७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="174"><hi rend="paranum">१७४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="175"><hi rend="paranum">१७५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="176"><hi rend="paranum">१७६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="177"><hi rend="paranum">१७७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केवट्टद्वारा <pb ed="M" n="0.0089"/> निक्खम्म, अहु मय्हं निवेसनं।</p>

<p rend="gathalast">तत्थ सञ्‍चरमानानं, सावकानं महेसिनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="178"><hi rend="paranum">१७८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ओदनं <pb ed="V" n="0.0079"/> कुम्मासं डाकं, लोणसोवीरकञ्‍चहं।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्‍नेन चेतसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="179"><hi rend="paranum">१७९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चातुद्दसिं <pb ed="P" n="0.0099"/> पञ्‍चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।</p>

<p rend="gathalast">पाटिहारियपक्खञ्‍च, अट्ठङ्गसुसमागतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="180"><hi rend="paranum">१८०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता।</p>

<p rend="gathalast">सञ्‍ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="181"><hi rend="paranum">१८१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पाणातिपाता विरता, मुसावादा च सञ्‍ञता।</p>

<p rend="gathalast">थेय्या च अतिचारा च, मज्‍जपाना च आरका॥</p>

<p rend="hangnum" n="182"><hi rend="paranum">१८२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पञ्‍चसिक्खापदे रता, अरियसच्‍चान कोविदा।</p>

<p rend="gathalast">उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="183"><hi rend="paranum">१८३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">मम च, भन्ते, वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्देय्यासि ‘‘लखुमा नाम, भन्ते, उपासिका भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति। अनच्छरियं खो पनेतं, भन्ते, यं मं भगवा अञ्‍ञतरस्मिं सामञ्‍ञफले ब्याकरेय्य। तं भगवा सकदागामिफले ब्याकासीति।</p>

<p rend="bodytext" n="177"><hi rend="paranum">१७७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">केवट्टद्वारा निक्खम्मा</hi>ति केवट्टद्वारतो निक्खमनट्ठाने।</p>

<p rend="bodytext" n="178"><hi rend="paranum">१७८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">डाक</hi>न्ति तण्डुलेय्यकादिसाकब्यञ्‍जनं। <hi rend="bold">लोणसोवीरक</hi>न्ति धञ्‍ञरसादीहि बहूहि सम्भारेहि सम्पादेतब्बं एकं पानकं। ‘‘आचामकञ्‍जिकलोणूदक’’न्तिपि वदन्ति।</p>

<p rend="bodytext">पुच्छाविस्सज्‍जनावसाने सा थेरस्स धम्मदेसनाय सकदागामिफलं पापुणि। सेसं उत्तराविधाने वुत्तनयानुसारेन एव वेदितब्बं।</p>

<p rend="centre">लखुमाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">३. आचामदायिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पिण्डाय</hi> <pb ed="M" n="0.0090"/> <pb ed="V" n="0.0080"/> <hi rend="bold">ते चरन्तस्सा</hi>ति आचामदायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन <pb ed="P" n="0.0100"/> खो पन समयेन राजगहे अञ्‍ञतरं कुलं अहिवातरोगेन उपद्दुतं अहोसि। तत्थ सब्बे जना मता ठपेत्वा एकं इत्थिं। सा गेहं गेहगतञ्‍च सब्बं धनधञ्‍ञं छड्डेत्वा मरणभयभीता भित्तिछिद्देन पलाता अनाथा हुत्वा परगेहं गन्त्वा तस्स पिट्ठिपस्से वसति। तस्मिं गेहे मनुस्सा करुणायन्ता उक्खलिआदीसु अवसिट्ठं यागुभत्तआचामादिं तस्सा देन्ति। सा तं भुञ्‍जित्वा जीविकं कप्पेति।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्‍जित्वा ततो वुट्ठितो ‘‘कं नु खो अहं अज्‍ज आहारपटिग्गहणेन अनुग्गहेस्सामि, दुग्गतितो च दुक्खतो च मोचेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो तं इत्थिं आसन्‍नमरणं निरयसंवत्तनिकञ्‍चस्सा कम्मं कतोकासं दिस्वा ‘‘अयं मयि गते अत्तना लद्धं आचामं दस्सति, तेनेव निम्मानरतिदेवलोके उप्पज्‍जिस्सति, एवं निरयूपपत्तितो मोचेत्वा हन्दाहं इमिस्सा सग्गसम्पत्तिं निप्फादेस्सामी’’ति पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय तस्सा निवेसनट्ठानाभिमुखो गच्छति। अथ सक्‍को देवानमिन्दो अञ्‍ञातकवेसेन अनेकरसं अनेकसूपब्यञ्‍जनं दिब्बाहारं उपनेसि। तं ञत्वा थेरो ‘‘कोसिय, त्वं कतकुसलो, कस्मा एवं करोसि, मा दुग्गतानं कपणानं सम्पत्तिं विलुम्पी’’ति पटिक्खिपित्वा तस्सा इत्थिया पुरतो अट्ठासि।</p>

<p rend="bodytext">सा थेरं दिस्वा ‘‘अयं महानुभावो थेरो, इमस्स दातब्बयुत्तकं खादनीयं वा भोजनीयं वा इध नत्थि, इदञ्‍च किलिट्ठभाजनगतं तिणचुण्णरजानुकिण्णं अलोणं सीतलं अप्परसं आचामकञ्‍जियमत्तं एदिसस्स दातुं न उस्सहामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अतिच्छथा’’ति <pb ed="P" n="0.0101"/> आह। थेरो एकपदनिक्खेपमत्तं अपसक्‍कित्वा अट्ठासि। गेहवासिनो मनुस्सा भिक्खं उपनेसुं, थेरो न सम्पटिच्छति। सा दुग्गतित्थी ‘‘ममेव अनुग्गहत्थाय इधागतो, मम सन्तकमेव पटिग्गहेतुकामो’’ति ञत्वा पसन्‍नमानसा आदरजाता तं आचामं थेरस्स पत्ते आकिरि। थेरो तस्सा पसादसंवद्धनत्थं <pb ed="M" n="0.0091"/> भुञ्‍जनाकारं दस्सेसि, मनुस्सा आसनं पञ्‍ञापेसुं। थेरो तत्थ निसीदित्वा तं आचामं भुञ्‍जित्वा पिवित्वा ओनीतपत्तपाणी अनुमोदनं कत्वा तं दुग्गतित्थिं ‘‘त्वं इतो ततिये अत्तभावे मम माता अहोसी’’ति वत्वा गतो। सा तेन थेरे अतिपसादञ्‍च उप्पादेत्वा तस्सा रत्तिया पठमयामे कालं कत्वा निम्मानरतीनं देवानं सहब्यतं <pb ed="V" n="0.0081"/> उपपज्‍जि। अथ सक्‍को देवराजा तस्सा कालकतभावं ञत्वा ‘‘कत्थ नु खो उप्पन्‍ना’’ति आवज्‍जेन्तो तावतिंसेसु अदिस्वा रत्तिया मज्झिमयामे आयस्मन्तं महाकस्सपं उपसङ्कमित्वा तस्सा निब्बत्तट्ठानं पुच्छन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="185"><hi rend="paranum">१८५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पिण्डाय ते चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो।</p>

<p rend="gathalast">दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="186"><hi rend="paranum">१८६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘या ते अदासि आचामं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि।</p>

<p rend="gathalast">सा हित्वा मानुसं देहं, कं नु सा दिसतं गता’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">द्वे गाथा अभासि।</p>

<p rend="bodytext" n="185"><hi rend="paranum">१८५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पिण्डाया</hi>ति पिण्डपातत्थाय। <hi rend="bold">तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो</hi>ति इदं पिण्डाय चरणाकारदस्सनं, उद्दिस्स तिट्ठतोति अत्थो। <hi rend="bold">दलिद्दा</hi>ति दुग्गता। <hi rend="bold">कपणा</hi>ति वराकी। ‘‘दलिद्दा’’ति इमिना तस्सा भोगपारिजुञ्‍ञं दस्सेति, ‘‘कपणा’’ति इमिना ञातिपारिजुञ्‍ञं। <hi rend="bold">परागारं अपस्सिता</hi>ति परगेहं निस्सिता, परेसं घरे बहिपिट्ठिछदनं निस्साय वसन्ती।</p>

<p rend="bodytext" n="186"><hi rend="paranum">१८६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कं</hi> <pb ed="P" n="0.0102"/> <hi rend="bold">नु सा दिसतं गता</hi>ति छसु कामदेवलोकेसु उप्पज्‍जनवसेन कं नाम दिसं गता। इति सक्‍को ‘‘थेरेन तथा कतानुग्गहा उळाराय दिब्बसम्पत्तिया भागिनी, न च दिस्सती’’ति हेट्ठा द्वीसु देवलोकेसु अपस्सन्तो संसयापन्‍नो पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext">अथस्स थेरो –</p>

<p rend="hangnum" n="187"><hi rend="paranum">१८७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पिण्डाय मे चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो।</p>

<p rend="gathalast">दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="188"><hi rend="paranum">१८८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘या <pb ed="M" n="0.0092"/> मे अदासि आचामं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि।</p>

<p rend="gathalast">सा हित्वा मानुसं देहं, विप्पमुत्ता इतो चुता॥</p>

<p rend="hangnum" n="189"><hi rend="paranum">१८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘निम्मानरतिनो <pb ed="V" n="0.0082"/> नाम, सन्ति देवा महिद्धिका।</p>

<p rend="gathalast">तत्थ सा सुखिता नारी, मोदताचामदायिका’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">पुच्छितनियामेनेव पटिवचनं देन्तो तस्सा निब्बत्तट्ठानं कथेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="188"><hi rend="paranum">१८८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">विप्पमुत्ता</hi>ति ततो मनुस्सदोभग्गियतो परमकारुञ्‍ञवुत्तितो विप्पमुत्ता अपगता।</p>

<p rend="bodytext" n="189"><hi rend="paranum">१८९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मोदताचामदायिका</hi>ति आचाममत्तदायिका, सापि नाम पञ्‍चमे कामसग्गे दिब्बसम्पत्तिया मोदति, पस्स ताव खेत्तसम्पत्तिफलन्ति दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext">पुन सक्‍को तस्सा दानस्स महप्फलतं महानिसंसतञ्‍च सुत्वा तं थोमेन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="190"><hi rend="paranum">१९०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहो दानं वराकिया, कस्सपे सुप्पतिट्ठितं।</p>

<p rend="gathalast">पराभतेन दानेन, इज्झित्थ वत दक्खिणा॥</p>

<p rend="hangnum" n="191"><hi rend="paranum">१९१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘या महेसित्तं कारेय्य, चक्‍कवत्तिस्स राजिनो।</p>

<p rend="gatha2">नारी सब्बङ्गकल्याणी, भत्तु चानोमदस्सिका।</p>

<p rend="gathalast">एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="192"><hi rend="paranum">१९२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुतं <pb ed="P" n="0.0103"/> निक्खा सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा।</p>

<p rend="gatha2">सतं कञ्‍ञासहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला।</p>

<p rend="gathalast">एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="193"><hi rend="paranum">१९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सतं हेमवता नागा, ईसादन्ता उरूळ्हवा।</p>

<p rend="gatha2">सुवण्णकच्छा मितङ्गा, हेमकप्पनवाससा।</p>

<p rend="gathalast">एतस्साचामदानस्स, कलं नागच्छन्ति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="194"><hi rend="paranum">१९४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चतुन्‍नमपि दीपानं, इस्सरं योध कारये।</p>

<p rend="gathalast">एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि’’न्ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext" n="190"><hi rend="paranum">१९०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0093"/> <pb ed="V" n="0.0083"/> <hi rend="bold">अहो</hi>ति अच्छरियत्थे निपातो। <hi rend="bold">वराकिया</hi>ति कपणिया। <hi rend="bold">पराभतेना</hi>ति परतो आनीतेन, परेसं घरतो उच्छाचरियाय लद्धेनाति अत्थो। <hi rend="bold">दानेना</hi>ति दातब्बेन आचाममत्तेन देय्यधम्मेन। <hi rend="bold">इज्झित्थ वत दक्खिणा</hi>ति दक्खिणा दानं अहो निप्फज्‍जित्थ, अहो महप्फला महाजुतिका महाविप्फारा अहुवत्थाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="191"><hi rend="paranum">१९१</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि ‘‘इत्थिरतनादीनिपि तस्स दानस्स सतभागम्पि सहस्सभागम्पि न उपेन्ती’’ति दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘या महेसित्तं कारेय्या’’</hi>तिआदि वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">सब्बङ्गकल्याणी</hi>ति ‘‘नातिदीघा नातिरस्सा नातिकिसा नातिथूला नातिकाळी नाच्‍चोदाता अतिक्‍कन्ता मानुसवण्णं अप्पत्ता दिब्बवण्ण’’न्ति एवं वुत्तेहि सब्बेहि अङ्गेहि कारणेहि, सब्बेहि वा अङ्गपच्‍चङ्गेहि कल्याणी सोभना सुन्दरा। <hi rend="bold">भत्तु चानोमदस्सिका</hi>ति सामिकस्स अलामकदस्सना सातिसयं दस्सनीया पासादिका। <hi rend="bold">एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि</hi>न्ति एतस्स एताय दिन्‍नस्स आचामदानस्स फलं सोळसभागं कत्वा ततो एकं भागं पुन सोळसभागं कत्वा गहितभागसङ्खातं <pb ed="P" n="0.0104"/> सोळसिं कलं चक्‍कवत्तिरञ्‍ञो इत्थिरतनभावोपि नाग्घति नानुभोति न पापुणाति। ‘‘सुवण्णस्स पञ्‍चदसधरणं निक्ख’’न्ति वदन्ति, ‘‘सतधरण’’न्ति अपरे।</p>

<p rend="bodytext" n="193"><hi rend="paranum">१९३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">हेमवता</hi>ति हिमवति जाता, हेमवतजातिका वा। ते हि महन्ता थामजवसम्पन्‍ना च होन्ति। <hi rend="bold">ईसादन्ता</hi>ति रथीसासदिसदन्ता, थोकंयेव अवनतदन्ताति अत्थो। तेन विसालकदाठीभावं निवारेति। <hi rend="bold">उरूळ्हवा</hi>ति थामजवपरक्‍कमेहि ब्रूहन्तो, महन्तं युद्धकिच्‍चं वहितुं समत्थाति अत्थो। <hi rend="bold">सुवण्णकच्छा</hi>ति हेममयगीवेय्यकपटिमुक्‍का। कच्छसीसेन हि सब्बं हत्थियोग्गं वदति। <hi rend="bold">हेमकप्पनवाससा</hi>ति सुवण्णखचितगजत्थरणकङ्कनादिहत्थालङ्कारसम्पन्‍ना।</p>

<p rend="bodytext" n="194"><hi rend="paranum">१९४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">चतुन्‍नमपि दीपानं इस्सर</hi>न्ति द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारानं जम्बुदीपादीनं चतुन्‍नं महादीपानं इस्सरियं। तेन सत्तरतनसमुज्‍जलं सकलं चक्‍कवत्तिसिरिं वदति। यं पनेत्थ, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">इध <pb ed="M" n="0.0094"/> सक्‍केन देवराजेन अत्तना च वुत्तं सब्बं आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भगवतो आरोचेसि। भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">आचामदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">४. चण्डालिविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चण्डालि</hi> <pb ed="V" n="0.0084"/> <hi rend="bold">वन्द पादानी</hi>ति चण्डालिविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा <pb ed="P" n="0.0105"/> राजगहे विहरन्तो पच्‍चूसवेलायं बुद्धाचिण्णं महाकरुणासमापत्तिं समापज्‍जित्वा उट्ठाय लोकं ओलोकेन्तो अद्दस तस्मिंयेव नगरे चण्डालावसथे वसन्तिं एकं महल्‍लिकं चण्डालिं खीणायुकं, निरयसंवत्तनिकञ्‍चस्सा कम्मं उपट्ठितं। सो महाकरुणाय समुस्साहितमानसो ‘‘सग्गसंवत्तनिकं कम्मं कारेत्वा तेनस्सा निरयूपपत्तिं निसेधेत्वा सग्गे पतिट्ठापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं राजगहं पिण्डाय पविसति। तेन च समयेन सा चण्डाली दण्डं ओलुब्भ नगरतो निक्खमन्ती भगवन्तं आगच्छन्तं दिस्वा अभिमुखी हुत्वा अट्ठासि। भगवापि तस्सा गमनं निवारेन्तो विय पुरतो अट्ठासि। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो सत्थु चित्तं ञत्वा तस्सा च आयुपरिक्खयं भगवतो वन्दनाय तं नियोजेन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="195"><hi rend="paranum">१९५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चण्डालि वन्द पादानि, गोतमस्स यसस्सिनो।</p>

<p rend="gathalast">तमेव अनुकम्पाय, अट्ठासि इसिसत्तमो॥</p>

<p rend="hangnum" n="196"><hi rend="paranum">१९६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिप्पसादेहि मनं, अरहन्तम्हि तादिनि।</p>

<p rend="gathalast">खिप्पं पञ्‍जलिका वन्द, परित्तं तव जीवित’’न्ति॥ – गाथाद्वयमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="195"><hi rend="paranum">१९५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">चण्डाली</hi>ति जातिआगतेन नामेन तं आलपति। <hi rend="bold">वन्दा</hi>ति अभिवादय। <hi rend="bold">पादानी</hi>ति सदेवकस्स लोकस्स सरणानि चरणानि <pb ed="M" n="0.0095"/>। <hi rend="bold">तमेव अनुकम्पाया</hi>ति तमेव अनुग्गण्हनत्थं, अपायूपपत्तितो निसेधेत्वा सग्गे निब्बत्तापनत्थन्ति अधिप्पायो। <hi rend="bold">अट्ठासी</hi>ति नगरम्पि अपविसित्वा ठितो। <hi rend="bold">इसिसत्तमो</hi>ति लोकियसेक्खासेक्खपच्‍चेकबुद्धइसीहि उत्तमो उक्‍कट्ठतमो, अथ वा बुद्धइसीनं विपस्सिआदीनं सत्तमोति इसिसत्तमो।</p>

<p rend="bodytext" n="196"><hi rend="paranum">१९६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अभिप्पसादेहि मन</hi>न्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’ति तव चित्तं पसादेहि। <hi rend="bold">अरहन्तम्हि तादिनी</hi>ति आरकत्ता <pb ed="P" n="0.0106"/> किलेसानं, तेसंयेव अरीनं हतत्ता, संसारचक्‍कस्स अरानं हतत्ता, पच्‍चयानं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावा च अरहन्ते, इट्ठादीसु तादिभावप्पत्तिया तादिम्हि। <hi rend="bold">खिप्पं पञ्‍जलिका वन्दा</hi>ति सीघंयेव पग्गहितअञ्‍जलिका हुत्वा वन्दस्सु। कस्माति चे? <hi rend="bold">परित्तं तव जीवित</hi>न्ति, इदानेव भिज्‍जनसभावत्ता परित्तं अतिइत्तरं।</p>

<p rend="bodytext">इति <pb ed="V" n="0.0085"/> थेरो गाथाद्वयेन भगवतो गुणे पकित्तेन्तो अत्तनो आनुभावे ठत्वा तस्सा च खीणायुकताविभावनेन संवेजेन्तो सत्थु वन्दनाय नियोजेसि। सा च तं सुत्वा संवेगजाता सत्थरि पसन्‍नमानसाव हुत्वा पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्‍जलिं कत्वा नमस्समाना बुद्धगताय पीतिया एकग्गचित्ता हुत्वा अट्ठासि। भगवा ‘‘अलमेत्तकमेतिस्सा सग्गूपपत्तिया’’ति नगरं पाविसि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन। अथ नं एका भन्ता गावी तरुणवच्छा ततो एव अभिधावन्ती सिङ्गेन पहरित्वा जीविता वोरोपेसि। तं सब्बं दस्सेतुं सङ्गीतिकारा –</p>

<p rend="hangnum" n="197"><hi rend="paranum">१९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चोदिता भावितत्तेन, सरीरन्तिमधारिना।</p>

<p rend="gathalast">चण्डाली वन्दि पादानि, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="198"><hi rend="paranum">१९८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तमेनं अवधी गावी, चण्डालिं पञ्‍जलिं ठितं।</p>

<p rend="gathalast">नमस्समानं सम्बुद्धं, अन्धकारे पभङ्कर’’न्ति॥ – गाथाद्वयमाहंसु।</p>

<p rend="bodytext" n="198"><hi rend="paranum">१९८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पञ्‍जलिं ठितं नमस्समानं सम्बुद्ध</hi>न्ति गतेपि भगवति बुद्धारम्मणाय पीतिया समाहिता हुत्वा सम्मुखा विय अञ्‍जलिं पग्गय्ह नमस्समानं <pb ed="M" n="0.0096"/> ठितं। <hi rend="bold">अन्धकारे</hi>ति अविज्‍जन्धकारेन सकलेन किलेसन्धकारेन च अन्धकारे लोके। <hi rend="bold">पभङ्कर</hi>न्ति ञाणोभासकरं।</p>

<p rend="bodytext">सा <pb ed="P" n="0.0107"/> च ततो चुता तावतिंसेसु निब्बत्ति, अच्छरानं सतसहस्सं चस्सा परिवारो अहोसि। तदहेव च सा सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओतरित्वा आयस्मन्तं महामोग्गल्‍लानं उपसङ्कमित्वा वन्दि। तमत्थं दस्सेतुं –</p>

<p rend="hangnum" n="199"><hi rend="paranum">१९९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘खीणासवं विगतरजं अनेजं, एकं अरञ्‍ञम्हि रहो निसिन्‍नं।</p>

<p rend="gathalast">देविद्धिपत्ता उपसङ्कमित्वा, वन्दामि तं वीर महानुभाव’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">देवता आह। तं थेरो पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="200"><hi rend="paranum">२००</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुवण्णवण्णा जलिता महायसा, विमानमोरुय्ह अनेकचित्ता।</p>

<p rend="gathalast">परिवारिता अच्छरासङ्गणेन, का त्वं सुभे देवते वन्दसे मम’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="200"><hi rend="paranum">२००</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">जलिता</hi>ति अत्तनो सरीरप्पभाय वत्थाभरणादीनं ओभासेन च जलन्ती जोतेन्ती <pb ed="V" n="0.0086"/>। <hi rend="bold">महायसा</hi>ति महापरिवारा। <hi rend="bold">विमानमोरुय्हा</hi>ति विमानतो ओरुय्ह। <hi rend="bold">अनेकचित्ता</hi>ति अनेकविधचित्ततायुत्ता। <hi rend="bold">सुभे</hi>ति सुभगुणे। <hi rend="bold">मम</hi>न्ति मं।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता पुन सा –</p>

<p rend="hangnum" n="201"><hi rend="paranum">२०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं भद्दन्ते चण्डाली, तया वीरेन पेसिता।</p>

<p rend="gathalast">वन्दिं अरहतो पादे, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="202"><hi rend="paranum">२०२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहं वन्दित्वा पादानि, चुता चण्डालयोनिया।</p>

<p rend="gathalast">विमानं सब्बतो भद्दं, उपपन्‍नम्हि नन्दने॥</p>

<p rend="hangnum" n="203"><hi rend="paranum">२०३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अच्छरानं सतसहस्सं, पुरक्खत्वान तिट्ठति।</p>

<p rend="gathalast">तासाहं पवरा सेट्ठा, वण्णेन यससायुना॥</p>

<p rend="hangnum" n="204"><hi rend="paranum">२०४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पहूतकतकल्याणा <pb ed="M" n="0.0097"/> <pb ed="P" n="0.0108"/>, सम्पजाना पटिस्सता।</p>

<p rend="gathalast">मुनिं कारुणिकं लोके, तं भन्ते वन्दितुमागता’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">चतस्सो गाथायो आह।</p>

<p rend="bodytext" n="201-4"><hi rend="paranum">२०१-४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पेसिता</hi>ति ‘‘चण्डालि, वन्द पादानी’’तिआदिना वन्दनाय उय्योजिता। यदिपि तं वन्दनामयं पुञ्‍ञं पवत्तिक्खणवसेन परित्तं, खेत्तमहन्तताय पन फलमहन्तताय च अतिविय महन्तमेवाति आह <hi rend="bold">‘‘पहूतकतकल्याणा’’</hi>ति। तथा बुद्धारम्मणाय पीतिया पवत्तिक्खणे पञ्‍ञाय सतिया च विसदभावं सन्धायाह <hi rend="bold">‘‘सम्पजाना पटिस्सता’’</hi>ति। पुन –</p>

<p rend="hangnum" n="205"><hi rend="paranum">२०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदं वत्वान चण्डाली, कतञ्‍ञू कतवेदिनी।</p>

<p rend="gathalast">वन्दित्वा अरहतो पादे, तत्थेवन्तरधायथा’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथा सङ्गीतिकारेहि ठपिता।</p>

<p rend="bodytext" n="205"><hi rend="paranum">२०५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="V" n="0.0087"/> <hi rend="bold">चण्डाली</hi>ति चण्डालीभूतपुब्बाति कत्वा वुत्तं, देवलोके च इदमाचिण्णं, यं मनुस्सलोके निरुळ्हसमञ्‍ञाय वोहारो। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">आयस्मा पन महामोग्गल्‍लानो इमं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि, सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">चण्डालिविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">५. भद्दित्थिविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नीला पीता च काळा चा</hi>ति भद्दित्थिविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा <pb ed="P" n="0.0109"/> सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन च समयेन किमिलनगरे रोहको नाम गहपतिपुत्तो अहोसि सद्धो पसन्‍नो सीलाचारसम्पन्‍नो। तस्मिंयेव च नगरे तेन समानमहाभोगे कुले एका दारिका अहोसि सद्धा पसन्‍ना <pb ed="M" n="0.0098"/> पकतियापि भद्दताय भद्दाति नामेन। अथ रोहकस्स मातापितरो तं कुमारिं वारेत्वा तादिसे काले तं आनेत्वा आवाहविवाहं अकंसु। ते उभोपि समग्गवासं वसन्ति। सा अत्तनो आचारसम्पत्तिया ‘‘भद्दित्थी’’ति तस्मिं नगरे पाकटा पञ्‍ञाता अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन द्वे अग्गसावका पञ्‍चसतपञ्‍चसतभिक्खुपरिवारा जनपदचारिकं चरन्ता किमिलनगरं पापुणिंसु। रोहको तेसं तत्थ गतभावं ञत्वा सोमनस्सजातो थेरे उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा स्वातनाय निमन्तेत्वा दुतियदिवसे पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सपरिवारे ते सन्तप्पेत्वा सपुत्तदारो तेहि देसितं धम्मदेसनं सुत्वा तेसं ओवादे पतिट्ठहन्तो सरणानि गण्हि, पञ्‍च सीलानि समादियि। भरिया पनस्स अट्ठमीचातुद्दसीपन्‍नरसीपाटिहारियपक्खेसु उपोसथं उपवसि, विसेसतो सीलाचारसम्पन्‍ना अहोसि देवताहि च अनुकम्पिता। ताय एव च देवतानुकम्पाय अत्तनो उपरि पतितं मिच्छापवादं निरंकत्वा सुविसुद्धसीलाचारताय अतिविय लोके पत्थटयसा अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">सा हि सयं किमिलनगरे ठिता अत्तनो सामिकस्स वणिज्‍जावसेन तक्‍कसिलायं वसन्तस्स, उस्सवदिवसे सहायेहि उस्साहितस्स नक्खत्तकीळाचित्ते उप्पन्‍ने घरदेवताय अत्तनो दिब्बानुभावेन तं तत्थ <pb ed="P" n="0.0110"/> नेत्वा सामिकेन सह योजिता तेनेव समागमेन पतिट्ठितगब्भा <pb ed="V" n="0.0088"/> हुत्वा देवताय किमिलनगरं पटिनीता, अनुक्‍कमेन गब्भिनिभावे पाकटे जाते सस्सुआदीहि ‘‘अतिचारिनी’’ति आसङ्किता, ताय एव देवताय अत्तनो आनुभावेन गङ्गामहोघे किमिलनगरं ओत्थरन्ते विय उपट्ठापिते अत्तनो पतिब्बताभावसंसूचकेन सच्‍चाधिट्ठानपुब्बकेन सपथेन वातवेगसमुट्ठितवीचिजालं गङ्गामहोघं अत्तनो उपरि आपतितं आयस्सञ्‍च निवत्तेत्वा, सामिकेन समागतापि तेन पुब्बे सस्सुआदीहि विय आसङ्किता तक्‍कसिलायं तेन दिन्‍नं नाममुद्दितं सञ्‍ञाणञ्‍च अप्पेन्ती, तं आसङ्कं निरंकत्वा भत्तुनो ञातिजनस्स <pb ed="M" n="0.0099"/> च महाजनस्स च सम्भावनीया जाता। तेन वुत्तं ‘‘सुविसुद्धसीलाचारताय अतिविय लोके पत्थटयसा अहोसी’’ति।</p>

<p rend="bodytext">सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसभवने उप्पन्‍ना। अथ भगवति सावत्थितो तावतिंसभवनं गन्त्वा पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं निसिन्‍ने, देवपरिसाय च भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्‍नाय भद्दित्थीपि उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि। अथ भगवा दससहस्सिलोकधातूसु सन्‍निपतिताय देवब्रह्मपरिसाय मज्झे ताय देवताय कतपुञ्‍ञकम्मं पुच्छन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="206"><hi rend="paranum">२०६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नीला पीता च काळा च, मञ्‍जिट्ठा अथ लोहिता।</p>

<p rend="gathalast">उच्‍चावचानं वण्णानं, किञ्‍जक्खपरिवारिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="207"><hi rend="paranum">२०७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मन्दारवानं पुप्फानं, मालं धारेसि मुद्धनि।</p>

<p rend="gathalast">नयिमे अञ्‍ञेसु कायेस, रुक्खा सन्ति सुमेधसे॥</p>

<p rend="hangnum" n="208"><hi rend="paranum">२०८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन कायं उपपन्‍ना, तावतिंसं यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext" n="206-7"><hi rend="paranum">२०६-७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="P" n="0.0111"/> <hi rend="bold">नीला पीता च काळा च, मञ्‍जिट्ठा अथ लोहिता</hi>ति एत्थ च-सद्दो वुत्तत्थसमुच्‍चयो, सो नीला च पीता चातिआदिना पच्‍चेकं योजेतब्बो। <hi rend="bold">अथा</hi>ति अञ्‍ञत्थे निपातो। तेन ओदातादिके अवुत्तवण्णे सङ्गण्हाति। <hi rend="bold">इति</hi>-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो वेदितब्बो। <hi rend="bold">च</hi>-सद्दो वा अवुत्तत्थसमुच्‍चयो। <hi rend="bold">अथा</hi>ति इति-सद्दत्थे निपातो। <hi rend="bold">उच्‍चावचानं वण्णान</hi>न्ति एत्थ <hi rend="bold">उच्‍चावचान</hi>न्ति विभत्तिया अलोपो दट्ठब्बो, उच्‍चावचवण्णानं नानाविधवण्णानन्ति अत्थो। <hi rend="bold">वण्णान</hi>न्ति वा वण्णवन्तानं। <hi rend="bold">किञ्‍जक्खपरिवारिता</hi>ति किञ्‍जक्खेहि परिवारितानं। सामिअत्थे हि <pb ed="V" n="0.0089"/> एतं पच्‍चत्तवचनं। इदं वुत्तं होति – नीला च पीता च काळा च मञ्‍जिट्ठा च लोहिता च अथ अञ्‍ञे ओदातादयो चाति इमेसं वसेन उच्‍चावचवण्णानं तथाभूतेहियेव किञ्‍जक्खेहि केसरेहि परिवारितानं विचित्तसण्ठानादिताय वा उच्‍चावचानं यथावुत्तवण्णवन्तानं मन्दारवरुक्खसम्भूतताय मन्दारवानं पुप्फानं मालं तेहि कतं मालागुणं त्वं देवते अत्तनो सीसे धारेसि पिळन्धसीति।</p>

<p rend="bodytext">यतो <pb ed="M" n="0.0100"/> रुक्खतो तानि पुप्फानि, तेसं विसेसवण्णताय अनञ्‍ञसाधारणतं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘नयिमे अञ्‍ञेसु कायेसु, रुक्खा सन्ति सुमेधसे’’</hi>ति वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">इमे</hi>ति यथावुत्तवण्णसण्ठानादियुत्ता पुप्फवन्तो रुक्खा न सन्तीति योजना। <hi rend="bold">कायेसू</hi>ति देवनिकायेसु। <hi rend="bold">सुमेधसे</hi>ति सुन्दरपञ्‍ञे।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">नीला</hi>ति इन्दनीलमहानीलादिमणिरतनानं वसेन नीलोभासा। <hi rend="bold">पीता</hi>ति पुप्फरागकक्‍केतनपुलकादिमणिरतनानञ्‍चेव सिङ्गीसुवण्णस्स च वसेन पीतोभासा। <hi rend="bold">काळा</hi>ति अस्मकउपलकादिमणिरतनानं वसेन कण्होभासा। <hi rend="bold">मञ्‍जिट्ठा</hi>ति जोतिरसगोमुत्तकगोमेदकादिमणिरतनानं वसेन मञ्‍जिट्ठोभासा। <hi rend="bold">लोहिता</hi>ति पदुमरागलोहितङ्कपवाळरतनादीनं <pb ed="P" n="0.0112"/> वसेन लोहितोभासा। केचि पन नीलादिपदानि ‘‘रुक्खा’’ति इमिना ‘‘नीला रुक्खा’’तिआदिना योजेत्वा वदन्ति। रुक्खापि हि नीलादिवण्णेहि पुप्फेहि सञ्छन्‍नत्ता नीलादियोगतो नीलादिवोहारं लभन्तीति तेहि ‘‘नीला…पे॰… लोहिता…पे॰… नयिमे अञ्‍ञेसु कायेसु रुक्खा सन्ति सुमेधसेति, यतो त्वं उच्‍चावचानं वण्णानं किञ्‍जक्खपरिवारितानं मन्दारवानं पुप्फानं मालं धारेसी’’ति योजना कातब्बा। तत्थ यथादिट्ठे वण्णविसेसयुत्ते पुप्फे कित्तेत्वा तेसं असाधारणभावदस्सनेन रुक्खानं आवेनिकभावदस्सनं पठमनयो, रुक्खानं असाधारणभावदस्सनेन पुप्फानं आवेनिकभावदस्सनं दुतियनयो। पठमनये वण्णादयो सरूपेन गहिता, दुतियनये निस्सयमुखेनाति अयमेतेसं विसेसो।</p>

<p rend="bodytext" n="208"><hi rend="paranum">२०८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">केना</hi>ति केन पुञ्‍ञकम्मेन, कायं तावतिंसन्ति योजना। <hi rend="bold">पुच्छिताचिक्खा</hi>ति पुच्छिता त्वं आचिक्ख कथेहि।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवता पुच्छिता सा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="209"><hi rend="paranum">२०९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘भद्दित्थिकाति <pb ed="V" n="0.0090"/> मं अञ्‍ञंसु, किमिलायं उपासिका।</p>

<p rend="gathalast">सद्धा सीलेन सम्पन्‍ना, संविभागरता सदा॥</p>

<p rend="hangnum" n="210"><hi rend="paranum">२१०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अच्छादनञ्‍च भत्तञ्‍च, सेनासनं पदीपियं।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्‍नेन चेतसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="211"><hi rend="paranum">२११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चातुद्दसिं <pb ed="M" n="0.0101"/> पञ्‍चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।</p>

<p rend="gathalast">पाटिहारियपक्खञ्‍च, अट्ठङ्गसुसमागतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="212"><hi rend="paranum">२१२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता।</p>

<p rend="gathalast">सञ्‍ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="213"><hi rend="paranum">२१३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पाणातिपाता विरता, मुसावादा च सञ्‍ञता।</p>

<p rend="gathalast">थेय्या च अतिचारा च, मज्‍जपाना च आरका॥</p>

<p rend="hangnum" n="214"><hi rend="paranum">२१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पञ्‍चसिक्खापदे रता, अरियसच्‍चान कोविदा।</p>

<p rend="gatha2">उपासिका चक्खुमतो, अप्पमादविहारिनी।</p>

<p rend="gathalast">कतावासा <pb ed="P" n="0.0113"/> कतकुसला ततो चुता, सयंपभा अनुविचरामि नन्दनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="215"><hi rend="paranum">२१५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘भिक्खू चाहं परमहितानुकम्पके, अभोजयिं तपस्सियुगं महामुनिं।</p>

<p rend="gathalast">कतावासा कतकुसला ततो चुता, सयंपभा अनुविचरामि नन्दनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="216"><hi rend="paranum">२१६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अट्ठङ्गिकं अपरिमितं सुखावहं, उपोसथं सततमुपावसिं अहं।</p>

<p rend="gathalast">कतावासा कतकुसला ततो चुता, सयंपभा अनुविचरामि नन्दन’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="209-214"><hi rend="paranum">२०९-२१४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">भद्दित्थिकाति मं अञ्‍ञंसु, किमिलायं उपासिका</hi>ति आचारसम्पत्तिया सच्‍चकिरियाय उब्बत्तमानमहोघनिवत्तनेन अखण्डसीलाति सञ्‍जातनिच्छया भद्दा सुन्दरा अयं इत्थी, तस्मा ‘‘भद्दित्थिका उपासिका’’ति च मं किमिलनगरवासिनो जानिंसु। <hi rend="bold">सद्धा सीलेन सम्पन्‍ना</hi>तिआदि हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव।</p>

<p rend="bodytext">अपिच <pb ed="V" n="0.0091"/> ‘‘सद्धा’’ति इमिना सद्धाधनं, ‘‘संविभागरता, अच्छादनञ्‍च भत्तञ्‍च, सेनासनं पदीपियं। अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्‍नेन चेतसा’’ति इमिना चागधनं <pb ed="M" n="0.0102"/>, ‘‘सीलेन सम्पन्‍ना, चतुद्दसिं पञ्‍चदसिं…पे॰… पञ्‍चसिक्खापदे रता’’ति इमिना सीलधनं हिरिधनं ओत्तप्पधनञ्‍च, ‘‘अरियसच्‍चान कोविदा’’ति इमिना सुतधनं पञ्‍ञाधनञ्‍च दस्सितन्ति सा अत्तनो सत्तविधअरियधनपटिलाभं। ‘‘उपासिका चक्खुमतो…पे॰… अनुविचरामि नन्दन’’न्ति इमिना तस्स दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्‍च आनिसंसं विभावेति। तत्थ <hi rend="bold">कतावासा</hi>ति निप्फादितसुचरितावासा। सुचरितकम्मञ्हि तदत्ते आयतिञ्‍च सुखावासहेतुताय ‘‘सुखविहारस्स आवासो’’ति वुच्‍चति। तेनाह ‘‘कतकुसला’’ति।</p>

<p rend="bodytext" n="215"><hi rend="paranum">२१५</hi><hi rend="dot">.</hi> पुब्बे अनामसितखेत्तविसेसं अत्तनो दानमयं पुञ्‍ञं वत्वा <pb ed="P" n="0.0114"/> इदानि तस्स आयतनगततं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘भिक्खू चा’’</hi>तिआदि वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">भिक्खू</hi>ति अनवसेसभिन्‍नकिलेसताय भिक्खू। <hi rend="bold">परमहितानुकम्पके</hi>ति परमं अतिविय दिट्ठधम्मिकादिना हितेन अनुग्गाहके। <hi rend="bold">अभोजयि</hi>न्ति पणीतेन भोजनेन भोजेसिं। <hi rend="bold">तपस्सियुग</hi>न्ति उत्तमेन तपसा सब्बकिलेसमलं तापेत्वा समुच्छिन्दित्वा ठितत्ता तपस्सिभूतं युगं। <hi rend="bold">महामुनि</hi>न्ति ततो एव महाइसिभूतं, महतो वा अत्तनो विसयस्स महन्तेनेव ञाणेन मुननतो परिच्छिन्दनतो महामुनिं। सब्बमेतं द्वे अग्गसावके सन्धाय वदति।</p>

