<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">२. गुहट्ठकसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="V" n="0.0072"/> <pb ed="P" n="1.0092"/> – <hi rend="bold">सत्तो</hi>ति लग्गो। <hi rend="bold">गुहाय</hi>न्ति काये। कायो हि रागादीनं वाळानं वसनोकासतो ‘‘गुहा’’ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">बहुनाभिछन्‍नो</hi>ति बहुना रागादिकिलेसजातेन अभिच्छन्‍नो। एतेन अज्झत्तबन्धनं वुत्तं। <hi rend="bold">तिट्ठ</hi>न्ति रागादिवसेन तिट्ठन्तो। <hi rend="bold">मोहनस्मिं पगाळ्हो</hi>ति मोहनं वुच्‍चति कामगुणो। एत्थ हि देवमनुस्सा मुय्हन्ति तेसु अज्झोगाळ्हा हुत्वा; एतेन बाहिरबन्धनं वुत्तं। <hi rend="bold">दूरे विवेका हि तथाविधो सो</hi>ति सो तथारूपो नरो तिविधापि कायविवेकादिविवेका दूरे <pb ed="M" n="0.0079"/>, अनासन्‍ने। किंकारणा? <hi rend="bold">कामा हि लोके न हि सुप्पहाया</hi>ति यस्मा लोके कामा सुप्पहाया न होन्ति, तस्माति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सत्तोति हि खो वुत्त</hi>न्ति ‘‘सत्तो, नरो, मानवो’’ति एवमादिना नयेन कथितोयेव। <hi rend="bold">गुहा ताव वत्तब्बा</hi>ति गुहा ताव कथेतब्बा। <hi rend="bold">कायोति वा</hi>तिआदीसु अयं ताव पदयोजना – कायो इति वा गुहा इति वा…पे॰… कुम्भो इति वाति। तत्थ <hi rend="bold">कायो</hi>ति ‘‘कुच्छितानं आयोति कायो’’तिआदिना हेट्ठा सतिपट्ठानकथायं वुत्तोयेव। रागादिवाळानं वसनोकासट्ठेन <hi rend="bold">गुहा,</hi> ‘‘पटिच्छादनट्ठेना’’तिपि एके। ‘‘दूरङ्गमं एकचरं, असरीरं गुहासय’’न्तिआदीसु (ध॰ प॰ ३७) विय। रागादीहि झापनट्ठेन <hi rend="bold">देहो</hi> ‘‘ते हित्वा मानुसं देह’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३३२ थोकं विसदिसं) विय। पमत्तकरणट्ठेन <hi rend="bold">सन्देहो</hi> ‘‘भिज्‍जति पूतिसन्देहो, मरणन्तञ्हि जीवित’’न्तिआदीसु (ध॰ प॰ १४८) विय। संसारे <pb ed="P" n="1.0093"/> सञ्‍चरणट्ठेन <hi rend="bold">नावा</hi> ‘‘सिञ्‍च भिक्खु इमं नावं, सित्ता ते लहुमेस्सती’’तिआदीसु (ध॰ प॰ ३६९) विय। इरियापथस्स अत्थिभावट्ठेन <hi rend="bold">रथो</hi> ‘‘रथो सीलपरिक्खारो, झानक्खो चक्‍कवीरियो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ५.४) विय। अच्‍चुग्गतट्ठेन <hi rend="bold">धजो</hi> ‘‘धजो रथस्स पञ्‍ञाण’’न्तिआदीसु (जा॰ २.२२.१८४१) विय।</p>

<p rend="bodytext">किमिकुलानं आवासभावेन <hi rend="bold">वम्मिको</hi> ‘‘वम्मिकोति खो, भिक्खु, इमस्सेतं चातुमहाभूतिकस्स <pb ed="V" n="0.0073"/> कायस्स अधिवचन’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२५१) विय। यथेव हि बाहिरको वम्मिको, वमति वन्तको वन्तुस्सयो वन्तसिनेहसम्बद्धोति चतूहि कारणेहि ‘‘वम्मिको’’ति वुच्‍चति। सो हि अहिनकुलउन्दूरघरगोळिकादयो नानप्पकारे पाणके वमतीति वम्मिको। उपचिकाहि वन्तकोति वम्मिको। उपचिकाहि वमित्वा मुखतुण्डकेहि उक्खित्तपंसुचुण्णेन कटिप्पमाणेनपि पोरिसप्पमाणेनपि उस्सितोति वम्मिको। उपचिकाहि वन्तखेळसिनेहेन आबद्धताय सत्तसत्ताहं देवे वस्सन्तेपि न विप्पकिरीयति, निदाघेपि ततो पंसुमुट्ठिं गहेत्वा <pb ed="M" n="0.0080"/> तस्मिं मुट्ठिना पीळियमाने सिनेहो निक्खमति, एवं वन्तसिनेहेन सम्बद्धोति वम्मिको। एवमयं कायोपि ‘‘अक्खिम्हा अग्गिगूथको’’तिआदिना नयेन नानप्पकारं असुचिकलिमलं वमतीति वम्मिको। बुद्धपच्‍चेकबुद्धखीणासवा इमस्मिं अत्तभावे निकन्तिपरियादानेन अत्तभावं छड्डेत्वा गताति अरियेहि वन्तकोतिपि वम्मिको। येहि चायं तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो नहारुसम्बद्धो मंसावलेपनो अल्‍लचम्मपरियोनद्धो छविरञ्‍जितो सत्ते वञ्‍चेति, तं सब्बं अरियेहि वन्तमेवाति वन्तुस्सयोतिपि वम्मिको। ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं, चित्तमस्स विधावती’’ति (सं॰ नि॰ १.५५-५७) एवं तण्हाय जनितत्ता अरियेहि वन्तेनेव तण्हासिनेहेन सम्बद्धो अयन्ति वन्तसिनेहेन सम्बद्धोतिपि वम्मिको। यथा च वम्मिकस्स अन्तो नानप्पकारा पाणका तत्थेव जायन्ति, उच्‍चारपस्सावं <pb ed="P" n="1.0094"/> करोन्ति, गिलाना सयन्ति, मता निपतन्ति। इति सो तेसं सूतिघरं वच्‍चकुटि गिलानसाला सुसानञ्‍च होति। एवं खत्तियमहासालादीनम्पि कायो ‘‘अयं गोपितरक्खितो मण्डितपसादितो महानुभावानं कायो’’ति अचिन्तेत्वा छविनिस्सिता पाणा चम्मनिस्सिता पाणा मंसनिस्सिता पाणा नहारुनिस्सिता पाणा अट्ठिनिस्सिता पाणा अट्ठिमिञ्‍जनिस्सिता पाणाति एवं कुलगणनाय असीतिमत्तानि किमिकुलसहस्सानि अन्तोकायस्मिंयेव जायन्ति, उच्‍चारपस्सावं करोन्ति, गेलञ्‍ञेन आतुरितानि सयन्ति, मतामता निपतन्ति। इति अयम्पि तेसं पाणानं सूतिघरं वच्‍चकुटि गिलानसाला सुसानञ्‍च होतीति ‘‘वम्मिको’’ति सङ्खं गतो।</p>