<p rend="bodytext" n="216"><hi rend="paranum">२१६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अपरिमितं सुखावह</hi>न्ति अनुनासिकलोपं अकत्वा वुत्तं। ‘‘यावञ्‍चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव सुखा सग्गा’’ति (म॰ नि॰ ३.२५५) वचनतो भगवतोपि वचनपथातीतपरिमाणरहितसुखनिब्बत्तकं अत्तनो वा आनुभावेन अपरिमितसुखावहं सुखस्स आवहनकं। <hi rend="bold">सतत</hi>न्ति सब्बकालं। तं तं उपोसथरक्खणदिवसं अहापेत्वा, तं तं वा उपोसथरक्खणदिवसं अखण्डं कत्वा परिपुण्णं कत्वा सततं वा सब्बकालं सुखावहन्ति योजना। सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अथ भगवा मातुदेवपुत्तप्पमुखानं दससहस्सिलोकधातुवासीनं देवब्रह्मसङ्घानं तयो मासे अभिधम्मपिटकं देसेत्वा मनुस्सलोकं आगन्त्वा भद्दित्थिविमानं भिक्खूनं देसेसि। सा देसना सम्पत्तपरिसाय सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">भद्दित्थिविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">६. सोणदिन्‍नाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0103"/> <pb ed="V" n="0.0092"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति सोणदिन्‍नाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन च समयेन नाळन्दायं सोणदिन्‍ना नाम एका उपासिका सद्धा पसन्‍ना भिक्खूनं <pb ed="P" n="0.0115"/> चतूहि पच्‍चयेहि सक्‍कच्‍चं उपट्ठहन्ती सुविसुद्धनिच्‍चसीला अट्ठङ्गसमन्‍नागतं उपोसथम्पि उपवसति। सा धम्मसवनसप्पायं पटिलभित्वा उपनिस्सयसम्पन्‍नताय चतुसच्‍चकम्मट्ठानं परिब्रूहन्ती सोतापन्‍ना अहोसि। अथ अञ्‍ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्‍जि। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो –</p>

<p rend="hangnum" n="217"><hi rend="paranum">२१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="218"><hi rend="paranum">२१८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="219"><hi rend="paranum">२१९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाहि तीहि गाथाहि पटिपुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="220"><hi rend="paranum">२२०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="221-226"><hi rend="paranum">२२१-२२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सोणदिन्‍नाति मं अञ्‍ञंसु…पे॰… गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="227"><hi rend="paranum">२२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">देवता ब्याकासि। तं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">सोणदिन्‍नाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">७.उपोसथाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0104"/> <pb ed="V" n="0.0093"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति उपोसथाविमानं। इध अट्ठुप्पत्तियं साकेते उपोसथा नाम एका उपासिकाति अयमेव विसेसो, सेसं अनन्तरविमानसदिसं। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="229-231"><hi rend="paranum">२२९-२३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="232"><hi rend="paranum">२३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="233-238"><hi rend="paranum">२३३-२३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथाति मं अञ्‍ञंसु, साकेतायं उपासिका…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="239"><hi rend="paranum">२३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">देवता ब्याकासि। पुन अत्तनो एकं दोसं दस्सेन्ती –</p>

<p rend="hangnum" n="241"><hi rend="paranum">२४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्खणं नन्दनं सुत्वा, छन्दो मे उदपज्‍जथ।</p>

<p rend="gathalast">तत्थ चित्तं पणिधाय, उपपन्‍नाम्हि नन्दनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="242"><hi rend="paranum">२४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नाकासिं सत्थु वचनं, बुद्धस्सादिच्‍चबन्धुनो।</p>

<p rend="gathalast">हीने चित्तं पणिधाय, साम्हि पच्छानुतापिनी’’ति॥ – द्वे गाथा अभासि।</p>

<p rend="bodytext" n="233"><hi rend="paranum">२३३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">उपोसथाति मं अञ्‍ञंसू</hi>ति ‘‘उपोसथा’’ति इमिना नामेन मं मनुस्सा जानिंसु। <hi rend="bold">साकेताय</hi>न्ति साकेतनगरे।</p>

<p rend="bodytext" n="241"><hi rend="paranum">२४१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अभिक्खण</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0116"/> अभिण्हं। <hi rend="bold">नन्दनं सुत्वा</hi>ति ‘‘तावतिंसभवने नन्दनवनं नाम एदिसञ्‍च एदिसञ्‍चा’’ति तत्थ नानाविधं दिब्बसम्पत्तिं सुत्वा। <hi rend="bold">छन्दो</hi>ति तन्‍निब्बत्तकपुञ्‍ञकम्मस्स <pb ed="V" n="0.0094"/> कारणभूतो कुसलच्छन्दो, तत्रूपपत्तिया पत्थनाभूतो तण्हाछन्दो वा। <hi rend="bold">उदपज्‍जथा</hi>ति उप्पज्‍जित्थ। <hi rend="bold">तत्था</hi>ति तावतिंसभवने, नन्दनापदेसेनपि हि तं देवलोकं वदति। <hi rend="bold">उपपन्‍नाम्ही</hi>ति उप्पन्‍ना निब्बत्ता अम्हि।</p>

<p rend="bodytext" n="242"><hi rend="paranum">२४२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नाकासिं</hi> <pb ed="M" n="0.0105"/> <hi rend="bold">सत्थु वचन</hi>न्ति ‘‘नाहं, भिक्खवे, अप्पमत्तकम्पि भवं वण्णेमी’’तिआदिना (अ॰ नि॰ १.३२०-३२१) सत्थारा वुत्तवचनं न करिं, भवेसु छन्दरागं न पजहिन्ति अत्थो। आदिच्‍चो गोतमगोत्तो, भगवापि गोतमगोत्तोति सगोत्तताय वुत्तं <hi rend="bold">‘‘बुद्धस्सादिच्‍चबन्धुनो’’</hi>ति। अथ वा आदिच्‍चस्स बन्धु आदिच्‍चबन्धु, भगवा। तं पटिच्‍च तस्स अरियाय जातिया जातत्ता आदिच्‍चो वा बन्धु एतस्स ओरसपुत्तभावतोति आदिच्‍चबन्धु, भगवा। तथा हि वुत्तं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘यो अन्धकारे तमसी पभङ्करो, वेरोचनो मण्डली उग्गतेजो।</p>

<p rend="gathalast">मा राहु गिली चरमन्तलिक्खे, पजं ममं राहु पमुञ्‍च सूरिय’’न्ति॥ (सं॰ नि॰ १.९१)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">हीने</hi>ति लामके। अत्तनो भवाभिरतिं सन्धाय वदति। <hi rend="bold">साम्ही</hi>ति सा अम्हि।</p>

<p rend="bodytext">एवं ताय देवताय भवाभिरतिनिमित्ते उप्पन्‍नविप्पटिसारे पवेदिते थेरो भवस्स परिच्छिन्‍नायुभावविभावनमुखेन आयतिं मनुस्सत्तभावे ठत्वा वट्टदुक्खस्स समतिक्‍कमो कातुं सुकरो, सब्बसो खीणासवभावो नाम महानिसंसोति च समस्सासेतुं –</p>

<p rend="hangnum" n="243"><hi rend="paranum">२४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कीव चिरं विमानम्हि, इध वच्छसुपोसथे।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, यदि जानासि आयुनो’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथमाह। पुन सा –</p>

<p rend="hangnum" n="244"><hi rend="paranum">२४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सट्ठि वस्ससहस्सानि <pb ed="P" n="0.0117"/>, तिस्सो च वस्सकोटियो।</p>

<p rend="gatha2">इध ठत्वा महामुनि, इतो चुता गमिस्सामि।</p>

<p rend="gathalast">मनुस्सानं सहब्यत’’न्ति॥ – आह।</p>

<p rend="bodytext">पुन <pb ed="V" n="0.0095"/> थेरो –</p>

<p rend="hangnum" n="245"><hi rend="paranum">२४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मा त्वं उपोसथे भायि, सम्बुद्धेनासि ब्याकता।</p>

<p rend="gathalast">सोतापन्‍ना विसेसयि, पहीना तव दुग्गती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाय गाथाय समुत्तेजेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="243-4"><hi rend="paranum">२४३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0106"/> <hi rend="bold">कीव चिर</hi>न्ति कित्तकं अद्धानं। <hi rend="bold">इधा</hi>ति इमस्मिं देवलोके, इध वा विमानस्मिं। <hi rend="bold">आयु नो</hi>ति आयु, <hi rend="bold">नो</hi>ति निपातमत्तं। आयुनो वा चिराचिरभावं, अथ वा यदि जानासि आयुनोति अत्थो। <hi rend="bold">महामुनी</hi>ति थेरं आलपति।</p>

<p rend="bodytext" n="245"><hi rend="paranum">२४५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मा त्वं उपोसथे भायी</hi>ति भद्दे उपोसथे त्वं मा भायि। कस्मा? यस्मा <hi rend="bold">सम्बुद्धेनासि ब्याकता</hi>। किन्ति? <hi rend="bold">सोतापन्‍ना विसेसयी</hi>ति। मग्गफलसञ्‍ञितं विसेसं याता अधिगता, तस्मा <hi rend="bold">पहीना तव</hi> सब्बापि <hi rend="bold">दुग्गती</hi>ति इमम्पि विसेसं याताति विसेसयि। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">उपोसथाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">८-९. निद्दा-सुनिद्दाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext">अट्ठमनवमविमानानि राजगहनिदानानि। अट्ठुप्पत्तियं यथाक्‍कमं ‘‘निद्दा नाम उपासिका…पे॰… गोतमस्स यसस्सिनो। तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰… सुनिद्दा नाम उपासिका’’ति वत्तब्बं। सेसं वुत्तनयमेव। गाथासुपि अपुब्बं नत्थि। तथा हि एकच्‍चेसु पोत्थकेसु पाळि पेय्यालवसेन ठपिताति। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="246"><hi rend="paranum">२४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="247"><hi rend="paranum">२४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="248"><hi rend="paranum">२४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘निद्दाति ममं अञ्‍ञंसु, राजगहस्मिं उपासिका…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="256"><hi rend="paranum">२५६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="V" n="0.0096"/> मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="258"><hi rend="paranum">२५८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन <pb ed="P" n="0.0118"/> वण्णेन…पे॰… सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="261"><hi rend="paranum">२६१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा <pb ed="M" n="0.0107"/> देवता अत्तमना…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="262"><hi rend="paranum">२६२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुनिद्दाति मं अञ्‍ञंसु, राजगहस्मिं उपासिका…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="268"><hi rend="paranum">२६८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="centre">निद्दा-सुनिद्दाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१०. पठमभिक्खादायिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति भिक्खादायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन च समयेन उत्तरमधुरायं अञ्‍ञतरा इत्थी खीणायुका होति अपाये उप्पज्‍जनारहा। भगवा पच्‍चूसवेलायं महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो तं इत्थिं अपाये उप्पज्‍जनारहं दिस्वा महाकरुणाय सञ्‍चोदितमानसो तं सुगतियं पतिट्ठापेतुकामो एको अदुतियो मधुरं अगमासि। गन्त्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय बहिनगरं पिण्डाय पाविसि। तेन समयेन सा इत्थी गेहे आहारं सम्पादेत्वा एकमन्ते पटिसामेत्वा घटं गहेत्वा उदकतित्थं गन्त्वा न्हायित्वा घटेन उदकं गहेत्वा अत्तनो गेहं गच्छन्ती अन्तरामग्गे भगवन्तं पस्सित्वा ‘‘अपि, भन्ते, पिण्डो लद्धो’’ति वत्वा ‘‘लभिस्सामी’’ति च भगवता वुत्ते अलद्धभावं ञत्वा घटं ठपेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘अहं, भन्ते, पिण्डपातं दस्सामि, अधिवासेथा’’ति आह। अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन। सा भगवतो अधिवासनं विदित्वा पठमतरं गन्त्वा सित्तसम्मट्ठे पदेसे आसनं पञ्‍ञापेत्वा भगवतो पवेसनं उदिक्खमाना अट्ठासि। भगवा गेहं पविसित्वा पञ्‍ञत्ते आसने निसीदि। अथ सा भगवन्तं भोजेसि। भगवा कतभत्तकिच्‍चो ओनीतपत्तपाणी तस्सा अनुमोदनं कत्वा पक्‍कामि। सा अनुमोदनं सुत्वा अनप्पकं पीतिसोमनस्सं <pb ed="P" n="0.0119"/> <pb ed="V" n="0.0097"/> पटिसंवेदेन्ती याव चक्खुपथसमतिक्‍कमा बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्ती नमस्समाना अट्ठासि। सा <pb ed="M" n="0.0108"/> कतिपयदिवसातिक्‍कमेनेव कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्‍चस्सा परिवारो अहोसि। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो –</p>

<p rend="hangnum" n="270"><hi rend="paranum">२७०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰… ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="271"><hi rend="paranum">२७१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ – गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="273"><hi rend="paranum">२७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="274"><hi rend="paranum">२७४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता,</p>

<p rend="gathalast">पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके॥</p>

<p rend="hangnum" n="275"><hi rend="paranum">२७५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अद्दसं विरजं बुद्धं, विप्पसन्‍नमनाविलं।</p>

<p rend="gathalast">तस्स अदासहं भिक्खं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="276"><hi rend="paranum">२७६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">देवता ब्याकासि। सेसं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव।</p>

<p rend="centre">पठमभिक्खादायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">११. दुतियभिक्खादायिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन वण्णेना</hi>ति दुतियभिक्खादायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति <pb ed="P" n="0.0120"/>। तत्थ अञ्‍ञतरा इत्थी सद्धा पसन्‍ना अञ्‍ञतरं खीणासवत्थेरं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा अत्तनो गेहं पवेसेत्वा भोजनं अदासि। सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति। सेसं अनन्तरविमानसदिसमेव।</p>

<p rend="hangnum" n="278"><hi rend="paranum">२७८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन <pb ed="M" n="0.0109"/> <pb ed="V" n="0.0098"/> वण्णेन…पे॰… सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="281"><hi rend="paranum">२८१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="282"><hi rend="paranum">२८२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="centre">दुतियभिक्खादायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">इति परमत्थदीपनिया खुद्दक-अट्ठकथाय विमानवत्थुस्मिं</p>

<p rend="centre">एकादसवत्थुपटिमण्डितस्स दुतियस्स चित्तलतावग्गस्स</p>

<p rend="bodytext">अत्थवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="title">३. पारिच्छत्तकवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. उळारविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext">पारिच्छत्तकवग्गे <pb ed="V" n="0.0099"/> <hi rend="bold">उळारो ते यसो वण्णो</hi>ति उळारविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन समयेन राजगहे आयस्मतो महामोग्गल्‍लानस्स उपट्ठाककुले एका दारिका दानज्झासया दानसंविभागरता अहोसि। सा यं तस्मिं गेहे पुरेभत्तं खादनीयभोजनीयं उप्पज्‍जति, तत्थ अत्तना लद्धपटिवीसतो उपड्ढं देति, उपड्ढं अत्तना परिभुञ्‍जति, अदत्वा पन न भुञ्‍जति, दक्खिणेय्ये अपस्सन्तीपि ठपेत्वा दिट्ठकाले देति, याचकानम्पि देतियेव। अथस्सा माता ‘‘मम धीता दानज्झासया दानसंविभागरता’’ति हट्ठतुट्ठा तस्सा दिगुणं भागं देति। देन्ती च एकस्मिं भागे ताय संविभागे कते पुन अपरं देति, सा ततोपि संविभागं करोतियेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं गच्छन्ते काले तं वयप्पत्तं मातापितरो तस्मिंयेव नगरे अञ्‍ञतरस्मिं कुले कुमारस्स अदंसु। तं पन कुलं मिच्छादिट्ठिकं होति अस्सद्धं अप्पसन्‍नं <pb ed="P" n="0.0121"/>। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो राजगहे सपदानं <pb ed="M" n="0.0110"/> पिण्डाय चरमानो तस्सा दारिकाय ससुरस्स गेहद्वारे अट्ठासि। तं दिस्वा सा दारिका पसन्‍नचित्ता ‘‘पविसथ भन्ते’’ति पवेसेत्वा वन्दित्वा सस्सुया ठपितं पूवं तं अपस्सन्ती ‘‘तस्सा कथेत्वा अनुमोदापेस्सामी’’ति विस्सासेन गहेत्वा थेरस्स अदासि, थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्‍कामि। दारिका ‘‘तुम्हेहि ठपितं पूवं महामोग्गल्‍लानत्थेरस्स अदासि’’न्ति सस्सुया कथेसि। सा तं सुत्वा ‘‘किन्‍नामिदं पागब्भियं, अयं मम सन्तकं अनापुच्छित्वाव समणस्स अदासी’’ति तं कटतटायमाना कोधाभिभूता युत्तायुत्तं अचिन्तेन्ती पुरतो ठितं मुसलखण्डं गहेत्वा अंसकूटे पहरि। सा सुखुमालताय परिक्खीणायुकताय च तेनेव पहारेन बलवदुक्खाभिभूता हुत्वा कतिपाहेनेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति। तस्सा सतिपि अञ्‍ञस्मिं सुचरितकम्मे थेरस्स कतदानमेव सातिसयं हुत्वा उपट्ठासि। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव गन्त्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="286"><hi rend="paranum">२८६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उळारो <pb ed="V" n="0.0100"/> ते यसो वण्णो, सब्बा ओभासते दिसा।</p>

<p rend="gathalast">नारियो नच्‍चन्ति गायन्ति, देवपुत्ता अलङ्कता॥</p>

<p rend="hangnum" n="287"><hi rend="paranum">२८७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मोदेन्ति परिवारेन्ति, तव पूजाय देवते।</p>

<p rend="gathalast">सोवण्णानि विमानानि, तविमानि सुदस्सने॥</p>

<p rend="hangnum" n="288"><hi rend="paranum">२८८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तुवंसि इस्सरा तेसं, सब्बकामसमिद्धिनी।</p>

<p rend="gatha2">अभिजाता महन्तासि, देवकाये पमोदसि।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">तीहि गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="bodytext" n="286"><hi rend="paranum">२८६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="P" n="0.0122"/> <hi rend="bold">यसो</hi>ति परिवारो। <hi rend="bold">वण्णो</hi>ति वण्णनिभा सरीरोभासो। ‘‘उळारो’’ति पन विसेसेत्वा वुत्तत्ता तस्सा देवताय परिवारसम्पत्ति च वण्णसम्पत्ति च वुत्ता होति। तासु ‘‘उळारो ते वण्णो’’ति सङ्खेपतो वुत्तं वण्णसम्पत्तिं विसयवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘सब्बा ओभासते दिसा’’ति वत्वा ‘‘उळारो ते यसो’’ति वुत्तं परिवारसम्पत्तिं वत्थुवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘नारियो नच्‍चन्ती’’तिआदि <pb ed="M" n="0.0111"/> वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">सब्बा ओभासते दिसा</hi>ति सब्बासु दिसासु विज्‍जोतते, सब्बा वा दिसा ओभासयते, विज्‍जोतयतीति अत्थो। ‘‘ओभासते’’ति पदस्स ‘‘ओभासन्ते’’ति केचि वचनविपल्‍लासेन अत्थं वदन्ति, तेहि ‘‘वण्णेना’’ति विभत्ति विपरिणामेतब्बा। वण्णेनाति च हेतुम्हि करणवचनं, वण्णेन हेतुभूतेनाति अत्थो। ‘‘सब्बा दिसा’’ति च जातिवसेन दिसासामञ्‍ञे अपेक्खिते वचनविपल्‍लासेनपि पयोजनं नत्थि। <hi rend="bold">नारियो</hi>ति एत्थापि ‘‘अलङ्कता’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। <hi rend="bold">देवपुत्ता</hi>ति एत्थ च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो। तेन नारियो देवपुत्ता चाति समुच्‍चयो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext" n="287"><hi rend="paranum">२८७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मोदेन्ती</hi>ति पमोदयन्ति। <hi rend="bold">पूजाया</hi>ति पूजनत्थं पूजानिमित्तं वा, नच्‍चन्ति गायन्तीति योजना। <hi rend="bold">तविमानी</hi>ति तव इमानि।</p>

<p rend="bodytext" n="288"><hi rend="paranum">२८८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सब्बकामसमिद्धिनी</hi>ति सब्बेहि पञ्‍चहि कामगुणेहि, सब्बेहि वा तया कामितेहि इच्छितेहि वत्थूहि समिद्धा। <hi rend="bold">अभिजाता</hi>ति सुजाता। <hi rend="bold">महन्तासी</hi>ति महती महानुभावा <pb ed="V" n="0.0101"/> असि। <hi rend="bold">देवकाये पमोदसी</hi>ति इमस्मिं देवनिकाये दिब्बसम्पत्तिहेतुकेन परमेन पमोदनेन पमोदसि।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता तमत्थं विस्सज्‍जेसि –</p>

<p rend="hangnum" n="289"><hi rend="paranum">२८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">दुस्सीलकुले सुणिसा अहोसिं, अस्सद्धेसु कदरियेसु अहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="290"><hi rend="paranum">२९०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सद्धा सीलेन सम्पन्‍ना, संविभागरता सदा।</p>

<p rend="gathalast">पिण्डाय चरमानस्स, अपूवं ते अदासहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="291"><hi rend="paranum">२९१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तदाहं <pb ed="P" n="0.0123"/> सस्सुयाचिक्खिं, ‘समणो आगतो इध।</p>

<p rend="gathalast">तस्स अदासहं पूवं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि’॥</p>

<p rend="hangnum" n="292"><hi rend="paranum">२९२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इतिस्सा सस्सु परिभासि, अविनीतासि त्वं वधु।</p>

<p rend="gathalast">न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, ‘समणस्स ददामहं’॥</p>

<p rend="hangnum" n="293"><hi rend="paranum">२९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ततो <pb ed="M" n="0.0112"/> मे सस्सु कुपिता, पहासि मुसलेन मं।</p>

<p rend="gathalast">कूटङ्गच्छि अवधि मं, नासक्खिं जीवितुं चिरं॥</p>

<p rend="hangnum" n="294"><hi rend="paranum">२९४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं कायस्स भेदा, विप्पमुत्ता ततो चुता।</p>

<p rend="gathalast">देवानं तावतिंसानं, उपपन्‍ना सहब्यतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="295"><hi rend="paranum">२९५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="289"><hi rend="paranum">२८९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अस्सद्धेसू</hi>ति रतनत्तयसद्धाय कम्मफलसद्धाय च अभावेन अस्सद्धेसु, थद्धमच्छरियताय <hi rend="bold">कदरियेसु</hi> सस्सुआदीसु अहं सद्धा सीलेन सम्पन्‍ना अहोसिन्ति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="290-1"><hi rend="paranum">२९०-१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अपूव</hi>न्ति <pb ed="V" n="0.0102"/> कपल्‍लपूवं। <hi rend="bold">ते</hi>ति निपातमत्तं। <hi rend="bold">सस्सुया आचिक्खिं</hi> गहितभावञापनत्थञ्‍च अनुमोदनत्थञ्‍चाति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="292"><hi rend="paranum">२९२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इतिस्सा</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">अस्सा</hi>ति निपातमत्तं। <hi rend="bold">समणस्स ददामह</hi>न्ति अहं समणस्स अपूवं ददामीति। यस्मा न मं सम्पुच्छितुं इच्छि, तस्मा त्वं वधु अविनीतासीति सस्सु परिभासीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="293"><hi rend="paranum">२९३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पहासी</hi>ति पहरि। <hi rend="bold">कूटङ्गच्छि अवधि म</hi>न्ति एत्थ <hi rend="bold">कूट</hi>न्ति अंसकूटं वुत्तं पुरिमपदलोपेन, कूटमेव अङ्गन्ति कूटङ्गं, तं छिन्दतीति कूटङ्गच्छि। एवं कोधाभिभूता हुत्वा मं अवधि, मम अंसकूटं छिन्दि, तेनेव उपक्‍कमेन मतत्ता मं मारेसीति अत्थो। तेनाह <hi rend="bold">‘‘नासक्खिं जीवितुं चिर’’</hi>न्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="294"><hi rend="paranum">२९४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विप्पमुत्ता</hi>ति <pb ed="P" n="0.0124"/> ततो दुक्खतो सुट्ठु मुत्ता। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">उळारविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">२. उच्छुदायिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ओभासयित्वा</hi> <pb ed="M" n="0.0113"/> <hi rend="bold">पथविं सदेवक</hi>न्ति उच्छुदायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरतीतिआदि सब्बं अनन्तरविमाने वुत्तसदिसं। अयं पन विसेसो – इध उच्छु दिन्‍ना, सस्सुया च पीठकेन पहटा, तङ्खणञ्‍ञेव मता तावतिंसेसु उप्पन्‍ना, तस्संयेव रत्तियं थेरस्स उपट्ठानं आगता, केवलकप्पं गिज्झकूटं चन्दो विय सूरियो विय च ओभासेन्ती थेरं वन्दित्वा पञ्‍जलिका नमस्समाना एकमन्तं अट्ठासि। अथ नं थेरो –</p>

<p rend="hangnum" n="296"><hi rend="paranum">२९६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ओभासयित्वा पथविं सदेवकं, अतिरोचसि चन्दिमसूरिया विय।</p>

<p rend="gathalast">सिरिया च वण्णेन यसेन तेजसा, ब्रह्माव देवे तिदसे सहिन्दके॥</p>

<p rend="hangnum" n="297"><hi rend="paranum">२९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं उप्पलमालधारिनी, आवेळिनी कञ्‍चनसन्‍निभत्तचे।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते उत्तमवत्थधारिनी, का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं॥</p>

<p rend="hangnum" n="298"><hi rend="paranum">२९८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किं <pb ed="V" n="0.0103"/> त्वं पुरे कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूता पुरिमाय जातिया।</p>

<p rend="gatha2">दानं सुचिण्णं अथ सीलसंयमं, केनूपपन्‍ना सुगतिं यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाहि गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="bodytext" n="296-7"><hi rend="paranum">२९६-७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="P" n="0.0125"/> <hi rend="bold">ओभासयित्वा पथविं सदेवक</hi>न्ति चन्दिमसूरियरस्मिसम्मिस्सेहि सिनेरुपस्सविनिग्गतेहि पभाविसरेहि विज्‍जोतयमानताय देवेन आकासेन सहाति सदेवकं उपगतभूमिभागभूतं इमं पथविं विज्‍जोतेत्वा, एकोभासं एकपज्‍जोतं कत्वाति अत्थो। ओभासयित्वा पथविं चन्दिमसूरिया वियाति योजना। <hi rend="bold">अतिरोचसी</hi>ति अतिक्‍कमित्वा रोचसि। तं पन अतिरोचनं केन किं विय केन वाति आह <pb ed="M" n="0.0114"/> <hi rend="bold">‘‘सिरिया’’</hi>तिआदि। तत्थ <hi rend="bold">सिरिया</hi>ति सोभग्गादिसोभाविसेसेन। <hi rend="bold">तेजसा</hi>ति अत्तनो आनुभावेन। <hi rend="bold">आवेळिनी</hi>ति रतनमयपुप्फावेळवती।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता देवता इमाहि गाथाहि विस्सज्‍जेसि –</p>

<p rend="hangnum" n="299"><hi rend="paranum">२९९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदानि भन्ते इममेव गामं, पिण्डाय अम्हाकं घरं उपागमि।</p>

<p rend="gathalast">ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्‍नचित्ता अतुलाय पीतिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="300"><hi rend="paranum">३००</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सस्सु च पच्छा अनुयुञ्‍जते ममं, कहं नु उच्छुं वधुके अवाकिरि।</p>

<p rend="gathalast">न छड्डितं नो पन खादितं मया, सन्तस्स भिक्खुस्स सयं अदासहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="301"><hi rend="paranum">३०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तुय्हं न्विदं इस्सरियं अथो मम, इतिस्सा सस्सु परिभासते ममं।</p>

<p rend="gathalast">पीठं गहेत्वा पहारं अदासि मे, ततो चुता कालकताम्हि देवता॥</p>

<p rend="hangnum" n="302"><hi rend="paranum">३०२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्‍च कम्मं अनुभोमि अत्तना।</p>

<p rend="gathalast">देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="303"><hi rend="paranum">३०३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तदेव <pb ed="P" n="0.0126"/> कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्‍च कम्मं अनुभोमि अत्तना।</p>

<p rend="gathalast">देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, समप्पिता कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="304"><hi rend="paranum">३०४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं <pb ed="V" n="0.0104"/> पुञ्‍ञफलं अनप्पकं, महाविपाका मम उच्छुदक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="305"><hi rend="paranum">३०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं <pb ed="M" n="0.0115"/> पुञ्‍ञफलं अनप्पकं, महाजुतिका मम उच्छुदक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, सहस्सनेत्तोरिव नन्दने वने॥</p>

<p rend="hangnum" n="306"><hi rend="paranum">३०६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तुवञ्‍च भन्ते अनुकम्पकं विदुं, उपेच्‍च वन्दिं कुसलञ्‍च पुच्छिसं।</p>

<p rend="gathalast">ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्‍नचित्ता अतुलाय पीतिया’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="299"><hi rend="paranum">२९९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">इदानी</hi>ति अनन्तरातीतदिवसत्ता आह, अधुनाति अत्थो। <hi rend="bold">इममेव गाम</hi>न्ति इमस्मिंयेव गामे, राजगहं सन्धाय वदति। वुत्तञ्हि ‘‘गामोपि निगमोपि नगरम्पि ‘गामो’ इच्‍चेव वुच्‍चती’’ति। भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं। <hi rend="bold">उपागमी</hi>ति उपगतो अहोसि। <hi rend="bold">अतुलाया</hi>ति अनुपमाय, अप्पमाणाय वा।</p>

<p rend="bodytext" n="300"><hi rend="paranum">३००</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अवाकिरी</hi>ति अपनेसि छड्डेसि, विनासेसि वा। <hi rend="bold">सन्तस्सा</hi>ति साधुरूपस्स सन्तकिलेसस्स परिस्सममप्पत्तस्स वा।</p>

<p rend="bodytext" n="301"><hi rend="paranum">३०१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तुय्हं नू</hi>ति <hi rend="bold">नु</hi>-सद्दो अनत्तमनतासूचने निपातो, सो ‘‘ममा’’ति एत्थापि आनेत्वा योजेतब्बो ‘‘मम नू’’ति। <hi rend="bold">इदं इस्सरिय</hi>न्ति गेहे आधिपच्‍चं सन्धायाह। <hi rend="bold">ततो चुता</hi>ति ततो मनुस्सलोकतो चुता। यस्मा ठितट्ठानतो अपगतापि ‘‘चुता’’ति वुच्‍चति, तस्मा चुतिं विसेसेतुं <hi rend="bold">‘‘कालकता’’</hi>ति वुत्तं। कालकतापि च न यत्थ कत्थचि निब्बत्ता, अपिच खो देवत्तं उपगताति दस्सेन्ती आह <hi rend="bold">‘‘अम्हि देवता’’</hi>ति।</p>

<p rend="bodytext" n="302"><hi rend="paranum">३०२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तदेव</hi> <pb ed="P" n="0.0127"/> <hi rend="bold">कम्मं कुसलं कतं मया</hi>ति तदेव उच्छुखण्डदानमत्तं कुसलं कम्मं कतं मया, अञ्‍ञं न जानामीति अत्थो। <hi rend="bold">सुखञ्‍च कम्म</hi>न्ति सुखञ्‍च कम्मफलं। कम्मफलञ्हि इध ‘‘कम्म’’न्ति वुत्तं उत्तरपदलोपेन, कारणोपचारेन वा ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु <pb ed="M" n="0.0116"/> एवमिदं पुञ्‍ञं पवड्ढति (दी॰ नि॰ ३.८०)। अनुभोमि सकं पुञ्‍ञ’’न्ति (वि॰ व॰ १३३) च आदीसु विय। कम्मन्ति वा करणत्थे उपयोगवचनं, कम्मेनाति अत्थो। कम्मे वा भवं कम्मं यथा कम्मन्ति। अथ वा कामेतब्बताय कम्मं। तञ्हि सुखरजनीयभावतो कामूपसंहितं कामेतब्बन्ति कमनीयं। <hi rend="bold">अत्तना</hi>ति अत्तना एव, सयंवसिताय <pb ed="V" n="0.0105"/> सेरिभावेन सयमेवाति अत्थो। <hi rend="bold">परिचारयामहं अत्तान</hi>न्ति पुरिमगाथाय ‘‘अत्तना’’ति वुत्तं पदं विभत्तिविपरिणामेन ‘‘अत्तान’’न्ति योजेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="303-5"><hi rend="paranum">३०३-५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">देविन्दगुत्ता</hi>ति देविन्देन सक्‍केन गुत्ता, देविन्दो विय वा गुत्ता महापरिवारताय। <hi rend="bold">समप्पिता</hi>ति सुट्ठु अप्पिता समन्‍नागता। <hi rend="bold">महाविपाका</hi>ति विपुलफला। <hi rend="bold">महाजुतिका</hi>ति महातेजा, महानुभावाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="306"><hi rend="paranum">३०६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तुव</hi>न्ति तं। <hi rend="bold">अनुकम्पक</hi>न्ति कारुणिकं। <hi rend="bold">विदु</hi>न्ति सप्पञ्‍ञं, सावकपारमिया मत्थकं पत्तन्ति अत्थो। <hi rend="bold">उपेच्‍चा</hi>ति उपगन्त्वा। <hi rend="bold">वन्दि</hi>न्ति पञ्‍चपतिट्ठितेन अभिवादयिं। <hi rend="bold">कुसलञ्‍च</hi> आरोग्य <hi rend="bold">पुच्छिसं</hi> अपुच्छिं, <hi rend="bold">अतुलाय पीतिया</hi> इदञ्‍च कुसलं अनुस्सरामीति अधिप्पायो। सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">उच्छुदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">३. पल्‍लङ्कविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पल्‍लङ्कसेट्ठे</hi> <pb ed="P" n="0.0128"/> <hi rend="bold">मणिसोण्णचित्ते</hi>ति पल्‍लङ्कविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन च समयेन सावत्थियं अञ्‍ञतरस्स उपासकस्स धीता कुलपदेसादिना सदिसस्स तत्थेव अञ्‍ञतरस्स कुलपुत्तस्स दिन्‍ना, सा च होति अक्‍कोधना सीलाचारसम्पन्‍ना पतिदेवता समादिन्‍नपञ्‍चसीला, उपोसथे सक्‍कच्‍चं उपोसथसीलानि च रक्खति। सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्‍जि। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानत्थेरो हेट्ठा वुत्तनयेनेव गन्त्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="307"><hi rend="paranum">३०७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पल्‍लङ्कसेट्ठे <pb ed="M" n="0.0117"/> मणिसोण्णचित्ते, पुप्फाभिकिण्णे सयने उळारे।</p>

<p rend="gathalast">तत्थच्छसि देवि महानुभावे, उच्‍चावचा इद्धि विकुब्बमाना॥</p>

<p rend="hangnum" n="308"><hi rend="paranum">३०८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इमा च ते अच्छरायो समन्ततो, नच्‍चन्ति गायन्ति पमोदयन्ति।</p>

<p rend="gatha2">देविद्धिपत्तासि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथाहि <pb ed="V" n="0.0106"/> पुच्छि।</p>

<p rend="bodytext">सापिस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="309"><hi rend="paranum">३०९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अड्ढे कुले सुणिसा अहोसिं।</p>

<p rend="gathalast">अक्‍कोधना भत्तु वसानुवत्तिनी, उपोसथे अप्पमत्ता अहोसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="310"><hi rend="paranum">३१०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मनुस्सभूता दहरा अपापिका, पसन्‍नचित्ता पतिमाभिराधयिं।</p>

<p rend="gathalast">दिवा च रत्तो च मनापचारिनी, अहं पुरे सीलवती अहोसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="311"><hi rend="paranum">३११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पाणातिपाता <pb ed="P" n="0.0129"/> विरता अचोरिका, संसुद्धकाया सुचिब्रह्मचारिनी।</p>

<p rend="gathalast">अमज्‍जपा नो च मुसा अभाणिं, सिक्खापदेसु परिपूरकारिनी॥</p>

<p rend="hangnum" n="312"><hi rend="paranum">३१२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चातुद्दसिं पञ्‍चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।</p>

<p rend="gathalast">पाटिहारियपक्खञ्‍च, पसन्‍नमानसा अहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="313"><hi rend="paranum">३१३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अट्ठङ्गुपेतं <pb ed="M" n="0.0118"/> अनुधम्मचारिनी, उपोसथं पीतिमना उपावसिं।</p>

<p rend="gatha2">इमञ्‍च अरियं अट्ठङ्गवरेहुपेतं, समादियित्वा कुसलं सुखुद्रयं।</p>

<p rend="gathalast">पतिम्हि कल्याणी वसानुवत्तिनी, अहोसिं पुब्बे सुगतस्स साविका॥</p>

<p rend="hangnum" n="314"><hi rend="paranum">३१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं कुसलं जीवलोके, कम्मं करित्वान विसेसभागिनी।</p>

<p rend="gathalast">कायस्स भेदा अभिसम्परायं, देविद्धिपत्ता सुगतिम्हि आगता॥</p>

<p rend="hangnum" n="315"><hi rend="paranum">३१५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘विमानपासादवरे मनोरमे, परिवारिता अच्छरासङ्गणेन।</p>

<p rend="gathalast">सयंपभा देवगणा रमेन्ति मं, दीघायुकिं देवविमानमागत’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="307"><hi rend="paranum">३०७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पल्‍लङ्कसेट्ठे</hi>ति पल्‍लङ्कवरे उत्तमपल्‍लङ्के। तंयेवस्स सेट्ठतं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘मणिसोण्णचित्ते’’</hi>ति वुत्तं, विविधरतनरंसिजालसमुज्‍जलेहि मणीहि चेव सुवण्णेन च विचित्ते ‘‘तत्था’’ति ‘‘सयने’’ति च वुत्ते सयितब्बट्ठानभूते पल्‍लङ्कसेट्ठे।</p>

<p rend="bodytext" n="308"><hi rend="paranum">३०८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ते</hi>ति <pb ed="V" n="0.0107"/> तुय्हं समन्ततो। ‘‘पमोदयन्ती’’ति पदं पन अपेक्खित्वा ‘‘त’’न्ति विभत्ति विपरिणामेतब्बा। <hi rend="bold">पमोदयन्ती</hi>ति वा पमोदनं करोन्ति, पमोदनं तुय्हं उप्पादेन्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="310"><hi rend="paranum">३१०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दहरा अपापिका</hi>ति दहरापि अपापिका। ‘‘दहरासु पापिका’’ति वा पाठो, सोयेवत्थो। ‘‘दहरस्सापापिका’’तिपि <pb ed="P" n="0.0130"/> पठन्ति, दहरस्स सामिकस्स अपापिका, सक्‍कच्‍चं उपट्ठानेन अनतिचरियाय च भद्दिकाति अत्थो। तेन वुत्तं <hi rend="bold">‘‘पसन्‍नचित्ता’’</hi>तिआदि। <hi rend="bold">अभिराधयि</hi>न्ति आराधेसिं। <hi rend="bold">रत्तो</hi>ति रत्तियं।</p>