<p rend="bodytext">मनापामनापपतनट्ठेन <hi rend="bold">नगरं</hi> ‘‘सक्‍कायनगर’’न्तिआदीसु विय। रोगादीनं नीळभावेन कुलावकभावेन <hi rend="bold">नीळं</hi> ‘‘रोगनीळं पभङ्गुर’’न्तिआदीसु (ध॰ प॰ १४८) विय। पटिसन्धिया निवासगेहट्ठेन <hi rend="bold">कुटि</hi> ‘‘पञ्‍चद्वारायं कुटिकायं पसक्‍किया’’तिआदीसु (थेरगा॰ १२५) विय। पूतिभावेन <hi rend="bold">गण्डो</hi> ‘‘रोगोति भिक्खवे, गण्डोति भिक्खवे, सल्‍लोति भिक्खवे, कायस्सेतं अधिवचन’’न्तिआदीसु (अ॰ नि॰ ९.१५) विय। भिज्‍जनट्ठेन <hi rend="bold">कुम्भो</hi> ‘‘कुम्भूपमं कायमिमं विदित्वा’’तिआदीसु (ध॰ प॰ ४०) विय। <hi rend="bold">कायस्सेतं अधिवचन</hi>न्ति एतं वुत्तप्पकारं चतुमहाभूतमयस्स कुच्छितधम्मानं आयस्स अधिवचनं, कथनन्ति अत्थो। <hi rend="bold">गुहाय</hi>न्ति सरीरस्मिं <pb ed="V" n="0.0074"/> <pb ed="M" n="0.0081"/>। <hi rend="bold">सत्तो</hi>ति अल्‍लीनो। <hi rend="bold">विसत्तो</hi>ति वण्णरागादिवसेन विविधो अल्‍लीनो। सण्ठानरागवसेन <hi rend="bold">आसत्तो</hi>। तत्थेव <pb ed="P" n="1.0095"/> ‘‘सुभं सुख’’न्ति गहणवसेन <hi rend="bold">लग्गो</hi>। अत्तग्गहणवसेन <hi rend="bold">लग्गितो। पलिबुद्धो</hi>ति फस्सरागवसेन अमुञ्‍चित्वा ठितो। <hi rend="bold">भित्तिखिले</hi>ति भित्तियं आकोटितखाणुके। <hi rend="bold">नागदन्ते</hi>ति तथेव हत्थिदन्तसदिसे वङ्कदण्डके। <hi rend="bold">सत्त</hi>न्ति भित्तिखिले लग्गं। <hi rend="bold">विसत्त</hi>न्ति नागदन्ते लग्गं। <hi rend="bold">आसत्त</hi>न्ति चीवरवंसे लग्गं। <hi rend="bold">लग्ग</hi>न्ति चीवररज्‍जुया लग्गं। <hi rend="bold">लग्गित</hi>न्ति पीठपादे लग्गं। <hi rend="bold">पलिबुद्ध</hi>न्ति मञ्‍चपादे लग्गन्ति एवमादिना नयेन योजेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लग्गनाधिवचन</hi>न्ति विसेसेन अल्‍लीयनकथनं। <hi rend="bold">छन्‍नो</hi>ति वुत्तप्पकारेहि किलेसेहि छादितो। पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन उपरूपरि छन्‍नोति <hi rend="bold">उच्छन्‍नो। आवुतो</hi>ति आवरितो। <hi rend="bold">निवुतो</hi>ति वारितो। <hi rend="bold">ओफुतो</hi>ति अवत्थरित्वा छादितो। <hi rend="bold">पिहितो</hi>ति भाजनेन उक्खलिमुखं विय पलिगुण्ठितो। <hi rend="bold">पटिच्छन्‍नो</hi>ति आवटो। <hi rend="bold">पटिकुज्‍जितो</hi>ति अधोमुखं ठपितो। तत्थ तिणपण्णादीहि छादितं विय छन्‍नो। उच्छन्‍नो नदिं आवरणसेतु विय। आवुतो जनसञ्‍चरणमग्गावरणं विय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विनिबद्धो मानवसेना</hi>ति नानाविधेन मानातिमानवसेन नानाविधे आरम्मणे बद्धो हुत्वा तिट्ठति। <hi rend="bold">परामट्ठो दिट्ठिवसेना</hi>ति द्वासट्ठिदिट्ठीनं वसेन परामट्ठो आमसित्वा गहितो। <hi rend="bold">विक्खेपगतो उद्धच्‍चवसेना</hi>ति आरम्मणे असन्तिट्ठनवसेन चित्तविक्खेपं पत्तो उपगतो। <hi rend="bold">अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छावसेना</hi>ति रतनत्तयादीसु कङ्खासङ्खाताय विचिकिच्छाय वसेन सन्‍निट्ठानं अप्पत्तो। <hi rend="bold">थामगतो अनुसयवसेना</hi>ति दुन्‍नीहरणअप्पहीनानुसयवसेन थिरभावं पत्तो उपगतो हुत्वा तिट्ठति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपूपय</hi>न्ति तण्हादिट्ठूपयवसेन रूपं उपगन्त्वा आरम्मणं कत्वा। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठती</hi>ति तस्मिं आरम्मणे रूपारम्मणं विञ्‍ञाणं तिट्ठन्तं तिट्ठति। <hi rend="bold">रूपारम्मणं</hi> <pb ed="P" n="1.0096"/> <hi rend="bold">रूपपतिट्ठ</hi>न्ति रूपमेव आरम्मणं आलम्बित्वा रूपमेव पतिट्ठं कत्वा। <hi rend="bold">नन्दूपसेचन</hi>न्ति सप्पीतिकतण्होदकेन आसित्तं विञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">वुद्धि</hi>न्ति वुद्धिभावं। <hi rend="bold">विरूळ्हि</hi>न्ति जवनवसेन उपरितो विरूळ्हिभावं। <hi rend="bold">वेपुल्‍ल</hi>न्ति तदारम्मणवसेन वेपुल्‍लं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अत्थि</hi> <pb ed="M" n="0.0082"/> <hi rend="bold">रागो</hi>तिआदीनि लोभस्सेव नामानि। सो हि रञ्‍जनवसेन <hi rend="bold">रागो,</hi> नन्दनवसेन <hi rend="bold">नन्दी,</hi> तण्हायनवसेन <hi rend="bold">तण्हा</hi>ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">पतिट्ठितं तत्थ विञ्‍ञाणं विरूळ्ह</hi>न्ति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय पतिट्ठितञ्‍चेव विरूळ्हञ्‍च। <hi rend="bold">यत्था</hi>ति तेभूमकवट्टे भुम्मं। सब्बत्थ वा पुरिमपदे एतं भुम्मं। <hi rend="bold">अत्थि तत्थ सङ्खारानं वुद्धी</hi>ति इदं इमस्मिं विपाकवट्टे ठितस्स आयतिं <pb ed="V" n="0.0075"/> वट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ती</hi>ति यस्मिं ठाने आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति अत्थि। तत्थ पुरिमसुत्तं रूपादिआरम्मणलग्गनवसेन वुत्तं, दुतियसुत्तं तदेवारम्मणं अभिनन्दनवसेन वुत्तं, ततियं विञ्‍ञाणपतिट्ठानवसेन वुत्तं, चतुत्थं चतुब्बिधआहारवसेन, कुसलाकुसलविञ्‍ञाणपतिट्ठानवसेन वुत्तन्ति ञातब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येभुय्येना</hi>ति पायेन। <hi rend="bold">मुय्हन्ती</hi>ति मोहं आपज्‍जन्ति। <hi rend="bold">सम्मुय्हन्ती</hi>ति विसेसेन मुय्हन्ति। <hi rend="bold">सम्पमुय्हन्ती</hi>ति सब्बाकारेन मुय्हन्ति। अथ वा रूपारम्मणं