<p rend="bodytext" n="311"><hi rend="paranum">३११</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अचोरिका</hi>ति चोरियरहिता, अदिन्‍नादाना पटिविरताति अत्थो। ‘‘विरता च चोरिया’’तिपि पाठो, थेय्यतो च विरताति अत्थो <pb ed="M" n="0.0119"/>। <hi rend="bold">संसुद्धकाया</hi>ति परिसुद्धकायकम्मन्तताय सम्मदेव सुद्धकाया, ततो एव <hi rend="bold">सुचिब्रह्मचारिनी</hi> सामिकतो अञ्‍ञत्थ अब्रह्मचरियासम्भवतो। तथा हि वुत्तं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘मयञ्‍च भरिया नातिक्‍कमाम,</p>

<p rend="gatha2">अम्हेपि भरिया नातिक्‍कमन्ति।</p>

<p rend="gatha3">अञ्‍ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चराम,</p>

<p rend="gathalast">तस्मा हि अम्हं दहरा नि मिय्यरे’’ति॥ (जा॰ १.१०.९७)।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा <hi rend="bold">सुचिब्रह्मचारिनी</hi>ति सुचिनो सुद्धस्स ब्रह्मस्स सेट्ठस्स उपोसथसीलस्स, मग्गब्रह्मचरियस्स वा अनुरूपस्स पुब्बभागब्रह्मचरियस्स वसेन सुचिब्रह्मचारिनी।</p>

<p rend="bodytext" n="313"><hi rend="paranum">३१३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अनुधम्मचारिनी</hi>ति अरियानं धम्मस्स अनुधम्मं चरणसीला। इमञ्‍च अनन्तरं वुत्तं निद्दोसताय <hi rend="bold">अरियं, अट्ठङ्गवरेहि</hi> अट्ठहि उत्तमङ्गेहि अरियत्ता एव वा <hi rend="bold">अरियट्ठङ्गवरेहि उपेतं</hi> आरोग्यट्ठेन अनवज्‍जट्ठेन च <hi rend="bold">कुसलं</hi> सुखविपाकताय सुखानिसंसताय च <hi rend="bold">सुखुद्रयं उपावसि</hi>न्ति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="314"><hi rend="paranum">३१४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विसेसभागिनी</hi>ति विसेसस्स दिब्बस्स सम्पत्तिभवस्स भागिनी। <hi rend="bold">सुगतिम्हि आगता</hi>ति सुगतिं आगता उपगता, सुगतिम्हि वा सुगतियं दिब्बसम्पत्तियं आगता। ‘‘सुगतिञ्हि <pb ed="V" n="0.0108"/> आगता’’तिपि पाठो। तत्थ <hi rend="bold">ही</hi>ति निपातमत्तं, हेतुअत्थो वा, यस्मा सुगतिं आगता, तस्मा विसेसभागिनीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="315"><hi rend="paranum">३१५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विमानपासादवरे</hi>ति विमानेसु उत्तमपासादे, विमानसङ्खाते <pb ed="P" n="0.0131"/> वा अग्गपासादे, विमाने वा विगतमाने अप्पमाणे महन्ते वरपासादे <hi rend="bold">परिवारिता अच्छरासङ्गणेन सयंपभा</hi> पमोदामि, ‘‘अम्ही’’ति वा पदं आनेत्वा योजेतब्बं। <hi rend="bold">दीघायुकि</hi>न्ति हेट्ठिमेहि देवेहि दीघतरायुकताय तत्रूपपन्‍नेहि अनप्पायुकताय च दीघायुकिं <hi rend="bold">मं</hi> यथावुत्तं <hi rend="bold">देवविमानमागतं</hi> उपगतं <hi rend="bold">देवगणा रमेन्ती</hi>ति योजना। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">पल्‍लङ्कविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">४. लताविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लता</hi> <pb ed="M" n="0.0120"/> <hi rend="bold">च सज्‍जा पवरा च देवता</hi>ति लताविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन च समयेन सावत्थिवासिनो अञ्‍ञतरस्स उपासकस्स धीता लता नाम पण्डिता ब्यत्ता मेधाविनी पतिकुलं गता भत्तु सस्सुससुरानञ्‍च मनापचारिनी पियवादिनी परिजनस्स सङ्गहकुसला गेहे कुटुम्बभारस्स नित्थरणसमत्था अक्‍कोधना सीलाचारसम्पन्‍ना दानसंविभागरता अखण्डपञ्‍चसीला उपोसथरक्खणे च अप्पमत्ता अहोसि। सा अपरभागे कालं कत्वा वेस्सवणस्स महाराजस्स धीता हुत्वा निब्बत्ति लतात्वेव नामेन। अञ्‍ञापि तस्सा सज्‍जा, पवरा, अच्‍चिमती, सुताति चतस्सो भगिनियो अहेसुं। ता पञ्‍चपि सक्‍केन देवराजेन आनेत्वा नाटकित्थिभावेन परिचारिकट्ठाने ठपिता। लता पनस्स नच्‍चगीतादीसु छेकताय इट्ठतरा अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">तासं एकतो समागन्त्वा सुखनिसज्‍जाय निसिन्‍नानं सङ्गीतनेपुञ्‍ञं पटिच्‍च विवादो उप्पन्‍नो। ता सब्बापि वेस्सवणस्स महाराजस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छिंसु ‘‘तात, कतमा अम्हाकं नच्‍चादीसु कुसला’’ति? सो एवमाह ‘‘गच्छथ धीतरो अनोतत्तदहतीरे देवसमागमे सङ्गीतं पवत्तेथ, तत्थ वो विसेसो पाकटो भविस्सती’’ति। ता तथा अकंसु। तत्थ देवपुत्ता <pb ed="P" n="0.0132"/> लताय नच्‍चमानाय अत्तनो सभावेन ठातुं नासक्खिंसु, सञ्‍जातपहासा अच्छरियब्भुतचित्तजाता निरन्तरं साधुकारं देन्ता उक्‍कुट्ठिसद्दे चेलुक्खेपे च पवत्तेन्ता हिमवन्तं <pb ed="V" n="0.0109"/> कम्पयमाना विय महन्तं कोलाहलमकंसु। इतरासु पन नच्‍चन्तीसु सिसिरकाले कोकिला विय तुण्हीभूता निसीदिंसु। एवं तत्थ सङ्गीते लताय विसेसो पाकटो अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">अथ तासं देवधीतानं सुताय देवधीताय एतदहोसि ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा अयं लता अम्हे अभिभुय्य तिट्ठति वण्णेन चेव यससा च, यंनूनाहं लताय कतकम्मं पुच्छेय्य’’न्ति। सा तं पुच्छि। इतरापि तस्सा एतमत्थं विस्सज्‍जेसि। तयिदं सब्बं वेस्सवणमहाराजा देवचारिकवसेन उपगतस्स आयस्मतो महामोग्गल्‍लानस्स आचिक्खि। थेरो तमत्थं पुच्छाय मूलकारणतो पट्ठाय भगवतो आरोचेन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="316"><hi rend="paranum">३१६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘लता <pb ed="M" n="0.0121"/> च सज्‍जा पवरा च देवता, अच्‍चिमती राजवरस्स सिरीमतो।</p>

<p rend="gathalast">सुता च रञ्‍ञो वेस्सवणस्स धीता, राजीमती धम्मगुणेहि सोभथ॥</p>

<p rend="hangnum" n="317"><hi rend="paranum">३१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पञ्‍चेत्थ नारियो आगमंसु न्हायितुं, सीतोदकं उप्पलिनिं सिवं नदिं।</p>

<p rend="gathalast">ता तत्थ न्हायित्वा रमेत्वा देवता, नच्‍चित्वा गायित्वा सुता लतं ब्रवि॥</p>

<p rend="hangnum" n="318"><hi rend="paranum">३१८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं उप्पलमालधारिनि, आवेळिनि कञ्‍चनसन्‍निभत्तचे।</p>

<p rend="gathalast">तिमिरतम्बक्खि नभेव सोभने, दीघायुकी केन कतो यसो तव॥</p>

<p rend="hangnum" n="319"><hi rend="paranum">३१९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केनासि भद्दे पतिनो पियतरा, विसिट्ठकल्याणितरस्सु रूपतो।</p>

<p rend="gathalast">पदक्खिणा नच्‍चनगीतवादिते, आचिक्ख नो त्वं नरनारिपुच्छिता’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सुताय <pb ed="P" n="0.0133"/> पुच्छा।</p>

<p rend="hangnum" n="320"><hi rend="paranum">३२०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, उळारभोगे कुले सुणिसा अहोसिं।</p>

<p rend="gathalast">अक्‍कोधना भत्तु वसानुवत्तिनी, उपोसथे अप्पमत्ता अहोसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="321"><hi rend="paranum">३२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मनुस्सभूता दहरा अपापिका, पसन्‍नचित्ता पतिमाभिराधयिं।</p>

<p rend="gathalast">सदेवरं सस्ससुरं सदासकं, अभिराधयिं तम्हि कतो यसो मम॥</p>

<p rend="hangnum" n="322"><hi rend="paranum">३२२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहं <pb ed="V" n="0.0110"/> तेन कुसलेन कम्मुना, चतुब्भि ठानेहि विसेसमज्झगा।</p>

<p rend="gathalast">आयुञ्‍च वण्णञ्‍च सुखं बलञ्‍च, खिड्डारतिं पच्‍चनुभोमनप्पकं॥</p>

<p rend="hangnum" n="323"><hi rend="paranum">३२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुतं <pb ed="M" n="0.0122"/> नु तं भासति यं अयं लता, यं नो अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो।</p>

<p rend="gathalast">पतिनो किरम्हाकं विसिट्ठ नारीनं, गती च तासं पवरा च देवता॥</p>

<p rend="hangnum" n="324"><hi rend="paranum">३२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पतीसु धम्मं पचराम सब्बा, पतिब्बता यत्थ भवन्ति इत्थियो।</p>

<p rend="gathalast">पतीसु धम्मं पचरित्वा सब्बा, लच्छामसे भासति यं अयं लता॥</p>

<p rend="hangnum" n="325"><hi rend="paranum">३२५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सीहो यथा पब्बतसानुगोचरो, महिन्धरं पब्बतमावसित्वा।</p>

<p rend="gathalast">पसय्ह हन्त्वा इतरे चतुप्पदे, खुद्दे मिगे खादति मंसभोजनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="326"><hi rend="paranum">३२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तथेव सद्धा इध अरियसाविका, भत्तारं निस्साय पतिं अनुब्बता।</p>

<p rend="gathalast">कोधं वधित्वा अभिभुय्य मच्छरं, सग्गम्हि सा मोदति धम्मचारिनी’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">लताय विस्सज्‍जनन्ति आह।</p>

<p rend="bodytext" n="316"><hi rend="paranum">३१६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="P" n="0.0134"/> <hi rend="bold">लता च सज्‍जा पवरा अच्‍चिमती सुता</hi>ति तासं नामं। <hi rend="bold">च</hi>-सद्दो समुच्‍चयत्थो। <hi rend="bold">राजवरस्सा</hi>ति चतुन्‍नं महाराजानं वरस्स सेट्ठस्स देवराजस्स। सक्‍कस्स परिचारिकाति अधिप्पायो। <hi rend="bold">रञ्‍ञो</hi>ति महाराजस्स। तेनाह <hi rend="bold">‘‘वेस्सवणस्स धीता’’</hi>ति, इदं पच्‍चेकं योजेतब्बं, वचनविपल्‍लासो वा, धीतरोति अत्थो। राजति विज्‍जोततीति राजी, राजीति मता पञ्‍ञाता <hi rend="bold">राजीमती,</hi> इदं तासं सब्बासं विसेसनं। नाममेव एतं एकिस्सा देवतायाति केचि, तेसं मतेन ‘‘पवरा’’ति सब्बासं विसेसनमेव। <hi rend="bold">धम्मगुणेही</hi>ति धम्मियेहि धम्मतो अनपेतेहि गुणेहि, यथाभुच्‍चगुणेहीति अत्थो। <hi rend="bold">सोभथा</hi>ति विरोचथ।</p>

<p rend="bodytext" n="317"><hi rend="paranum">३१७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पञ्‍चेत्थ नारियो</hi>ति पञ्‍च यथावुत्तनामा देवधीतरो एत्थ इमस्मिं हिमवन्तपदेसे। <hi rend="bold">सीतोदकं उप्पलिनिं सिवं नदि</hi>न्ति अनोतत्तदहतो निक्खन्तनदिमुखं सन्धाय वदति। <hi rend="bold">नच्‍चित्वा गायित्वा</hi>ति पितु वेस्सवणस्स <pb ed="M" n="0.0123"/> आणाय देवसमागमे ताहि कतस्स नच्‍चगीतस्स वसेन वुत्तं। <hi rend="bold">सुता लतं ब्रवी</hi>ति सुता देवधीता लतं अत्तनो भगिनिं कथेसि। ‘‘सुता लतं ब्रवु’’न्तिपि पठन्ति, सुता धीतरो वेस्सवणस्स महाराजस्स लतं कथेसुन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="318"><hi rend="paranum">३१८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तिमिरतम्बक्खी</hi>ति <pb ed="V" n="0.0111"/> निचुलकेसरभाससदिसेहि तम्बराजीहि समन्‍नागतक्खि। <hi rend="bold">नभेव सोभने</hi>ति नभं विय सोभमाने, सरदसमये अब्भमहिकादिउपक्‍किलेसविमुत्तं नभं विय सुविसुद्धङ्गपच्‍चङ्गताय विराजमानेति अत्थो। अथ वा <hi rend="bold">नभेवा</hi>ति नभे एव, समुच्‍चयत्थो एव-सद्दो, आकासट्ठविमानेसु हिमवन्तयुगन्धरादिभूमिपटिबद्धट्ठानेसु <pb ed="P" n="0.0135"/> चाति सब्बत्थेव सोभमानेति अत्थो। <hi rend="bold">केन कतो</hi>ति केन कीदिसेन पुञ्‍ञेन निब्बत्तितो। <hi rend="bold">यसो</hi>ति परिवारसम्पत्ति कित्तिसद्दो च। कित्तिसद्दग्गहणेन च कित्तिसद्दहेतुभूता गुणा गय्हन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="319"><hi rend="paranum">३१९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पतिनो पियतरा</hi>ति सामिनो पियतरा सामिवल्‍लभा। तेनस्सा सुभगतं दस्सेति। <hi rend="bold">विसिट्ठकल्याणितरस्सू रूपतो</hi>ति रूपसम्पत्तिया विसिट्ठा उत्तमा कल्याणितरा सुन्दरतरा, <hi rend="bold">अस्सू</hi>ति निपातमत्तं। ‘‘विसिट्ठकल्याणितरासि रूपतो’’ति च पठन्ति। <hi rend="bold">पदक्खिणा</hi>ति पकारेहि, विसेसेन वा दक्खिणा कुसला। <hi rend="bold">नच्‍चनगीतवादिते</hi>ति एत्थ नच्‍चनाति विभत्तिलोपो कतो, नच्‍चे च गीते च वादिते चाति अत्थो। <hi rend="bold">नरनारिपुच्छिता</hi>ति देवपुत्तेहि देवधीताहि च ‘‘कहं लता, किं करोति लता’’ति रूपदस्सनत्थञ्‍चेव सिप्पदस्सनत्थञ्‍च पुच्छिता।</p>

<p rend="bodytext" n="321"><hi rend="paranum">३२१</hi><hi rend="dot">.</hi> निच्‍चं कायेन असंसट्ठताय देवो विय रमेति, दुतियो वरोति वा देवरो, भत्तु कनिट्ठभाता, सह देवरेनाति <hi rend="bold">सदेवरं</hi>। सस्सु च ससुरो च ससुरा, सह ससुरेहीति <hi rend="bold">सस्ससुरं</hi>। सह दासेहि दासीहि चाति <hi rend="bold">सदासकं</hi> पतिमाभिराधयिन्ति सम्बन्धो। <hi rend="bold">तम्हि कतो</hi>ति तम्हि कुले, काले वा सुणिसाकाले कतो यसो तन्‍निब्बत्तकपुञ्‍ञस्स निब्बत्तनेनाति अधिप्पायो। <hi rend="bold">ममा</hi>ति इदं ‘‘कतो’’ति पदं अपेक्खित्वा ‘‘मया’’ति परिणामेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="322"><hi rend="paranum">३२२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">चतुब्भि</hi> <pb ed="M" n="0.0124"/> <hi rend="bold">ठानेही</hi>ति चतूहि कारणेहि, चतूसु वा ठानेसु निमित्तभूतेसु। <hi rend="bold">विसेसमज्झगा</hi>ति अञ्‍ञाहि अतिसयं अधिगता। <hi rend="bold">आयुञ्‍च वण्णञ्‍च सुखं बलञ्‍चा</hi>ति ‘‘चतूहि ठानेही’’ति वुत्तानं सरूपतो दस्सनं। आयुआदयो एव हिस्सा अञ्‍ञाहि विसिट्ठसभावताय विसेसा तस्सा तथा सम्भावनावसेन गहेतब्बताय हेतुभावतो ‘‘ठान’’न्ति च वुत्तं। विसेसमज्झगा। कीदिसं? आयुञ्‍च वण्णञ्‍च सुखञ्‍च बलञ्‍चाति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="323"><hi rend="paranum">३२३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुतं</hi> <pb ed="P" n="0.0136"/> <hi rend="bold">नु तं भासति यं अयं लता</hi>ति अयं लता अम्हाकं जेट्ठभगिनी यं भासति, तं तुम्हेहि सुतं नु किं असुत’’न्ति इतरा तिस्सो भगिनियो पुच्छति। <hi rend="bold">यं नो</hi>ति यं अम्हाकं संसयितं। <hi rend="bold">नो</hi>ति निपातमत्तं, पुन <hi rend="bold">नो</hi>ति अम्हाकं, अवधारणे वा ‘‘न नो समं अत्थी’’तिआदीसु <pb ed="V" n="0.0112"/> (खु॰ पा॰ ६.३; सु॰ नि॰ २२६) विय, तेन अकित्तयियेव, अविपरीतं ब्याकासियेवाति अत्थो। <hi rend="bold">पतिनो किरम्हाकं विसिट्ठ नारीनं, गती च तासं पवरा च देवता</hi>ति अनत्थतो पालनतो पतिनो सामिका ना अम्हाकं नारीनं इत्थीनं विसिट्ठा गति च तासं पटिसरणञ्‍च, तासं मातुगामानं सरणतो पवरा उत्तमा देवता च सम्मदेव आराधिता सम्पति आयतिञ्‍च हितसुखावहाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="324"><hi rend="paranum">३२४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पतीसु धम्मं पचराम सब्बा</hi>ति सब्बाव मयं पतीसु अत्तनो सामिकेसु पुब्बुट्ठानादिकं चरितब्बधम्मं पचराम। <hi rend="bold">यत्था</hi>ति यं निमित्तं, यस्मिं वा पतीसु चरितब्बधम्मे चरियमाने <hi rend="bold">इत्थियो पतिब्बता</hi> नाम <hi rend="bold">भवन्ति। लच्छामसे भासति यं अयं लता</hi>ति अयं लता यं सम्पत्तिं एतरहि लभतीति भासति, तं सम्पत्तिं <hi rend="bold">पतीसु धम्मं पचरित्वा</hi>ति लभिस्साम।</p>

<p rend="bodytext" n="325"><hi rend="paranum">३२५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पब्बतसानुगोचरो</hi>ति पब्बतवनसण्डचारी। <hi rend="bold">महिन्धरं पब्बतमावसित्वा</hi>ति महिं धारेतीति महिन्धरनामकं पब्बतं अचलं आवसित्वा अधिवसित्वा, तत्थ वसन्तोति अत्थो। ‘‘आवसित्वा’’ति हि पदं अपेक्खित्वा भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं। <hi rend="bold">पसय्हा</hi>ति अभिभवित्वा। <hi rend="bold">खुद्दे</hi>ति बलवसेननिहीने पमाणतो पन महन्ते हत्थिआदिकेपि मिगे सो हन्तियेव।</p>

<p rend="bodytext" n="326"><hi rend="paranum">३२६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तथेवा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0125"/> गाथाय अयं उपमासंसन्दनेन सद्धिं अत्थयोजना – यथा सीहो अत्तनो निवासगोचरट्ठानभूतं पब्बतं निस्साय वसन्तो अत्तनो यथिच्छितमत्थं <pb ed="P" n="0.0137"/> साधेति, एवमेव सा <hi rend="bold">सद्धा</hi> पसन्‍ना <hi rend="bold">अरियसाविका</hi> घासच्छादनादीहि भरणतो पोसनतो <hi rend="bold">भत्तारं पतिं</hi> सामिकं <hi rend="bold">निस्साय</hi> वसन्ती सब्बत्थापि पतिअनुकूलतासङ्खातेन वतेन तं <hi rend="bold">अनुब्बता</hi> परिजनादीसु उप्पज्‍जनकं <hi rend="bold">कोधं वधित्वा</hi> पजहित्वा परिग्गहवत्थूसु उप्पज्‍जनकं <hi rend="bold">मच्छेरं अभिभुय्य</hi> अभिभवित्वा अनुप्पादेत्वा पतिब्बताधम्मस्स च उपासिकाधम्मस्स च सम्मदेव चरणतो <hi rend="bold">धम्मचारिनी सा सग्गम्हि</hi> देवलोके <hi rend="bold">मोदति,</hi> पमोदं आपज्‍जतीति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">लताविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">५. गुत्तिलविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सत्ततन्तिं सुमधुर</hi>न्ति गुत्तिलविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति राजगहे विहरन्ते आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं गन्त्वा तत्थ पटिपाटिया <pb ed="V" n="0.0113"/> ठितेसु छत्तिंसाय विमानेसु छत्तिंस देवधीतरो पच्‍चेकं अच्छरासहस्सपरिवारा महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तियो दिस्वा ताहि पुब्बे कतकम्मं ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेना’’तिआदीहि तीहि गाथाहि पटिपाटिया पुच्छि। तापि तस्स पुच्छानन्तरं ‘‘वत्थुत्तमदायिका नारी’’तिआदिना ब्याकरिंसु। अथ थेरो ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि। तं सुत्वा भगवा ‘‘मोग्गल्‍लान, ता देवता न केवलं तया एव पुच्छिता एवं ब्याकरिंसु, अथ खो पुब्बे मयापि पुच्छिता एवमेव ब्याकरिंसू’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं अत्तनो गुत्तिलाचरियं कथेसि।</p>

<p rend="bodytext">अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्‍जं कारेन्ते बोधिसत्तो गन्धब्बकुले निब्बत्तित्वा गन्धब्बसिप्पे परियोदातसिप्पताय तिम्बरुनारदसदिसो सब्बदिसासु पाकटो पञ्‍ञाता <pb ed="P" n="0.0138"/> आचरियो अहोसि नामेन <pb ed="M" n="0.0126"/> गुत्तिलो नाम। सो अन्धे जिण्णे मातापितरो पोसेसि। तस्स सिप्पनिप्फत्तिं सुत्वा उज्‍जेनिवासी मुसिलो नाम गन्धब्बो उपगन्त्वा तं वन्दित्वा एकमन्तं ठितो ‘‘कस्मा आगतोसी’’ति च वुत्ते ‘‘तुम्हाकं सन्तिके सिप्पं उग्गण्हितु’’न्ति आह। गुत्तिलाचरियो तं ओलोकेत्वा लक्खणकुसलताय ‘‘अयं पुरिसो विसमज्झासयो कक्खळो फरुसो अकतञ्‍ञू भविस्सति, न सङ्गहेतब्बो’’ति सिप्पुग्गहणत्थं ओकासं नाकासि। सो तस्स मातापितरो पयिरुपासित्वा तेहि याचापेसि। गुत्तिलाचरियो मातापितूहि निप्पीळियमानो ‘‘गरुवचनं अलङ्घनीय’’न्ति तस्स सिप्पं पट्ठपेत्वा विगतमच्छरियताय कारुणिकताय च आचरियमुट्ठिं अकत्वा अनवसेसतो सिप्पं सिक्खापेसि।</p>

<p rend="bodytext">सोपि मेधाविताय पुब्बेकतपरिचयताय अकुसीतताय च न चिरस्सेव परियोदातसिप्पो हुत्वा चिन्तेसि ‘‘अयं बाराणसी जम्बुदीपे अग्गनगरं, यंनूनाहं इध सराजिकाय परिसाय सिप्पं दस्सेय्यं, एवाहं आचरियतोपि जम्बुदीपे पाकटो पञ्‍ञातो भविस्सामी’’ति। सो आचरियस्स आरोचेसि ‘‘अहं रञ्‍ञो पुरतो सिप्पं दस्सेतुकामो, राजानं मं दस्सेथा’’ति। महासत्तो ‘‘अयं मम सन्तिके उग्गहितसिप्पो पतिट्ठं लभतू’’ति करुणायमानो तं रञ्‍ञो सन्तिकं नेत्वा ‘‘महाराज इमस्स मे अन्तेवासिकस्स वीणाय पगुणतं पस्सथा’’ति आह। राजा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तस्स वीणावादनं सुत्वा परितुट्ठो तं गन्तुकामं निवारेत्वा ‘‘ममेव सन्तिके वस, आचरियस्स दिन्‍नकोट्ठासतो उपड्ढं दस्सामी’’ति आह। मुसिलो ‘‘नाहं आचरियतो हायामि, सममेव देथा’’ति वत्वा रञ्‍ञा ‘‘मा एवं भणि, आचरियो नाम महन्तो, उपड्ढमेव तुय्हं दस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘मम च आचरियस्स च सिप्पं पस्सथा’’ति वत्वा राजगेहतो निक्खमित्वा ‘‘इतो सत्तमे दिवसे मम च गुत्तिलाचरियस्स च <pb ed="V" n="0.0114"/> राजङ्गणे सिप्पदस्सनं भविस्सति, तं पस्सितुकामा पस्सन्तू’’ति तत्थ तत्थ आहिण्डन्तो उग्घोसेसि।</p>

<p rend="bodytext">महासत्तो <pb ed="P" n="0.0139"/> तं सुत्वा ‘‘अयं तरुणो थामवा, अहं पन जिण्णो दुब्बलो, यदि पन मे पराजयो भवेय्य, मतं मे जीविता सेय्यं, तस्मा <pb ed="M" n="0.0127"/> अरञ्‍ञं पविसित्वा उब्बन्धित्वा मरिस्सामी’’ति अरञ्‍ञं गतो मरणभयतज्‍जितो पटिनिवत्ति। पुन मरितुकामो हुत्वा गन्त्वा पुनपि मरणभयेन पटिनिवत्ति। एवं गमनागमनं करोन्तस्स तं ठानं विगततिणं अहोसि। अथ देवराजा महासत्तं उपसङ्कमित्वा दिस्समानरूपो आकासे ठत्वा एवमाह ‘‘आचरिय, किं करोसी’’ति। महासत्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="327"><hi rend="paranum">३२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सत्ततन्तिं सुमधुरं, रामणेय्यं अवाचयिं।</p>

<p rend="gathalast">सो मं रङ्गम्हि अव्हेति, सरणं मे होहि कोसिया’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अत्तनो चित्तदुक्खं पवेदेसि।</p>

<p rend="bodytext">तस्सत्थो – अहं देवराज मुसिलं नाम अन्तेवासिकं सत्तन्‍नं तन्तीनं अत्थिताय छज्‍जादिसत्तविधसरदीपनतो च <hi rend="bold">सत्ततन्तिं,</hi> तं विसयं कत्वा यथारहं द्वावीसतिया सुतिभेदानं अहापनतो सुट्ठु मधुरन्ति <hi rend="bold">सुमधुरं,</hi> यथाधिगतानं समपञ्‍ञासाय मुच्छनानं परिब्यत्तताय सरस्स च वीणाय च अञ्‍ञमञ्‍ञसंसन्दनेन सुणन्तानं अतिविय मनोरमभावतो <hi rend="bold">रामणेय्यं,</hi> सरगतादिविभागतो छज्‍जादिचतुब्बिधं गन्धब्बं अहापेत्वा गन्धब्बसिप्पं <hi rend="bold">अवाचयि</hi>न्ति वाचेसिं उग्गण्हापेसिं सिक्खापेसिं। <hi rend="bold">सो</hi> मुसिलो अन्तेवासी समानो <hi rend="bold">मं</hi> अत्तनो आचरियं <hi rend="bold">रङ्गम्हि</hi> रङ्गमण्डले <hi rend="bold">अव्हेति</hi> सारम्भवसेन अत्तनो विसेसं दस्सेतुं सङ्घट्टियति, ‘‘एहि सिप्पं दस्सेही’’ति मं <pb ed="P" n="0.0140"/> आचिक्खि, तस्स <hi rend="bold">मे</hi> त्वं <hi rend="bold">कोसिय</hi> देवराज <hi rend="bold">सरणं</hi> अवस्सयो <hi rend="bold">होही</hi>ति।</p>

<p rend="bodytext">तं सुत्वा सक्‍को देवराजा ‘‘मा भायि आचरिय, अहं ते सरणं परायण’’न्ति दस्सेन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="328"><hi rend="paranum">३२८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं ते सरणं होमि, अहमाचरियपूजको।</p>

<p rend="gathalast">न तं जयिस्सति सिस्सो, सिस्समाचरिय जेस्ससी’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आह <pb ed="V" n="0.0115"/>। सक्‍कस्स किर देवरञ्‍ञो पुरिमत्तभावे महासत्तो आचरियो अहोसि। तेनाह <hi rend="bold">‘‘अहमाचरियपूजको’’</hi>ति। अहं आचरियानं पूजको, न मुसिलो विय युगग्गाही, मादिसेसु अन्तेवासिकेसु ठितेसु तादिसस्स आचरियस्स कथं पराजयो, तस्मा न तं जयिस्सति <pb ed="M" n="0.0128"/> सिस्सो, अञ्‍ञदत्थु सिस्सं मुसिलं आचरिय त्वमेव जयिस्ससि, सो पन पराजितो विनासं पापुणिस्सतीति अधिप्पायो। एवञ्‍च पन वत्वा ‘‘अहं सत्तमे दिवसे साकच्छामण्डलं आगमिस्सामि, तुम्हे विस्सत्था वादेथा’’ति समस्सासेत्वा गतो।</p>

<p rend="bodytext">सत्तमे पन दिवसे राजा सपरिवारो राजसभायं निसीदि। गुत्तिलाचरियो च मुसिलो च सिप्पदस्सनत्थं सज्‍जा हुत्वा उपसङ्कमित्वा राजानं वन्दित्वा अत्तनो अत्तनो लद्धासने निसीदित्वा वीणा वादयिंसु। सक्‍को आगन्त्वा अन्तलिक्खे अट्ठासि। तं महासत्तोव पस्सति, इतरे पन न पस्सन्ति। परिसा द्विन्‍नम्पि वादने समचित्ता अहोसि। सक्‍को गुत्तिलं ‘‘एकं तन्तिं छिन्दा’’ति आह। छिन्‍नायपि तन्तिया वीणा तथेव मधुरनिग्घोसा अहोसि। एवं ‘‘दुतियं, ततियं, चतुत्थं, पञ्‍चमं, छट्ठं, सत्तमं छिन्दा’’ति आह, तासु छिन्‍नासुपि वीणा मधुरनिग्घोसाव अहोसि। तं दिस्वा मुसिलो पराजितभूतरूपो पत्तक्खन्धो अहोसि, परिसा हट्ठतुट्ठा चेलुक्खेपे करोन्ती <pb ed="P" n="0.0141"/> गुत्तिलस्स साधुकारमदासि। राजा मुसिलं सभाय नीहरापेसि, महाजनो लेड्डुदण्डादीहि पहरन्तो मुसिलं तत्थेव जीवितक्खयं पापेसि।</p>

<p rend="bodytext">सक्‍को देवानमिन्दो महापुरिसेन सद्धिं सम्मोदनीयं कत्वा देवलोकमेव गतो। तं देवता ‘‘महाराज, कुहिं गतत्था’’ति पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘महाराज, मयं गुत्तिलाचरियं पस्सिस्साम, साधु नो तं इधानेत्वा दस्सेही’’ति आहंसु। सक्‍को देवानं वचनं सुत्वा मातलिं आणापेसि ‘‘गच्छ वेजयन्तरथेन अम्हाकं गुत्तिलाचरियं आनेहि, देवता तं दस्सनकामा’’ति, सो तथा अकासि। सक्‍को महासत्तेन सद्धिं सम्मोदनीयं कत्वा एवमाह ‘‘आचरिय, वीणं वादय, देवता सोतुकामा’’ति। ‘‘मयं सिप्पूपजीविनो, वेतनेन विना सिप्पं न दस्सेमा’’ति। ‘‘कीदिसं पन वेतनं इच्छसी’’ति। ‘‘नाञ्‍ञेन मे वेतनेन किच्‍चं अत्थि, इमासं पन देवतानं अत्तना अत्तना पुब्बेकतकुसलकथनमेव मे वेतनं होतू’’ति आह। ता ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छिंसु। अथ महासत्तो पाटेक्‍कं ताहि तदा पटिलद्धसम्पत्तिकित्तनमुखेन तस्सा हेतुभूतं पुरिमत्तभावे कतं सुचरितं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो विय पुच्छन्तो ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेना’’तिआदिगाथाहि पुच्छि। तापि ‘‘वत्थुत्तमदायिका <pb ed="M" n="0.0129"/> नारी’’तिआदिना यथा एतरहि थेरस्स, एवमेव तस्स ब्याकरिंसु। तेन वुत्तं <pb ed="V" n="0.0116"/> ‘‘मोग्गल्‍लान ता देवता न केवलं तया एव पुच्छिता एवं ब्याकरिंसु, अथ खो पुब्बे मयापि पुच्छिता एवमेव ब्याकरिंसू’’ति।</p>

<p rend="bodytext">ता किर इत्थियो कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले मनुस्सत्तभावे ठिता तं तं पुञ्‍ञं अकंसु। तत्थ एका <pb ed="P" n="0.0142"/> इत्थी वत्थं अदासि, एका सुमनमालं, एका गन्धं, एका उळारानि फलानि, एका उच्छुरसं, एका भगवतो चेतिये गन्धपञ्‍चङ्गुलिकं अदासि, एका उपोसथं उपवसि, एका उपकट्ठाय वेलाय नावाय भुञ्‍जन्तस्स भिक्खुनो उदकं अदासि, एका कोधनानं सस्सुससुरानं अक्‍कोधना उपट्ठानं अकासि, एका दासी हुत्वा अतन्दिताचारा अहोसि, एको पिण्डचारिकस्स भिक्खुनो खीरभत्तं अदासि, एका फाणितं अदासि, एका उच्छुखण्डं अदासि, एका तिम्बरुसकं अदासि, एका कक्‍कारिकं अदासि, एका एळालुकं अदासि, एका वल्‍लिफलं अदासि, एका फारुसकं अदासि, एका अङ्गारकपल्‍लं अदासि, एका साकमुट्ठिं अदासि, एका पुप्फकमुट्ठिं अदासि, एका मूलकलापं अदासि, एका निम्बमुट्ठिं अदासि, एका कञ्‍जिकं अदासि, एका तिलपिञ्‍ञाकं अदासि, एका कायबन्धनं अदासि, एका अंसबद्धकं अदासि, एका आयोगपट्टं अदासि, एका विधूपनं, एका तालवण्टं, एका मोरहत्थं, एका छत्तं, एका उपाहनं, एका पूवं, एका मोदकं, एका सक्खलिकं अदासि। ता एकेका अच्छरासहस्सपरिवारा पहतिया देविद्धिया विराजमाना तावतिंसभवने सक्‍कस्स देवराजस्स परिचारिका हुत्वा निब्बत्ता गुत्तिलाचरियेन पुच्छिता ‘‘वत्थुत्तमदायिका नारी’’तिआदिना अत्तना अत्तना कतकुसलं पटिपाटिया ब्याकरिंसु।</p>

<p rend="hangnum" n="329"><hi rend="paranum">३२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="330"><hi rend="paranum">३३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘केन <pb ed="M" n="0.0130"/> तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="331"><hi rend="paranum">३३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि <pb ed="P" n="0.0143"/> एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="332"><hi rend="paranum">३३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्‍लानेन पुच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="333"><hi rend="paranum">३३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वत्थुत्तमदायिका <pb ed="V" n="0.0117"/> नारी, पवरा होति नरेसु नारीसु।</p>

<p rend="gathalast">एवं पियरूपदायिका मनापं, दिब्बं सा लभते उपेच्‍च ठानं॥</p>

<p rend="hangnum" n="334"><hi rend="paranum">३३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा मे पस्स विमानं, अच्छरा कामवण्णिनीहमस्मि।</p>

<p rend="gathalast">अच्छरासहस्सस्साहं, पवरा पस्स पुञ्‍ञानं विपाकं॥</p>

<p rend="hangnum" n="335"><hi rend="paranum">३३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति।</p>

<p rend="gathalast">उप्पज्‍जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="336"><hi rend="paranum">३३६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">(यथा च एत्थ, एवं उपरि सब्बविमानेसु वित्थारेतब्बं।)</p>

<p rend="hangnum" n="341"><hi rend="paranum">३४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुप्फुत्तमदायिका नारी, पवरा होति नरेसु नारीसु…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="349"><hi rend="paranum">३४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘गन्धुत्तमदायिका नारी, पवरा होति नरेसु नारीसु…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="357"><hi rend="paranum">३५७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘फलुत्तमदायिका <pb ed="P" n="0.0144"/> नारी…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="365"><hi rend="paranum">३६५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘रसुत्तमदायिका नारी…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="373"><hi rend="paranum">३७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘गन्धपञ्‍चङ्गुलिकं <pb ed="M" n="0.0131"/> अहमदासिं,कस्सपस्स भगवतो थूपम्हि…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="381"><hi rend="paranum">३८१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘भिक्खू च अहं भिक्खुनियो च, अद्दसासिं पन्थपटिपन्‍ने।</p>

<p rend="gathalast">तेसाहं धम्मं सुत्वान, एकूपोसथं उपवसिस्सं॥</p>

<p rend="hangnum" n="382"><hi rend="paranum">३८२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा मे पस्स विमानं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="389"><hi rend="paranum">३८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उदके ठिता उदकमदासिं, भिक्खुनो चित्तेन विप्पसन्‍नेन…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="397"><hi rend="paranum">३९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सस्सुञ्‍चाहं <pb ed="V" n="0.0118"/> ससुरञ्‍च, चण्डिके कोधने च फरुसे च।</p>

<p rend="gathalast">अनुसूयिका उपट्ठासिं, अप्पमत्ता सकेन सीलेन…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="405"><hi rend="paranum">४०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘परकम्मकरी आसिं, अत्थेनातन्दिता दासी।</p>

<p rend="gathalast">अक्‍कोधनानतिमानिनी, संविभागिनी ककस्स भागस्स…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="413"><hi rend="paranum">४१३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘खीरोदनं अहमदासिं, भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स।</p>