पटिच्‍च <hi rend="bold">मुय्हन्ति,</hi> सद्दारम्मणं पटिच्‍च <hi rend="bold">सम्मुय्हन्ति,</hi> मुतारम्मणं पटिच्‍च <hi rend="bold">सम्पमुय्हन्ति। अविज्‍जाय अन्धीकता</hi>ति अट्ठसु ठानेसु अञ्‍ञाणाय अविज्‍जाय अन्धीकता। ‘‘गता’’ति वा पाठो, अन्धभावं उपगताति अत्थो। <hi rend="bold">पगाळ्हो</hi>ति पविट्ठो। <hi rend="bold">ओगाळ्हो</hi>ति हेट्ठाभागं पविट्ठो। <hi rend="bold">अज्झोगाळ्हो</hi>ति अधिओगाहित्वा अवत्थरित्वा विसेसेन पविट्ठो <hi rend="bold">निमुग्गो</hi>ति अधोमुखं हुत्वा पविट्ठो। अथ वा दस्सनसंसग्गेन <pb ed="P" n="1.0097"/> <hi rend="bold">ओगाळ्हो</hi>। सवनसंसग्गेन <hi rend="bold">अज्झोगाळ्हो</hi>। वचनसंसग्गेन <hi rend="bold">निमुग्गो</hi>। सप्पुरिससंसग्गविरहितो वा <hi rend="bold">ओगाळ्हो</hi>। सद्धम्मसेवनविरहितो वा <hi rend="bold">अज्झोगाळ्हो</hi>। धम्मानुधम्मपटिपत्तिविरहितो वा <hi rend="bold">निमुग्गो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विवेका</hi>ति विवित्ति, विविच्‍चनं वा विवेको। <hi rend="bold">तयो</hi>ति गणनपरिच्छेदो। <hi rend="bold">कायविवेको</hi>ति कायेन विवित्ति, विना अपसक्‍कनं। <hi rend="bold">चित्तविवेका</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">इध भिक्खू</hi>ति इमस्मिं सासने। संसारे भयं इक्खनतो भिक्खु। <hi rend="bold">विवित्त</hi>न्ति सुञ्‍ञं, अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसन्ति अत्थो। एतदेव हि सन्धाय विभङ्गे ‘‘विवित्तन्ति सन्तिके चेपि सेनासनं होति, तञ्‍च अनाकिण्णं गहट्ठेहि पब्बजितेहि, तेन तं विवित्त’’न्ति (विभ॰ ५२६) वुत्तं। सेति चेव आसति च एत्थाति सेनासनं, मञ्‍चपीठादीनमेतमधिवचनं। तेनाह –</p>

<p rend="indent">‘‘सेनासनन्ति <pb ed="M" n="0.0083"/> मञ्‍चोपि सेनासनं, पीठम्पि… भिसिपि… बिब्बोहनम्पि… विहारोपि… अड्ढयोगोपि… पासादोपि… अट्टोपि… माळोपि… लेणम्पि… गुहापि… रुक्खमूलम्पि… वेळुगुम्बोपि… यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्‍कमन्ति, सब्बमेतं सेनासन’’न्ति (विभ॰ ५२७)।</p>

<p rend="bodytext">अपि च विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहाति इदं <hi rend="bold">विहारसेनासनं</hi> नाम। मञ्‍चो पीठं भिसि बिब्बोहनन्ति इदं <hi rend="bold">मञ्‍चपीठसेनासनं</hi> नाम। चिमिलिका चम्मखण्डो तिणसन्थारो पण्णसन्थारोति इदं <hi rend="bold">सन्थतसेनासनं</hi> नाम। यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्‍कमन्ति, इदं <hi rend="bold">ओकाससेनासनं</hi> <pb ed="V" n="0.0076"/> नामाति एवं चतुब्बिधं सेनासनं होति। तं सब्बम्पि सेनासनग्गहणेन गहितमेव।</p>

<p rend="bodytext">इध पनस्स सकुणसदिसस्स चातुद्दिसस्स भिक्खुनो अनुच्छविकसेनासनं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘अरञ्‍ञं रुक्खमूल’’</hi>न्तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">अरञ्‍ञ</hi>न्ति ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्‍ञ’’न्ति (विभ॰ ५२९) इदं भिक्खुनीनं वसेन आगतं। ‘‘आरञ्‍ञकं नाम सेनासनं पञ्‍चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा॰ ६५४) इदं <pb ed="P" n="1.0098"/> पन इमस्स भिक्खुनो अनुरूपं। तस्स लक्खणं विसुद्धिमग्गे धुतङ्गनिद्देसे (विसुद्धि॰ १.३१) वुत्तं। <hi rend="bold">रुक्खमूल</hi>न्ति यंकिञ्‍चि सन्तच्छायं विवित्तं रुक्खमूलं। <hi rend="bold">पब्बत</hi>न्ति सेलं। तत्थ हि उदकसोण्डीसु उदककिच्‍चं कत्वा सीताय रुक्खच्छायाय निसिन्‍नस्स नानादिसासु खायमानासु सीतेन वातेन बीजियमानस्स चित्तं एकग्गं होति। <hi rend="bold">कन्दर</hi>न्ति कं वुच्‍चति उदकं, तेन दारितं, उदकेन भिन्‍नं पब्बतपदेसं। यं ‘‘नदीतुम्ब’’न्तिपि ‘‘नदीकुञ्‍ज’’न्तिपि वदन्ति। तत्थ हि रजतपट्टसदिसा वालुका होति, मत्थके मणिवितानं विय वनगहनं, मणिखन्धसदिसं उदकं सन्दति। एवरूपं कन्दरं ओरुय्ह पानीयं पिवित्वा गत्तानि सीतानि कत्वा वालुकं उस्सापेत्वा पंसुकूलचीवरं पञ्‍ञपेत्वा निसिन्‍नस्स समणधम्मं करोतो चित्तं एकग्गं होति। <hi rend="bold">गिरिगुह</hi>न्ति द्विन्‍नं पब्बतानं अन्तरं, एकस्मिंयेव वा उमङ्गसदिसं महाविवरं। सुसानलक्खणं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.३४) वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वनपत्थ</hi>न्ति गामन्तं अतिक्‍कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं यत्थ न कसन्ति न वपन्ति। तेनेवाह ‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्तिआदि (विभ॰ ५३१)। <hi rend="bold">अब्भोकास</hi>न्ति अच्छन्‍नं। आकङ्खमानो पनेत्थ चीवरकुटिं <pb ed="M" n="0.0084"/> कत्वा वसति। <hi rend="bold">पलालपुञ्‍ज</hi>न्ति पलालरासिं। महापलालपुञ्‍जतो हि पलालं निक्‍कड्ढित्वा पब्भारलेणसदिसे आलये करोन्ति, गच्छगुम्बादीनम्पि उपरि पलालं पक्खिपित्वा हेट्ठा निसिन्‍ना समणधम्मं करोन्ति। सब्बमेतं सन्धाय वुत्तं ‘‘कायेन विवित्तो विहरती’’तिआदि। एको चङ्कमं अधिट्ठाति पवत्तयतीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">इरियती</hi>ति इरियापथं वत्तयति। <hi rend="bold">वत्तती</hi>ति इरियापथवुत्तिं उप्पादेति। <hi rend="bold">पालेती</hi>ति इरियापथं रक्खति। <hi rend="bold">यपेती</hi>ति यपयति। <hi rend="bold">यापेती</hi>ति यापयति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पठमं</hi> <pb ed="P" n="1.0099"/> <hi rend="bold">झानं समापन्‍नस्सा</hi>ति कुसलज्झानसमङ्गिस्स। <hi rend="bold">नीवरणेहि चित्तं विवित्त</hi>न्ति उपचारेन नीवरणेहि विवित्तम्पि समानं अन्तोअप्पनायं सुट्ठु विवित्तं नाम होतीति दस्सेतुं ‘‘पठमं झानं समापन्‍नस्स नीवरणेहि चित्तं विवित्तं होती’’ति वुत्तं। एसेव नयो वितक्‍कविचारपीतिसुखदुक्खेहि <pb ed="V" n="0.0077"/> दुतियततियचतुत्थज्झानानि समापन्‍नानन्ति। <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञाया</hi>ति कुसलविपाककिरियवसेन पञ्‍चदसन्‍नं रूपावचरज्झानानं सञ्‍ञाय। <hi rend="bold">पटिघसञ्‍ञाया</hi>ति चक्खुरूपादिसङ्घट्टनेन उप्पन्‍नाय कुसलाकुसलविपाकवसेन द्विपञ्‍चविञ्‍ञाणसङ्खाताय पटिघसञ्‍ञाय च। <hi rend="bold">नानत्तसञ्‍ञाया</hi>ति नानारम्मणे पवत्ताय चतुचत्तालीसकामावचरसञ्‍ञाय च चित्तं विवित्तं होति सुञ्‍ञं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकासानञ्‍चायतनं समापन्‍नस्सा</hi>ति एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं, आकासं अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तमेव आकासानञ्‍चं, तं आकासानञ्‍चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्‍चायतनं, कसिणुग्घाटिमाकासारम्मणझानस्सेतं अधिवचनं। तं आकासानञ्‍चायतनं समापन्‍नस्स कुसलकिरियझानं समापन्‍नस्स। <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञाया</hi>ति सञ्‍ञासीसेन रूपावचरज्झानतो चेव तदारम्मणतो च। रूपावचरज्झानम्पि हि ‘‘रूप’’न्ति वुच्‍चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (पटि॰ म॰ १.२०९), तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसुपि (पटि॰ म॰ १.२०९)। तस्मा इध रूपे सञ्‍ञा रूपसञ्‍ञाति एवं सञ्‍ञासीसेन रूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं। रूपे सञ्‍ञा अस्साति रूपसञ्‍ञं, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति। एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स <pb ed="M" n="0.0085"/> चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं। एताय कुसलविपाककिरियावसेन पञ्‍चदसविधाय <pb ed="P" n="1.0100"/> झानसङ्खाताय रूपसञ्‍ञाय। एताय च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठविधाय आरम्मणसङ्खाताय रूपसञ्‍ञाय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पटिघसञ्‍ञाया</hi>ति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्‍च पटिघातेन समुप्पन्‍ना सञ्‍ञा पटिघसञ्‍ञा, रूपसञ्‍ञादीनं एतं अधिवचनं। यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्‍ञा? रूपसञ्‍ञा सद्दसञ्‍ञा गन्धसञ्‍ञा रससञ्‍ञा फोट्ठब्बसञ्‍ञा, इमा वुच्‍चन्ति पटिघसञ्‍ञायो’’ति (विभ॰ ६०३)। ता कुसलविपाका पञ्‍च अकुसलविपाका पञ्‍चाति एताय पटिघसञ्‍ञाय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नानत्तसञ्‍ञाया</hi>ति नानत्ते गोचरे पवत्ताय सञ्‍ञाय, नानत्ताय वा सञ्‍ञाय। यथाह – ‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्‍ञा? असमापन्‍नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्‍ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्‍ञा सञ्‍जानना सञ्‍जानितत्तं, इमा वुच्‍चन्ति नानत्तसञ्‍ञायो’’ति (विभ॰ ६०४) एवं विभङ्गे विभजित्वा वुत्ता। ता इध अधिप्पेता। असमापन्‍नस्स मनोधातुमनोविञ्‍ञाणधातुसङ्गहिता सञ्‍ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति। यस्मा चेसा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्‍ञा, द्वादस अकुसलसञ्‍ञा, एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्‍ञा, द्वे अकुसलविपाकसञ्‍ञा <pb ed="V" n="0.0078"/>, एकादस कामावचरकिरियसञ्‍ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्‍ञा नानत्ता नानासभावा अञ्‍ञमञ्‍ञं असदिसा, तस्मा ‘‘नानत्तसञ्‍ञा’’ति वुत्ता, ताय नानत्तसञ्‍ञाय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चित्तं विवित्तं होती</hi>ति आकासानञ्‍चायतनं समापन्‍नस्स रूपसञ्‍ञापटिघसञ्‍ञानानत्तसञ्‍ञासङ्खाताहि सञ्‍ञाहि झानचित्तं विवित्तं होति विना होति अपसक्‍कनं होति। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणञ्‍चायतन</hi>न्ति एतदेव विञ्‍ञाणं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्साति विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं, आकासे पवत्तविञ्‍ञाणारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं। तं झानं समापन्‍नस्स वुत्तप्पकाराय आकासानञ्‍चायतनसञ्‍ञाय चित्तं विवित्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकिञ्‍चञ्‍ञायतन</hi>न्ति <pb ed="P" n="1.0101"/> एत्थ पन नास्स किञ्‍चनन्ति अकिञ्‍चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति। अकिञ्‍चनस्स भावो आकिञ्‍चञ्‍ञं, आकासानञ्‍चायतनविञ्‍ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं। तं आकिञ्‍चञ्‍ञं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्साति आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं, आकासे <pb ed="M" n="0.0086"/> पवत्तितविञ्‍ञाणापगमारम्मणझानस्सेतं अधिवचनं। तं आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं समापन्‍नस्स ताय विञ्‍ञाणञ्‍चायतनसञ्‍ञाय चित्तं विवित्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतन</hi>न्ति एत्थ पन याय सञ्‍ञाय भावतो तं ‘‘नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतन’’न्ति वुच्‍चति, यथापटिपन्‍नस्स सा सञ्‍ञा होति, तं ताव दस्सेतुं विभङ्गे (विभ॰ ६२०) ‘‘नेवसञ्‍ञीनासञ्‍ञी’’ति उद्धरित्वा तञ्‍ञेव ‘‘आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं सन्ततो मनसि करोति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेति, तेन वुच्‍चति नेवसञ्‍ञीनासञ्‍ञी’’ति वुत्तं। तत्थ सन्ततो मनसि करोतीति ‘‘सन्तोवतायं समापत्ति, यत्र हि नाम नत्थिभावम्पि आरम्मणं करित्वा वसती’’ति एवं सन्तारम्मणताय नं ‘‘सन्ता’’ति मनसि करोति। तं नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतनं अप्पेत्वा निसिन्‍नस्स ताय आकिञ्‍चञ्‍ञायतनसञ्‍ञाय झानचित्तं सुञ्‍ञं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सोतापन्‍नस्सा</hi>ति सोतापत्तिफलं पत्तस्स। <hi rend="bold">सक्‍कायदिट्ठिया</hi>ति वीसतिवत्थुकाय सक्‍कायदिट्ठिया। <hi rend="bold">विचिकिच्छाया</hi>ति अट्ठसु ठानेसु कङ्खाय। <hi rend="bold">सीलब्बतपरामासा</hi>ति ‘‘सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धी’’ति परामसित्वा उप्पज्‍जनकदिट्ठि। <hi rend="bold">दिट्ठानुसया</hi>ति अप्पहीनट्ठेन सन्ताने अनुसयका दिट्ठानुसया। तथा <hi rend="bold">विचिकिच्छानुसया। तदेकट्ठेहि चा</hi>ति तेहि सक्‍कायदिट्ठिआदीहि एकतो <pb ed="V" n="0.0079"/> ठितेहि च। उपतापेन्ति विबाधेन्ति चाति किलेसा, तेहि सक्‍कायदिट्ठियादिकिलेसेहि चित्तं विवित्तं सुञ्‍ञं होति। एत्थ ‘‘तदेकट्ठ’’न्ति दुविधं एकट्ठं पहानेकट्ठं सहजेकट्ठञ्‍च। अपायगमनीया हि किलेसा याव सोतापत्तिमग्गेन न पहीयन्ति, ताव दिट्ठिविचिकिच्छाहि सह एकस्मिं पुग्गले ठिताति पहानेकट्ठा। दससु हि किलेसेसु इध दिट्ठिविचिकिच्छा <pb ed="P" n="1.0102"/> एव आगता। अनुसयेसु दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसया आगता। सेसा पन अपायगमनीयो लोभो दोसो मोहो मानो थिनं उद्धच्‍चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अट्ठ किलेसा दिट्ठिविचिकिच्छाहि सह पहानेकट्ठा हुत्वा द्वीहि अनुसयेहि सद्धिं सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति। रागदोसमोहपमुखेसु वा दियड्ढेसु किलेससहस्सेसु सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठिया पहीयमानाय दिट्ठिया सह विचिकिच्छा पहीना, दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयेहि सह अपायगमनीया सब्बकिलेसा पहानेकट्ठवसेन पहीयन्ति। सहजेकट्ठा <pb ed="M" n="0.0087"/> पन दिट्ठिया सह विचिकिच्छाय च सह एकेकस्मिं चित्ते ठिता अवसेसकिलेसा।</p>

<p rend="bodytext">सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिसहगतानि विचिकिच्छासहगतञ्‍चाति पञ्‍च चित्तानि पहीयन्ति। तत्थ द्वीसु दिट्ठिसम्पयुत्तअसङ्खारिकचित्तेसु पहीयमानेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो उद्धच्‍चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति, द्वीसु दिट्ठिसम्पयुत्तससङ्खारिकचित्तेसु पहीयमानेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो थिनं उद्धच्‍चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति, विचिकिच्छासहगतचित्ते पहीयमाने तेन सहजातो मोहो उद्धच्‍चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति। तेहि दुविधेकट्ठेहि किलेसेहि चित्तं विवित्तं होतीति मग्गचित्तं विविच्‍चति, फलचित्तं विवित्तं वियुत्तं अपसक्‍कितं सुञ्‍ञं होतीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सकदागामिस्स ओळारिका कामरागसञ्‍ञोजना</hi>ति ओळारिकभूता कायद्वारे वीतिक्‍कमस्स पच्‍चयभावेन थूलभूता मेथुनरागसङ्खाता सञ्‍ञोजना। सो हि कामभवे सञ्‍ञोजेतीति ‘‘सञ्‍ञोजन’’न्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">पटिघसञ्‍ञोजना</hi>ति ब्यापादसञ्‍ञोजना। सो हि आरम्मणे पटिहञ्‍ञतीति ‘‘पटिघ’’न्ति वुच्‍चति। ते एव थामगतट्ठेन सन्ताने अनुसेन्तीति <hi rend="bold">अनुसया। अणुसहगता</hi>ति सुखुमभूता कामरागसञ्‍ञोजना पटिघसञ्‍ञोजना अणुसहगता कामरागानुसया पटिघानुसयाति अप्पहीनट्ठेन सन्ताने अनुसयनवसेन सुखुमभूता कामरागपटिघानुसया। <hi rend="bold">तदेकट्ठेहि चा</hi>ति वुत्तत्थेहि दुविधेकट्ठेहि किलेसेहि चित्तं विवित्तं सुञ्‍ञं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरहतो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0103"/> किलेसारीनं हतत्ता ‘‘अरहा’’ति लद्धनामस्स। <hi