<p rend="gathalast">एवं करित्वा कम्मं, सुगतिं उपपज्‍ज मोदामि…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="421"><hi rend="paranum">४२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘फाणितं <pb ed="P" n="0.0145"/> अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="429"><hi rend="paranum">४२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उच्छुखण्डिकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="437"><hi rend="paranum">४३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तिम्बरुसकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="445"><hi rend="paranum">४४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कक्‍कारिकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="453"><hi rend="paranum">४५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एळालुकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="461"><hi rend="paranum">४६१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वल्‍लिफलं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="469"><hi rend="paranum">४६९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘फारुसकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="477"><hi rend="paranum">४७७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘हत्थप्पतापकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="485"><hi rend="paranum">४८५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साकमुट्ठिं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="493"><hi rend="paranum">४९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुप्फकमुट्ठिं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="501"><hi rend="paranum">५०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मूलकं <pb ed="M" n="0.0132"/> अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="509"><hi rend="paranum">५०९</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘निम्बमुट्ठिं <pb ed="V" n="0.0119"/> अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="517"><hi rend="paranum">५१७</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘अम्बकञ्‍जिकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="525"><hi rend="paranum">५२५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘दोणिनिम्मज्‍जनिं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="533"><hi rend="paranum">५३३</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘कायबन्धनं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="541"><hi rend="paranum">५४१</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘अंसबद्धकं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="549"><hi rend="paranum">५४९</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘आयोगपट्टं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="557"><hi rend="paranum">५५७</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘विधूपनं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="565"><hi rend="paranum">५६५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘तालवण्टं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="573"><hi rend="paranum">५७३</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘मोरहत्थं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="581"><hi rend="paranum">५८१</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘छत्तं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="589"><hi rend="paranum">५८९</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘उपाहनं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="597"><hi rend="paranum">५९७</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘पूवं अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="605"><hi rend="paranum">६०५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘मोदकं <pb ed="P" n="0.0146"/> अहमदासिं…पे॰…॥</p>

<p rend="bodytext" n="613"><hi rend="paranum">६१३</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘सक्खलिकं अहमदासिं, भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स…पे॰…॥</p>

<p rend="hangnum" n="614"><hi rend="paranum">६१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा मे पस्स विमानं, अच्छरा कामवण्णिनीहमस्मिं।</p>

<p rend="gathalast">अच्छरासहस्सस्साहं, पवरा पस्स पुञ्‍ञानं विपाकं॥</p>

<p rend="bodytext" n="615"><hi rend="paranum">६१५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘तेन <pb ed="V" n="0.0120"/> मेतादिसो वण्णो…पे॰… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">एवं महासत्तो ताहि देवताहि कतसुचरिते ब्याकते तुट्ठमानसो सम्मोदनं करोन्तो अत्तनो च सुचरितचरणे युत्तपयुत्ततं विवट्टज्झासयतञ्‍च पवेदेन्तो आह –</p>

<p rend="hangnum" n="617"><hi rend="paranum">६१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘स्वागतं <pb ed="M" n="0.0133"/> वत मे अज्‍ज, सुप्पभातं सुहुट्ठितं।</p>

<p rend="gathalast">यं अद्दसामि देवतायो, अच्छरा कामवण्णिनियो॥</p>

<p rend="hangnum" n="618"><hi rend="paranum">६१८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इमासाहं धम्मं सुत्वा, काहामि कुसलं बहुं।</p>

<p rend="gatha1">दानेन समचरियाय, सञ्‍ञमेन दमेन च।</p>

<p rend="gathalast">स्वाहं तत्थ गमिस्सामि, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="333"><hi rend="paranum">३३३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">वत्थुत्तमदायिका</hi>ति वत्थानं उत्तमं सेट्ठं, वत्थेसु वा बहूसु उच्‍चिनित्वा गहितं उक्‍कंसगतं पवरं कोटिभूतं वत्थं वत्थुत्तमं, तस्स दायिका। ‘‘पुप्फुत्तमदायिका’’तिआदीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">पियरूपदायिका</hi>ति पियसभावस्स पियजातिकस्स च वत्थुनो दायिका। <hi rend="bold">मनाप</hi>न्ति मनवड्ढनकं। <hi rend="bold">दिब्ब</hi>न्ति दिवि भवत्ता दिब्बं। <hi rend="bold">उपेच्‍चा</hi>ति उपगन्त्वा चेतेत्वा, ‘‘एदिसं लभेय्य’’न्ति पकप्पेत्वाति अत्थो। <hi rend="bold">ठान</hi>न्ति विमानादिकं ठानं, इस्सरियं वा। ‘‘मनापा’’तिपि पाठो, अञ्‍ञेसं मनवड्ढनका हुत्वाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="334"><hi rend="paranum">३३४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पस्स पुञ्‍ञानं विपाक</hi>न्ति वत्थुत्तमदानस्स नाम इदमीदिसं फलं पस्साति अत्तना लद्धसम्पत्तिं सम्भावेन्ती वदति।</p>

<p rend="bodytext" n="341"><hi rend="paranum">३४१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पुप्फुत्तमदायिका</hi>ति रतनत्तयपूजावसेन पुप्फुत्तमदायिका, तथा गन्धुत्तमदायिकाति दट्ठब्बा। तत्थ <pb ed="P" n="0.0147"/> पुप्फुत्तमं सुमनपुप्फादि, गन्धुत्तमं चन्दनगन्धादि, फलुत्तमं पनसफलादि, रसुत्तमं गोरससप्पिआदि वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="373"><hi rend="paranum">३७३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">गन्धपञ्‍चङ्गुलिक</hi>न्ति गन्धेन पञ्‍चङ्गुलिकदानं। <hi rend="bold">कस्सपस्स भगवतो थूपम्ही</hi>ति कस्सपसम्मासम्बुद्धस्स योजनिके कनकथूपे।</p>

<p rend="bodytext" n="381"><hi rend="paranum">३८१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पन्थपटिपन्‍ने</hi>ति <pb ed="V" n="0.0121"/> मग्गं गच्छन्ते। <hi rend="bold">एकूपोसथ</hi>न्ति एकदिवसं उपोसथवासं।</p>

<p rend="bodytext" n="389"><hi rend="paranum">३८९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उदकमदासि</hi>न्ति मुखविक्खालनत्थं पिवनत्थञ्‍च उदकं पानीयं अदासिं।</p>

<p rend="bodytext" n="397"><hi rend="paranum">३९७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">चण्डिके</hi>ति चण्डे। <hi rend="bold">अनुसूयिका</hi>ति उसूया रहिता।</p>

<p rend="bodytext" n="405"><hi rend="paranum">४०५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">परकम्मकरी</hi>ति परेसं वेय्यावच्‍चकारिनी। <hi rend="bold">अत्थेना</hi>ति अत्थकिच्‍चेन। <hi rend="bold">संविभागिनी सकस्स भागस्सा</hi>ति अत्थिकानं अत्तना पटिलद्धभागस्स संविभजनसीला।</p>

<p rend="bodytext" n="413"><hi rend="paranum">४१३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">खीरोदन</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0134"/> खीरसम्मिस्सं ओदनं, खीरेन सद्धिं ओदनं वा।</p>

<p rend="bodytext" n="437"><hi rend="paranum">४३७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तिम्बरुसक</hi>न्ति तिण्डुकफलं। तिपुससदिसा एका वल्‍लिजाति तिम्बरुसं, तस्स फलं तिम्बरुसकन्ति वदन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="445"><hi rend="paranum">४४५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कक्‍कारिक</hi>न्ति खुद्दकेळालुकं, तिपुसन्ति च वदन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="477"><hi rend="paranum">४७७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">हत्थप्पतापक</hi>न्ति मन्दामुखिं।</p>

<p rend="bodytext" n="517"><hi rend="paranum">५१७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अम्बकञ्‍जिक</hi>न्ति अम्बिलकञ्‍जिकं।</p>

<p rend="bodytext" n="525"><hi rend="paranum">५२५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दोणिनिम्मज्‍जनि</hi>न्ति सतेलं तिलपिञ्‍ञाकं।</p>

<p rend="bodytext" n="557"><hi rend="paranum">५५७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विधूपन</hi>न्ति चतुरस्सबीजनिं।</p>

<p rend="bodytext" n="565"><hi rend="paranum">५६५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तालवण्ट</hi>न्ति तालपत्तेहि कतमण्डलबीजनिं।</p>

<p rend="bodytext" n="573"><hi rend="paranum">५७३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मोरहत्थ</hi>न्ति मयूरपिञ्छे हि कतं मकसबीजनिं।</p>

<p rend="bodytext" n="617"><hi rend="paranum">६१७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">स्वागतं</hi> <pb ed="P" n="0.0148"/> <hi rend="bold">वत मे</hi>ति मय्हं इधागमनं सोभनं वत अहो सुन्दरं। <hi rend="bold">अज्‍ज सुप्पभातं</hi> <pb ed="V" n="0.0122"/> <hi rend="bold">सुहुट्ठित</hi>न्ति अज्‍ज मय्हं रत्तिया सुट्ठु पभातं सम्मदेव विभायनं जातं, सयनतो उट्ठानम्पि सुहुट्ठितं सुट्ठु उट्ठितं। किं कारणाति आह <hi rend="bold">‘‘यं अद्दसामि देवतायो’’</hi>तिआदि।</p>

<p rend="bodytext" n="618"><hi rend="paranum">६१८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">धम्मं सुत्वा</hi>ति कम्मफलस्स पच्‍चक्खकरणवसेन तुम्हेहि कतं कुसलं धम्मं सुत्वा। <hi rend="bold">काहामी</hi>ति करिस्सामि। <hi rend="bold">समचरियाया</hi>ति कायसमाचारिकस्स सुचरितस्स चरणेन। <hi rend="bold">सञ्‍ञमेना</hi>ति सीलसंवरेन। <hi rend="bold">दमेना</hi>ति मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं दमेन। इदानि तस्स कुसलस्स अत्तनो लोकस्स च विवट्टूपनिस्सयतं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘स्वाहं तत्थ गमिस्सामि, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’</hi>ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">एवमयं यदिपि वत्थुत्तमदायिकाविमानादिवसेन छत्तिंसविमानसङ्गहा देसना आयस्मतो महामोग्गल्‍लानस्स विय गुत्तिलाचरियस्सापि विभावनवसेन पवत्ताति ‘‘गुत्तिलविमान’’न्त्वेव सङ्गहं आरुळ्हा, विमानानि पन इत्थिपटिबद्धानीति इत्थिविमानेयेव सङ्गहितानि। ता पन इत्थियो <pb ed="M" n="0.0135"/> कस्सपस्स दसबलस्स काले यथावुत्तधम्मचरणे अपरापरुप्पन्‍नचेतनावसेन दुतियत्तभावतो पट्ठाय एकं बुद्धन्तरं देवलोके एव संसरन्तियो अम्हाकम्पि भगवतो काले तावतिंसभवनेयेव निब्बत्ता, आयस्मता महामोग्गल्‍लानेन पुच्छिता कम्मसरिक्खताय गुत्तिलाचरियेन पुच्छितकाले विय ब्याकरिंसूति दट्ठब्बा।</p>

<p rend="centre">गुत्तिलविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">६. दद्दल्‍लविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दद्दल्‍लमाना</hi> <pb ed="P" n="0.0149"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति दद्दल्‍लविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन च समयेन नालकगामके आयस्मतो रेवतत्थेरस्स उपट्ठाकस्स अञ्‍ञतरस्स कुटुम्बिकस्स द्वे धीतरो अहेसुं, एका भद्दा नाम, इतरा सुभद्दा नाम। तासु भद्दा पतिकुलं गता सद्धा पसन्‍ना बुद्धिसम्पन्‍ना वञ्झा च अहोसि। सा सामिकं आह ‘‘मम कनिट्ठा सुभद्दा नाम अत्थि, तं आनेहि, सचस्सा पुत्तो भवेय्य, सो ममपि पुत्तो सिया, अयञ्‍च कुलवंसो न नस्सेय्या’’ति। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि।</p>

<p rend="bodytext">अथ भद्दा सुभद्दं ओवदि ‘‘सुभद्दे, दानसंविभागरता धम्मचरियाय अप्पमत्ता होहि, एवं ते दिट्ठधम्मिको सम्परायिको च अत्थो हत्थगतो एव होती’’ति। सा तस्सा ओवादे ठत्वा <pb ed="V" n="0.0123"/> वुत्तनयेन पटिपज्‍जमाना एकदिवसं आयस्मन्तं रेवतत्थेरं अत्तट्ठमं निमन्तेसि। थेरो सुभद्दाय पुञ्‍ञूपचयं आकङ्खन्तो सङ्घुद्देसवसेन सत्त भिक्खू गहेत्वा तस्सा गेहं अगमासि। सा पसन्‍नचित्ता आयस्मन्तं रेवतत्थेरं ते च भिक्खू पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसि, थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्‍कामि। सा अपरभागे कालं कत्वा निम्मानरतीनं देवानं सहब्यतं उपपज्‍जि। भद्दा पन पुग्गलेसु दानानि दत्वा सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति।</p>

<p rend="bodytext">अथ सुभद्दा अत्तनो सम्पत्तिं पच्‍चवेक्खित्वा ‘‘केन नु खो अहं पुञ्‍ञेन इधूपपन्‍ना’’ति आवज्‍जेन्ती ‘‘भद्दाय ओवादे ठत्वा सङ्घगताय दक्खिणाय <pb ed="M" n="0.0136"/> इमं सम्पत्तिं सम्पत्ता, भद्दा नु खो कहं निब्बत्ता’’ति ओलोकेन्ती तं सक्‍कस्स परिचारिकाभावेन निब्बत्तं दिस्वा अनुकम्पमाना तस्सा विमानं पाविसि। अथ नं भद्दा –</p>

<p rend="hangnum" n="619"><hi rend="paranum">६१९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दद्दल्‍लमाना <pb ed="P" n="0.0150"/> वण्णेन, यससा च यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">सब्बे देवे तावतिंसे, वण्णेन अतिरोचसि॥</p>

<p rend="hangnum" n="620"><hi rend="paranum">६२०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दस्सनं नाभिजानामि, इदं पठमदस्सनं।</p>

<p rend="gathalast">कस्मा काया नु आगम्म, नामेन भाससे मम’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">द्वीहि गाथाहि पुच्छि। सापि तस्सा –</p>

<p rend="hangnum" n="621"><hi rend="paranum">६२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं भद्दे सुभद्दासिं, पुब्बे मानुसके भवे।</p>

<p rend="gathalast">सहभरिया च ते आसिं, भगिनी च कनिट्ठिका॥</p>

<p rend="hangnum" n="622"><hi rend="paranum">६२२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा अहं कायस्स भेदा, विप्पमुत्ता ततो चुता।</p>

<p rend="gathalast">निम्मानरतीनं देवानं, उपपन्‍ना सहब्यत’’न्ति॥ – द्वीहि गाथाहि ब्याकासि।</p>

<p rend="bodytext" n="619-20"><hi rend="paranum">६१९-२०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति वण्णादिसम्पत्तिया। <hi rend="bold">दस्सनं नाभिजानामी</hi>ति इतो पुब्बे तव दस्सनं नाभिजानामि, त्वं मया न दिट्ठपुब्बाति अत्थो। तेनाह <hi rend="bold">‘‘इदं पठमदस्सन’’न्ति। कस्मा काया नु आगम्म, नामेन भाससे मम</hi>न्ति कतरदेवनिकायतो आगन्त्वा ‘‘भद्दे’’ति नामेन मं आलपसि।</p>

<p rend="bodytext" n="621"><hi rend="paranum">६२१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अहं</hi> <pb ed="V" n="0.0124"/> <hi rend="bold">भद्दे</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">भद्दे</hi>ति आलपनं। <hi rend="bold">सुभद्दासि</hi>न्ति अहं सुभद्दा नाम तव भगिनी कनिट्ठिका आसिं अहोसिं, तत्थ पुब्बे मानुसके भवे सहभरिया समानभरिया ते तया एकस्सेव भरिया, तव पतिनो एव भरिया, आसिन्ति अत्थो। पुन भद्दा –</p>

<p rend="hangnum" n="623"><hi rend="paranum">६२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पहूतकतकल्याणा, ते देवे यन्ति पाणिनो।</p>

<p rend="gathalast">येसं त्वं कित्तयिस्ससि, सुभद्दे जातिमत्तनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="624"><hi rend="paranum">६२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अथ त्वं केन वण्णेन, केन वा अनुसासिता।</p>

<p rend="gathalast">कीदिसेनेव दानेन, सुब्बतेन यसस्सिनी॥</p>

<p rend="hangnum" n="625"><hi rend="paranum">६२५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यसं <pb ed="M" n="0.0137"/> <pb ed="P" n="0.0151"/> एतादिसं पत्ता, विसेसं विपुलमज्झगा।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">तीहि गाथाहि पुच्छि। पुन सुभद्दा –</p>

<p rend="hangnum" n="626"><hi rend="paranum">६२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अट्ठेव पिण्डपातानि, यं दानं अददं पुरे।</p>

<p rend="gathalast">दक्खिणेय्यस्स सङ्घस्स, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="627"><hi rend="paranum">६२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…</p>

<p rend="gathalast">वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">ब्याकासि।</p>

<p rend="bodytext" n="623"><hi rend="paranum">६२३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पहूतकतकल्याणा ते देवे यन्ती</hi>ति पहूतकतकल्याणा महापुञ्‍ञा <hi rend="bold">ते</hi> निम्मानरतिनो देवे <hi rend="bold">यन्ति</hi> उप्पज्‍जनवसेन गच्छन्ति <hi rend="bold">पाणिनो</hi> सत्ता, <hi rend="bold">येसं</hi> निम्मानरतीनं देवानं अन्तरे <hi rend="bold">त्वं अत्तनो जातिं कित्तयिस्ससि</hi> कथेसीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="624"><hi rend="paranum">६२४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">केन वण्णेना</hi>ति केन कारणेन। <hi rend="bold">कीदिसेनेवा</hi>ति एवसद्दो समुच्‍चयत्थो, कीदिसेन चाति अत्थो, अयमेव वा पाठो। <hi rend="bold">सुब्बतेना</hi>ति सुन्दरेन वतेन, सुविसुद्धेन सीलेनाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="626"><hi rend="paranum">६२६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अट्ठेव</hi> <pb ed="V" n="0.0125"/> <hi rend="bold">पिण्डपातानी</hi>ति अट्ठन्‍नं भिक्खूनं दिन्‍नपिण्डपाते सन्धाय वदति। <hi rend="bold">अदद</hi>न्ति अदासिं।</p>

<p rend="bodytext">एवं सुभद्दाय कथिते पुन भद्दा –</p>

<p rend="hangnum" n="629"><hi rend="paranum">६२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं तया बहुतरे भिक्खू, सञ्‍ञते ब्रह्मचारयो।</p>

<p rend="gathalast">तप्पेसिं अन्‍नपानेन, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="630"><hi rend="paranum">६३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तया बहुतरं दत्वा, हीनकायूपगा अहं।</p>

<p rend="gatha2">कथं त्वं अप्पतरं दत्वा, विसेसं विपुलमज्झगा।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">पुच्छि। तत्थ <pb ed="P" n="0.0152"/> <hi rend="bold">तया</hi>ति निस्सक्‍के करणवचनं। पुन सुभद्दा –</p>

<p rend="hangnum" n="631"><hi rend="paranum">६३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मनोभावनीयो <pb ed="M" n="0.0138"/> भिक्खु, सन्दिट्ठो मे पुरे अहु।</p>

<p rend="gathalast">ताहं भत्तेन निमन्तेसिं, रेवतं अत्तनट्ठमं॥</p>

<p rend="hangnum" n="632"><hi rend="paranum">६३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सो मे अत्थपुरेक्खारो, अनुकम्पाय रेवतो।</p>

<p rend="gathalast">सङ्घे देहीति मंवोच, तस्साहं वचनं करिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="633"><hi rend="paranum">६३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा दक्खिणा सङ्घगता, अप्पमेय्ये पतिट्ठिता।</p>

<p rend="gathalast">पुग्गलेसु तया दिन्‍नं, न तं तव महप्फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अत्तना कतकम्मं कथेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="631"><hi rend="paranum">६३१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">मनोभावनीयो</hi>ति मनवड्ढनको उळारगुणताय सम्भावनीयो। <hi rend="bold">सन्दिट्ठो</hi>ति निमन्तनवसेन बोधितो कथितो। तेनाह <hi rend="bold">‘‘ताहं भत्तेन निमन्तेसिं, रेवतं अत्तनट्ठम’’</hi>न्ति, तं मनोभावनीयं अय्यं रेवतं अत्तनट्ठमं भत्तेन अहं निमन्तेसिं।</p>

<p rend="bodytext" n="632-3"><hi rend="paranum">६३२-३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सो मे अत्थपुरेक्खारो</hi>ति सो अय्यो रेवतो दानस्स महप्फलभावकरणेन मम <pb ed="V" n="0.0126"/> अत्थपुरेक्खारो हितेसी। <hi rend="bold">सङ्घे देहीति मंवोचा</hi>ति ‘‘यदि त्वं सुभद्दे अट्ठन्‍नं भिक्खूनं दातुकामा, यस्मा पुग्गलगताय दक्खिणाय सङ्घगता एव दक्खिणा महप्फलतरा, तस्मा सङ्घे देहि, सङ्घं उद्दिस्स दानं देही’’ति मं अभासि। <hi rend="bold">त</hi>न्ति तं दानं।</p>

<p rend="bodytext">एवं सुभद्दाय वुत्ते भद्दा तमत्थं सम्पटिच्छन्ती उत्तरि च तथा पटिपज्‍जितुकामा –</p>

<p rend="hangnum" n="634"><hi rend="paranum">६३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदानेवाहं जानामि, सङ्घे दिन्‍नं महप्फलं।</p>

<p rend="gatha2">साहं गन्त्वा मनुस्सत्तं, वदञ्‍ञू वीतमच्छरा।</p>

<p rend="gathalast">सङ्घे दानानि दस्सामि, अप्पमत्ता पुनप्पुन’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">गाथमाह। सुभद्दा पन अत्तनो देवलोकमेव गता। अथ <pb ed="P" n="0.0153"/> सक्‍को देवानमिन्दो सब्बे देवे तावतिंसे अत्तनो सरीरोभासेन अभिभुय्य विरोचमानं सुभद्दं देवधीतरं दिस्वा तञ्‍च तासं कथासल्‍लापं सुत्वा तावदेव च सुभद्दाय अन्तरहिताय तं ‘‘अयं नामा’’ति अजानन्तो –</p>

<p rend="hangnum" n="635"><hi rend="paranum">६३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘का <pb ed="M" n="0.0139"/> एसा देवता भद्दे, तया मन्तयते सह।</p>

<p rend="gathalast">सब्बे देवे तावतिंसे, वण्णेन अतिरोचती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">भद्दं पुच्छि। सापिस्स –</p>

<p rend="hangnum" n="636"><hi rend="paranum">६३६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मनुस्सभूता देविन्द, पुब्बे मानुसके भवे।</p>

<p rend="gatha2">सहभरिया च मे आसि, भगिनी च कनिट्ठिका,</p>

<p rend="gathalast">सङ्घे दानानि दत्वान, कतपुञ्‍ञा विरोचती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">कथेसि। अथ सक्‍को तस्सा सङ्घगताय दक्खिणाय महप्फलभावं दस्सेन्तो धम्मं कथेसि। तेन वुत्तं –</p>

<p rend="hangnum" n="637"><hi rend="paranum">६३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘धम्मेन पुब्बे भगिनी, तया भद्दे विरोचति।</p>

<p rend="gathalast">यं सङ्घम्हि अप्पमेय्ये, पतिट्ठापेसि दक्खिणं॥</p>

<p rend="hangnum" n="638"><hi rend="paranum">६३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छितो <pb ed="V" n="0.0127"/> हि मया बुद्धो, गिज्झकूटम्हि पब्बते।</p>

<p rend="gathalast">विपाकं संविभागस्स, यत्थ दिन्‍नं महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="639"><hi rend="paranum">६३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यजमानानं मनुस्सानं, पुञ्‍ञपेक्खान पाणिनं।</p>

<p rend="gathalast">करोतं ओपधिकं पुञ्‍ञं, यत्थ दिन्‍नं महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="640"><hi rend="paranum">६४०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तं मे बुद्धो वियाकासि, जानं कम्मफलं सकं।</p>

<p rend="gathalast">विपाकं संविभागस्स, यत्थ दिन्‍नं महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="641"><hi rend="paranum">६४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चत्तारो च पटिपन्‍ना, चत्तारो च फले ठिता।</p>

<p rend="gathalast">एस सङ्घो उजुभूतो, पञ्‍ञासीलसमाहितो॥</p>

<p rend="hangnum" n="642"><hi rend="paranum">६४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यजमानानं मनुस्सानं, पुञ्‍ञपेक्खान पाणिनं।</p>

<p rend="gathalast">करोतं ओपधिकं पुञ्‍ञं, सङ्घे दिन्‍नं महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="643"><hi rend="paranum">६४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एसो <pb ed="P" n="0.0154"/> हि सङ्घो विपुलो महग्गतो, एसप्पमेय्यो उदधीव सागरो।</p>

<p rend="gathalast">एते हि सेट्ठा नरवीरसावका, पभङ्करा धम्ममुदीरयन्ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="644"><hi rend="paranum">६४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेसं <pb ed="M" n="0.0140"/> सुदिन्‍नं सुहुतं सुयिट्ठं, ये सङ्घमुद्दिस्स ददन्ति दानं।</p>

<p rend="gathalast">सा दक्खिणा सङ्घगता पतिट्ठिता, महप्फला लोकविदून वण्णिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="645"><hi rend="paranum">६४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं यञ्‍ञमनुस्सरन्ता, ये वेदजाता विचरन्ति लोके।</p>

<p rend="gathalast">विनेय्य मच्छेरमलं समूलं, अनिन्दिता सग्गमुपेन्ति ठान’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="637"><hi rend="paranum">६३७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">धम्मेना</hi>ति कारणेन ञायेन वा। <hi rend="bold">तया</hi>ति निस्सक्‍के करणवचनं। इदानि तं ‘‘धम्मेना’’ति वुत्तकारणं दस्सेतुं <hi rend="bold">यं सङ्घम्हि अप्पमेय्ये, पतिट्ठापेसि दक्खिण’’</hi>न्ति वुत्तं। <hi rend="bold">अप्पमेय्ये</hi>ति गुणानुभावस्स अत्तनि कतानं कारानं फलविसेसस्स च वसेन पमिनितुं असक्‍कुणेय्ये।</p>

<p rend="bodytext" n="638-9"><hi rend="paranum">६३८-९</hi><hi rend="dot">.</hi> अयञ्‍च अत्थो भगवतो सम्मुखा च सुतो, सम्मुखा च पटिग्गहितोति दस्सेन्तो <pb ed="V" n="0.0128"/> <hi rend="bold">‘‘पुच्छितो’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">यजमानान</hi>न्ति ददन्तानं। <hi rend="bold">पुञ्‍ञपेक्खान पाणिन</hi>न्ति अनुनासिकलोपं कत्वा निद्देसो, पुञ्‍ञफलं आकङ्खन्तानं सत्तानं। <hi rend="bold">ओपधिक</hi>न्ति उपधि नाम खन्धा, उपधिस्स करणसीलं, उपधिपयोजनन्ति वा ओपधिकं, अत्तभावजनकं पटिसन्धिपवत्तिविपाकदायकं।</p>

<p rend="bodytext" n="640"><hi rend="paranum">६४०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">जानं कम्मफलं सक</hi>न्ति सत्तानं सकं सकं यथासकं पुञ्‍ञं पुञ्‍ञफलञ्‍च हत्थतले आमलकं विय जानन्तो। सकन्ति वा यकारस्स ककारं कत्वा वुत्तं, सयं अत्तनाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="641"><hi rend="paranum">६४१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पटिपन्‍ना</hi>ति पटिपज्‍जमाना, मग्गट्ठाति अत्थो। <hi rend="bold">उजुभूतो</hi>ति <pb ed="P" n="0.0155"/> उजुपटिपत्तिया उजुभावं पत्तो दक्खिणेय्यो जातो। <hi rend="bold">पञ्‍ञासीलसमाहितो</hi>ति पञ्‍ञाय सीलेन च समाहितो, दिट्ठिसीलसम्पन्‍नो अरियाय दिट्ठिया अरियेन सीलेन च समन्‍नागतो। तेनापिस्स परमत्थसङ्घभावमेव विभावेति। दिट्ठिसीलसामञ्‍ञेन सङ्घटितत्ता हि सङ्घो <pb ed="M" n="0.0141"/>। अथ वा समाहितं समाधि, पञ्‍ञा सीलं समाहितञ्‍च अस्स अत्थीति <hi rend="bold">पञ्‍ञासीलसमाहितो</hi>। तेनस्स सीलादिधम्मक्खन्धत्तयसम्पन्‍नताय अग्गदक्खिणेय्यभावं विभावेति।</p>

<p rend="bodytext" n="643"><hi rend="paranum">६४३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विपुलो महग्गतो</hi>ति गुणेहि महत्तं गतोति महग्गतो, ततो एव अत्तनि कतानं कारानं फलवेपुल्‍लहेतुताय विपुलो। <hi rend="bold">उदधीव सागरो</hi>ति यथा उदकं एत्थ धीयतीति ‘‘उदधी’’ति लद्धनामो सागरो, ‘‘एत्तकानि उदकाळ्हकानी’’तिआदिना उदकतो अप्पमेय्यो, एवमेस गुणतोति अत्थो। <hi rend="bold">एते ही</hi>ति <hi rend="bold">हि</hi>-सद्दो अवधारणे निपातो, एते एव सेट्ठाति अत्थो। वुत्तञ्हेतं –</p>

<p rend="indent">‘‘यावता, भिक्खवे, सङ्घा वा गणा वा, तथागतसावकसङ्घो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (इतिवु॰ ९०; अ॰ नि॰ ४.३४; ५.३२)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नरवीरसावका</hi>ति नरेसु वीरियसम्पन्‍नस्स नरस्स सावका। <hi rend="bold">पभङ्करा</hi>ति लोकस्स ञाणालोककरा। <hi rend="bold">धम्ममुदीरयन्ती</hi>ति धम्मं उद्दिसन्ति। कथं? धम्मसामिना हि धम्मपज्‍जोतो अरियसङ्घे ठपितो।</p>

<p rend="bodytext" n="644"><hi rend="paranum">६४४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ये सङ्घमुद्दिस्स ददन्ति दान</hi>न्ति ये सत्ता अरियसङ्घं उद्दिस्स सम्मुतिसङ्घे अन्तमसो <pb ed="V" n="0.0129"/> गोत्रभुपुग्गलेसुपि दानं ददन्ति, तं दानं संविभागवसेन दिन्‍नम्पि <hi rend="bold">सुदिन्‍नं,</hi> आहुनपाहुनवसेन हुतम्पि <hi rend="bold">सुहुतं,</hi> महायागवसेन यिट्ठम्पि <hi rend="bold">सुयिट्ठ</hi>मेव होति। कस्मा? यस्मा <hi rend="bold">सा दक्खिणा सङ्घगता पतिट्ठिता महप्फला लोकविदून वण्णिता</hi>ति, लोकविदूहि सम्मासम्बुद्धेहि ‘‘न त्वेवाहं, आनन्द, केनचि परियायेन सङ्घगताय दक्खिणाय <pb ed="P" n="0.0156"/> पाटिपुग्गलिकं दक्खिणं महप्फलतरं वदामि (म॰ नि॰ ३.३८०)। पुञ्‍ञं आकङ्खमानानं, सङ्घो वे यजतं मुखं (म॰ नि॰ २.४००; सु॰ नि॰ ५७४; महाव॰ ३००)। अनुत्तरं पुञ्‍ञक्खेत्तं लोकस्सा’’ति (म॰ नि॰ १.७४; सं॰ नि॰ ५.९९७) च आदिना महप्फलता वण्णिता पसत्था थोमिताति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="645"><hi rend="paranum">६४५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ईदिसं यञ्‍ञमनुस्सरन्ता</hi>ति एतादिसं सङ्घं उद्दिस्स अत्तना कतं दानं अनुस्सरन्ता। <hi rend="bold">वेदजाता</hi>ति जातसोमनस्सा। <hi rend="bold">विनेय्य मच्छेरमलं</hi> <pb ed="M" n="0.0142"/> <hi rend="bold">समूल</hi>न्ति मच्छेरमेव चित्तस्स मलिनभावकरणतो <hi rend="bold">मच्छेरमलं,</hi> अथ वा मच्छेरञ्‍च अञ्‍ञं इस्सालोभदोसादिमलञ्‍चाति मच्छेरमलं। तञ्‍च अविज्‍जाविचिकिच्छाविपल्‍लासादीहि सह मूलेहीति समूलं विनेय्य विनयित्वा विक्खम्भेत्वा अनिन्दित्वा सग्गमुपेन्ति ठानन्ति योजना। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">इमं पन सब्बं पवत्तिं सक्‍को देवानमिन्दो ‘‘दद्दल्‍लमाना वण्णेना’’तिआदिना आयस्मतो महामोग्गल्‍लानस्स आचिक्खि, आयस्मा महामोग्गल्‍लानो भगवतो आरोचेसि, भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसि।</p>

<p rend="centre">दद्दल्‍लविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">७. पेसवतीविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">फलिकरजतहेमजालछन्‍न</hi>न्ति पेसवतीविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन मगधेसु नालकगामे एकस्मिं गहपतिमहासारकुले पेसवती नाम कुलसुण्हा अहोसि। सा किर कस्सपस्स भगवतो योजनिके कनकथूपे कयिरमाने दारिका हुत्वा मातरा सद्धिं चेतियट्ठानं गन्त्वा मातरं पुच्छि ‘‘किं इमे, अम्म, करोन्ती’’ति? ‘‘चेतियं कातुं सुवण्णिट्ठका <pb ed="P" n="0.0157"/> करोन्ती’’ति। तं सुत्वा दारिका पसन्‍नमानसा मातरं आह – ‘‘अम्म, मम गीवाय इदं सोवण्णमयं खुद्दकपिळन्धनं अत्थि, इमाहं चेतियत्थाय <pb ed="V" n="0.0130"/> देमी’’ति। माता ‘‘साधु देही’’ति वत्वा तं गीवतो ओमुञ्‍चित्वा सुवण्णकारस्स हत्थे अदासि ‘‘इदं इमाय दारिकाय परिच्‍चजितं, इमम्पि पक्खिपित्वा इट्ठकं करोही’’ति। सुवण्णकारो तथा अकासि। सा दारिका अपरभागे कालं कत्वा तेनेव पुञ्‍ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा सुगतियंयेव अपरापरं संसरन्ती अम्हाकं भगवतो काले नालकगामे निब्बत्ता अनुक्‍कमेन द्वादसवस्सिका जाता।</p>

<p rend="bodytext">सा एकदिवसं मातरा पेसितं मूलं गहेत्वा तेलत्थाय अञ्‍ञतरं आपणं अगमासि। तस्मिञ्‍च आपणे अञ्‍ञतरो कुटुम्बियपुत्तो पितरा <pb ed="M" n="0.0143"/> निदहित्वा ठपितं बहुं हिरञ्‍ञसुवण्णं मुत्तामणिरतनानि च गहेतुं उद्धरन्तो आपणिको कम्मबलेन कथलपासाणसक्खररूपेन उपट्ठहन्तानि दिस्वा ततो एकदेसं ‘‘पुञ्‍ञवन्तानं वसेन हिरञ्‍ञसुवण्णादि भविस्सती’’ति वीमंसितुं रासिं कत्वा ठपेसि। अथ नं सा दारिका दिस्वा ‘‘कस्मा आपणे रतनानि एवं ठपितानि, ननु नाम सम्मदेव पटिसामेतब्बानी’’ति आह। आपणिको तं सुत्वा ‘‘महापुञ्‍ञा अयं दारिका, इमिस्सा वसेन सब्बमिदं हिरञ्‍ञादि एव हुत्वा अम्हाकं विनियोगं गमिस्सति, सङ्गण्हिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा तस्सा मातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इमं दारिकं मय्हं पुत्तस्सत्थाय देही’’ति वारेत्वा बहुधनं दत्वा आवाहविवाहं कत्वा तं अत्तनो गेहं आनेसि। अथस्सा सीलाचारं ञत्वा भण्डागारं विवरित्वा ‘‘किं एत्थ पस्ससी’’ति वत्वा ताय ‘‘हिरञ्‍ञसुवण्णमणिमेव रासिकतं पस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘एतानि अम्हाकं कम्मबलेन अन्तरधायन्तानि तव पुञ्‍ञविसेसेन पुन विसेसानि जातानि, तस्मा इतो पट्ठाय इमस्मिं गेहे सब्बं त्वंयेव विचारेहि <pb ed="P" n="0.0158"/>, तया दिन्‍नमेव मयं परिभुञ्‍जिस्सामा’’ति वत्वा ततो पभुति तं ‘‘पेसवती’’ति वोहरिंसु।</p>

<p rend="bodytext">तेन च समयेन आयस्मा धम्मसेनापति अत्तनो आयुसङ्खारानं परिक्खीणभावं ञत्वा ‘‘मय्हं मातुया रूपसारिब्राह्मणिया पोसावनिकमूलं दत्वा परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा परिनिब्बानं अनुजानापेत्वा सत्थु आणाय महन्तं पाटिहारियं दस्सेत्वा अनेकेहि थुतिसहस्सेहि भगवन्तं थोमेत्वा याव दस्सनविसयातिक्‍कमा अभिमुखोव अपक्‍कमित्वा पुन वन्दित्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो विहारा निक्खम्म भिक्खुसङ्घस्स ओवादं दत्वा आयस्मन्तं आनन्दं समस्सासेत्वा चतस्सोपि परिसा निवत्तेत्वा अनुक्‍कमेन नालकगामं पत्वा मातरं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा पच्‍चूससमये जातोवरके परिनिब्बायि। परिनिब्बुतस्स चस्स सरीरसक्‍कारकरणवसेन देवा चेव मनुस्सा च सत्ताहं वीतिनामेसुं, अगरुचन्दनादीहि हत्थसतुब्बेधं चितकमकंसु।</p>

<p rend="bodytext">पेसवतीपि <pb ed="V" n="0.0131"/> थेरस्स परिनिब्बानं सुत्वा ‘‘गन्ता पूजेस्सामी’’ति सुवण्णपुप्फेहि गन्धजातेहि च पूरितानि चङ्कोटकानि गाहापेत्वा गन्तुकामा <pb ed="M" n="0.0144"/> ससुरं आपुच्छित्वा तेन ‘‘त्वं गरुभारा, तत्थ च महाजनसम्मद्दो, पुप्फगन्धानि पेसेत्वा इधेव होही’’ति वुत्तापि सद्धाजाता ‘‘यदिपि मे तत्थ जीवितन्तरायो सिया, गन्ताव पूजासक्‍कारं करिस्सामी’’ति तं वचनं अग्गहेत्वा सपरिवारा तत्थ गन्त्वा गन्धपुप्फादीहि पूजेत्वा कतञ्‍जली अट्ठासि। तस्मिञ्‍च समये थेरं पूजेतुं आगतानं राजपरिसानं हत्थी मत्तो हुत्वा तं पदेसं उपगञ्छि। तं दिस्वा मरणभयभीतेसु मनुस्सेसु पलायन्तेसु जनसम्मद्देन पतितं पेसवतिं महाजनो अक्‍कमित्वा मारेसि। सा पूजासक्‍कारं कत्वा थेरगताय सद्धाय सम्पन्‍नचित्ता एव <pb ed="P" n="0.0159"/> कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्‍चस्सा परिवारो अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">सा तावदेव अत्तनो दिब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘कीदिसेन नु खो पुञ्‍ञेन मया एसा लद्धा’’ति, तस्सा हेतुं उपधारेन्ती थेरं उद्दिस्स कतं पूजासक्‍कारं दिस्वा, रतनत्तये अभिप्पसन्‍नमानसा सत्थारं वन्दितुं अच्छरासहस्सपरिवुता सट्ठिसकटभारालङ्कारपटिमण्डितत्तभावा सुमहतिया देविद्धिया चन्दो विय च सूरियो विय च दस दिसा ओभासयमाना सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा अञ्‍जलिं पग्गय्ह अट्ठासि। तेन च समयेन आयस्मा वङ्गीसो भगवतो समीपे निसिन्‍नो भगवन्तं एवमाह ‘‘पटिभाति मं भगवा इमिस्सा देवताय कतकम्मं पुच्छितु’’न्ति। ‘‘पटिभातु तं, वङ्गीसा’’ति भगवा अवोच। अथ आयस्मा वङ्गीसो ताय देवताय कतकम्मं पुच्छितुकामो पठमं तावस्सा विमानं संवण्णेन्तो आह –</p>

<p rend="hangnum" n="646"><hi rend="paranum">६४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘फलिकरजतहेमजालछन्‍नं, विविधचित्रतलमद्दसं सुरम्मं।</p>

<p rend="gathalast">ब्यम्हं सुनिम्मितं तोरणूपपन्‍नं, रुचकुपकिण्णमिदं सुभं विमानं॥</p>

<p rend="hangnum" n="647"><hi rend="paranum">६४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘भाति च दस दिसा नभेव सुरियो, सरदे तमोनुदो सहस्सरंसी।</p>

<p rend="gathalast">तथा तपति मिदं तव विमानं, जलमिव धूमसिखो निसे नभग्गे॥</p>

<p rend="hangnum" n="648"><hi rend="paranum">६४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मुसतीव <pb ed="M" n="0.0145"/> नयनं सतेरताव, आकासे ठपितमिदं मनुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">वीणामुरजसम्मताळघुट्ठं, इद्धं इन्दपुरं यथा तवेदं॥</p>

<p rend="hangnum" n="649"><hi rend="paranum">६४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदुमकुमुदुप्पलकुवलयं <pb ed="V" n="0.0132"/>, योधिकबन्धुकनोजका च सन्ति।</p>

<p rend="gathalast">सालकुसुमितपुप्फिता <pb ed="P" n="0.0160"/> असोका, विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिदं॥</p>

<p rend="hangnum" n="650"><hi rend="paranum">६५०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सळललबुजभुजकसंयुत्ता, कुसकसुफुल्‍लितलतावलम्बिनीहि।</p>

<p rend="gathalast">मणिजालसदिसा यसस्सिनी, रम्मा पोक्खरणी उपट्ठिता ते॥</p>

<p rend="hangnum" n="651"><hi rend="paranum">६५१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उदकरुहा च येत्थि पुप्फजाता, थलजा ये च सन्ति रुक्खजाता।</p>

<p rend="gathalast">मानुसकामानुस्सका च दिब्बा, सब्बे तुय्हं निवेसनम्हि जाता॥</p>

<p rend="hangnum" n="652"><hi rend="paranum">६५२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किस्स संयमदमस्सयं विपाको, केनासि कम्मफलेनिधूपपन्‍ना।</p>

<p rend="gathalast">यथा च ते अधिगतमिदं विमानं, तदनुपदं अवचासिळारपम्हे’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="646"><hi rend="paranum">६४६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">फलिकरजतहेमजालछन्‍न</hi>न्ति फलिकमणीहि रजतहेमजालेहि च छादितं, फलिकमणिमयाहि भित्तीहि रजतहेममयेहि जालेहि च समन्ततो हेट्ठा च उपरि च छादितं, विविधवण्णानं विचित्तसन्‍निवेसानञ्‍च तलानं भूमीनं वसेन <hi rend="bold">विविधचित्रतलं अद्दसं</hi> पस्सिं। <hi rend="bold">सुरम्म</hi>न्ति सुट्ठु रमणीयं। विहरितुकामा वसन्ति एत्थाति <hi rend="bold">ब्यम्हं,</hi> भवनं। <hi rend="bold">तोरणूपपन्‍न</hi>न्ति विविधमालाकम्मादिविचित्तेन सत्तरतनमयेन तोरणेन उपेतं। तोरणन्ति वा द्वारकोट्ठकपासादस्स नामं, तेन च अनेकभूमकेन <pb ed="M" n="0.0146"/> विचित्ताकारेन तं विमानं उपेतं। <hi rend="bold">रुचकुपतिण्ण</hi>न्ति सुवण्णवालिकाहि ओकिण्णङ्गणं। वालिकसदिसा हि सुवण्णखण्डा रुचा नाम, रुचमेव रुचकन्ति वुत्तं। <hi rend="bold">सुभ</hi>न्ति सोभति, सुट्ठु भातीति वा सुभं। <hi rend="bold">विमान</hi>न्ति विसिट्ठमानं, पमाणतो महन्तन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="647"><hi rend="paranum">६४७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">भाती</hi>ति <pb ed="P" n="0.0161"/> जोतति उज्‍जलति। <hi rend="bold">नभेव सुरियो</hi>ति आकासे आदिच्‍चो विय। <hi rend="bold">सरदे</hi>ति सरदसमये। <hi rend="bold">तमोनुदो</hi>ति अन्धकारविद्धंसनो। <hi rend="bold">तथा तपति मिद</hi>न्ति यथा सरदकाले सहस्सरंसी सूरियो, तथा तपति दिब्बति इदं तव विमानं, म-कारो पदसन्धिकरो। <hi rend="bold">जलमिव धूमसिखो</hi>ति जलन्तो अग्गि विय। अग्गि हि तस्स अग्गतो धूमो पञ्‍ञायतीति ‘‘धूमसिखो धूमकेतू’’ति च वुच्‍चति। <hi rend="bold">निसे</hi>ति निसति, रत्तियन्ति अत्थो। <hi rend="bold">नभग्गे</hi>ति नभकोट्ठासे, आकासपदेसेति वुत्तं होति। ‘‘नगग्गे’’ति वा पाठो, पब्बतसिखरेति अत्थो। इदं तव विमानन्ति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="648"><hi rend="paranum">६४८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मुसतीव</hi> <pb ed="V" n="0.0133"/> <hi rend="bold">नयन</hi>न्ति अतिविय अत्तनो पभस्सरताय पटिहनन्तं दस्सनकिच्‍चं कातुं अदेन्तं ओलोकेन्तानं चक्खुं मुसति विय। तेनाह <hi rend="bold">‘‘सतेरतावा’’</hi>ति, विज्‍जुलता वियाति अत्थो। <hi rend="bold">वीणामुरजसम्मताळघुट्ठ</hi>न्ति महतीआदिवीणानं भेरिआदिपटहानं हत्थताळकंसताळानञ्‍च सद्देहि घोसितं एकनिन्‍नादं। <hi rend="bold">इद्ध</hi>न्ति देवपुत्तेहि देवधीताहि दिब्बसम्पत्तिया च समिद्धं। <hi rend="bold">इन्दपुरं यथा</hi>ति सुदस्सननगरं विय।</p>

<p rend="bodytext" n="649"><hi rend="paranum">६४९</hi><hi rend="dot">.</hi> पदुमानि च कुमुदानि च उप्पलानि च कुवलयानि च <hi rend="bold">पदुमकुमुदुप्पलकुवलय</hi>न्ति एकत्तवसेन वुत्तं। अत्थीति वचनं परिणामेत्वा योजेतब्बं। तत्थ पदुमग्गहणेन पुण्डरीकम्पि गहितं, कुमुदग्गहणेन सेतरत्तभेदानि सब्बानि कुमुदानि, उप्पलग्गहणेन रत्तउप्पलं सब्बा वा उप्पलजाति, कुवलयग्गहणेन नीलुप्पलमेव गहितन्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">योधिकबन्धुकनोजका च सन्ती</hi>ति च-कारो निपातमत्तं, योधिकबन्धुजीवकअनोजकरुक्खा च सन्तीति अत्थो। केचि ‘‘अनोजकापि सन्ती’’ति पाठं वत्वा ‘‘अनोजकापीति वुत्तं होती’’ति अत्थं वदन्ति। <hi rend="bold">सालकुसुमितपुप्फिता असोका</hi>ति साला कुसुमिता पुप्फिता असोकाति योजेतब्बं <pb ed="M" n="0.0147"/>। <hi rend="bold">विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिद</hi>न्ति नानाविधानं उत्तमरुक्खानं <pb ed="P" n="0.0162"/> सोभनेहि गन्धेहि सेवितं परिभावितं इदं ते विमानन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="650"><hi rend="paranum">६५०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सळललबुजभुजकसंयुत्ता</hi>ति तीरे ठितेहि सळलेहि लबुजेहि भुजकरुक्खेहि च सहिता। भुजको नाम एको सुगन्धरुक्खो देवलोके च गन्धमादने च अत्थि, अञ्‍ञत्थ नत्थीति वदन्ति। <hi rend="bold">कुसकसुफुल्‍लितलतावलम्बिनीही</hi>ति कुसकेहि तालनाळिकेरादीहि तिणजातीहि ओलम्बमानाहि सन्तानकवल्‍लिआदीहि सुट्ठु कुसुमितलताहि च संयुत्ताति योजना। <hi rend="bold">मणिजालसदिसा</hi>ति मणिजालसदिसजला। ‘‘मणिजलसदिसा’’तिपि पाळि, मणिसदिसजलाति अत्थो। <hi rend="bold">यसस्सिनी</hi>ति देवताय आलपनं। <hi rend="bold">उपट्ठिता ते</hi>ति यथावुत्तगुणा रमणीया पोक्खरणी तव विमानसमीपे ठिता।</p>

<p rend="bodytext" n="651"><hi rend="paranum">६५१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उदकरुहा</hi>ति यथावुत्ते पदुमादिके सन्धाय वदति। <hi rend="bold">येत्थी</hi>ति ये अत्थि। <hi rend="bold">थलजा</hi>ति योधिकादिका। <hi rend="bold">ये च सन्ती</hi>ति ये अञ्‍ञेपि रुक्खजाता पुप्फूपगा च फलूपगा च, तेपि तव विमानसमीपे सन्तियेव।</p>

<p rend="bodytext" n="652"><hi rend="paranum">६५२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">किस्स संयमदमस्सयं विपाको</hi>ति कायसंयमादीसु कीदिसस्स संयमस्स, इन्द्रियदमनादीसु कीदिसस्स दमस्स अयं विपाको। <hi rend="bold">केनासी</hi>ति अञ्‍ञमेव उपपत्तिनिब्बत्तकं, अञ्‍ञं <pb ed="V" n="0.0134"/> उपभोगसुखनिब्बत्तकं होतीति ‘‘केनासि कम्मफलेनिधूपपन्‍ना’’ति वत्वा पुन <hi rend="bold">‘‘यथा च ते अधिगतमिदं विमान’’</hi>न्ति आह। तत्थ <hi rend="bold">कम्मफलेना</hi>ति कम्मफलेन विपच्‍चितुं आरद्धेनाति वचनसेसो, इत्थम्भूतलक्खणे चेतं करणवचनं। <hi rend="bold">तदनुपदं अवचासी</hi>ति तं कम्मं मया वुत्तपदस्स अनुपदं अनुरूपपदं कत्वा कथेय्यासि। <hi rend="bold">अळारपम्हे</hi>ति बहलसंहतपखुमे, गोपखुमेति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext">अथ <pb ed="P" n="0.0163"/> देवता आह –</p>

<p rend="hangnum" n="653"><hi rend="paranum">६५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, कोञ्‍चमयूरचकोर सङ्घचरितं।</p>

<p rend="gathalast">दिब्यपिलवहंसराजचिण्णं, दिजकारण्डवकोकिलाभिनदितं॥</p>

<p rend="hangnum" n="654"><hi rend="paranum">६५४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा <pb ed="M" n="0.0148"/>, पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्तं।</p>

<p rend="gathalast">यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, तं ते पवेदयामि सुणोहि भन्ते॥</p>

<p rend="hangnum" n="655"><hi rend="paranum">६५५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मगधवरपुरत्थिमेन, नालकगामो नाम अत्थि भन्ते।</p>

<p rend="gathalast">तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसा, पेसवतीति तत्थ जानिंसु ममं॥</p>

<p rend="hangnum" n="656"><hi rend="paranum">६५६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहमपचितत्थधम्मकुसलं, देवमनुस्सपूजितं महन्तं।</p>

<p rend="gathalast">उपतिस्सं निब्बुतमप्पमेय्यं, मुदितमना कुसुमेहि अब्भुकिरिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="657"><hi rend="paranum">६५७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘परमगतिगतञ्‍च पूजयित्वा, अन्तिमदेहधरं इसिं उळारं।</p>

<p rend="gathalast">पहाय मानुसकं समुस्सयं, तिदसगता इध मावसामि ठान’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="653"><hi rend="paranum">६५३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">कोञ्‍चमयूरचकोरसङ्घचरित</hi>न्ति सारससिखण्डिकुम्भकारकुक्‍कुटगणेहि तत्थ तत्थ विचरितं। <hi rend="bold">दिब्यपिलवहंसराजचिण्ण</hi>न्ति उदके पिलवित्वा विचरणतो ‘‘पिलवा’’ति लद्धनामेहि उदकसकुणेहि हंसराजेहि च तहिं तहिं विचरितं। <hi rend="bold">दिजकारण्डवकोकिलाभिनदित</hi>न्ति कारण्डवेहि कादम्बेहि कोकिलेहि अञ्‍ञेहि च दिजेहि अभिनादितं।</p>

<p rend="bodytext" n="654"><hi rend="paranum">६५४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा</hi>ति नानाविधसाखापसाखवन्ता नानापुप्फरुक्खा नानासन्तानकपुप्फरुक्खा <pb ed="P" n="0.0164"/>, तेहि विविधं चित्ताकारं विचित्तसन्‍निवेसं नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा <pb ed="V" n="0.0135"/>। ‘‘विविध’’न्ति हि वत्तब्बे ‘‘विविधा’’ति वुत्तं। सन्तानकाति हि कामवल्‍लियो, नानाविधपुप्फरुक्खा च विविधा एत्थ सन्ति <pb ed="M" n="0.0149"/>, तेहि वा विविधन्ति नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा। ‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधं, पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्त’’न्ति च केचि पठन्ति। तेहि ‘‘पुप्फरुक्खा सन्ती’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। ‘‘पुप्फरुक्खा’’ति वा अविभत्तिकनिद्देसो, पुप्फरक्खन्ति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext" n="655"><hi rend="paranum">६५५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मगधवरपुरत्थिमेना</hi>ति मगधवरे पुरत्थिमेन, अभिसम्बोधिट्ठानताय उत्तमे मगधरट्ठे पुरत्थिमदिसाय। <hi rend="bold">तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसा</hi>ति पुब्बे अहं तस्मिं नालकगामे एकस्मिं गहपतिकुले सुणिसा सुण्हा अहोसिं।</p>

<p rend="bodytext" n="656"><hi rend="paranum">६५६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सा</hi>ति सयं। अत्थे च धम्मे च कुसलोति अत्थधम्मकुसलो, भगवा। अपचितो अत्थधम्मकुसलो एतेनाति <hi rend="bold">अपचितत्थधम्मकुसलो,</hi> धम्मसेनापति, तं। अपचितं वा अपचयो, निब्बानं, तस्मिं अवसिट्ठअत्थधम्मे च कुसलं, अपचिते वा पूजनीये अत्थे धम्मे निरोधे मग्गे च कुसलं। महन्तेहि उळारेहि सीलक्खन्धादीहि समन्‍नागतत्ता <hi rend="bold">महन्तं। कुसुमेही</hi>ति रतनमयेहि इतरेहि च कुसुमेहि।</p>

<p rend="bodytext" n="657"><hi rend="paranum">६५७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">परमगतिगत</hi>न्ति अनुपादिसेसनिब्बानं पत्तं। <hi rend="bold">समुस्सय</hi>न्ति सरीरं। <hi rend="bold">तिदसगता</hi>ति तिदसभवनं गता, तावतिंसं देवनिकायं उपपन्‍ना। <hi rend="bold">इधा</hi>ति इमस्मिं देवलोके। <hi rend="bold">आवसामि ठान</hi>न्ति इमं विमानं अधिवसामि। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं आयस्मता वङ्गीसेन देवताय च कथितकथामग्गं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन <pb ed="P" n="0.0165"/> धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">पेसवतीविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">८. मल्‍लिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीतवत्थे</hi> <pb ed="M" n="0.0150"/> <hi rend="bold">पीतधजे</hi>ति मल्‍लिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? धम्मचक्‍कप्पवत्तनमादिं कत्वा याव सुभद्दपरिब्बाजकविनयना कतबुद्धकिच्‍चे कुसिनारायं उपवत्तने मल्‍लराजूनं सालवने यमकसालानमन्तरे विसाखपुण्णमायं पच्‍चूसवेलायं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुते <pb ed="V" n="0.0136"/> भगवति लोकनाथे देवमनुस्सेहि तस्स सरीरपूजाय कयिरमानाय तदा कुसिनारायं वसमाना बन्धुलमल्‍लस्स भरिया मल्‍लराजपुत्ती मल्‍लिका नाम उपासिका सद्धा पसन्‍ना विसाखाय महाउपासिकाय पसाधनसदिसं अत्तनो महालतापसाधनं गन्धोदकेन धोवित्वा दुकूलचुम्बटकेन मज्‍जित्वा अञ्‍ञञ्‍च बहुं गन्धमालादिं गहेत्वा भगवतो सरीरं पूजेसि। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन मल्‍लिकावत्थु धम्मपदवण्णनायं आगतमेव।</p>

<p rend="bodytext">सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति, तेन पूजानुभावेन अस्सा अञ्‍ञेहि असाधारणा उळारा दिब्बसम्पत्ति अहोसि। वत्थालङ्कारविमानानि सत्तरतनसमुज्‍जलानि विसेसतो सिङ्गीसुवण्णोभासानि अतिविय पभस्सरानि सब्बा दिसा आसिञ्‍चमानाव सुवण्णरसधारापिञ्‍जरा करोन्ति। अथायस्मा नारदो देवचारिकं चरन्तो तं दिस्वा उपगञ्छि। सा तं दिस्वा वन्दित्वा अञ्‍जलिं पग्गय्ह अट्ठासि। सो तं –</p>

<p rend="hangnum" n="658"><hi rend="paranum">६५८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीतवत्थे पीतधजे, पीतालङ्कारभूसिते।</p>

<p rend="gathalast">पीतन्तराहि वग्गूहि, अपिळन्धाव सोभसि॥</p>

<p rend="hangnum" n="659"><hi rend="paranum">६५९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘का कम्बुकायूरधरे, कञ्‍चनावेळभूसिते।</p>

<p rend="gathalast">हेमजालकसञ्छन्‍ने, नानारतनमालिनी॥</p>

<p rend="hangnum" n="660"><hi rend="paranum">६६०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सोवण्णमया <pb ed="P" n="0.0166"/> लोहितङ्गमया च, मुत्तामया वेळुरियमया च।</p>

<p rend="gathalast">मसारगल्‍ला सहलोहितङ्गा, पारेवतक्खीहि मणीहि चित्तता॥</p>

<p rend="hangnum" n="661"><hi rend="paranum">६६१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कोचि <pb ed="M" n="0.0151"/> कोचि एत्थ मयूरसुस्सरो, हंसस्सरञ्‍ञो करवीकसुस्सरो।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सरो सुय्यति वग्गुरूपो, पञ्‍चङ्गिकं तूरियमिवप्पवादितं॥</p>

<p rend="hangnum" n="662"><hi rend="paranum">६६२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘रथो च ते सुभो वग्गु, नानारतनचित्तितो।</p>

<p rend="gathalast">नानावण्णाहि धातूहि, सुविभत्तोव सोभति॥</p>

<p rend="hangnum" n="663"><hi rend="paranum">६६३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्मिं रथे कञ्‍चनबिम्बवण्णे, या त्वं ठिता भाससिमं पदेसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ – पुच्छि।</p>

<p rend="bodytext" n="658"><hi rend="paranum">६५८</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="V" n="0.0137"/> <hi rend="bold">पीतवत्थे</hi>ति परिसुद्धचामीकरपभस्सरताय पीतोभासनिवासने। <hi rend="bold">पीतधजे</hi>ति विमानद्वारे रथे च समुस्सितहेममयविपुलकेतुभावतो पीतोभासधजे। <hi rend="bold">पीतालङ्कारभूसिते</hi>ति पीतोभासेहि आभरणेहि अलङ्कते। सतिपि अलङ्कारानं नानाविधरंसिजालसमुज्‍जलविविधरतनविचित्तभावे तादिससुचरितविसेसनिब्बत्तताय पन सुपरिसुद्धचामीकरमरीचिजालविज्‍जोतितत्ता विसेसतो पीतनिभासानि तस्सा आभरणानि अहेसुं। <hi rend="bold">पीतन्तराही</hi>ति पीतवण्णेहि उत्तरियेहि। ‘‘सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्ब’’न्तिआदीसु (पारा॰ ५२३-५२४) निवासने अन्तरसद्दो आगतो, इध पन ‘‘अन्तरसाटका’’तिआदीसु विय उत्तरिये दट्ठब्बो। अन्तरा उत्तरियं उत्तरासङ्गो उपसंब्यानन्ति परियायसद्दा एते। <hi rend="bold">वग्गूही</hi>ति सोभनेहि सण्हमट्ठेहि। <hi rend="bold">अपिळन्धाव सोभसी</hi>ति त्वं इमेहि अलङ्कारेहि <pb ed="P" n="0.0167"/> अनलङ्कतापि अत्तनो रूपसम्पत्तियाव सोभसि। ते पन अलङ्कारा तव सरीरं पत्वा सोभन्ति, तस्मा अनलङ्कतापि त्वं अलङ्कतसदिसीति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="659"><hi rend="paranum">६५९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">का कम्बुकायूरधरे</hi>ति का त्वं कतरदेवनिकायपरियापन्‍ना सुवण्णमयपरिहारकधरे, सुवण्णमयकेयूरधरे वा। कम्बुपरिहारकन्ति च हत्थालङ्कारविसेसो वुच्‍चति, कायूरन्ति भुजालङ्कारविसेसो। अथ वा कम्बूति सुवण्णं, तस्मा कम्बुकायूरधरे सुवण्णमयबाहाभरणधरेति <pb ed="M" n="0.0152"/> अत्थो। <hi rend="bold">कञ्‍चनावेळभूसिते</hi>ति कञ्‍चनमयावेळपिळन्धनभूसिते। <hi rend="bold">हेमजालकसञ्छन्‍ने</hi>ति रतनपरिसिब्बितेन हेममयेन जालकेन छादितसरीरे। <hi rend="bold">नानारतनमालिनी</hi>ति नक्खत्तमालाय विय काळपक्खरत्तियं सीसे पटिमुक्‍काहि विविधाहि रतनावलीहि नानारतनमालिनी का त्वन्ति पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext" n="660"><hi rend="paranum">६६०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सोवण्णमया</hi>तिआदि याहि रतनमालाहि सा देवता नानारतनमालिनीति वुत्ता, तासं दस्सनं। तत्थ <hi rend="bold">सोवण्णमया</hi>ति सिङ्गीसुवण्णमया माला। <hi rend="bold">लोहितङ्गमया</hi>ति पदुमरागादिरत्तमणिमया। <hi rend="bold">मसारगल्‍ला</hi>ति मसारगल्‍लमणिमया। <hi rend="bold">सहलोहितङ्गा</hi>ति लोहितङ्गमणिमयाहि सद्धिं कबरमणिमया चेव लोहितङ्गसङ्खातरत्तमणिमया चाति अत्थो। <hi rend="bold">पारेवतक्खीहि मणीहि चित्तता</hi>ति पारेवतक्खिसदिसेहि मणीहि यथावुत्तमणीहि च सङ्खतचित्तभावा इमा तव केसहत्थे रतनमालाति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="661"><hi rend="paranum">६६१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कोचि कोची</hi>ति एकच्‍चो एकच्‍चो। <hi rend="bold">एत्था</hi>ति एतेसु मालादामेसु। <hi rend="bold">मयूरसुस्सरो</hi>ति मयूरो विय सुन्दरनादो। <hi rend="bold">हंसस्सरञ्‍ञो</hi>ति हंसस्सरो अञ्‍ञो, हंससदिसस्सरो अपरो। <hi rend="bold">करवीकसुस्सरो</hi>ति करवीको विय सोभनस्सरो। तेसं मालादामानं यथा मयूरस्सरो, हंसस्सरो <pb ed="V" n="0.0138"/>, करवीकस्सरो, एवं वग्गुरूपो मधुराकारो सरो सुय्यति। किमिव <pb ed="P" n="0.0168"/>? <hi rend="bold">पञ्‍चङ्गिकं तूरियमिवप्पवादितं</hi>। यथा कुसलेन वादिते पञ्‍चङ्गिके तूरिये, एवं तेसं सरो सुय्यति, वग्गुरूपोति अत्थो। भुम्मत्थे हि इदं उपयोगवचनं।</p>

<p rend="bodytext" n="662"><hi rend="paranum">६६२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नानावण्णाहि धातूही</hi>ति अनेकरूपाहि अक्खचक्‍कईसादिअवयवधातूहि। <hi rend="bold">सुविभत्तोव सोभती</hi>ति अवयवानं अञ्‍ञमञ्‍ञं युत्तप्पमाणताय विभत्तिविभागसम्पत्तिया च सुविभत्तोव हुत्वा विराजति। अथ वा सुविभत्तोवाति केवलं कम्मनिब्बत्तोपि सुसिक्खितेन सिप्पाचरियेन विभत्तोव विरचितो विय सोभतीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="663"><hi rend="paranum">६६३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कञ्‍चनबिम्बवण्णे</hi>ति सातिसयं पीतोभासताय कञ्‍चनबिम्बकसदिसे तस्मिं रथे। कञ्‍चनबिम्बवण्णेति वा तस्सा देवताय आलपनं <pb ed="M" n="0.0153"/>, गन्धोदकेन धोवित्वा जातिहिङ्गुलकरसेन मज्‍जित्वा दुकूलचुम्बटकेन मज्‍जितकञ्‍चनपटिमासदिसेति अत्थो। <hi rend="bold">भाससिमं पदेस</hi>न्ति इमं सकलम्पि भूमिपदेसं भासयसि विज्‍जोतयसि।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुच्छिता सापि देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="664"><hi rend="paranum">६६४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सोवण्णजालं मणिसोण्णचित्तितं, मुत्ताचितं हेमजालेन छन्‍नं।</p>

<p rend="gathalast">परिनिब्बुते गोतमे अप्पमेय्ये, पसन्‍नचित्ता अहमाभिरोपयिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="665"><hi rend="paranum">६६५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ताहं कम्मं करित्वान, कुसलं बुद्धवण्णितं।</p>

<p rend="gathalast">अपेतसोका सुखिता, सम्पमोदामनामया’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="664"><hi rend="paranum">६६४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">सोवण्णजाल</hi>न्ति सरीरप्पमाणेन कतं सुवण्णमयं जालं। <hi rend="bold">मणिसोण्णचित्तित</hi>न्ति सीसादिट्ठानेसु सीसूपगगीवूपगादिआभरणवसेन नानाविधेहि <pb ed="P" n="0.0169"/> मणीहि च सुवण्णेन च चित्तितं। <hi rend="bold">मुत्ताचित</hi>न्ति अन्तरन्तरा आबद्धाहि मुत्तावलीहि आचितं। <hi rend="bold">हेमजालेन छन्‍न</hi>न्ति हेममयेन पभाजालेन छन्‍नं। तञ्हि नानाविधेहि मणीहि चेव सुवण्णेन च चित्तितं मुत्तावलीहि आचितम्पि सुपरिसुद्धस्स रत्तसुवण्णस्सेव येभुय्यताय दिवाकरकिरणसम्फस्सतो अतिविय पभस्सरेन हेममयेन पभाजालेन सञ्छादितं एकोभासं हुत्वा कञ्‍चनादासं विय तिट्ठति। <hi rend="bold">परिनिब्बुते</hi>ति अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुते। <hi rend="bold">गोतमे</hi>ति भगवन्तं गोत्तेन निद्दिसति। <hi rend="bold">अप्पमेय्ये</hi>ति गुणानुभावतो पमिनितुं असक्‍कुणेय्ये। <hi rend="bold">पसन्‍नचित्ता</hi>ति कम्मफलविसयाय <pb ed="V" n="0.0139"/> बुद्धारम्मणाय च सद्धाय पसन्‍नमानसा। <hi rend="bold">अभिरोपयि</hi>न्ति पूजावसेन सरीरे रोपेसिं पटिमुञ्‍चिं।</p>

<p rend="bodytext" n="665"><hi rend="paranum">६६५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ताह</hi>न्ति तं अहं। <hi rend="bold">कुसल</hi>न्ति कुच्छितसलनादिअत्थेन कुसलं। <hi rend="bold">बुद्धवण्णित</hi>न्ति ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा’’तिआदिना (सं॰ नि॰ ५.१३९; अ॰ नि॰ ४.३४) सम्मासम्बुद्धेन पसत्थं। <hi rend="bold">अपेतसोका</hi>ति सोकहेतूनं भोगब्यसनादीनं अभावेन अपगतसोका। तेन चित्तदुक्खाभावमाह। <hi rend="bold">सुखिता</hi>ति <pb ed="M" n="0.0154"/> सञ्‍जातसुखा सुखप्पत्ता। एतेन सरीरदुक्खाभावं वदति। चित्तदुक्खाभावेन चस्सा पमोदापत्ति, सरीरदुक्खाभावेन अरोगता। तेनाह <hi rend="bold">‘‘सम्पमोदामनामया’’</hi>ति। सेसं वुत्तनयमेव। अयञ्‍च अत्थो तदा अत्तना देवताय च कथितनियामेनेव सङ्गीतिकाले आयस्मता नारदेन धम्मसङ्गाहकानं आरोचितो, ते च तं तथेव सङ्गहं आरोपयिंसूति।</p>

<p rend="centre">मल्‍लिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">९. विसालक्खिविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">का नाम त्वं विसालक्खी</hi>ति विसालक्खिविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति <pb ed="P" n="0.0170"/> परिनिब्बुते रञ्‍ञा अजातसत्तुना अत्तना पटिलद्धा भगवता सरीरधातुयो गहेत्वा राजगहे थूपे च महे च कते राजगहवासिनी एका मालाकारधीता सुनन्दा नाम उपासिका अरियसाविका सोतापन्‍ना पितुं गेहतो पेसितं बहुं मालञ्‍च गन्धञ्‍च पेसेत्वा देवसिकं चेतिये पूजं कारेसि, उपोसथदिवसेसु पन सयमेव गन्त्वा पूजं अकासि। सा अपरभागे अञ्‍ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा सक्‍कस्स देवरञ्‍ञो परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति। अथेकदिवसं सा सक्‍केन देवानमिन्देन सह चित्तलतावनं पाविसि। तत्थ च अञ्‍ञासं देवतानं पभा पुप्फादीनं पभाहि पटिहता हुत्वा विचित्तवण्णा होति, सुनन्दाय पन पभा ताहि अनभिभूता सभावेनेव अट्ठासि। तं दिस्वा सक्‍को देवराजा ताय कतसुचरितं ञातुकामो इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="666"><hi rend="paranum">६६६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘का नाम त्वं विसालक्खि, रम्मे चित्तलतावने।</p>

<p rend="gathalast">समन्ता अनुपरियासि, नारीगणपुरक्खता॥</p>

<p rend="hangnum" n="667"><hi rend="paranum">६६७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यदा <pb ed="V" n="0.0140"/> देवा तावतिंसा, पविसन्ति इमं वनं।</p>

<p rend="gathalast">सयोग्गा सरथा सब्बे, चित्रा होन्ति इधागता॥</p>

<p rend="hangnum" n="668"><hi rend="paranum">६६८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तुय्हञ्‍च <pb ed="M" n="0.0155"/> इध पत्ताय, उय्याने विचरन्तिया।</p>

<p rend="gatha2">काये न दिस्सती चित्तं, केन रूपं तवेदिसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="666"><hi rend="paranum">६६६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">का नाम त्व</hi>न्ति पुरिमत्तभावे का नाम कीदिसी नाम त्वं, यत्थ कतेन सुचरितेन अयं ते ईदिसी आनुभावसम्पत्ति अहोसीति अधिप्पायो। <hi rend="bold">विसालक्खी</hi>ति विपुललोचने।</p>

<p rend="bodytext" n="667"><hi rend="paranum">६६७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">यदा</hi>ति यस्मिं काले। <hi rend="bold">इमं वन</hi>न्ति इमं चित्तलतानामकं उपवनं। <hi rend="bold">चित्रा होन्ती</hi>ति इमस्मिं चित्तलतावने विचित्तपभासंसग्गेन अत्तनो सरीरवत्थालङ्कारादीनं पकतिओभासतोपि विसिट्ठभावप्पत्तिया विचित्राकारा होन्ति। <hi rend="bold">इधागता</hi>ति इध आगता सम्पत्ता, इध वा आगमनहेतु।</p>

<p rend="bodytext" n="668"><hi rend="paranum">६६८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">इध पत्ताया</hi>ति इमं ठानं सम्पत्ताय उपगताय। <hi rend="bold">केन</hi> <pb ed="P" n="0.0171"/> <hi rend="bold">रूपं तवेदिस</hi>न्ति केन कारणेन तव रूपं सरीरं एदिसं एवरूपं, चित्तलतावनस्स पभं अभिभवन्तं तिट्ठतीति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext">एवं सक्‍केन पुट्ठा सा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="669"><hi rend="paranum">६६९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘येन कम्मेन देविन्द, रूपं मय्हं गती च मे।</p>

<p rend="gathalast">इद्धि च आनुभावो च, तं सुणोहि पुरिन्दद॥</p>

<p rend="hangnum" n="670"><hi rend="paranum">६७०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं राजगहे रम्मे, सुनन्दा नामुपासिका।</p>

<p rend="gathalast">सद्धा सीलेन सम्पन्‍ना, संविभागरता सदा॥</p>

<p rend="hangnum" n="671"><hi rend="paranum">६७१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अच्छादनञ्‍च भत्तञ्‍च, सेनासनं पदीपियं।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्‍नेन चेतसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="672"><hi rend="paranum">६७२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चातुद्दसिं <pb ed="V" n="0.0141"/> पञ्‍चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।</p>

<p rend="gathalast">पाटिहारियपक्खञ्‍च, अट्ठङ्गसुसमागतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="673"><hi rend="paranum">६७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता।</p>

<p rend="gathalast">सञ्‍ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="674"><hi rend="paranum">६७४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पाणातिपाता <pb ed="M" n="0.0156"/> विरता, मुसावादा च सञ्‍ञता।</p>

<p rend="gathalast">थेय्या च अतिचारा च, मज्‍जपाना च आरका॥</p>

<p rend="hangnum" n="675"><hi rend="paranum">६७५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पञ्‍चसिक्खापदे रता, अरियसच्‍चान कोविदा।</p>

<p rend="gathalast">उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="676"><hi rend="paranum">६७६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा मे ञातिकुला दासी, सदा मालाभिहारति।</p>

<p rend="gathalast">ताहं भगवतो थूपे, सब्बमेवाभिरोपयिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="677"><hi rend="paranum">६७७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘उपोसथे चहं गन्त्वा, मालागन्धविलेपनं।</p>

<p rend="gathalast">थूपस्मिं अभिरोपेसिं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="678"><hi rend="paranum">६७८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन कम्मेन देविन्द, रूपं मय्हं गती च मे।</p>

<p rend="gathalast">इद्धि च आनुभावो च, यं मालं अभिरोपयिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="679"><hi rend="paranum">६७९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यञ्‍च सीलवती आसिं, न तं ताव विपच्‍चति।</p>

<p rend="gathalast">आसा च पन मे देविन्द, सकदागामिनी सिय’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="669"><hi rend="paranum">६६९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">गती</hi>ति अयं देवगति, निब्बत्ति वा। <hi rend="bold">इद्धी</hi>ति अयं देविद्धि, अधिप्पायसमिज्झनं वा। <hi rend="bold">आनुभावो</hi>ति पभावो। <hi rend="bold">पुरिन्ददा</hi>ति सक्‍कं आलपति। सो हि पुरे दानं अदासीति ‘‘पुरिन्ददो’’ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext" n="676"><hi rend="paranum">६७६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ञातिकुला</hi>ति पितु गेहं सन्धाय वदति। <hi rend="bold">सदा मालाभिहारती</hi>ति <pb ed="P" n="0.0172"/> सदा सब्बकालं दिवसे दिवसे ञातिकुलतो दासिया पुप्फं मय्हं अभिहरीयति। <hi rend="bold">सब्बमेवाभिरोपयि</hi>न्ति <pb ed="V" n="0.0142"/> मय्हं पिळन्धनत्थाय पितुगेहतो आहटं मालं अञ्‍ञञ्‍च गन्धादिं सब्बमेव अत्तना अपरिभुञ्‍जित्वा भगवतो थूपे पूजनवसेन अभिरोपयिं पूजं कारेसिं।</p>

<p rend="bodytext" n="677-8"><hi rend="paranum">६७७-८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपोसथे चहं गन्त्वा</hi>ति उपोसथदिवसे अहमेव थूपट्ठानं गन्त्वा। <hi rend="bold">यं मालं अभिरोपयि</hi>न्ति यं तदा भगवतो थूपे मालागन्धाभिरोपनं कतं, तेन कम्मेनाति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="679"><hi rend="paranum">६७९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">न तं ताव विपच्‍चती</hi>ति यं सीलवती आसिं, तं सीलरक्खणं तं रक्खितं सीलं पूजामयपुञ्‍ञस्स बलवभावेन अलद्धोकासं न ताव विपच्‍चति <pb ed="M" n="0.0157"/>, न विपच्‍चितुं आरद्धं, अपरस्मिंयेव अत्तभावे तस्स विपाकोति अत्थो। <hi rend="bold">आसा च पन मे देविन्द, सकदागामिनी सिय</hi>न्ति ‘‘कथं नु खो अहं सकदागामिनी भवेय्य’’न्ति पत्थना च मे देविन्द, अरियधम्मविसयाव, न भवविसेसविसया। सा पन सप्पिमण्डं इच्छतो दधितो पचितं विय अनिप्फादिनीति दस्सेति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">इमं पन अत्थं सक्‍को देवानमिन्दो अत्तना च ताय देवधीताय च वुत्तनियामेनेव आयस्मतो वङ्गीसत्थेरस्स आरोचेसि। आयस्मा वङ्गीसो सङ्गीतिकाले धम्मसङ्गाहकानं महाथेरानं आरोचेसि, ते च तं तथेव सङ्गीतिं आरोपयिंसूति।</p>

<p rend="centre">विसालक्खिविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१०. पारिच्छत्तकविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पारिच्छत्तके कोविळारे</hi>ति पारिच्छत्तकविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा <pb ed="P" n="0.0173"/> सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन सावत्थिवासी अञ्‍ञतरो उपासको भगवन्तं उपसङ्कमित्वा, स्वातनाय निमन्तेत्वा, अत्तनो गेहद्वारे महन्तं मण्डपं सज्‍जेत्वा साणिपाकारं परिक्खिपित्वा उपरि वितानं बन्धित्वा धजपटाकादयो उस्सापेत्वा नानाविरागवण्णानि वत्थानि गन्धदाममालादामानि च ओलम्बेत्वा सित्तसम्मट्ठे पदेसे आसनानि पञ्‍ञापेत्वा भगवतो कालं आरोचेसि। अथ भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय देवविमानं विय अलङ्कतपटियत्तं मण्डपं पविसित्वा सहस्सरंसी विय अण्णवकुच्छिं ओभासयमानो पञ्‍ञत्ते आसने निसीदि। उपासको गन्धपुप्फधूमदीपेहि भगवन्तं पूजेसि।</p>