rend="bold">रूपरागा</hi>ति रूपभवे छन्दरागा <pb ed="V" n="0.0080"/>। <hi rend="bold">अरूपरागा</hi>ति अरूपभवे छन्दरागा। <hi rend="bold">माना</hi>ति अरहत्तमग्गवज्झा माना एव। तथा उद्धच्‍चअविज्‍जामानानुसयादयो अरहत्तमग्गवज्झा। एतेसु उण्णतिलक्खणो मानो। अवूपसमलक्खणं उद्धच्‍चं। अन्धभावलक्खणा अविज्‍जा। रूपरागअरूपरागवसेन पवत्ता भवरागानुसया। <hi rend="bold">तदेकट्ठेहि चा</hi>ति तेहि एकतो ठितेहि <pb ed="M" n="0.0088"/> च किलेसेहि। <hi rend="bold">बहिद्धा च सब्बनिमित्तेही</hi>ति अज्झत्तचित्तसन्ताने अकुसलक्खन्धे उपादाय ‘‘बहिद्धा’’ति सङ्खं गतेहि अज्झत्तं मुञ्‍चित्वा बहिद्धा पवत्तेहि सब्बसङ्खारनिमित्तेहि मग्गचित्तं विविच्‍चति विना होति अपसक्‍कति, फलचित्तं विवित्तं वियुत्तं अपसक्‍कितं होति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटिया चाति द्विधा अनुसयानं अभावो वेदितब्बो। किलेसपटिपाटिया हि कामरागानुसयपटिघानुसयानं ततियमग्गेन अभावो होति, मानानुसयस्स चतुत्थमग्गेन, दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं पठममग्गेन, भवरागानुसयाविज्‍जानुसयानं चतुत्थमग्गेनेव। मग्गपटिपाटिया पन पठममग्गेन दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं अभावो होति, दुतियमग्गेन कामरागानुसयपटिघानुसयानं तनुभावो, ततियमग्गेन सब्बसो अभावो, चतुत्थमग्गेन मानानुसयभवरागानुसयाविज्‍जानुसयानं अभावो होति। <hi rend="bold">चित्तविवेको</hi>ति महग्गतलोकुत्तरचित्तानं किलेसेहि सुञ्‍ञभावो, तुच्छभावोति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपधिविवेको</hi>ति किलेसक्खन्धअभिसङ्खारसङ्खातानं उपधीनं सुञ्‍ञभावो। उपधिं ताव दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘उपधि वुच्‍चन्ति किलेसा चा’’</hi>तिआदिमाह। रागादयो यस्स उप्पज्‍जन्ति, तं उपतापेन्ति विबाधेन्तीति <hi rend="bold">किलेसा</hi> च। उपादानगोचरा रूपादयो <hi rend="bold">पञ्‍चक्खन्धा</hi> च। उपादानसम्भूता पुञ्‍ञापुञ्‍ञआनेञ्‍जा<hi rend="bold">भिसङ्खारा</hi> च। <hi rend="bold">अमत</hi>न्ति नत्थि एतस्स मरणसङ्खातं मतन्ति अमतं, किलेसविसपटिपक्खत्ता अगदन्तिपि अमतं। संसारयोनिगतिउपपत्तिविञ्‍ञाणट्ठितिसत्तावासेसु संसिब्बति विनतीति तण्हा ‘‘वान’’न्ति वुच्‍चति, तं तत्थ नत्थीति <hi rend="bold">निब्बानं। विवेकट्ठकायान</hi>न्ति <pb ed="P" n="1.0104"/> गणसङ्गणिकाय अपगतसरीरानं। <hi rend="bold">नेक्खम्माभिरतान</hi>न्ति नेक्खम्मे कामादितो निक्खन्ते पठमज्झानादिके अभिरतानं तन्‍निन्‍नानं। <hi rend="bold">परमवोदानप्पत्तान</hi>न्ति उत्तमपरिसुद्धभावफलं पापुणित्वा ठितानं। ‘‘उपक्‍किलेसाभावेन परिसुद्धचित्तानं, किलेसेहि मुत्तभावेन <hi rend="bold">परमवोदानप्पत्तानं</hi>। विक्खम्भनप्पहानेन परिसुद्धचित्तानं, समुच्छेदप्पहानेन <hi rend="bold">परमवोदानप्पत्तान’’</hi>न्ति एवमेके वण्णयन्ति। <hi rend="bold">निरूपधीन</hi>न्ति विगतूपधीनं। <hi rend="bold">विसङ्खारगतान</hi>न्ति सङ्खारारम्मणं चजित्वा विगतसङ्खारं निब्बानं आरम्मणवसेन उपगतानं। <hi rend="bold">विसङ्खारगतं चित्त</hi>न्ति एत्थपि हि निब्बानमेव ‘‘विसङ्खार’’न्ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विदूरे</hi>ति <pb ed="V" n="0.0081"/> <pb ed="M" n="0.0089"/> विविधे दूरे। <hi rend="bold">सुविदूरे</hi>ति सुट्ठु विदूरे। <hi rend="bold">न सन्तिके</hi>ति न समीपे। <hi rend="bold">न सामन्ता</hi>ति न एकपस्से। <hi rend="bold">अनासन्‍ने</hi>ति अनच्‍चन्तसमीपे। <hi rend="bold">विवेकट्ठे</hi>ति अतिदूरे, विगतेति अत्थो। <hi rend="bold">तादिसो</hi>ति तंसदिसो। <hi rend="bold">तस्सण्ठितो</hi>ति तेन आकारेन ठितो। <hi rend="bold">तप्पकारो</hi>ति तेन पकारेन ठितो। <hi rend="bold">तप्पटिभागो</hi>ति तंकोट्ठासिको। अथ वा ‘‘अत्तभावगुहाय लग्गभावेन <hi rend="bold">तादिसो</hi>। किलेसेहि छन्‍नभावेन <hi rend="bold">तस्सण्ठितो</hi>। मोहनस्मिं पगाळ्हभावेन <hi rend="bold">तप्पकारो</hi>। तीहि विवेकेहि दूरभावेन <hi rend="bold">तप्पटिभागो</hi>ति एवमेके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुप्पहाया</hi>ति सुखेन पहातब्बा न होन्ति। <hi rend="bold">दुच्‍चज्‍जा</hi>ति सुखेन जहितुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुप्परिच्‍चज्‍जा</hi>ति सब्बाकारेन जहितुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुन्‍निम्मदया</hi>ति निम्मदं अमदं कातुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुब्बिनिवेठया</hi>ति विनिवेठनं मोचनं कातुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुत्तरा</hi>ति उत्तरित्वा अतिक्‍कन्तुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुप्पतरा</hi>ति विसेसेत्वा तरितुं न सक्‍का। <hi rend="bold">दुस्समतिक्‍कमा</hi>ति दुक्खेन अतिक्‍कमितब्बा। <hi rend="bold">दुब्बिनिवत्ता</hi>ति निवत्तेतुं दुक्खा। अथ <pb ed="P" n="1.0105"/> वा ‘‘पकतिवसेन दुप्परिच्‍चज्‍जा। गोणपतासं विय <hi rend="bold">दुन्‍निम्मदया</hi>। नागपासं विय <hi rend="bold">दुब्बिनिवेठया</hi>। गिम्हसमये मरुकन्तारं विय <hi rend="bold">दुत्तरा दुप्पतरा</hi>। ब्यग्घपरिग्गहिता अटवी विय <hi rend="bold">दुस्समतिक्‍कमा</hi>। समुद्दवीचि विय <hi rend="bold">दुब्बिनिवत्ता</hi>ति एवमेके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं पठमगाथाय ‘‘दूरे विवेका हि तथाविधो’’ति साधेत्वा पुन तथाविधानं सत्तानं धम्मतं आवि करोन्तो <hi rend="bold">‘‘इच्छानिदाना’’</hi>तिआदिगाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">इच्छानिदाना</hi>ति तण्हाहेतुका। <hi rend="bold">भवसातबद्धा</hi>ति सुखवेदनादिम्हि भवसातेन बद्धा। <hi rend="bold">ते दुप्पमुञ्‍चा</hi>ति ते भवसातवत्थुभूता धम्मा। ते वा तत्थ बद्धा इच्छानिदाना सत्ता दुप्पमोचया। <hi rend="bold">न हि अञ्‍ञमोक्खा</hi>ति अञ्‍ञे च मोचेतुं न सक्‍कोन्ति। कारणवचनं वा एतं। ते सत्ता दुप्पमुञ्‍चा। कस्मा? यस्मा अञ्‍ञेन मोचेतब्बा न होन्ति। यदि सत्ता मुञ्‍चेय्युं, सकेन थामेन मुञ्‍चेय्युन्ति अयमस्स अत्थो। <hi rend="bold">पच्छा पुरे वापि अपेक्खमाना</hi>ति अनागते अतीते वा कामे अपेक्खमाना। <hi rend="bold">इमे व कामे पुरिमे व जप्प</hi>न्ति इमे वा पच्‍चुप्पन्‍ने कामे पुरिमे वा दुविधेपि अतीतानागते बलवतण्हाय पत्थयमाना। इमेसञ्‍च द्विन्‍नं पदानं ‘‘ते दुप्पमुञ्‍चा न हि अञ्‍ञमोक्खा’’ति <pb ed="M" n="0.0090"/> इमिनाव सह सम्बन्धो वेदितब्बो। इतरथा अपेक्खमाना जप्पं किं करोन्ति, किं वा कताति न पञ्‍ञायेय्युं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भवसातबद्धा</hi>ति भवे सातं भवसातं, तेन भवसातेन सुखस्सादेन बद्धा हुत्वा ठिता। तं भाजेत्वा दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘एकं भवसातं – सुखा वेदना’’</hi>तिआदिमाह। योब्बनभावो <hi rend="bold">योब्बञ्‍ञं</hi>। अरोगभावो <pb ed="V" n="0.0082"/> <hi rend="bold">आरोग्यं</hi>। जीवितिन्द्रियस्स पवत्तभावो <hi rend="bold">जीवितं। लाभो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0106"/> चतुन्‍नं पच्‍चयानं लाभो। <hi rend="bold">यसो</hi>ति परिवारो। <hi rend="bold">पसंसा</hi>ति कित्ति। <hi rend="bold">सुख</hi>न्ति कायिकचेतसिकं सुखं। <hi rend="bold">मनापिका रूपा</hi>ति मनवड्ढनका रूपा। सेसेसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्खुसम्पदा</hi>ति चक्खुस्स सम्पदा। ‘‘मय्हं चक्खु सम्पन्‍नं मणिविमाने उग्घाटितसीहपञ्‍जरं विय खायती’’ति उप्पन्‍नं सुखस्सादं सन्धाय ‘‘चक्खुसम्पदा’’ति वुत्तं। <hi rend="bold">सोतसम्पदा</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">सुखाय वेदनाय सातबद्धा…पे॰… विबद्धा</hi>ति विविधाकारेन <hi rend="bold">बद्धा। आबद्धा</hi>ति विसेसेन आदितो बद्धा। <hi rend="bold">लग्गा</hi>ति आरम्मणेन सद्धिं अप्पिता। <hi rend="bold">लग्गिता</hi>ति नागदन्ते फाणितवारको विय लग्गिता। यमेत्थ च अवुत्तं, तं सत्तो विसत्तोतिआदिम्हि वुत्तनयेन गहेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न हि अञ्‍ञमोक्खा</hi>ति न परेहि मोक्खा। <hi rend="bold">ते वा भवसातवत्थू दुप्पमुञ्‍चा</hi>ति भवे सुखस्सादवत्थुभूता धम्मा ते मुञ्‍चितुं दुक्खा। <hi rend="bold">सत्ता वा एत्तो दुम्मोचया</hi>ति सत्ता एव वा एतस्मा भवसातवत्थुतो मोचेतुं दुक्खा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुरुद्धरा</hi>ति उद्धरितुं दुक्खा। <hi rend="bold">दुस्समुद्धरा</hi>ति समन्ततो छिन्‍नतटे नरकावाटे पतितो विय उद्धं कत्वा उद्धरितुं दुक्खा। <hi rend="bold">दुब्बुट्ठापया</hi>ति उट्ठापेतुं दुक्खा। <hi rend="bold">दुस्समुट्ठापया</hi>ति सुखुमअत्तभावं पथवियं पतिट्ठापनं विय उस्सापेतुं अतिविय दुक्खा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ते अत्तना पलिपपलिपन्‍ना</hi>ति गम्भीरकद्दमे याव सीसतो निमुग्गा न सक्‍कोन्ति। <hi rend="bold">परं पलिपपलिपन्‍नं उद्धरितु</hi>न्ति अपरं तथेव निमुग्गं हत्थे वा सीसे वा गहेत्वा उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेतुं न सक्‍कोन्ति। <hi rend="bold">सो वत चुन्दा</hi>ति <hi rend="bold">सो</hi>ति वत्तब्बाकारपुग्गलनिद्देसो। तस्स ‘‘यो’’ति इमं उद्देसवचनं आहरित्वा यो अत्तना पलिपपलिपन्‍नो, सो वत <pb ed="M" n="0.0091"/>, चुन्द, परं पलिपपलिपन्‍नं उद्धरिस्सतीति। एवं सेसपदेसु सम्बन्धो वेदितब्बो। <hi rend="bold">पलिपपलिपन्‍नो</hi>ति गम्भीरकद्दमे निमुग्गो वुच्‍चति। यथा, चुन्द, कोचि पुरिसो याव <pb ed="P" n="1.0107"/> सीसतो गम्भीरकद्दमे निमुग्गो, परम्पि तथेव निमुग्गं हत्थे वा सीसे वा गहेत्वा उद्धरिस्सतीति नेतं ठानं विज्‍जति। न हि तं कारणमत्थि, येन सो तं उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेय्याति। <hi rend="bold">अदन्तो अविनीतो अपरिनिब्बुतो</hi>ति एत्थ पन अनिब्बिसेवनताय <hi rend="bold">अदन्तो</hi>। असिक्खितविनयताय <hi rend="bold">अविनीतो</hi>। अनिब्बुतकिलेसताय <hi rend="bold">अपरिनिब्बुतो</hi>ति वेदितब्बो। <hi rend="bold">सो</hi> तादिसो परं <hi rend="bold">दमेस्सति</hi> निब्बिसेवनं करिस्सति, <hi rend="bold">विनेस्सति</hi> तिस्सो सिक्खा सिक्खापेस्सति। <hi rend="bold">परिनिब्बापेस्सति</hi> तस्स किलेसे निब्बापेस्सति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नत्थञ्‍ञो</hi> <pb ed="V" n="0.0083"/> <hi rend="bold">कोची</hi>ति अञ्‍ञो कोचि पुग्गलो मोचेतुं समत्थो नत्थि। <hi rend="bold">सकेन थामेना</hi>ति अत्तनो ञाणथामेन। <hi rend="bold">बलेना</hi>ति ञाणबलेन। <hi rend="bold">वीरियेना</hi>ति ञाणसम्पयुत्तचेतसिकवीरियेन। <hi rend="bold">पुरिसपरक्‍कमेना</hi>ति परं परं ठानं अक्‍कमनेन महन्तवीरियेन।