<p rend="bodytext">तेन <pb ed="V" n="0.0143"/> च समयेन अञ्‍ञतरा कट्ठहारिका इत्थी अन्धवने सुपुप्फितं असोकरुक्खं दिस्वा सपल्‍लवङ्कुरानि पिण्डीकतानि बहूनि असोकपुप्फानि गहेत्वा आगच्छन्ती, भगवन्तं तत्थ निसिन्‍नं दिस्वा पसन्‍नचित्ता आसनस्स समन्ततो तेहि पुप्फेहि पुप्फसन्थरं सन्थरन्ती, भगवतो पूजं कत्वा वन्दित्वा <pb ed="M" n="0.0158"/> तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा नमस्समाना अगमासि। सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति, अच्छरासहस्सपरिवारा येभुय्येन नन्दनवने नच्‍चन्ती गायन्ती पारिच्छत्तकमाला गन्थेन्ती पमोदमाना कीळन्ती सुखं अनुभवति। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेन देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं गन्त्वा तं दिस्वा ताय कतकम्मं इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="680"><hi rend="paranum">६८०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पारिच्छत्तके कोविळारे, रमणीये मनोरमे।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बमालं गन्थमाना, गायन्ती सम्पमोदसि॥</p>

<p rend="hangnum" n="681"><hi rend="paranum">६८१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा <pb ed="P" n="0.0174"/> ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="682"><hi rend="paranum">६८२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="683"><hi rend="paranum">६८३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="684"><hi rend="paranum">६८४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="685"><hi rend="paranum">६८५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यापि ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा।</p>

<p rend="gathalast">वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्‍जूसको यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="686"><hi rend="paranum">६८६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="680"><hi rend="paranum">६८०</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="V" n="0.0144"/> <hi rend="bold">पारिच्छत्तके कोविळारे</hi>ति पारिच्छत्तकनामके कोविळारपुप्फे आदाय दिब्बमालं गन्थमानाति योजना। यञ्हि लोकिया ‘‘पारिजात’’न्ति वदन्ति, तं मागधभासाय ‘‘पारिच्छत्तक’’न्ति वुच्‍चति। कोविळारोति च कोविळारजातिको, सो च मनुस्सलोकेपि देवलोकेपि कोविळारो, तस्सापि जातीति वदन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="681"><hi rend="paranum">६८१</hi><hi rend="dot">.</hi> तस्सा <pb ed="M" n="0.0159"/> पन देवताय नच्‍चनकाले अङ्गभारवसेन सरीरतो च पिळन्धनतो च अतिविय मधुरो सद्दो निच्छरति, गन्धो सदा सब्बा दिसापि फरित्वा तिट्ठति। तेनाह <hi rend="bold">‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाया’’</hi>तिआदि। तत्थ <hi rend="bold">सवनीया</hi>ति सोतुं युत्ता, सवनस्स वा हिता, कण्णसुखाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="683"><hi rend="paranum">६८३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विवत्तमाना कायेना</hi>ति तव कायेन सरीरेन परिवत्तमानेन, इत्थम्भूतलक्खणे चेतं करणवचनं। <hi rend="bold">या वेणीसु पिळन्धना</hi>ति यानि ते केसवेणीसु पिळन्धनानि, विभत्तिलोपो चेत्थ दट्ठब्बो, लिङ्गविपल्‍लासो वा।</p>

<p rend="bodytext" n="684"><hi rend="paranum">६८४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">वटंसका</hi>ति रतनमया कण्णिका वटंसकाति अत्थो। <hi rend="bold">वातधुता</hi>ति मन्देन मालुतेन धूपयमाना। <hi rend="bold">वातेन</hi> <pb ed="P" n="0.0175"/> <hi rend="bold">सम्पकम्पिता</hi>ति वातेन समन्ततो विसेसतो कम्पिता चलिता। अथ वा <hi rend="bold">वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता</hi>ति अवातेरितापि वातेरितापि ये ते वटंसका कम्पिता, तेसं सुय्यति निग्घोसोति अत्थयोजना।</p>

<p rend="bodytext" n="685"><hi rend="paranum">६८५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">वाति गन्धो दिसा सब्बा</hi>ति तस्सा ते सिरस्मिं दिब्बमालाय गन्धो वायति सब्बा दिसा। यथा किं? <hi rend="bold">रुक्खो मञ्‍जूसको यथा</hi>ति, यथा नाम मञ्‍जूसको रुक्खो सुपुप्फितो अत्तनो गन्धेन बहूनि योजनानि फरमानो सब्बा दिसा वायति, एवं तव सिरस्मिं पिळन्धनमालाय गन्धोति अत्थो। सो किर रुक्खो गन्धमादने पच्‍चेकबुद्धानं उपोसथकरणमण्डलमाळकमज्झे तिट्ठति। यत्तकानि देवलोके च मनुस्सलोके च सुरभिकुसुमानि, तानि तस्स साखग्गेसु निब्बत्तन्ति। तेन सो अतिविय सुगन्धो होति। एवं ताय देवताय पिळन्धनमालाय गन्धोति। तेन वुत्तं ‘‘रुक्खो मञ्‍जूसको यथा’’ति।</p>

<p rend="bodytext" n="686"><hi rend="paranum">६८६</hi><hi rend="dot">.</hi> यदिपि तस्स सग्गस्स छफस्सायतनिकभावतो सब्बानिपि तत्थ आरम्मणानि पियरूपानियेव, गन्धरूपानं पन सविसेसानं तस्सा देवताय लाभिभावतो <hi rend="bold">‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुस’’</hi>न्ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">अथ <pb ed="M" n="0.0160"/> <pb ed="V" n="0.0145"/> देवता द्वीहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="687"><hi rend="paranum">६८७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पभस्सरं अच्‍चिमन्तं, वण्णगन्धेन संयुतं।</p>

<p rend="gathalast">असोकपुप्फमालाहं, बुद्धस्स उपनामयिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="688"><hi rend="paranum">६८८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ताहं कम्मं करित्वान, कुसलं बुद्धवण्णितं।</p>

<p rend="gathalast">अपेतसोका सुखिता, सम्पमोदामनामया’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="687"><hi rend="paranum">६८७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ सुधोतपवाळसङ्घातसन्‍निभस्स किञ्‍जक्खकेसरसमुदायेन भाणुरंसिजालस्स विय असोकपुप्फुत्तमस्स <pb ed="P" n="0.0176"/> तदा उपट्ठिततं सन्धायाह <hi rend="bold">‘‘पभस्सरं अच्‍चिमन्त’’</hi>न्ति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो ताय देवताय अत्तनो सुचरितकम्मे कथिते सपरिवाराय तस्सा धम्मं देसेत्वा ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो तं पवत्तिं कथेसि। भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तमहाजनस्स धम्मं देसेसि, सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">पारिच्छत्तकविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">इति परमत्थदीपनिया खुद्दक-अट्ठकथाय विमानवत्थुस्मिं</p>

<p rend="centre">दसवत्थुपटिमण्डितस्स ततियस्स पारिच्छत्तकवग्गस्स</p>

<p rend="bodytext">अत्थवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="title">४. मञ्‍जिट्ठकवग्गो</p>

<p rend="subhead">१. मञ्‍जिट्ठकविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext">मञ्‍जिट्ठकवग्गे <pb ed="V" n="0.0146"/> <hi rend="bold">मञ्‍जिट्ठके विमानस्मि</hi>न्ति मञ्‍जिट्ठकविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तत्थ अञ्‍ञतरो उपासको भगवन्तं निमन्तेत्वा अनन्तरविमाने वुत्तनयेनेव मण्डपं सज्‍जेत्वा तत्थ निसिन्‍नं सत्थारं पूजेत्वा दानं देति। तेन च समयेन अञ्‍ञतरा कुलदासी अन्धवने सुपुप्फितं सालरुक्खं दिस्वा तत्थ पुप्फानि गहेत्वा हीरेहि <pb ed="M" n="0.0161"/> आवुणित्वा वटंसके कत्वा पुन बहूनि मुत्तपुप्फानि अग्गपुप्फानि च गहेत्वा नगरं पविट्ठा। तस्मिं मण्डपे युगन्धरपब्बतकुच्छिं ओभासयमानं बालसूरियं विय छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्‍जेत्वा निसिन्‍नं, भगवन्तं दिस्वा पसन्‍नचित्ता तेहि पुप्फेहि पूजेन्ती वटंसकानि आसनस्स समन्ततो ठपेत्वा इतरानि च पुप्फानि ओकिरित्वा सक्‍कच्‍चं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा अगमासि। सा <pb ed="P" n="0.0177"/> अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, तत्थ तस्सा रत्तफलिकमयं विमानं, तस्स च पुरतो सुवण्णवालुकासन्थतभूमिभागं महन्तं सालवनं पातुरहोसि। सा यदा विमानतो निक्खमित्वा सालवनं पविसति, तदा सालसाखा ओनमित्वा तस्सा उपरि कुसुमानि ओकिरन्ति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेन उपगन्त्वा इमाहि गाथाहि कतकम्मं पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="689"><hi rend="paranum">६८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘मञ्‍जिट्ठके विमानस्मिं, सोण्णवालुकसन्थते।</p>

<p rend="gathalast">पञ्‍चङ्गिकेन तूरियेन, रमसि सुप्पवादिते॥</p>

<p rend="hangnum" n="690"><hi rend="paranum">६९०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तम्हा विमाना ओरुय्ह, निम्मिता रतनामया।</p>

<p rend="gathalast">ओगाहसि सालवनं, पुप्फितं सब्बकालिकं॥</p>

<p rend="hangnum" n="691"><hi rend="paranum">६९१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यस्स यस्सेव सालस्स, मूले तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">सो सो मुञ्‍चति पुप्फानि, ओनमित्वा दुमुत्तमो॥</p>

<p rend="hangnum" n="692"><hi rend="paranum">६९२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वातेरितं <pb ed="V" n="0.0147"/> सालवनं, आधुतं दिजसेवितं।</p>

<p rend="gathalast">वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्‍जूसको यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="693"><hi rend="paranum">६९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="689"><hi rend="paranum">६८९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">मञ्‍जिट्ठके विमानस्मि</hi>न्ति रत्तफलिकमये विमाने। सिन्दुवारकणवीरमकुलसदिसवण्णञ्हि ‘‘मञ्‍जिट्ठक’’न्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">सोण्णवालुकसन्थते</hi>ति समन्ततो विप्पकिण्णाहि सुवण्णवालुकाहि सन्थतभूमिभागे। <hi rend="bold">रमसि सुप्पवादिते</hi>ति सुट्ठु पवादितेन पञ्‍चङ्गिकेन तूरियेन अभिरमसि।</p>

<p rend="bodytext" n="690"><hi rend="paranum">६९०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">निमित्ता</hi> <pb ed="M" n="0.0162"/> <hi rend="bold">रतनामया</hi>ति तव सुचरितसिप्पिना अभिनिम्मिता रतनमया विमाना। <hi rend="bold">ओगाहसी</hi>ति पविससि। <hi rend="bold">सब्बकालिक</hi>न्ति सब्बकाले सुखं सब्बउतुसप्पायं, सब्बकाले पुप्फनकं वा।</p>

<p rend="bodytext" n="692"><hi rend="paranum">६९२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">वातेरित</hi>न्ति यथा पुप्फानि ओकिरन्ति, एवं वातेन ईरितं <pb ed="P" n="0.0178"/> चलितं। <hi rend="bold">आधुत</hi>न्ति मन्देन मालुतेन सणिकसणिकं विधूपयमानं। <hi rend="bold">दिजसेवित</hi>न्ति मयूरकोकिलादिसकुणसङ्घेहि उपसेवितं।</p>

<p rend="bodytext">एवं थेरेन पुट्ठा सा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="694"><hi rend="paranum">६९४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, दासी अयिरकुले अहुं।</p>

<p rend="gathalast">बुद्धं निसिन्‍नं दिस्वान, सालपुप्फेहि ओकिरिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="695"><hi rend="paranum">६९५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वटंसकञ्‍च सुकतं, सालपुप्फमयं अहं।</p>

<p rend="gathalast">बुद्धस्स उपनामेसिं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="696"><hi rend="paranum">६९६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ताहं कम्मं करित्वान, कुसलं बुद्धवण्णितं।</p>

<p rend="gathalast">अपेतसोका सुखिता, सम्पमोदामनामया’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="694-5"><hi rend="paranum">६९४-५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="V" n="0.0148"/> <hi rend="bold">अयिरकुले</hi>ति अय्यकुले, सामिकगेहेति अत्थो। <hi rend="bold">अहु</hi>न्ति अहोसिं। <hi rend="bold">ओकिरि</hi>न्ति पुप्फेहि विप्पकिरिं। <hi rend="bold">उपनामेसि</hi>न्ति पूजावसेन उपनामेसिं। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो सपरिवाराय तस्सा देवताय धम्मं देसेत्वा मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो तमत्थं निवेदेसि। भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तमहाजनस्स धम्मं देसेसि। देसना सदेवकस्स लोकस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">मञ्‍जिट्ठकविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">२. पभस्सरविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पभस्सरवरवण्णनिभे</hi>ति <pb ed="M" n="0.0163"/> पभस्सरविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति। तेन च समयेन राजगहे अञ्‍ञतरो उपासको महामोग्गल्‍लानत्थेरे अभिप्पसन्‍नो होति। तस्सेका धीता सद्धा पसन्‍ना, सापि थेरे गरुचित्तीकारबहुला होति। अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो राजगहे पिण्डाय चरन्तो तं कुलं उपसङ्कमि। सा थेरं दिस्वा सोमनस्सजाता आसनं पञ्‍ञापेत्वा थेरे तत्थ निसिन्‍ने सुमनमालाय पूजेत्वा <pb ed="P" n="0.0179"/> मधुरं गुळफाणितं थेरस्स पत्ते आकिरि, थेरो अनुमोदितुकामो निसीदि। सा घरावासस्स बहुकिच्‍चताय अनोकासतं पवेदेत्वा ‘‘अञ्‍ञस्मिं दिवसे धम्मं सोस्सामी’’ति थेरं वन्दित्वा उय्योजेसि। तदहेव च सा कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो उपसङ्कमित्वा इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="697"><hi rend="paranum">६९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पभस्सरवरवण्णनिभे, सुरत्तवत्थवसने।</p>

<p rend="gatha2">महिद्धिके चन्दनरुचिरगत्ते,</p>

<p rend="gathalast">का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं॥</p>

<p rend="hangnum" n="698"><hi rend="paranum">६९८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पल्‍लङ्को च ते महग्घो, नानारतनचित्तितो रुचिरो।</p>

<p rend="gathalast">यत्थ त्वं निसिन्‍ना विरोचसि, देवराजारिव नन्दने वने॥</p>

<p rend="hangnum" n="699"><hi rend="paranum">६९९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किं <pb ed="V" n="0.0149"/> त्वं पुरे सुचरितमाचरी भद्दे, किस्स कम्मस्स विपाकं।</p>

<p rend="gatha2">अनुभोसि देवलोकस्मिं, देवते पुच्छिताचिक्ख।</p>

<p rend="gathalast">किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="697"><hi rend="paranum">६९७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पभस्सरवरवण्णनिभे</hi>ति निभाति दिब्बतीति निभा, वण्णोव निभा वण्णनिभा, अतिविय ओभासनतो पभस्सरा छविदोसाभावेन वरा उत्तमा वण्णनिभा एतिस्साति पभस्सरवरवण्णनिभा। आमन्तनवसेन ‘‘पभस्सरवरवण्णनिभे’’ति वुत्तं। <hi rend="bold">सुरत्तवत्थवसने</hi>ति सुट्ठु रत्तवत्थनिवत्थे। <hi rend="bold">चन्दनरुचिरगत्ते</hi>ति चन्दनानुलित्तं विय रुचिरगत्ते, गोसीतचन्दनेन बहलतरानुलित्तं विय सुरत्तमनुञ्‍ञसरीरावयवेति अत्थो, चन्दनानुलेपेन वा रुचिरगत्ते।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="M" n="0.0164"/> थेरेन पुट्ठा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="700"><hi rend="paranum">७००</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पिण्डाय ते चरन्तस्स, मालं फाणितञ्‍च अददं भन्ते।</p>

<p rend="gathalast">तस्स कम्मस्सिदं विपाकं, अनुभोमि देवलोकस्मिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="701"><hi rend="paranum">७०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘होति च मे अनुतापो, अपरद्धं दुक्खितञ्‍च मे भन्ते।</p>

<p rend="gathalast">साहं <pb ed="P" n="0.0180"/> धम्मं नास्सोसिं, सुदेसितं धम्मराजेन॥</p>

<p rend="hangnum" n="702"><hi rend="paranum">७०२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तं तं वदामि भद्दन्ते, यस्स मे अनुकम्पियो कोचि।</p>

<p rend="gathalast">धम्मेसु तं समादपेथ, सुदेसितं धम्मराजेन॥</p>

<p rend="hangnum" n="703"><hi rend="paranum">७०३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘येसं अत्थि सद्धा बुद्धे, धम्मे च सङ्घरतने।</p>

<p rend="gathalast">ते मं अतिविरोचन्ति, आयुना यससा सिरिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="704"><hi rend="paranum">७०४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पतापेन वण्णेन उत्तरितरा, अञ्‍ञे महिद्धिकतरा मया देवा’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="700"><hi rend="paranum">७००</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">माल</hi>न्ति सुमनपुप्फं। <hi rend="bold">फाणित</hi>न्ति उच्छुरसं गहेत्वा कतफाणितं।</p>

<p rend="bodytext" n="701"><hi rend="paranum">७०१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अनुतापो</hi>ति विप्पटिसारो। तस्स कारणमाह <hi rend="bold">‘‘अपरद्धं दुक्खतञ्‍च मे भन्ते’’</hi>ति <pb ed="V" n="0.0150"/>। इदानि तं सरूपतो दस्सेति <hi rend="bold">‘‘साहं धम्मं नास्सोसि’’</hi>न्ति, सा अहं तदा तव देसेतुकामस्स धम्मं न सुणिं। कीदिसं? <hi rend="bold">सुदेसितं धम्मराजेना</hi>ति, सम्मासम्बुद्धेन आदिकल्याणादिताय एकन्तनिय्यानिकताय च स्वाखातन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="702"><hi rend="paranum">७०२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">त</hi>न्ति तस्मा धम्मराजेन सुदेसितत्ता असवनस्स च मादिसानं अनुतापहेतुभावतो। <hi rend="bold">त</hi>न्ति तुवं, तुय्हन्ति अत्थो। <hi rend="bold">यस्सा</hi>ति यो अस्स। <hi rend="bold">अनुकम्पियो</hi>ति अनुकम्पितब्बो। <hi rend="bold">कोची</hi>ति यो कोचि। <hi rend="bold">धम्मेसू</hi>ति सीलादिधम्मेसु। ‘‘धम्मे ही’’ति वा पाठो, सासनधम्मेति अत्थो। हीति निपातमत्तं, वचनविपल्‍लासो वा। <hi rend="bold">त</hi>न्ति अनुकम्पितब्बपुग्गलं। <hi rend="bold">सुदेसित</hi>न्ति सुट्ठु देसितं।</p>

<p rend="bodytext" n="703-4"><hi rend="paranum">७०३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ते मं अतिविरोचन्ती</hi>ति ते रतनत्तये पसन्‍ना देवपुत्ता मं अतिक्‍कमित्वा विरोचन्ति। <hi rend="bold">पतापेना</hi>ति तेजसा आनुभावेन। <hi rend="bold">अञ्‍ञे</hi>ति <pb ed="M" n="0.0165"/> ये अञ्‍ञे। <hi rend="bold">मया</hi>ति निस्सक्‍के करणवचनं। वण्णेन उत्तरितरा महिद्धिकतरा <pb ed="P" n="0.0181"/> च देवा, ते रतनत्तये अभिप्पसन्‍नायेवाति दस्सेति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">पभस्सरविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">३. नागविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अलङ्कता मणिकञ्‍चनाचित</hi>न्ति नागविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं विहरति इसिपतने मिगदाये। तेन समयेन बाराणसिवासिनी एका उपासिका सद्धा पसन्‍ना सीलाचारसम्पन्‍ना भगवन्तं उद्दिस्स वत्थयुगं वायापेत्वा सुपरिधोतं कारापेत्वा उपसङ्कमित्वा भगवतो पादमूले ठपेत्वा एवमाह ‘‘पटिग्गण्हातु, भन्ते भगवा, इमं वत्थयुगं अनुकम्पं उपादाय यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति। भगवा तं पटिग्गहेत्वा तस्सा उपनिस्सयसम्पत्तिं दिस्वा धम्मं देसेसि, सा देसनावसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहित्वा भगवन्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा गेहं अगमासि। सा न चिरस्सेव कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पन्‍ना सक्‍कस्स देवराजस्स पिया अहोसि वल्‍लभा यसुत्तरा नाम नामेन। तस्सा पुञ्‍ञानुभावेन हेमजालसञ्छन्‍नो कुञ्‍जरवरो निब्बत्ति, तस्स च खन्धे मणिमयो मण्डपो, मज्झे सुपञ्‍ञत्तरतनपल्‍लङ्को निब्बत्ति, द्वीसु दन्तेसु चस्स कमलकुवलयुज्‍जला रमणीया द्वे पोक्खरणियो <pb ed="V" n="0.0151"/> पातुरहेसुं। तत्थ पदुमकण्णिकासु ठिता देवधीता पग्गहितपञ्‍चङ्गिकतूरिया नच्‍चन्ति चेव गायन्ति च।</p>

<p rend="bodytext">सत्था बाराणसियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्‍कामि। अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। अथ सा देवता अत्तना अनुभुय्यमानं दिब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा तस्सा कारणं उपधारेन्ती ‘‘सत्थु वत्थयुगदानकारण’’न्ति ञत्वा सञ्‍जातसोमनस्सा भगवति पसादबहुमाना <pb ed="P" n="0.0182"/> वन्दितुकामा अभिक्‍कन्ताय रत्तिया हत्थिक्खन्धवरगता आकासेन आगन्त्वा ततो ओतरित्वा भगवन्तं वन्दित्वा अञ्‍जलिं पग्गय्ह एकमन्तं अट्ठासि। तं आयस्मा वङ्गीसो भगवतो अनुञ्‍ञाय इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="705"><hi rend="paranum">७०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अलङ्कता <pb ed="M" n="0.0166"/> मणिकञ्‍चनाचितं, सोवण्णजालचितं महन्तं।</p>

<p rend="gathalast">अभिरुय्ह गजवरं सुकप्पितं, इधागमा वेहायसं अन्तलिक्खे॥</p>

<p rend="hangnum" n="706"><hi rend="paranum">७०६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नागस्स दन्तेसु दुवेसु निम्मिता, अच्छोदका पदुमिनियो सुफुल्‍ला।</p>

<p rend="gathalast">पदुमेसु च तूरियगणा पभिज्‍जरे, इमा च नच्‍चन्ति मनोहरायो॥</p>

<p rend="hangnum" n="707"><hi rend="paranum">७०७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘देविद्धिपत्तासि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्‍ञं।</p>

<p rend="gathalast">केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="705"><hi rend="paranum">७०५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अलङ्कता</hi>ति सब्बाभरणविभूसिता। <hi rend="bold">मणिकञ्‍चनाचित</hi>न्ति तेहि दिब्बमानेहि मणिसुवण्णेहि आचितं। <hi rend="bold">सोवण्णजालचित</hi>न्ति हेमजालसञ्छन्‍नं। <hi rend="bold">महन्त</hi>न्ति विपुलं। <hi rend="bold">सुकप्पित</hi>न्ति गमनसन्‍नाहवसेन सुट्ठु सन्‍नद्धं। <hi rend="bold">वेहायस</hi>न्ति वेहायसभूते हत्थिपिट्ठे। <hi rend="bold">अन्तलिक्खे</hi>ति आकासे, ‘‘अलङ्कतमणिकञ्‍चनाचित’’न्तिपि पाठो। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – देवते, त्वं सब्बालङ्कारेहि अलङ्कता अलङ्कतमणिकञ्‍चनाचितं, अतिविय दिब्बमानेहि मणीहि कञ्‍चनेहि च अलङ्करणवसेन खचितं, हेमजालेहि कुम्भालङ्कारादिभेदेहि हत्थालङ्कारेहि चितं आमुत्तं महन्तं अतिविय ब्रहन्तं उत्तमं गजं आरुय्ह हत्थिपिट्ठिया <pb ed="P" n="0.0183"/> निसिन्‍ना आकासेनेव इध अम्हाकं सन्तिकं आगताति।</p>

<p rend="bodytext" n="706"><hi rend="paranum">७०६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नागस्स दन्तेसु दुवेसु निम्मिता</hi>ति एरावणस्स विय नागराजस्स इमस्स द्वीसु दन्तेसु <pb ed="V" n="0.0152"/> द्वे पोक्खरणियो सुचरितसिप्पिना सुट्ठु विरचिता। <hi rend="bold">तूरियगणा</hi>ति पञ्‍चङ्गिकतूरियसमूहा। <hi rend="bold">पभिज्‍जरे</hi>ति द्वादसन्‍नं लयभेदानं वसेन पभेदं गच्छन्ति। ‘‘पवज्‍जरे’’ति च पठन्ति, पकारेहि वादीयन्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="M" n="0.0167"/> थेरेन पुट्ठा देवता इमाहि गाथाहि विस्सज्‍जेसि –</p>

<p rend="hangnum" n="708"><hi rend="paranum">७०८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बाराणसियं उपसङ्कमित्वा, बुद्धस्सहं वत्थयुगं अदासिं।</p>

<p rend="gathalast">पादानि वन्दित्वा छमा निसीदिं, वित्ता चहं अञ्‍जलिकं अकासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="709"><hi rend="paranum">७०९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बुद्धो च मे कञ्‍चनसन्‍निभत्तचो, अदेसयि समुदयदुक्खनिच्‍चतं।</p>

<p rend="gathalast">असङ्खतं दुक्खनिरोधसस्सतं, मग्गं अदेसयि यतो विजानिसं॥</p>

<p rend="hangnum" n="710"><hi rend="paranum">७१०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अप्पायुकी कालकता ततो चुता, उपपन्‍ना तिदसगणं यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">सक्‍कस्सहं अञ्‍ञतरा पजापति, यसुत्तरा नाम दिसासु विस्सुता’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="708-9"><hi rend="paranum">७०८-९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">छमा</hi>ति भूमियं। भुम्मत्थे हि इदं पच्‍चत्तवचनं। <hi rend="bold">वित्ता</hi>ति तुट्ठा। <hi rend="bold">यतो</hi>ति यतो सत्थु सामुक्‍कंसिकधम्मदेसनतो। <hi rend="bold">विजानिस</hi>न्ति चत्तारि अरियसच्‍चानि पटिविज्झिं।</p>

<p rend="bodytext" n="710"><hi rend="paranum">७१०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अप्पायुकी</hi>ति ‘‘ईदिसं नाम उळारं पुञ्‍ञं कत्वा न तया एतस्मिं दुक्खबहुले मनुस्सत्तभावे एवं ठातब्ब’’न्ति सञ्‍जाताभिसन्धिना विय परिक्खयं गतेन कम्मुना अप्पायुका समाना। <hi rend="bold">अञ्‍ञतरा पजापती</hi>ति <pb ed="P" n="0.0184"/> सोळससहस्सानं महेसीनं अञ्‍ञतरा। <hi rend="bold">दिसासु विस्सुता</hi>ति द्वीसु देवलोकेसु सब्बदिसासु पाकटा पञ्‍ञाता। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">नागविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">४. अलोमविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0168"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति अलोमविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं इसिपतने मिगदाये विहरन्तो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय बाराणसिं पिण्डाय पाविसि <pb ed="V" n="0.0153"/>। तत्थेका अलोमा नाम दुग्गतित्थी भगवन्तं दिस्वा पसन्‍नचित्ता अञ्‍ञं दातब्बं अपस्सन्ती ‘‘ईदिसम्पि भगवतो दिन्‍नं मय्हं महप्फलं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा परिभिन्‍नवण्णं अलोणं सुक्खकुम्मासं उपनेसि, भगवा पटिग्गहेसि। सा तं दानं आरम्मणं कत्वा सोमनस्सं पवेदेसि, सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो –</p>

<p rend="hangnum" n="711"><hi rend="paranum">७११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰… वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">पुच्छि। सापि तस्स ब्याकासि, तं दस्सेतुं –</p>

<p rend="hangnum" n="714"><hi rend="paranum">७१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ – वुत्तं।</p>

<p rend="hangnum" n="715"><hi rend="paranum">७१५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहञ्‍च बाराणसियं, बुद्धस्सादिच्‍चबन्धुनो।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं सुक्खकुम्मासं, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="716"><hi rend="paranum">७१६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुक्खाय अलोणिकाय च, पस्स फलं कुम्मासपिण्डिया।</p>

<p rend="gathalast">अलोमं सुखितं दिस्वा, को पुञ्‍ञं न करिस्सति॥</p>

<p rend="hangnum" n="717"><hi rend="paranum">७१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="716"><hi rend="paranum">७१६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अलोमं सुखितं दिस्वा</hi>ति अलोमम्पि नाम <pb ed="P" n="0.0185"/> सुक्खकुम्मासमत्तं दत्वा एवं दिब्बसुखेन सुखितं दिस्वा। <hi rend="bold">को पुञ्‍ञं न करिस्सती</hi>ति को नाम अत्तनो हितसुखं इच्छन्तो पुञ्‍ञं न करिस्सतीति। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">अलोमविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">५. कञ्‍जिकदायिकाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0169"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति कञ्‍जिकदायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा अन्धकविन्दे विहरति। तेन च समयेन भगवतो कुच्छियं वातरोगो उप्पज्‍जि। भगवा आयस्मन्तं <pb ed="V" n="0.0154"/> आनन्दं आमन्तेसि ‘‘गच्छ त्वं आनन्द, पिण्डाय चरित्वा मय्हं भेसज्‍जत्थं कञ्‍जिकं आहरा’’ति। ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुणित्वा महाराजदत्तियं पत्तं गहेत्वा अत्तनो उपट्ठाकवेज्‍जस्स निवेसनद्वारे अट्ठासि। तं दिस्वा वेज्‍जस्स भरिया पच्‍चुग्गन्त्वा वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा थेरं पुच्छि ‘‘कीदिसेन वो, भन्ते, भेसज्‍जेन अत्थो’’ति। सा किर बुद्धिसम्पन्‍ना ‘‘भेसज्‍जेन पयोजने सति थेरो इधागच्छति, न भिक्खत्थ’’न्ति सल्‍लक्खेसि। ‘‘कञ्‍जिकेना’’ति च वुत्ते ‘‘न यिदं भेसज्‍जं मय्हं अय्यस्स, तथा हेस भगवतो पत्तो, हन्दाहं लोकनाथस्स अनुच्छविकं कञ्‍जिकं सम्पादेमी’’ति सोमनस्सजाता सञ्‍जातबहुमाना बदरयूसेन यागुं सम्पादेत्वा पत्तं पूरेत्वा तस्स परिवारभावेन अञ्‍ञञ्‍च भोजनं पटियादेत्वा पेसेसि। तं परिभुत्तमत्तस्सेव भगवतो सो आबाधो वूपसमि। सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्‍जित्वा महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती मोदति। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं चरन्तो तं अच्छरासहस्सपरिवारेन विचरन्तिं दिस्वा ताय कतकम्मं इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="719"><hi rend="paranum">७१९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन <pb ed="P" n="0.0186"/>…पे॰… वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सापि ब्याकासि।</p>

<p rend="hangnum" n="721"><hi rend="paranum">७२१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="723"><hi rend="paranum">७२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं अन्धकविन्दम्हि, बुद्धस्सादिच्‍चबन्धुनो।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं कोलसम्पाकं, कञ्‍जिकं तेलधूपितं॥</p>

<p rend="hangnum" n="724"><hi rend="paranum">७२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पिप्फल्या लसुणेन च, मिस्सं लामञ्‍जकेन च।</p>

<p rend="gathalast">अदासिं उजुभूतस्मिं, विप्पसन्‍नेन चेतसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="725"><hi rend="paranum">७२५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘या महेसित्तं कारेय्य, चक्‍कवत्तिस्स राजिनो।</p>

<p rend="gatha2">नारी सब्बङ्गकल्याणी, भत्तु चानोमदस्सिका।</p>

<p rend="gathalast">एकस्स कञ्‍जिकदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="726"><hi rend="paranum">७२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सतं <pb ed="M" n="0.0170"/> <pb ed="V" n="0.0155"/> निक्खा सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा।</p>

<p rend="gatha2">सतं कञ्‍ञासहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला।</p>

<p rend="gathalast">एकस्स कञ्‍जिकदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="727"><hi rend="paranum">७२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सतं हेमवता नागा, ईसादन्ता उरूळ्हवा।</p>

<p rend="gatha2">सुवण्णकच्छा मातङ्गा, हेमकप्पनवाससा,</p>

<p rend="gathalast">एकस्स कञ्‍जिकदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="728"><hi rend="paranum">७२८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चतुन्‍नमपि दीपानं, इस्सरं योध कारये।</p>

<p rend="gathalast">एकस्स कञ्‍जिकदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="723-4"><hi rend="paranum">७२३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">अदासिं कोलसम्पापकं, कञ्‍जिकं तेलधूपित</hi>न्ति बदरमोदककसावे चतुगुणोदकसमोदिते पाकेन चतुत्थभागावसिट्ठं यागुं पचित्वा तं तिकटुकअजमोदहिङ्गुजीरकलसुणादीहि कटुकभण्डेहि अभिसङ्खरित्वा सुधूपितं कत्वा लामञ्‍जगन्धं गाहापेत्वा पसन्‍नचित्तेन भगवतो पत्ते आकिरित्वा सत्थारं उद्दिसित्वा अदासिं, थेरस्स हत्थे पतिट्ठपेसिन्ति दस्सेति। तेनाह –</p>

<p rend="gatha2"><hi rend="bold">‘‘पिप्फल्या</hi> <pb ed="P" n="0.0187"/> <hi rend="bold">लसुणेन च, मिस्सं लामञ्‍जकेन च।</hi></p>

<p rend="gathalast">अदासिं उजुभूतस्मिं, विप्पसन्‍नेन चेतसा’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो ताय देवताय अत्तना समुपचितसुचरितकम्मे आविकते सपरिवाराय तस्सा धम्मं देसेत्वा मनुस्सलोकं आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा चतुपरिसमज्झे धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">कञ्‍जिकदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">६. विहारविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0171"/> <pb ed="V" n="0.0156"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति विहारविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन विसाखा महाउपासिका अञ्‍ञतरस्मिं उस्सवदिवसे उय्याने विचरणत्थं सहायिकाहि परिजनेन च उस्साहिता सुन्हातानुलित्ता सुभोजनं भुञ्‍जित्वा महालतापसाधनं पिळन्धित्वा पञ्‍चमत्तेहि सहायिकासतेहि परिवारिता महन्तेन इस्सरियेन महता परिच्छेदेन गेहतो निक्खम्म उय्यानं उद्दिस्स गच्छन्ती चिन्तेसि ‘‘बालदारिकाय विय किं मे मोघकीळितेन, हन्दाहं विहारं गन्त्वा भगवन्तं मनोभावनीये च अय्ये वन्दिस्सामि, धम्मञ्‍च सोस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा एकमन्ते ठत्वा महालतापिळन्धनं ओमुञ्‍चित्वा तं दासिया हत्थे दत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि। तस्सा भगवा धम्मं देसेसि।</p>

<p rend="bodytext">सा धम्मं सुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा मनोभावनीये च भिक्खू वन्दित्वा विहारतो निक्खमित्वा थोकं गन्त्वा दासिं आह ‘‘हन्द जे आभरणं पिळन्धिस्सामी’’ति। सा तं भण्डिकं कत्वा बन्धित्वा विहारे ठपेत्वा तहं तहं विचरित्वा गमनकाले विस्सरित्वा गतत्ता ‘‘विस्सरितं मया, तिट्ठ अय्ये आहरिस्सामी’’ति निवत्तितुकामा अहोसि। विसाखा ‘‘सचे जे विहारे ठपेत्वा विस्सरितं, तस्स विहारस्सेव अत्थाय तं परिच्‍चजिस्सामी’’ति विहारं <pb ed="P" n="0.0188"/> गन्त्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेन्ती ‘‘विहारं, भन्ते, कारेस्सामि, अधिवासेतु मे भगवा अनुकम्पं उपादाया’’ति आह। अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन।</p>

<p rend="bodytext">सा तं पिळन्धनं सतसहस्साधिकनवकोटिअग्घनकं विस्सज्‍जेत्वा आयस्मता महामोग्गल्‍लानेन नवकम्माधिट्ठायकेन सुविभत्तभित्तिथम्भतुलागोपानसिकण्णिकद्वारबाहवातपान सोपानादिगेहावयवं मनोहरं सुविकप्पितकट्ठकम्मरमणीयं सुपरिकम्मकतसुधाकम्मं मनुञ्‍ञं सुविरचितमालाकम्मलताकम्मादिचित्तकम्मविचित्तं सुपरिनिट्ठितमणिकुट्टिम सदिसभूमितलं देवविमानसदिसं हेट्ठाभूमियं पञ्‍च गब्भसतानि, उपरिभूमियं पञ्‍च गब्भसतानीति गब्भसहस्सपटिमण्डितं बुद्धस्स भगवतो भिक्खुसङ्घस्स <pb ed="M" n="0.0172"/> च वसनानुच्छविकं महन्तं पासादं तस्स परिवारपासादसहस्सञ्‍च तेसं परिवारभावेन कुटिमण्डपचङ्कमनादीनि च कारेन्ती नवहि मासेहि विहारं निट्ठापेसि। परिनिट्ठिते च विहारे नवहेव हिरञ्‍ञकोटीहि विहारमहं कारेन्ती पञ्‍चमत्तेहि सहायिकासतेहि सद्धिं पासादं अभिरुहित्वा तस्स सम्पत्तिं दिस्वा सोमनस्सजाता <pb ed="V" n="0.0157"/> सहायिका आह ‘‘इमं एवरूपं पासादं कारेन्तिया यं मया पुञ्‍ञं पसुतं, तं अनुमोदथ, पत्तिदानं वो दम्मी’’ति। ‘‘अहो साधु अहो साधू’’ति पसन्‍नचित्ता सब्बापि अनुमोदिंसु।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ अञ्‍ञतरा उपासिका विसेसतो तं पत्तिदानं मनसाकासि। सा न चिरस्सेव कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति। तस्सा पुञ्‍ञानुभावेन अनेककूटागारपाकारउय्यानपोक्खरणिआदिपटिमण्डितं सोळसयोजनायामवित्थारब्बेधं अत्तनो पभाय योजनसतं फरन्तं आकासचारिं महन्तं विमानं पातुरहोसि। सा गच्छन्तीपि <pb ed="P" n="0.0189"/> अच्छरासहस्सपरिवारा सह विमानेन गच्छति। विसाखा पन महाउपासिका विपुलपरिच्‍चागताय सद्धासम्पत्तिया च निम्मानरतीसु निब्बत्तित्वा सुनिम्मितदेवराजस्स अग्गमहेसिभावं सम्पापुणि। अथायस्मा अनुरुद्धो देवचारिकं चरन्तो तं विसाखाय सहायिकं तावतिंसभवने उप्पन्‍नं दिस्वा –</p>

<p rend="hangnum" n="729"><hi rend="paranum">७२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥</p>

<p rend="hangnum" n="730"><hi rend="paranum">७३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="731"><hi rend="paranum">७३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="732"><hi rend="paranum">७३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="733"><hi rend="paranum">७३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="734"><hi rend="paranum">७३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यापि <pb ed="M" n="0.0173"/> ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा।</p>

<p rend="gathalast">वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्‍जूसको यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="735"><hi rend="paranum">७३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘घायसे <pb ed="V" n="0.0158"/> तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाहि गाथाहि पुच्छि। सापि तस्स एवं ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="736"><hi rend="paranum">७३६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारं।</p>

<p rend="gathalast">तत्थप्पसन्‍ना अहमानुमोदिं, दिस्वा अगारञ्‍च पियञ्‍च मेतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="737"><hi rend="paranum">७३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तायेव मे सुद्धनुमोदनाय, लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यं।</p>

<p rend="gathalast">समन्ततो सोळसयोजनानि, वेहायसं गच्छति इद्धिया मम॥</p>

<p rend="hangnum" n="738"><hi rend="paranum">७३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कूटागारा निवेसा मे, विभत्ता भागसो मिता।</p>

<p rend="gathalast">दद्दल्‍लमाना आभन्ति, समन्ता सतयोजनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="739"><hi rend="paranum">७३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पोक्खरञ्‍ञो <pb ed="P" n="0.0190"/> च मे एत्थ, पुथुलोमनिसेविता।</p>

<p rend="gathalast">अच्छोदका विप्पसन्‍ना, सोण्णवालुकसन्थता॥</p>

<p rend="hangnum" n="740"><hi rend="paranum">७४०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नानापदुमसञ्छन्‍ना, पुण्डरीकसमोतता।</p>

<p rend="gathalast">सुरभी सम्पवायन्ति, मनुञ्‍ञा मालुतेरिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="741"><hi rend="paranum">७४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘जम्बुयो पनसा ताला, नाळिकेरवनानि च।</p>

<p rend="gathalast">अन्तोनिवेसने जाता, नानारुक्खा अरोपिमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="742"><hi rend="paranum">७४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नानातूरियसङ्घुट्ठं, अच्छरागणघोसितं।</p>

<p rend="gathalast">योपि मं सुपिने पस्से, सोपि वित्तो सिया नरो॥</p>

<p rend="hangnum" n="743"><hi rend="paranum">७४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं अब्भुतदस्सनेय्यं, विमानं सब्बसो पभं।</p>

<p rend="gathalast">मम कम्मे हि निब्बत्तं, अलं पुञ्‍ञानि कातवे’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="736"><hi rend="paranum">७३६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0174"/> <hi rend="bold">सावत्थियं मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहार</hi>न्ति भन्ते अनुरुद्ध <pb ed="V" n="0.0159"/>, सावत्थिया समीपे पाचीनपस्से मय्हं मम सक्खी सहायिका विसाखा महाउपासिका आगतागतं चातुद्दिसं भिक्खुसङ्घं उद्दिस्स नवहिरञ्‍ञकोटिपरिच्‍चागेन पुब्बारामं नाम महन्तं विहारं कारेसि। <hi rend="bold">तत्थप्पसन्‍ना अहमानुमोदि</hi>न्ति तस्मिं विहारे कतपरियोसिते सङ्घस्स निय्यादियमाने ताय कते पत्तिदाने ‘‘अहो ठाने वत परिच्‍चागो कतो’’ति पसन्‍ना रतनत्तये कम्मफले च सञ्‍जातपसादा अहं अनुमोदिं। वत्थुवसेन तस्सा अनुमोदनाय उळारभावं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘दिस्वा अगारञ्‍च पियञ्‍च मेत’’</hi>न्ति आह। सहस्सगब्भं अतिविय रमणीयं देवविमानसदिसं तञ्‍च अगारं महन्तं पासादं पियञ्‍च मे बुद्धप्पमुखं सङ्घं उद्दिस्स तादिसं महन्तं धनपरिच्‍चागं दिस्वा अनुमोदिन्ति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="737"><hi rend="paranum">७३७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तायेव मे सुद्धनुमोदनाया</hi>ति यथावुत्ताय देय्यधम्मपरिच्‍चागाभावेन सुद्धाय केवलाय अनुमोदनायेव। <hi rend="bold">लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्य</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0191"/> मय्हं पुब्बे ईदिसस्स अभूतपुब्बताय अब्भुतं समन्तभद्दकभावेन अतिविय सुरूपताय च दस्सनेय्यं इमं विमानं लद्धं अधिगतं। एवं तस्स विमानस्स अभिरूपतं दस्सेत्वा इदानि पमाणमहत्तं पभावमहत्तं उपभोगवत्थुमहत्तञ्‍च दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘समन्ततो सोळसयोजनानी’’</hi>तिआदि वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">इद्धिया ममा</hi>ति मम पुञ्‍ञिद्धिया।</p>

<p rend="bodytext" n="739"><hi rend="paranum">७३९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पोक्खरञ्‍ञो</hi>ति पोक्खरणियो। <hi rend="bold">पुथुलोमनिसेविता</hi>ति दिब्बमच्छेहि उपसेविता।</p>

<p rend="bodytext" n="740"><hi rend="paranum">७४०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नानापदुमसञ्छन्‍ना</hi>ति सतपत्तसहस्सपत्तादिभेदेहि नानाविधेहि रत्तपदुमेहि रत्तकमलेहि च सञ्छादिता। <hi rend="bold">पुण्डरीकसमोतता</hi>ति नानाविधेहि सेतकमलेहि समन्ततो अवतता, नानारुक्खा अरोपिमा सुरभी सम्पवायन्तीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="742"><hi rend="paranum">७४२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सोपी</hi>ति सो सुपिनदस्सावीपि। <hi rend="bold">वित्तो</hi>ति तुट्ठो।</p>

<p rend="bodytext" n="743"><hi rend="paranum">७४३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सब्बसो</hi> <pb ed="M" n="0.0175"/> <hi rend="bold">पभ</hi>न्ति समन्ततो ओभासमानं। <hi rend="bold">कम्मे ही</hi>ति कम्मनिमित्तं। <hi rend="bold">ही</hi>ति निपातमत्तं। चेतनानं वा अपरापरुप्पत्तिया बहुभावतो ‘‘कम्मेही’’ति वुत्तं। <hi rend="bold">अल</hi>न्ति युत्तं। <hi rend="bold">कातवे</hi>ति कातुं।</p>

<p rend="bodytext">इदानि थेरो विसाखाय निब्बत्तट्ठानं कथापेतुकामो इमं गाथमाह –</p>

<p rend="hangnum" n="744"><hi rend="paranum">७४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तायेव <pb ed="V" n="0.0160"/> ते सुद्धनुमोदनाय,</p>

<p rend="gatha2">लद्धं विमानब्भुतदस्सनेय्यं।</p>

<p rend="gatha3">या चेव सा दानमदासि नारी,</p>

<p rend="gathalast">तस्सा गतिं ब्रूहि कुहिं उप्पन्‍ना सा’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="744"><hi rend="paranum">७४४</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">या चेव सा दानमदासि नारी</hi>ति यस्स दानस्स अनुमोदनाय त्वं ईदिसं सम्पत्तिं पटिलभि, तं दानं या चेव सा नारी अदासीति विसाखं महाउपासिकं सन्धाय वदति। ताय एव देवताय तस्सा सम्पत्तिं कथापेतुकामो आह ‘‘तस्सा गतिं ब्रूहि कुहिं <pb ed="P" n="0.0192"/> उप्पन्‍ना सा’’ति। <hi rend="bold">तस्सा गति</hi>न्ति ताय निब्बत्तदेवगतिं।</p>

<p rend="bodytext">इदानि थेरेन पुच्छितमत्थं दस्सेन्ती आह –</p>

<p rend="hangnum" n="745"><hi rend="paranum">७४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘या सा अहु मय्हं सखी भदन्ते, सङ्घस्स कारेसि महाविहारं।</p>

<p rend="gathalast">विञ्‍ञातधम्मा सा अदासि दानं, उप्पन्‍ना निम्मानरतीसु देवेसु॥</p>

<p rend="hangnum" n="746"><hi rend="paranum">७४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पजापती तस्स सुनिम्मितस्स,</p>

<p rend="gatha2">अचिन्तियो कम्मविपाक तस्सा।</p>

<p rend="gatha3">यमेतं पुच्छसि ‘कुहिं उप्पन्‍ना सा’ति,</p>

<p rend="gathalast">तं ते वियाकासिं अनञ्‍ञथा अह’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="745"><hi rend="paranum">७४५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">विञ्‍ञातधम्मा</hi>ति विञ्‍ञातसासनधम्मा, पटिविद्धचतुसच्‍चधम्माति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="746"><hi rend="paranum">७४६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुनिम्मितस्सा</hi>ति सुनिम्मितस्स देवराजस्स। <hi rend="bold">अचिन्तियो कम्मविपाक तस्सा</hi>ति विभत्तिलोपं कत्वा निद्देसो, तस्सा मम सखिया निब्बानरतीसु <pb ed="M" n="0.0176"/> निब्बत्ताय कम्मविपाको पुञ्‍ञकम्मस्स विपाकभूता दिब्बसम्पत्ति अचिन्तिया अप्पमेय्याति अत्थो। <hi rend="bold">अनञ्‍ञथा</hi>ति अविपरीतं यथासभावतो। कथं पनायं तस्सा सम्पत्तिं अञ्‍ञासीति? सुभद्दा विय भद्दाय, विसाखापि देवधीता इमिस्सा सन्तिकं अगमासि।</p>

<p rend="bodytext">इदानि देवधीता थेरं अञ्‍ञेसम्पि दानसमादपने नियोजेन्ती इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि –</p>

<p rend="hangnum" n="747"><hi rend="paranum">७४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेनहञ्‍ञेपि <pb ed="V" n="0.0161"/> समादपेथ, सङ्घस्स दानानि ददाथ वित्ता।</p>

<p rend="gathalast">धम्मञ्‍च सुणाथ पसन्‍नमानसा, सुदुल्‍लभो लद्धो मनुस्सलाभो॥</p>

<p rend="hangnum" n="748"><hi rend="paranum">७४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यं मग्गं मग्गाधिपती अदेसयि, ब्रह्मस्सरो कञ्‍चनसन्‍निभत्तचो।</p>

<p rend="gathalast">सङ्घस्स <pb ed="P" n="0.0193"/> दानानि ददाथ वित्ता, महप्फला यत्थ भवन्ति दक्खिणा॥</p>

<p rend="hangnum" n="749"><hi rend="paranum">७४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था, चत्तारि एतानि युगानि होन्ति।</p>

<p rend="gathalast">ते दक्खिणेय्या सुगतस्स सावका, एतेसु दिन्‍नानि महप्फलानि॥</p>

<p rend="hangnum" n="750"><hi rend="paranum">७५०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘चत्तारो च पटिपन्‍ना, चत्तारो च फले ठिता।</p>

<p rend="gathalast">एस सङ्घो उजुभूतो, पञ्‍ञासीलसमाहितो॥</p>

<p rend="hangnum" n="751"><hi rend="paranum">७५१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यजमानानं मनुस्सानं, पुञ्‍ञपेक्खान पाणिनं।</p>

<p rend="gathalast">करोतं ओपधिकं पुञ्‍ञं, सङ्घे दिन्‍नं महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="752"><hi rend="paranum">७५२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एसो हि सङ्घो विपुलो महग्गतो, एसप्पमेय्यो उदधीव सागरो।</p>

<p rend="gathalast">एते हि सेट्ठा नरवीरसावका, पभङ्करा धम्ममुदीरयन्ति॥</p>

<p rend="hangnum" n="753"><hi rend="paranum">७५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेसं <pb ed="M" n="0.0177"/> सुदिन्‍नं सुहुतं सुयिट्ठं, ये सङ्घमुद्दिस्स ददन्ति दानं।</p>

<p rend="gathalast">सा दक्खिणा सङ्घगता पतिट्ठिता, महप्फला लोकविदून वण्णिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="754"><hi rend="paranum">७५४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं यञ्‍ञमनुस्सरन्ता, ये वेदजाता विचरन्ति लोके।</p>

<p rend="gathalast">विनेय्य मच्छेरमलं समूलं, अनिन्दिता सग्गमुपेन्ति ठान’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="747"><hi rend="paranum">७४७</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">तेनहञ्‍ञेपी</hi>ति तेनहि अञ्‍ञेपि। <hi rend="bold">तेना</hi>ति च तेन कारणेन, <hi rend="bold">ही</hi>ति निपातमत्तं। ‘‘समादपेथा’’ति वत्वा समादपनाकारं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘सङ्घस्स दानानि ददाथा’’</hi>तिआदि वुत्तं। अट्ठहि अक्खणेहि वज्‍जितं मनुस्सभावं सन्धायाह <hi rend="bold">‘‘सुदुल्‍लभो लद्धो मनुस्सलाभो’’</hi>ति। तत्थ अट्ठ अक्खणा नाम तयो अपाया अरूपा असञ्‍ञसत्ता पच्‍चन्तदेसो इन्द्रियानं वेकल्‍लं नियतमिच्छादिट्ठिकता अपातुभावो बुद्धस्साति।</p>

<p rend="bodytext" n="748"><hi rend="paranum">७४८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">यं</hi> <pb ed="V" n="0.0162"/> <hi rend="bold">मग्ग</hi>न्ति यं खेत्तविसेसे कतं दानं, तं एकन्तेन <pb ed="P" n="0.0194"/> सुगतिसम्पापनतो सुगतिगामिमग्गं अपायमग्गतो जग्घमग्गादितो च अतिविय सेट्ठभावेन मग्गाधिपन्ति कत्वा। दानम्पि हि सद्धाहिरियो विय ‘‘देवलोकगामिमग्गो’’ति वुच्‍चति। यथाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘सद्धा हिरियं कुसलञ्‍च दानं, धम्मा एते सप्पुरिसानुयाता।</p>

<p rend="gathalast">एतञ्हि मग्गं दिवियं वदन्ति, एतेन हि गच्छति देवलोक’’न्ति॥(अ॰ नि॰ ८.३२; कथा॰ ४८०)।</p>

<p rend="bodytext">‘‘मग्गाधिपती’’ति वा पाठो, तस्स अरियमग्गेन सदेवकस्स लोकस्स अधिपतिभूतो सत्थाति अत्थो दट्ठब्बो। <hi rend="bold">सङ्घस्स दानानि ददाथा</hi>तिआदिना पुनपि दक्खिणेय्येसु दानसंविभागे नियोजेन्ती आह।</p>

<p rend="bodytext" n="749"><hi rend="paranum">७४९</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0178"/> तं दक्खिणेय्यं अरियसङ्घं सरूपतो दस्सेन्ती <hi rend="bold">‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">ये</hi>ति अनियमितनिद्देसो। <hi rend="bold">पुग्गला</hi>ति सत्ता। <hi rend="bold">अट्ठा</hi>ति तेसं गणनपरिच्छेदो। ते हि चत्तारो च पटिपन्‍ना चत्तारो च फले ठिताति अट्ठ होन्ति। <hi rend="bold">सतं पसत्था</hi>ति सप्पुरिसेहि बुद्धपच्‍चेकबुद्धसावकेहि अञ्‍ञेहि च देवमनुस्सेहि पस्सत्था। कस्मा? सहजातसीलादिगुणयोगतो। तेसञ्हि चम्पकबकुलकुसुमादीनं विय सहजातवण्णगन्धादयो सहजातसीलसमाधिआदयो गुणा, तेन ते वण्णगन्धादिसम्पन्‍नानि विय पुप्फानि देवमनुस्सानं सतं पिया मनापा पासंसिया च होन्ति। तेन वुत्तं ‘‘ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था’’ति। ते पन सङ्खेपतो सोतापत्तिमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगं, एवं याव अरहत्तमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगन्ति चत्तारि युगानि होन्ति। तेनाह <hi rend="bold">‘‘चत्तारि एतानि युगानि होन्ति ते दक्खिणेय्या’’</hi>ति। <hi rend="bold">ते</hi>ति पुब्बे अनियमतो उद्दिट्ठानं नियमेत्वा दस्सनं। ते हि सब्बेपि कम्मं कम्मफलञ्‍च सद्दहित्वा दातब्बदेय्यधम्मसङ्खातं दक्खिणं अरहन्तीति दक्खिणेय्या गुणविसेसयोगेन दानस्स महप्फलभावसाधनतो। <hi rend="bold">सुगतस्स सावका</hi>ति सम्मासम्बुद्धस्स <pb ed="P" n="0.0195"/> धम्मसवनन्ते अरियाय जातिया जातताय तं धम्मं सुणन्तीति सावका। <hi rend="bold">एतेसु दिन्‍नानि महप्फलानी</hi>ति एतेसु सुगतस्स सावकेसु अप्पकानिपि दानानि दिन्‍नानि पटिग्गाहकतो दक्खिणाविसुद्धिया महप्फलानि होन्ति। तेनाह भगवा ‘‘यावता, भिक्खवे, सङ्घा वा गणा वा, तथागतसावकसङ्घो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदि (अ॰ नि॰ ४.३४; ५.३२; इतिवु॰ ९०)।</p>

<p rend="bodytext" n="750"><hi rend="paranum">७५०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">चत्तारो</hi> <pb ed="V" n="0.0163"/> <hi rend="bold">च पटिपन्‍ना</hi>तिआदि हेट्ठा वुत्तत्थमेव।</p>

<p rend="bodytext">इध पन आयस्मा अनुरुद्धो अत्तना देवताय च वुत्तमत्थं मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">विहारविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">७. चतुरित्थिविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="M" n="0.0179"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति चतुरित्थिविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति सावत्थियं विहरन्ते आयस्मा महामोग्गल्‍लानो हेट्ठा वुत्तनयेन देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं गतो। सो तत्थ पटिपाटिया ठितेसु चतूसु विमानेसु चतस्सो देवधीतरो पच्‍चेकं अच्छरासहस्सपरिवारा दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तियो दिस्वा ताहि पुब्बे कतकम्मं पुच्छन्तो –</p>

<p rend="bodytext" n="755"><hi rend="paranum">७५५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰…वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाहि गाथाहि पटिपाटिया पुच्छि। तापि तस्स पुच्छानन्तरं पटिपाटिया ब्याकरिंसु। तं दस्सेतुं –</p>

<p rend="bodytext" n="758"><hi rend="paranum">७५८</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰…यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अयं गाथा वुत्ता।</p>

<p rend="bodytext">ता किर कस्सपस्स भगवतो काले एसिकानामके रट्ठे पण्णकते नाम नगरे कुलगेहे निब्बत्ता वयप्पत्ता तस्मिंयेव नगरे पतिकुलं गता समग्गवासं वसन्ति। तासु एका अञ्‍ञतरं पिण्डचारिकं भिक्खुं दिस्वा पसन्‍नचित्ता <pb ed="P" n="0.0196"/> इन्दीवरकलापं अदासि, अपरा अञ्‍ञस्स नीलुप्पलहत्थकं अदासि, अपरा पदुमहत्थकं अदासि, अपरा सुमनमकुळानि अदासि। ता अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्तिंसु, तासं अच्छरासहस्सं परिवारो अहोसि। ता तत्थ यावतायुकं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चुता तस्सेव कम्मस्स <pb ed="V" n="0.0164"/> विपाकावसेसेन अपरापरं तत्थेव संसरन्तियो इमस्मिं बुद्धुप्पादे तत्थेव उप्पन्‍ना वुत्तनयेन आयस्मता महामोग्गल्‍लानेन पुच्छिता। तासु एका अत्तना कतं पुब्बकम्मं थेरस्स कथेन्ती –</p>

<p rend="hangnum" n="759"><hi rend="paranum">७५९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इन्दीवरानं <pb ed="M" n="0.0180"/> हत्थकं अहमदासिं, भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स।</p>

<p rend="gathalast">एसिकानं उण्णतस्मिं, नगरवरे पण्णकते रम्मे॥</p>

<p rend="hangnum" n="760"><hi rend="paranum">७६०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आह। अपरा –</p>

<p rend="hangnum" n="766"><hi rend="paranum">७६६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नीलुप्पलहत्थकं अहमदासिं, भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स।</p>

<p rend="gathalast">एसिकानं उण्णतस्मिं, नगरवरे पण्णकते रम्मे॥</p>

<p rend="bodytext" n="767"><hi rend="paranum">७६७</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आह। अपरा –</p>

<p rend="hangnum" n="773"><hi rend="paranum">७७३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ओदातमूलकं हरितपत्तं, उदकस्मिं सरे जातं अहमदासिं।</p>

<p rend="gatha2">भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स, एसिकानं उण्णतस्मिं।</p>

<p rend="gathalast">नगरवरे पण्णकते रम्मे॥</p>

<p rend="bodytext" n="774"><hi rend="paranum">७७४</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आह। अपरा <pb ed="P" n="0.0197"/> –</p>

<p rend="hangnum" n="780"><hi rend="paranum">७८०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं सुमना सुमनस्स सुमनमकुळानि, दन्तवण्णानि अहमदासिं।</p>

<p rend="gatha2">भिक्खुनो पिण्डाय चरन्तस्स, एसिकानं उण्णतस्मिं।</p>

<p rend="gathalast">नगरवरे पण्णकते रम्मे॥</p>

<p rend="bodytext" n="781"><hi rend="paranum">७८१</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘तेन <pb ed="M" n="0.0181"/> <pb ed="V" n="0.0165"/> मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आह।</p>

<p rend="bodytext" n="759"><hi rend="paranum">७५९</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">इन्दीवरानं हत्थक</hi>न्ति उद्दालकपुप्फहत्थं वातघातकपुप्फकलापं। <hi rend="bold">एसिकान</hi>न्ति एसिकारट्ठस्स। <hi rend="bold">उण्णतस्मिं नगरवरे</hi>ति उण्णते भूमिपदेसे निविट्ठे मेघोदरं लिहन्तेहि विय अच्‍चुग्गतेहि पासादकूटागारादीहि उण्णते उत्तमनगरे। <hi rend="bold">पण्णकते</hi>ति एवंनामके नगरे।</p>

<p rend="bodytext" n="766"><hi rend="paranum">७६६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">नीलुप्पलहत्थक</hi>न्ति कुवलयकलापं।</p>

<p rend="bodytext" n="773"><hi rend="paranum">७७३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ओदातमूलक</hi>न्ति सेतमूलं, भिसमूलानं धवलताय वुत्तं, पदुमकलापं सन्धाय वदति। तेनाह ‘‘हरितपत्त’’न्तिआदि। तत्थ <hi rend="bold">हरितपत्त</hi>न्ति नीलपत्तं। अविजहितमकुळपत्तस्स हि पदुमस्स बाहिरपत्तानि हरितवण्णानि एव होन्ति। <hi rend="bold">उदकस्मिं सरे जात</hi>न्ति सरे उदकम्हि जातं, सरोरुहन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="780"><hi rend="paranum">७८०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुमना</hi>ति एवंनामा। <hi rend="bold">सुमनस्सा</hi>ति सुन्दरचित्तस्स। <hi rend="bold">सुमनमकुळानी</hi>ति जातिसुमनपुप्फमकुळानि। <hi rend="bold">दन्तवण्णानी</hi>ति सज्‍जुकं उल्‍लिखितहत्थिदन्तसदिसवण्णानि।</p>

<p rend="bodytext">एवं ताहि अत्तना कतकम्मे कथिते थेरो तासं अनुपुब्बिं कथं कथेत्वा सच्‍चानि पकासेसि। सच्‍चपरियोसाने सा सब्बापि सहपरिवारा सोतापन्‍ना अहेसुं। थेरो तं पवत्तिं मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा धम्मदेसना महाजनस्स सात्थिका जाताति।</p>

<p rend="centre">चतुरित्थिविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">८. अम्बविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दिब्बं</hi> <pb ed="M" n="0.0182"/> <pb ed="P" n="0.0198"/> <hi rend="bold">ते अम्बवनं रम्म</hi>न्ति अम्बविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन सावत्थियं अञ्‍ञतरा उपासिका आवासदानस्स महप्फलतं महानिसंसतञ्‍च <pb ed="V" n="0.0166"/> सुत्वा छन्दजाता भगवन्तं अभिवादेत्वा एवमाह ‘‘अहं, भन्ते, एकं आवासं कारेतुकामा, इच्छामि तादिसं ओकासं, आचिक्खतू’’ति। भगवा भिक्खू आणापेसि, भिक्खू तस्सा ओकासं दस्सेसुं। सा तत्थ रमणीयं आवासं कारेत्वा तस्स समन्ततो अम्बरुक्खे रोपेसि। सो आवासो समन्ततो अम्बपन्तीहि परिक्खित्तो छायूदकसम्पन्‍नो मुत्ताजालसदिसवालुकाकिण्णपण्डरभूमिभागो अतिविय मनोहरो अहोसि। सा तं विहारं नानावण्णेहि वत्थेहि पुप्फदामगन्धदामादीहि च देवविमानं विय अलङ्करित्वा तेलपदीपं आरोपेत्वा अम्बरुक्खे च अहतेहि वत्थेहि वेठेत्वा सङ्घस्स निय्यादेसि।</p>

<p rend="bodytext">सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, तस्सा महन्तं विमानं पातुरहोसि अम्बवनपरिक्खित्तं। सा तत्थ अच्छरागणपरिवारिता दिब्बसम्पत्तिं अनुभवति। तं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो उपगन्त्वा इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="783"><hi rend="paranum">७८३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दिब्बं ते अम्बवनं रम्मं, पासादेत्थ महल्‍लको।</p>

<p rend="gathalast">नानातूरियसङ्घुट्ठो, अच्छरागणघोसितो॥</p>

<p rend="hangnum" n="784"><hi rend="paranum">७८४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदीपो चेत्थ जलति, निच्‍चं सोवण्णयो महा।</p>

<p rend="gathalast">दुस्सफलेहि रुक्खेहि, समन्ता परिवारितो॥</p>

<p rend="bodytext" n="785"><hi rend="paranum">७८५</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘केन तेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="787"><hi rend="paranum">७८७</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="788"><hi rend="paranum">७८८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं <pb ed="P" n="0.0199"/> मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके।</p>

<p rend="gathalast">विहारं सङ्घस्स कारेसिं, अम्बेहि परिवारितं॥</p>

<p rend="hangnum" n="789"><hi rend="paranum">७८९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘परियोसिते <pb ed="M" n="0.0183"/> विहारे, कारेन्ते निट्ठिते महे।</p>

<p rend="gathalast">अम्बेहि छादयित्वान, कत्वा दुस्समये फले॥</p>

<p rend="hangnum" n="790"><hi rend="paranum">७९०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदीपं तत्थ जालेत्वा, भोजयित्वा गणुत्तमं।</p>

<p rend="gathalast">निय्यादेसिं तं सङ्घस्स, पसन्‍ना सेहि पाणिभि॥</p>

<p rend="hangnum" n="791"><hi rend="paranum">७९१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="V" n="0.0167"/> मे अम्बवनं रम्मं, पासादेत्थ महल्‍लको।</p>

<p rend="gathalast">नानातूरियसङ्घुट्ठो, अच्छरागणघोसितो॥</p>

<p rend="hangnum" n="792"><hi rend="paranum">७९२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पदीपो चेत्थ जलति, निच्‍चं सोवण्णयो महा।</p>

<p rend="gathalast">दुस्सफलेहि रुक्खेहि, समन्ता परिवारितो॥</p>

<p rend="hangnum" n="793"><hi rend="paranum">७९३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">सा देवता ब्याकासि।</p>

<p rend="bodytext" n="783"><hi rend="paranum">७८३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">महल्‍लको</hi>ति महन्तो आयामवित्थारेहि उब्बेधेन च विपुलो, उळारतमोति अत्थो। <hi rend="bold">अच्छरागणघोसितो</hi>ति तं पमोदितुं सङ्गीतिवसेन चेव पियसल्‍लापवसेन च अच्छरासङ्घेन समुग्घोसितो।</p>

<p rend="bodytext" n="784"><hi rend="paranum">७८४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पदीपो चेत्थ जलती</hi>ति सूरियरस्मिसमुज्‍जलकिरणवितानो रतनप्पदीपो च एत्थ एतस्मिं पासादे अभिजलति। <hi rend="bold">दुस्सफलेही</hi>ति दुस्सानि फलानि एतेसन्ति दुस्सफला। तेहि समुग्गिरियमानदिब्बवत्थेहीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="789"><hi rend="paranum">७८९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कारेन्ते निट्ठिते महे</hi>ति कतपरियोसितस्स विहारस्स महे पूजाय करीयमानाय च। <hi rend="bold">कत्वा दुस्समये फले</hi>ति दुस्सेयेव तेसं अम्बानं फलं कत्वा।</p>

<p rend="bodytext" n="790"><hi rend="paranum">७९०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">गणुत्तम</hi>न्ति गणानं उत्तमं भगवतो सावकसङ्घं। <hi rend="bold">निय्यादेसि</hi>न्ति सम्पटिच्छापेसिं, अदासिन्ति अत्थो। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">अम्बविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">९. पीतविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीतवत्थे</hi> <pb ed="M" n="0.0184"/> <pb ed="P" n="0.0200"/> <hi rend="bold">पीतधजे</hi>ति पीतविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवति परिनिब्बुते रञ्‍ञा अजातसत्तुना अत्तना पटिलद्धा भगवतो सरीरधातुयो गहेत्वा थूपे च महे च कते राजगहवासिनी <pb ed="V" n="0.0168"/> अञ्‍ञतरा उपासिका पातोव कतसरीरपटिजग्गना ‘‘सत्थु थूपं पूजेस्सामी’’ति यथालद्धानि चत्तारि कोसातकीपुप्फानि गहेत्वा सद्धावेगेन समुस्साहितमानसा मग्गपरिस्सयं अनुपधारेत्वाव थूपाभिमुखी गच्छति। अथ नं तरुणवच्छा गावी अभिधावन्ती वेगेन आपतित्वा सिङ्गेन पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि। सा तावदेव तावतिंसभवने निब्बत्तन्ती सक्‍कस्स देवरञ्‍ञो उय्यानकीळाय गच्छन्तस्स परिवारभूतानं अड्ढतियानं नाटककोटीनं मज्झे अत्तनो सरीरपभाय ता सब्बा अभिभवन्ती सह रथेन पातुरहोसि। तं दिस्वा सक्‍को देवराजा विम्हितचित्तो अच्छरियब्भुतजातो ‘‘कीदिसेन नु खो ओळारिकेन कम्मुना अयं एदिसिं सुमहतिं देविद्धिमुपागता’’ति तं इमाहि गाथाहि पुच्छि –</p>

<p rend="hangnum" n="795"><hi rend="paranum">७९५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीतवत्थे पीतधजे, पीतालङ्कारभूसिते।</p>

<p rend="gathalast">पीतचन्दनलित्तङ्गे, पीतउप्पलमालिनी॥</p>

<p rend="hangnum" n="796"><hi rend="paranum">७९६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पीतपासादसयने, पीतासने पीतभाजने।</p>

<p rend="gathalast">पीतछत्ते पीतरथे, पीतस्से पीतबीजने॥</p>

<p rend="hangnum" n="797"><hi rend="paranum">७९७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किं कम्ममकरी भद्दे, पुब्बे मानुसके भवे।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext">सापिस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="798"><hi rend="paranum">७९८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कोसातकी नाम लतत्थि भन्ते, तित्तिका अनभिच्छिता।</p>

<p rend="gathalast">तस्सा चत्तारि पुप्फानि, थूपं अभिहरिं अहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="799"><hi rend="paranum">७९९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सत्थु सरीरमुद्दिस्स, विप्पसन्‍नेन चेतसा।</p>

<p rend="gathalast">नास्स मग्गं अवेक्खिस्सं, न तग्गमनसा सती॥</p>

<p rend="hangnum" n="800"><hi rend="paranum">८००</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ततो <pb ed="M" n="0.0185"/> मं अवधी गावी, थूपं अपत्तमानसं।</p>

<p rend="gathalast">तञ्‍चाहं अभिसञ्‍चेय्यं, भिय्यो नून इतो सिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="801"><hi rend="paranum">८०१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तेन <pb ed="P" n="0.0201"/> <pb ed="V" n="0.0169"/> कम्मेन देविन्द, मघवा देवकुञ्‍जर।</p>

<p rend="gathalast">पहाय मानुसं देहं, तव सहब्यमागता’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="795-6"><hi rend="paranum">७९५-६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पीतचन्दनलित्तङ्गे</hi>ति सुवण्णवण्णेन चन्दनेन अनुलित्तसरीरे। <hi rend="bold">पीतपासादसयने</hi>ति सब्बसोवण्णमयेन पासादेन सुवण्णपरिक्खित्तेहि सयनेहि च समन्‍नागते। एवं सब्बत्थ हेट्ठा उपरि च पीतसद्देन सुवण्णमेव गहितन्ति दट्ठब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="798"><hi rend="paranum">७९८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">लतत्थी</hi>ति लता अत्थि। <hi rend="bold">भन्ते</hi>ति सक्‍कं देवराजानं गारवेन आलपति। <hi rend="bold">अनभिच्छिता</hi>ति न अभिकङ्खिता।</p>

<p rend="bodytext" n="799"><hi rend="paranum">७९९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सरीर</hi>न्ति सरीरभूतं धातुं। अवयवे चायं समुदायवोहारो यथा ‘‘पटो डड्ढो, समुद्दो दिट्ठो’’ति च। <hi rend="bold">अस्सा</hi>ति गोरूपस्स। <hi rend="bold">मग्ग</hi>न्ति आगमनमग्गं। <hi rend="bold">न अवेक्खिस्स</hi>न्ति न ओलोकयिं। कस्मा? <hi rend="bold">न तग्गमनसा सती</hi>ति, तस्सं गावियं गतमना ठपितमना न होन्ती, अञ्‍ञदत्थु भगवतो थूपगतमना एव समानाति अत्थो। ‘‘तदङ्गमनसा सती’’ति च पाठो, तदङ्गे तस्स भगवतो धातुया अङ्गे मनो एतिस्साति तदङ्गमनसा। एवंभूता अहं तदा तस्सा मग्गं नावेक्खिस्सन्ति दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext" n="800"><hi rend="paranum">८००</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">थूपं अपत्तमानस</hi>न्ति थूपं चेतियं असम्पत्तअज्झासयं, मनसि भवोति हि मानसो, अज्झासयो मनोरथो। ‘‘थूपं उपगन्त्वा पुप्फेहि पूजेस्सामी’’ति उप्पन्‍नमनोरथस्स असम्पुण्णताय एवं वुत्तं। थूपं चेतियं पन पुप्फेहि पूजनचित्तं सिद्धमेव, येन सा देवलोके उप्पन्‍न। <hi rend="bold">तञ्‍चाहं अभिसञ्‍चेय्य</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0202"/> तञ्‍चे अहं अभिसञ्‍चिनेय्यं, पुप्फपूजनेन हि पुञ्‍ञं अहं थूपं अभिगन्त्वा यथाधिप्पायं पूजनेन सम्मदेव चिनेय्यं उपचिनेय्यन्ति अत्थो। <hi rend="bold">भिय्यो नून इतो सिया</hi>ति इतो यथालद्धसम्पत्तितोपि भिय्यो उपरि उत्तरितरा सम्पत्ति सियाति मञ्‍ञेति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="801"><hi rend="paranum">८०१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">मघवा</hi> <pb ed="M" n="0.0186"/> <hi rend="bold">देवकुञ्‍जरा</hi>ति आलपनं। तत्थ <hi rend="bold">देवकुञ्‍जरा</hi>ति सब्बबलपरक्‍कमादिविसेसेहि देवेसु कुञ्‍जरसदिसो। <hi rend="bold">सहब्य</hi>न्ति सहभावं।</p>

<p rend="hangnum" n="802"><hi rend="paranum">८०२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदं सुत्वा तिदसाधिपति, मघवा देवकुञ्‍जरो।</p>

<p rend="gathalast">तावतिंसे पसादेन्तो, मातलिं एतदब्रवी’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इदं <pb ed="V" n="0.0170"/> धम्मसङ्गाहकवचनं। ततो सक्‍को मातलिपमुखस्स देवगणस्स इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि –</p>

<p rend="hangnum" n="803"><hi rend="paranum">८०३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पस्स मातलि अच्छेरं, चित्तं कम्मफलं इदं।</p>

<p rend="gathalast">अप्पकम्पि कतं देय्यं, पुञ्‍ञं होति महप्फलं॥</p>

<p rend="hangnum" n="804"><hi rend="paranum">८०४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘नत्थि चित्ते पसन्‍नम्हि, अप्पका नाम दक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके॥</p>

<p rend="hangnum" n="805"><hi rend="paranum">८०५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एहि मातलि अम्हेपि, भिय्यो भिय्यो महेमसे।</p>

<p rend="gathalast">तथागतस्स धातुयो, सुखो पुञ्‍ञानमुच्‍चयो॥</p>

<p rend="hangnum" n="806"><hi rend="paranum">८०६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तिट्ठन्ते निब्बुते चापि, समे चित्ते समं फलं।</p>

<p rend="gathalast">चेतोपणिधिहेतुहि, सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="807"><hi rend="paranum">८०७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बहूनं वत अत्थाय, उप्पज्‍जन्ति तथागता।</p>

<p rend="gathalast">यत्थ कारं करित्वान, सग्गं गच्छन्ति दायका’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="802"><hi rend="paranum">८०२</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">पसादेन्तो</hi>ति पसन्‍ने करोन्तो, रतनत्तये सद्धं उप्पादेन्तोति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="803"><hi rend="paranum">८०३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">चित्त</hi>न्ति विचित्तं अचिन्तेय्यं। <hi rend="bold">कम्मफल</hi>न्ति देय्यधम्मस्स अनुळारत्तेपि खेत्तसम्पत्तिया च चित्तसम्पत्तिया च उळारस्स पुञ्‍ञकम्मस्स फलं पस्साति योजना। <hi rend="bold">अप्पकम्पि कतं देय्यं, पुञ्‍ञं होति महप्फल</hi>न्ति एत्थ <hi rend="bold">कत</hi>न्ति कारवसेन सक्‍कारवसेन <pb ed="P" n="0.0203"/> आयतने विनियुत्तं। <hi rend="bold">देय्य</hi>न्ति दातब्बवत्थुं। <hi rend="bold">पुञ्‍ञ</hi>न्ति तथापवत्तं पुञ्‍ञकम्मं।</p>

<p rend="bodytext" n="804"><hi rend="paranum">८०४</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0187"/> यत्थ अप्पकम्पि कतं पुञ्‍ञं महप्फलं होति, तं पाकटं कत्वा दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘नत्थि चित्ते पसन्‍नम्ही’’</hi>ति गाथमाह। तं सुविञ्‍ञेय्यमेव।</p>

<p rend="bodytext" n="805-6"><hi rend="paranum">८०५-६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अम्हेपी</hi>ति मयम्पि। <hi rend="bold">महेमसे</hi>ति महामसे पूजामसे। <hi rend="bold">चेतोपणिधिहेतु ही</hi>ति अत्तनो चित्तस्स सम्मदेव ठपननिमित्तं, अत्तसम्मापणिधानेनाति अत्थो। तेनाह भगवा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘न <pb ed="V" n="0.0171"/> तं मातापिता कयिरा, अञ्‍ञे वापि च ञातका।</p>

<p rend="gathalast">सम्मा पणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति॥ (ध॰ प॰ ४३)।</p>

<p rend="bodytext">एवञ्‍च पन वत्वा सक्‍को देवानमिन्दो उय्यानकीळाय उस्साहं पटिप्पस्सम्भेत्वा ततोव पटिनिवत्तित्वा अत्तना अभिण्हं पूजनेय्यट्ठानभूते चूळामणिचेतिये सत्ताहं पूजं अकासि। अथ अपरेन समयेन देवचारिकं गतस्स आयस्मतो नारदत्थेरस्स तं पवत्तिं गाथाहेव कथेसि, थेरो धम्मसङ्गाहकानं आरोचेसि, ते तथा नं सङ्गहं आरोपेसुन्ति।</p>

<p rend="centre">पीतविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१०. उच्छुविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ओभासयित्वा पथविं सदेवक</hi>न्ति उच्छुविमानं। तं हेट्ठा उच्छुविमानेन पाळितो च अट्ठुप्पत्तितो च सदिसमेव। केवलं तत्थ सस्सु सुणिसं पीठकेन पहरित्वा मारेसि, इध पन लेड्डुनाति अयमेव विसेसो। वत्थुनो पन भिन्‍नत्ता उभयम्पि विसुंयेव सङ्गहं आरुळ्हन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="hangnum" n="808"><hi rend="paranum">८०८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ओभासयित्वा पथविं सदेवकं, अतिरोचसि चन्दिमसूरिया विय।</p>

<p rend="gathalast">सिरिया च वण्णेन यसेन तेजसा, ब्रह्माव देवे तिदसे सहिन्दके॥</p>

<p rend="hangnum" n="809"><hi rend="paranum">८०९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पुच्छामि <pb ed="M" n="0.0188"/> <pb ed="P" n="0.0204"/> तं उप्पलमालधारिनी, आवेळिनी कञ्‍चनसन्‍निभत्तचे।</p>

<p rend="gathalast">अलङ्कते उत्तमवत्थधारिनी, का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं॥</p>

<p rend="hangnum" n="810"><hi rend="paranum">८१०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘किं त्वं पुरे कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूता पुरिमाय जातिया।</p>

<p rend="gatha2">दानं सुचिण्णं अथ सीलसञ्‍ञमं, केनुपपन्‍ना सुगतिं यसस्सिनी।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">आयस्मा महामोग्गल्‍लानत्थेरो पुच्छि। ततो देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="811"><hi rend="paranum">८११</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदानि <pb ed="V" n="0.0172"/> भन्ते इममेव गामं, पिण्डाय अम्हाकं घरं उपागमि।</p>

<p rend="gathalast">ततो ते उच्छुस्स अदासिं खण्डिकं, पसन्‍नचित्ता अतुलाय पीतिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="812"><hi rend="paranum">८१२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सस्सु च पच्छा अनुयुञ्‍जते ममं, कहं नु उच्छुं वधुके अवाकिरि।</p>

<p rend="gathalast">न छड्डितं नो पन खादितं मया, सन्तस्स भिक्खुस्स सयं अदासहं॥</p>

<p rend="hangnum" n="813"><hi rend="paranum">८१३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘‘तुय्हं न्विदं इस्सरियं अथो मम’, इतिस्सा सस्सु परिभासते ममं।</p>

<p rend="gathalast">लेड्डुं गहेत्वा पहारं अदासि मे, ततो चुता कालकताम्हि देवता॥</p>

<p rend="hangnum" n="814"><hi rend="paranum">८१४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्‍च कम्मं अनुभोमि अत्तना।</p>

<p rend="gathalast">देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="815"><hi rend="paranum">८१५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तदेव <pb ed="M" n="0.0189"/> कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्‍च कम्मं अनुभोमि अत्तना।</p>

<p rend="gathalast">देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, समप्पिता कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="816"><hi rend="paranum">८१६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं पुञ्‍ञफलं अनप्पकं, महाविपाका मम उच्छुदक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्‍चहि॥</p>

<p rend="hangnum" n="817"><hi rend="paranum">८१७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एतादिसं <pb ed="P" n="0.0205"/> पुञ्‍ञफलं अनप्पकं, महाजुतिका मम उच्छुदक्खिणा।</p>

<p rend="gathalast">देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, सहस्सनेत्तोरिव नन्दने वने॥</p>

<p rend="hangnum" n="818"><hi rend="paranum">८१८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तुवञ्‍च भन्ते अनुकम्पकं विदुं, उपेच्‍च वन्दिं कुसलञ्‍च पुच्छिसं।</p>

<p rend="gathalast">ततो ते उच्छुस्स अदासिं खण्डिकं, पसन्‍नचित्ता अतुलाय पीतिया’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">सेसं वुत्तसदिसमेवाति।</p>

<p rend="centre">उच्छुविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">११. वन्दनविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="V" n="0.0173"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति वन्दनविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन समयेन सम्बहुला भिक्खू अञ्‍ञतरस्मिं गामकावासे वस्सं वसित्वा वुत्थवस्सा पवारेत्वा सेनासनं पटिसामेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थिं उद्दिस्स भगवन्तं दस्सनत्थाय गच्छन्ता अञ्‍ञतरस्स गामस्स मज्झेन अतिक्‍कमन्ति। तत्थ अञ्‍ञतरा इत्थी ते भिक्खू दिस्वा पसन्‍नचित्ता सञ्‍जातगारवबहुमाना पञ्‍चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सिरस्मिं अञ्‍जलिं पग्गय्ह याव दस्सनूपचारा पसादसोम्मानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकेन्ती अट्ठासि <pb ed="M" n="0.0190"/>। सा अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति। अथ नं तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तिं आयस्मा महामोग्गल्‍लानो इमाहि गाथाहि पटिपुच्छि –</p>

<p rend="bodytext" n="819"><hi rend="paranum">८१९</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘अभिक्‍कन्तेन वण्णेन…पे॰…वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="822"><hi rend="paranum">८२२</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘सा देवता अत्तमना…पे॰… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’॥</p>

<p rend="hangnum" n="823"><hi rend="paranum">८२३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, दिस्वान समणे सीलवन्ते।</p>

<p rend="gathalast">पादानि <pb ed="P" n="0.0206"/> वन्दित्वा मनं पसादयिं, वित्ता चहं अञ्‍जलिकं अकासिं॥</p>

<p rend="hangnum" n="824"><hi rend="paranum">८२४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे॰…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति॥ –</p>

<p rend="unindented">इमाहि गाथाहि ब्याकासि।</p>

<p rend="bodytext" n="823"><hi rend="paranum">८२३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">समणे</hi>ति समितपापे। <hi rend="bold">सीलवन्ते</hi>ति सीलगुणयुत्ते। <hi rend="bold">मनं पसादयि</hi>न्ति ‘‘साधुरूपा वतिमे अय्या धम्मचारिनो समचारिनो ब्रह्मचारिनो’’ति तेसं गुणे आरब्भ चित्तं पसादेसिं। <hi rend="bold">वित्ता चहं अञ्‍जलिकं अकासि</hi>न्ति तुट्ठा सोमनस्सजाता अहं वन्दिं। पेसलानं भिक्खूनं पसादविकसितानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा दस्सनमत्तम्पि इमेसं सत्तानं बहूपकारं, पगेव वन्दनाति। तेनाह <hi rend="bold">‘‘तेन मेतादिसो वण्णो’’</hi>तिआदि। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="centre">वन्दनविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१२. रज्‍जुमालाविमानवण्णना</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिक्‍कन्तेन</hi> <pb ed="V" n="0.0174"/> <hi rend="bold">वण्णेना</hi>ति रज्‍जुमालाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन गयागामके अञ्‍ञतरस्स ब्राह्मणस्स धीता तस्मिंयेव गामे एकस्स ब्राह्मणकुमारस्स दिन्‍ना पतिकुलं गता, तस्मिं गेहे इस्सरियं वत्तेन्ती तिट्ठति। सा <pb ed="M" n="0.0191"/> तस्मिं गेहे दासिया धीतरं दिस्वा न सहति। दिट्ठकालतो पट्ठाय कोधेन तटतटायमाना अक्‍कोसति परिभासति, खटकञ्‍चस्सा देति। यदा पन सा वयप्पत्तिया किच्‍चसमत्था जाता, तदा नं जण्णुकप्परमुट्ठीहि पहरतेव यथा तं पुरिमजातीसु बद्धाघाता।</p>

<p rend="bodytext">सा किर दासी कस्सपदसबलस्स काले तस्सा सामिनी अहोसि, इतरा दासी। सा तं लेड्डुदण्डादीहि मुट्ठिआदीहि <pb ed="P" n="0.0207"/> च अभिण्हं अभिहनति। सा तेन निब्बिन्‍ना यथाबलं दानादीनि पुञ्‍ञानि कत्वा ‘‘अनागते अहं सामिनी हुत्वा इमिस्सा उपरि इस्सरियं वत्तेय्य’’न्ति पत्थनं ठपेसि। अथ सा दासी ततो चुता अपरापरं संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे वुत्तनयेन गयागामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा पतिकुलं गता, इतरापि तस्सा दासी अहोसि। एवं बद्धाघातताय सा तं विहेठेति।</p>

<p rend="bodytext">एवं विहेठेन्ती अकारणेनेव केसेसु गहेत्वा हत्थेहि च पादेहि च सुहतं हनि। सा न्हापितसालं गन्त्वा खुरमुण्डं कारेत्वा अगमासि। सामिनी ‘‘किं जे दुट्ठदासि मुण्डनमत्तेन तव विप्पमोक्खो’’ति रज्‍जुं सीसे बन्धित्वा तत्थ नं गहेत्वा ओणमेत्वा घातेति, तस्सा तञ्‍च रज्‍जुं अपनेतुं न देति। ततो पट्ठाय दासिया ‘‘रज्‍जुमाला’’ति नामं अहोसि।</p>

<p rend="bodytext">अथेकदिवसं सत्था पच्‍चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो रज्‍जुमालाय सोतापत्तिफलूपनिस्सयं, तस्सा च ब्राह्मणिया सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठानं दिस्वा अरञ्‍ञं पविसित्वा अञ्‍ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विस्सज्‍जेन्तो। रज्‍जुमालापि खो दिवसे दिवसे ताय तथा विहेठियमाना ‘‘किं मे इमिना दुज्‍जीवितेना’’ति निब्बिन्‍नरूपा जीविते मरितुकामा घटं गहेत्वा उदकतित्थं गच्छन्ती विय गेहतो निक्खन्ता अनुक्‍कमेन वनं पविसित्वा भगवतो निसिन्‍नरुक्खस्स अविदूरे अञ्‍ञतरस्स रुक्खस्स साखाय रज्‍जुं बन्धित्वा पासं कत्वा उब्बन्धितुकामा इतो चितो च ओलोकेन्ती अद्दस भगवन्तं तत्थ निसिन्‍नं पासादिकं पसादनीयं उत्तमदमथसमथमनुप्पत्तं छब्बण्णबुद्धरस्मियो <pb ed="V" n="0.0175"/> विस्सज्‍जेन्तं। दिस्वा बुद्धगारवेन आकड्ढियमानहदया <pb ed="M" n="0.0192"/> ‘‘किं नु खो भगवा मादिसानम्पि <pb ed="P" n="0.0208"/> धम्मं देसेति, यमहं सुत्वा इतो दुज्‍जीविततो मुच्‍चेय्य’’न्ति चिन्तेसि।</p>

<p rend="bodytext">अथ भगवा तस्सा चित्ताचारं ओलोकेत्वा ‘‘रज्‍जुमाले’’ति आह। सा तं सुत्वा अमतेन विय अभिसित्ता पीतिया निरन्तरं फुट्ठा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि। तस्सा भगवा अनुपुब्बिकथानुपुब्बकं चतुसच्‍चकथं कथेसि, सा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। सत्था ‘‘वट्टति एत्तको रज्‍जुमालाय अनुग्गहो, इदानेसा केनचि अप्पधंसिया जाता’’ति अरञ्‍ञतो निक्खमित्वा गामस्स अविदूरे अञ्‍ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि। रज्‍जुमालापि अत्तानं विनिपातेतुं अभब्बताय खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्‍नताय च ‘‘ब्राह्मणी मं हनतु वा विहेठेतु वा यं वा तं वा करोतू’’ति घटेन उदकं गहेत्वा गेहं अगमासि। सामिको गेहद्वारे ठितो तं दिस्वा ‘‘त्वं अज्‍ज उदकतित्थं गता चिरायित्वा आगता, मुखवण्णो च ते अतिविय विप्पसन्‍नो, त्वञ्‍च अञ्‍ञेन आकारेन उपट्ठासि, किं एत’’न्ति पुच्छि। सा तस्स तं पवत्तिं आचिक्खि।</p>

<p rend="bodytext">ब्राह्मणो तस्सा वचनं सुत्वा तुस्सित्वा गेहं गन्त्वा रज्‍जुमालाय उपरि ‘‘तया न किञ्‍चि कातब्ब’’न्ति सुणिसाय वत्वा तुट्ठमानसो सीघतरं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा सादरेन कतपटिसन्थारो सत्थारं निमन्तेत्वा अत्तनो गेहं आनेत्वा पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं उपसङ्कमित्वा एकमन्तं निसीदि, सुणिसापिस्स उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि। गयागामवासिनोपि ब्राह्मणगहपतिका तं पवत्तिं सुत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अप्पेकच्‍चे अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्‍चे सम्मोदनीयं कत्वा एकमन्तं निसीदिंसु।</p>

<p rend="bodytext">सत्था रज्‍जुमालाय तस्सा च ब्राह्मणिया पुरिमजातीसु कतकम्मं वित्थारतो कथेत्वा सम्पत्तपरिसाय अनुरूपं धम्मं देसेसि <pb ed="P" n="0.0209"/>। तं सुत्वा ब्राह्मणी च महाजनो च तत्थ सन्‍निपतितो सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठहि। सत्था आसना उट्ठहित्वा सावत्थिमेव अगमासि। ब्राह्मणो रज्‍जुमालं धीतुट्ठाने ठपेसि। तस्स सुणिसा रज्‍जुमालं पियचक्खूहि ओलोकेन्ती यावजीवं मनापेनेव सिनेहेन परिहरि। रज्‍जुमाला अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्‍चस्सा परिवारो <pb ed="M" n="0.0193"/> अहोसि। सा सट्ठिसकटभारप्पमाणेहि दिब्बाभरणेहि पटिमण्डितत्तभावा अच्छरासहस्सपरिवुत्ता नन्दनवनादीसु महतिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमाना पमुदितमना विचरति। अथायस्मा महामोग्गल्‍लानो देवचारिकं गतो तं महन्तेन दिब्बानुभावेन महतिया देविद्धिया विज्‍जोतमानं दिस्वा ताय कतकम्मं इमाहि गाथाहि पुच्छि।</p>

<p rend="hangnum" n="826"><hi rend="paranum">८२६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अभिक्‍कन्तेन <pb ed="V" n="0.0176"/> वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।</p>

<p rend="gathalast">हत्थे पादे च विग्गय्ह, नच्‍चसि सुप्पवादिते॥</p>

<p rend="hangnum" n="827"><hi rend="paranum">८२७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="828"><hi rend="paranum">८२८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा ते नच्‍चमानाय, अङ्गमङ्गेहि सब्बसो।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बा गन्धा पवायन्ति, सुचिगन्धा मनोरमा॥</p>

<p rend="hangnum" n="829"><hi rend="paranum">८२९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘विवत्तमाना कायेन, या वेणीसु पिळन्धना।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="830"><hi rend="paranum">८३०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘वटंसका वातधुता, वातेन सम्पकम्पिता।</p>

<p rend="gathalast">तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्‍चङ्गिके यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="831"><hi rend="paranum">८३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘यापि ते सिरस्मिं माला, सुचिगन्धा मनोरमा।</p>

<p rend="gathalast">वाति गन्धो दिसा सब्बा, रुक्खो मञ्‍जूसको यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="832"><hi rend="paranum">८३२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘घायसे तं सुचिगन्धं, रूपं पस्ससि अमानुसं।</p>

<p rend="gathalast">देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="826"><hi rend="paranum">८२६</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">हत्थे पादे च विग्गय्हा</hi>ति हत्थे च पादे च विविधेहि आकारेहि गहेत्वा, पुप्फमुट्ठिपुप्फञ्‍जलिआदिभेदस्स साखाभिनयस्स दस्सनवसेन विविधेहि आकारेहि हत्थे, च, समपादादीनम्पि ठानविसेसानं दस्सनवसेन विविधेहि आकारेहि पादे च उपादियित्वाति अत्थो। च-सद्देन <pb ed="P" n="0.0210"/> साखाभिनयं सङ्गण्हाति। <hi rend="bold">नच्‍चसी</hi>ति नटसि। <hi rend="bold">या त्व</hi>न्ति या वुत्तनयवसेन नच्‍चं करोसीति अत्थो। <hi rend="bold">सुप्पवादिते</hi>ति सुन्दरे पवज्‍जने सति तव नच्‍चस्स अनुरूपवसेन वीणावंसमुदिङ्गताळादिके वादियमाने, पञ्‍चङ्गिके तूरिये पग्गय्हमानेति अत्थो। सेसं हेट्ठाविमाने वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="M" n="0.0194"/> थेरेन पुच्छिता सा देवता अत्तनो पुरिमजातिआदिं इमाहि गाथाहि ब्याकासि –</p>

<p rend="hangnum" n="833"><hi rend="paranum">८३३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दासी <pb ed="V" n="0.0177"/> अहं पुरे आसिं, गयायं ब्राह्मणस्सहं।</p>

<p rend="gathalast">अप्पपुञ्‍ञा अलक्खिका, रज्‍जुमालाति मं विदुं॥</p>

<p rend="hangnum" n="834"><hi rend="paranum">८३४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अक्‍कोसानं वधानञ्‍च, तज्‍जनाय च उग्गता।</p>

<p rend="gathalast">कुटं गहेत्वा निक्खम्म, अगञ्छिं उदहारिया॥</p>

<p rend="hangnum" n="835"><hi rend="paranum">८३५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘विपथे कुटं निक्खिपित्वा, वनसण्डं उपागमिं।</p>

<p rend="gathalast">‘इधेवाहं मरिस्सामि, को अत्थो जीवितेन मे’॥</p>

<p rend="hangnum" n="836"><hi rend="paranum">८३६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘दळ्हं पासं करित्वान, आसुम्भित्वान पादपे।</p>

<p rend="gathalast">ततो दिसा विलोकेसिं, ‘को नु खो वनमस्सितो’॥</p>

<p rend="hangnum" n="837"><hi rend="paranum">८३७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, सब्बलोकहितं मुनिं।</p>

<p rend="gathalast">निसिन्‍नं रुक्खमूलस्मिं, झायन्तं अकुतोभयं॥</p>

<p rend="hangnum" n="838"><hi rend="paranum">८३८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘तस्सा मे अहु संवेगो, अब्भुतो लोमहंसनो।</p>

<p rend="gathalast">‘को नु खो वनमस्सितो, मनुस्सो उदाहु देवता’॥</p>

<p rend="hangnum" n="839"><hi rend="paranum">८३९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पासादिकं पसादनीयं, वना निब्बनमागतं।</p>

<p rend="gathalast">दिस्वा मनो मे पसीदि, नायं यादिसकीदिसो॥</p>

<p rend="hangnum" n="840"><hi rend="paranum">८४०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘गुत्तिन्द्रियो झानरतो, अबहिग्गतमानसो।</p>

<p rend="gathalast">हितो सब्बस्स लोकस्स, बुद्धो अयं भविस्सति॥</p>

<p rend="hangnum" n="841"><hi rend="paranum">८४१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘भयभेरवो दुरासदो, सीहोव गुहमस्सितो।</p>

<p rend="gathalast">दुल्‍लभायं दस्सनाय, पुप्फं ओदुम्बरं यथा॥</p>

<p rend="hangnum" n="842"><hi rend="paranum">८४२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सो <pb ed="P" n="0.0211"/> मं मुदूहि वाचाहि, आलपित्वा तथागतो।</p>

<p rend="gathalast">रज्‍जुमालेति मंवोच, सरणं गच्छ तथागतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="843"><hi rend="paranum">८४३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘ताहं <pb ed="M" n="0.0195"/> <pb ed="V" n="0.0178"/> गिरं सुणित्वान, नेलं अत्थवतिं सुचिं।</p>

<p rend="gathalast">सण्हं मुदुञ्‍च वग्गुञ्‍च, सब्बसोकापनूदनं॥</p>

<p rend="hangnum" n="844"><hi rend="paranum">८४४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘कल्‍लचित्तञ्‍च मं ञत्वा, पसन्‍नं सुद्धमानसं।</p>

<p rend="gathalast">हितो सब्बस्स लोकस्स, अनुसासि तथागतो॥</p>

<p rend="hangnum" n="845"><hi rend="paranum">८४५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘इदं दुक्खन्ति मंवोच, अयं दुक्खस्स सम्भवो।</p>

<p rend="gathalast">दुक्खनिरोधो मग्गो च, अञ्‍जसो अमतोगधो॥</p>

<p rend="hangnum" n="846"><hi rend="paranum">८४६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अनुकम्पकस्स कुसलस्स, ओवादम्हि अहं ठिता।</p>

<p rend="gathalast">अज्झगा अमतं सन्तिं, निब्बानं पदमच्‍चुतं॥</p>

<p rend="hangnum" n="847"><hi rend="paranum">८४७</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहं अवट्ठितापेमा, दस्सने अविकम्पिनी।</p>

<p rend="gathalast">मूलजाताय सद्धाय, धीता बुद्धस्स ओरसा॥</p>

<p rend="hangnum" n="848"><hi rend="paranum">८४८</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘साहं रमामि कीळामि, मोदामि अकुतोभया।</p>

<p rend="gathalast">दिब्बमालं धारयामि, पिवामि मधुमद्दवं॥</p>

<p rend="hangnum" n="849"><hi rend="paranum">८४९</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे।</p>

<p rend="gathalast">आळम्बो गग्गरो भीमो, साधुवादी च संसयो॥</p>

<p rend="hangnum" n="850"><hi rend="paranum">८५०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘पोक्खरो च सुफस्सो च, विणामोक्खा च नारियो।</p>

<p rend="gathalast">नन्दा चेव सुनन्दा च, सोणदिन्‍ना सुचिम्हिता॥</p>

<p rend="hangnum" n="851"><hi rend="paranum">८५१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘अलम्बुसा मिस्सकेसी च, पुण्डरीकातिदारुणी।</p>

<p rend="gathalast">एणीफस्सा सुफस्सा च, सुभद्दा मुदुवादिनी॥</p>

<p rend="hangnum" n="852"><hi rend="paranum">८५२</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘एता चञ्‍ञा च सेय्यासे, अच्छरानं पबोधिका।</p>

<p rend="gathalast">ता मं कालेनुपागन्त्वा, अभिभासन्ति देवता॥</p>

<p rend="hangnum" n="853"><hi rend="paranum">८५३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘हन्द नच्‍चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे।</p>

<p rend="gathalast">नयिदं अकतपुञ्‍ञानं, कतपुञ्‍ञानमेविदं॥</p>

<p rend="hangnum" n="854"><hi rend="paranum">८५४</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘असोकं <pb ed="M" n="0.0196"/> <pb ed="V" n="0.0179"/> नन्दनं रम्मं, तिदसानं महावनं।</p>

<p rend="gathalast">सुखं अकतपुञ्‍ञानं, इध नत्थि परत्थ च॥</p>

<p rend="hangnum" n="855"><hi rend="paranum">८५५</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘सुखञ्‍च कतपुञ्‍ञानं, इध चेव परत्थ च।</p>

<p rend="gatha1">तेसं <pb ed="P" n="0.0212"/> सहब्यकामानं, कत्तब्बं कुसलं बहुं।</p>

<p rend="gathalast">कतपुञ्‍ञा हि मोदन्ति, सग्गे भोगसमङ्गिनो॥</p>

<p rend="hangnum" n="856"><hi rend="paranum">८५६</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘बहूनं वत अत्थाय, उप्पज्‍जन्ति तथागता।</p>

<p rend="gatha2">दक्खिणेय्या मनुस्सानं, पुञ्‍ञक्खेत्तानमाकरा।</p>

<p rend="gathalast">यत्थ कारं करित्वान, सग्गे मोदन्ति दायका’’ति॥</p>

<p rend="bodytext" n="833"><hi rend="paranum">८३३</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">दासी अहं पुरे आसि</hi>न्ति पुरे पुरिमजातियं अहं अन्तोजाता दासी अहोसिं। तत्थ कस्साति आह <hi rend="bold">‘‘गयायं ब्राह्मणस्सह’’</hi>न्ति, गयानामके गामे अञ्‍ञतरस्स ब्राह्मणस्स। <hi rend="bold">ह</hi>न्ति निपातमत्तं। <hi rend="bold">अप्पपुञ्‍ञा</hi>ति मन्दभाग्या अपुञ्‍ञा। <hi rend="bold">अलक्खिका</hi>ति निस्सिरिका कालकण्णी। <hi rend="bold">रज्‍जुमालाति मं विदु</hi>न्ति, केसे गहेत्वा आकड्ढनपरिकड्ढनदुक्खेन मुण्डके कते पुनपि तदत्थमेव सीसे दळ्हं बन्धित्वा ठपितरज्‍जुकुण्डलकवसेन ‘‘रज्‍जुमाला’’ति मं मनुस्सा जानिंसु।</p>

<p rend="bodytext" n="834"><hi rend="paranum">८३४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">वधान</hi>न्ति ताळनानं। <hi rend="bold">तज्‍जनाया</hi>ति भयसंतज्‍जनेन। <hi rend="bold">उग्गता</hi>ति उग्गताय दोमनस्सुप्पत्तिया। <hi rend="bold">उदहारिया</hi>ति उदकहारिका, उदकं आहरन्ती विय हुत्वाति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="835"><hi rend="paranum">८३५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विपथे</hi>ति अपथे, मग्गतो अपक्‍कमित्वाति अत्थो। <hi rend="bold">क्‍वत्थो</hi>ति को अत्थो। सोयेव वा पाठो।</p>

<p rend="bodytext" n="836"><hi rend="paranum">८३६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दळ्हं पासं करित्वाना</hi>ति बन्धनपासं थिरं अच्छिज्‍जनकं कत्वा। <hi rend="bold">आसुम्भित्वान पादपे</hi>ति विटपे लग्गनवसेन पादपे रुक्खे खिपित्वा। <hi rend="bold">ततो दिसा विलोकेसिं, को नु खो वनमस्सितो</hi>ति इमं वनं पविसनवसेन अस्सितो नु खो कोचि अत्थि, यतो मे मरणन्तरायो सियाति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext" n="837"><hi rend="paranum">८३७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सम्बुद्ध</hi>न्तिआदि <pb ed="M" n="0.0197"/> तदा तस्सा तादिसे निच्छये असतिपि सभाववसेन वुत्तं। तस्सत्थो <pb ed="V" n="0.0180"/> – सयमेव सम्मदेव च सब्बस्सापि बुज्झितब्बस्स बुद्धत्ता <hi rend="bold">सम्बुद्धं,</hi> महाकरुणायोगेन हीनादिभेदभिन्‍नस्स सब्बस्सापि लोकस्स एकन्तहितत्ता <hi rend="bold">सब्बलोकहितं,</hi> उभयलोकं <pb ed="P" n="0.0213"/> मुननतो <hi rend="bold">मुनिं,</hi> निसज्‍जावसेन किलेसाभिसङ्खारेहि ठाना चावनाभावेन च <hi rend="bold">निसिन्‍नं,</hi> आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन च <hi rend="bold">झायन्तं,</hi> बोधिमूलेयेव भयहेतूनं समुच्छिन्‍नत्ता कुतोचिपि भयाभावतो <hi rend="bold">अकुतोभय</hi>न्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="838"><hi rend="paranum">८३८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">संवेगो</hi> नाम सहोत्तप्पं ञाणं, सो तस्सा भगवतो दस्सनेन उप्पज्‍जि। तेनाह <hi rend="bold">‘‘तस्सा मे अहु संवेगो’’</hi>ति।</p>

<p rend="bodytext" n="839"><hi rend="paranum">८३९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पासादिक</hi>न्ति पसादावहं, द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतिअनुब्यञ्‍जनब्यामप्पभाकेतुमालालङ्कताय समन्तपासादिकाय अत्तनो सरीरसोभासम्पत्तिया रूपकायदस्सनब्यावटस्स जनस्स साधुभावतो पसादसंवड्ढनन्ति अत्थो। <hi rend="bold">पसादनीय</hi>न्ति दसबल-चतुवेसारज्‍जछअसाधारणञाण-अट्ठारसावेणिक-बुद्धधम्मपभुतिअपरिमाणगुणसमन्‍नागताय धम्मकायसम्पत्तिया सरिक्खकजनस्स पसीदितब्बयुत्तं, पासादिकन्ति अत्थो। <hi rend="bold">वना</hi>ति किलेसवनतो अपक्‍कमित्वा। <hi rend="bold">निब्बनमागत</hi>न्ति नित्तण्हभावं निब्बानमेव उपगतं अधिगतं। <hi rend="bold">यादिसकीदिसो</hi>ति यो वा सो वा, पचुरजनोति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="840-41"><hi rend="paranum">८४०-४१</hi><hi rend="dot">.</hi> मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं अग्गमग्गगोपनाय गोपितत्ता <hi rend="bold">गुत्तिन्द्रियो</hi>। अग्गफलज्झानाभिरतिया <hi rend="bold">झानरतो</hi>। ततो एव बहिभूतेहि रूपादिआरम्मणेहि अपक्‍कमित्वा विसयज्झत्ते निब्बाने च ओगाळ्हचित्तताय <hi rend="bold">अबहिग्गतमानसो</hi>। मिच्छागाहमोचनभयेन विपल्‍लासवन्तेहि मिच्छादिट्ठिकेहि भायितब्बतो तेसञ्‍च भयजननतो <hi rend="bold">भयभेरवो</hi>। पयोगासयविपन्‍नेहि अनुपगमनीयतो च केनचिपि अनासादनीयतो च <hi rend="bold">दुरासदो। दुल्‍लभाय</hi>न्ति दुल्‍लभो अयं। <hi rend="bold">दस्सनाया</hi>ति दट्ठुम्पि। <hi rend="bold">पुप्फं ओदुम्बरं यथा</hi>ति यथा नाम उदुम्बरे भवं पुप्फं दुल्‍लभदस्सनं, कदाचिदेव भवेय्य, न वा भवेय्य, एवं ईदिसस्स उत्तमपुग्गलस्साति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="842"><hi rend="paranum">८४२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सो</hi> <pb ed="M" n="0.0198"/> <hi rend="bold">तथागतो मुदूहि वाचाहि</hi> सण्हाय वाचाय <hi rend="bold">‘‘रज्‍जुमाले’’ति</hi> <pb ed="P" n="0.0214"/> <hi rend="bold">मं आलपित्वा</hi> आमन्तेत्वा <hi rend="bold">सरणं गच्छ तथागत</hi>न्ति ‘‘तथा आगतो’’तिआदिना <hi rend="bold">तथागतं</hi> सम्मासम्बुद्धं <hi rend="bold">सरणं गच्छा</hi>ति <hi rend="bold">मं अवोच</hi> अभासीति योजना।</p>

<p rend="bodytext" n="843-4"><hi rend="paranum">८४३-४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">ताह</hi>न्ति तं अहं। <hi rend="bold">गिर</hi>न्ति वाचं। <hi rend="bold">नेल</hi>न्ति निद्दोसं। <hi rend="bold">अत्थवति</hi>न्ति अत्थयुत्तं सात्थं <pb ed="V" n="0.0181"/>, एकन्तहितं वा। वचीसोचेय्यताय <hi rend="bold">सुचिं</hi>। अकक्खळताय <hi rend="bold">सण्हं</hi>। वेनेय्यानं मुदुभावकरत्ता <hi rend="bold">मुदु</hi>। सवनीयभावेन <hi rend="bold">वग्गुं। सब्बसोकापनूदन</hi>न्ति ञातिब्यसनादिवसेन उप्पज्‍जनकस्स सब्बस्सापि सोकस्स विनोदनं गिरं सुत्वान पसन्‍नचित्ता अहोसिन्ति सम्बन्धो। सब्बमेतं दानकथं आदिं कत्वा उस्सक्‍कित्वा नेक्खम्मे आनिसंसं विभावनवसेन पवत्तितं भगवतो अनुपुब्बिकथं सन्धाय वदति। तेनेवाह <hi rend="bold">‘‘कल्‍लचित्तञ्‍च मं ञत्वा’’</hi>तिआदि।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">कल्‍लचित्त</hi>न्ति कम्मनियचित्तं, हेट्ठा पवत्तितदेसनाय अस्सद्धियादीनं चित्तदोसानं विगतत्ता उपरिदेसनाय भाजनभावूपगमनेन कम्मक्खमचित्तं, भावनाकम्मस्स योग्गचित्तन्ति अत्थो। तेनेवाह <hi rend="bold">‘‘पसन्‍नं सुद्धमानस’’</hi>न्ति। तत्थ <hi rend="bold">‘‘पसन्‍न’’</hi>न्ति इमिना अस्सद्धियापगममाह, <hi rend="bold">‘‘सुद्धमानस’’</hi>न्ति इमिना कामच्छन्दादिअपगमनेन मुदुचित्ततं उदग्गचित्ततञ्‍च दस्सेति। <hi rend="bold">अनुसासी</hi>ति ओवदि, सामुक्‍कंसिकाय धम्मदेसनाय सह उपायेन पवत्तिनिवत्तियो उपदिसीति अत्थो। तेनेवाह <hi rend="bold">‘‘इदं दुक्ख’’</hi>न्तिआदि। अनुसासिताकारदस्सनञ्हेतं।</p>

<p rend="bodytext" n="845"><hi rend="paranum">८४५</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <hi rend="bold">इदं दुक्खन्ति मंवोचा</hi>ति इदं तण्हावज्‍जं तेभूमकं धम्मजातं बाधकसभावत्ता कुच्छिकं <pb ed="P" n="0.0215"/> हुत्वा तुच्छसभावत्ता तथत्ता च दुक्खं अरियसच्‍चन्ति मय्हं अभासि। <hi rend="bold">अयं दुक्खस्स सम्भवो</hi>ति अयं आमतण्हादिभेदा तण्हा यथावुत्तस्स दुक्खस्स सम्भवो पभवो उप्पत्ति हेतु समुदयो अरियसच्‍चन्ति। <hi rend="bold">दुक्खनिरोधो</hi>ति दुक्खस्स सन्तिभावो असङ्खतधातु निरोधो अरियसच्‍चन्ति। अन्तद्वयस्स परिवज्‍जनतो <hi rend="bold">अञ्‍जसो</hi> निब्बानगामिनिपटिपदाभावतो <hi rend="bold">अमतोगधो</hi> मग्गो अरियसच्‍चन्ति मं अवोचाति सम्बन्धो।</p>

<p rend="bodytext" n="846"><hi rend="paranum">८४६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कुसलस्सा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0199"/> ओवाददाने वेनेय्यदमने छेकस्स, अप्पमादपटिपत्तिया वा मत्थकप्पत्तिया अनवज्‍जस्स। <hi rend="bold">ओवादम्हि अहं ठिता</hi>ति यथावुत्ते ओवादे अनुसिट्ठियं सिक्खात्तयपारिपूरिया सच्‍चपटिवेधेन अहं पतिट्ठिता। तेनाह <hi rend="bold">‘‘अज्झगा अमतं सन्तिं, निब्बानं पदमच्‍चुत’’</hi>न्ति, इदं ओवादे पतिट्ठानस्स कारणवचनं। या निच्‍चताय मरणाभावतो <hi rend="bold">अमतं,</hi> सब्बदुक्खवूपसमताय <hi rend="bold">सन्तिं,</hi> अधिगतानं अचवनहेतुताय <hi rend="bold">अच्‍चुतं निब्बानं पदं अज्झगा</hi> अधिगञ्छि, सा एकंसेन सत्थु ओवादे पतिट्ठिता नामाति।</p>

<p rend="bodytext" n="847"><hi rend="paranum">८४७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अवट्ठितापेमा</hi>ति दळ्हभत्ती रतनत्तये निच्‍चलपसादसिनेहा। कस्मा? यस्मा <hi rend="bold">दस्सने अविकम्पिनी,</hi> ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्‍नो सङ्घो’’ति एतस्मिं सम्मादस्सने अचला केनचि अचालनीया। केन पनेतं अविकम्पनन्ति आह <hi rend="bold">‘‘मूलजाताय</hi> <pb ed="V" n="0.0182"/> <hi rend="bold">सद्धाया’’</hi>ति। अयं ‘‘इतिपि सो भगवा अरह’’न्तिआदिना (म॰ नि॰ १.७४; सं॰ नि॰ ५.९९७; अ॰ नि॰ ९.२७) सम्मासम्बुद्धे, ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मा’तिआदिना तस्स धम्मे, ‘‘सुप्पटिपन्‍नो भगवतो सावकसङ्घो’’तिआदिना तस्स सङ्घे च सच्‍चाभिसमयसङ्खातेन <pb ed="P" n="0.0216"/> मूलेन जातमूला सद्धा, ताय अहं अविकम्पिनीति दस्सेति। ततो एव <hi rend="bold">धीता बुद्धस्स ओरसा</hi>ति सम्मासम्बुद्धस्स उरे वायामजनिताभिजातिताय ओरसपुत्ती।</p>

<p rend="bodytext" n="848"><hi rend="paranum">८४८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">साहं रमामी</hi>ति सा अहं तदा अरियाय जातिया इदानि देवूपपत्तिया आगता मग्गरतिया फलरतिया च रमामि, कामगुणरतिया <hi rend="bold">कीळामि,</hi> उभयेनापि <hi rend="bold">मोदामि</hi>। अत्तानुवादभयादीनं अपगतत्ता <hi rend="bold">अकुतोभया। मधुमद्दव</hi>न्ति मधुसङ्खातं मद्दवकरं, नच्‍चनगायनकालेसु सरीरस्स सरस्स च मुदुभावावहं गन्धपानं सन्धाय वदति।‘‘मधुमादव’’न्तिपि पठन्ति, आदवं यावदवं यावदेव दवत्थं मधुरं पिवामीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="849"><hi rend="paranum">८४९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पुञ्‍ञक्खेत्तानमाकरा</hi>ति सदेवकस्स लोकस्स पुञ्‍ञक्खेत्तभूतानं अरियानं मग्गफलट्ठानं अरियसङ्घस्स आकरा उप्पत्तिट्ठानं तथागता। <hi rend="bold">यथा</hi>ति यस्मिं पुञ्‍ञक्खेत्ते। सेसं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अथायस्मा <pb ed="M" n="0.0200"/> महामोग्गल्‍लानो अत्तना च देवताय च पवत्तितं इमं कथासल्‍लापं मनुस्सलोकं आगन्त्वा भगवतो आरोचेसि। भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।</p>

<p rend="centre">रज्‍जुमालाविमानवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">इति परमत्थदीपनिया खुद्दक-अट्ठकथाय विमानवत्थुस्मिं</p>

<p rend="centre">द्वादसवत्थुपटिमण्डितस्स चतुत्थस्स मञ्‍जिट्ठकवग्गस्स</p>

<p rend="bodytext">अत्थवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">निट्ठिता च इत्थिविमानवण्णना।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