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नाहं सहिस्सामी</hi>ति अहं न सहिस्सामि न सक्‍कोमि, न वायमिस्सामीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">पमोचनाया</hi>ति पमोचेतुं। <hi rend="bold">कथंकथि</hi>न्ति सकङ्खं। <hi rend="bold">धोतका</hi>ति आलपनं। <hi rend="bold">तरेसी</hi>ति तरेय्यासि।</p>

<p rend="gatha1">‘‘अत्तना हि कतं पापं, अत्तना संकिलिस्सति।</p>

<p rend="gatha2">अत्तना अकतं पापं, अत्तनाव विसुज्झति।</p>

<p rend="gathalast">सुद्धी असुद्धि पच्‍चत्तं, नाञ्‍ञो अञ्‍ञं विसोधये’’ति॥ (ध॰ प॰ १६५; कथा॰ ७४३) –</p>

<p rend="unindented">एत्थायमत्थो – येन अत्तना अकुसलं कम्मं कतं होति, सो चतूसु अपायेसु दुक्खं अनुभवन्तो अत्तनाव संकिलिस्सति। येन पन अत्तना अकतं पापं, सो सुगतिञ्‍चेव अगतिञ्‍च गच्छन्तो अत्तनाव विसुज्झति। कुसलकम्मसङ्खाता सुद्धि अकुसलकम्मसङ्खाता च असुद्धि पच्‍चत्तं कारकसत्तानं अत्तनियेव विपच्‍चति। अञ्‍ञो पुग्गलो अञ्‍ञं पुग्गलं न विसोधये नेव विसोधेति, न किलेसेतीति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तिट्ठतेव निब्बान</hi>न्ति अमतमहानिब्बानं तिट्ठतियेव। <hi rend="bold">निब्बानगामिमग्गो</hi>ति पुब्बभागविपस्सनातो पट्ठाय अरियमग्गो। <hi rend="bold">तिट्ठामहं समादपेता</hi>ति अहं गण्हापेता पतिट्ठापेता तिट्ठामि। <hi rend="bold">एवं</hi> <pb ed="P" n="1.0108"/> <hi rend="bold">ओवदियमाना एवं अनुसासियमाना</hi>ति <pb ed="M" n="0.0092"/> मया एवं ओवदियमाना एवं अनुसासियमाना। एत्थ उप्पन्‍ने वत्थुस्मिं वदन्तो <hi rend="bold">ओवदति</hi> नाम, अनुप्पन्‍ने वत्थुस्मिं अनुसासन्तो ‘‘अयसोपि ते भविस्सती’’तिआदिवसेन अनागतं दस्सेन्तो <hi rend="bold">अनुसासति</hi> नाम। सम्मुखा वदन्तोपि <hi rend="bold">ओवदति</hi> नाम, परम्मुखा दूतसासनं वा पेसेन्तो <hi rend="bold">अनुसासति</hi> नाम। सकिं वदन्तोपि <hi rend="bold">ओवदति</hi> नाम, पुनप्पुनं वदन्तो <hi rend="bold">अनुसासति</hi> नाम। ओवदन्तो एव वा <hi rend="bold">अनुसासति</hi> नाम। <hi rend="bold">अप्पेकच्‍चे</hi>ति अपि एकच्‍चे, एकेति अत्थो। <hi rend="bold">अच्‍चन्तनिट्ठं निब्बानं आराधेन्ती</hi>ति खयवयसङ्खातं अन्तं अतीतन्ति अच्‍चन्तं, अच्‍चन्तञ्‍च तं सब्बसङ्खारानं अप्पवत्तिट्ठानत्ता निट्ठञ्‍चाति अच्‍चन्तनिट्ठं, एकन्तनिट्ठं, सततनिट्ठन्ति अत्थो। तं अच्‍चन्तनिब्बानं आराधेन्ति सम्पादेन्ति। <hi rend="bold">नाराधेन्ती</hi>ति न सम्पादेन्ति, न पटिलभन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">एत्थ क्याह</hi>न्ति एतेसु किं अहं, किं करोमीति अत्थो। <hi rend="bold">मग्गक्खायी</hi>ति पटिपदामग्गक्खायी <pb ed="V" n="0.0084"/>। <hi rend="bold">आचिक्खति</hi> कथेति। <hi rend="bold">अत्तना पटिपज्‍जमाना मुञ्‍चेय्यु</hi>न्ति पटिपज्‍जन्ता मयं मुञ्‍चेय्युं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अतीतं उपादाया</hi>ति अतीतं पटिच्‍च। <hi rend="bold">कथं पुरे अपेक्खं करोती</hi>ति केन पकारेन इक्खं ओलोकनं करोति। <hi rend="bold">एवंरूपो अहोसि</hi>न्ति दीघरस्सअणुकथूलादिवसेन एवंजातिको एवरूपो अभविं। <hi rend="bold">तत्थ नन्दिं समन्‍नानेती</hi>ति तस्मिं रूपारम्मणे तण्हं सम्मा आनयति उपनेति। <hi rend="bold">वेदना</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘इति मे चक्खू’’</hi>तिआदयो वत्थुआरम्मणवसेन तण्हुप्पत्तिं दस्सेन्तो आह। <hi rend="bold">इति रूपाती</hi>ति एवं रूपा इति। <hi rend="bold">तत्थ छन्दरागपटिबद्ध</hi>न्ति तेसु चक्खुरूपेसु दुब्बलसङ्खातो छन्दो च बलवसङ्खातो रागो च, तेन छन्दरागेन पटिबद्धं अल्‍लीनं। <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति जवनचित्तं। <hi rend="bold">छन्दरागपटिबद्धत्ता विञ्‍ञाणस्सा</hi>ति तस्स जवनविञ्‍ञाणस्स छन्दरागेन बद्धभावा। <hi rend="bold">तदभिनन्दती</hi>ति तं आरम्मणं तण्हावसेन अभिनन्दति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यानिस्स</hi> <pb ed="P" n="1.0109"/> <hi rend="bold">तानी</hi>ति यानि अस्स तानि। <hi rend="bold">पुब्बे</hi>ति अतीते। <hi rend="bold">सद्धि</hi>न्ति एकतो। <hi rend="bold">हसितलपितकीळितानी</hi>ति दन्तविदंसादिहसितानि च, वचीभेदं कत्वा लपितानि च, कायखिड्डादिकीळितानि च। <hi rend="bold">तदस्सादेती</hi>ति तं अस्सादयति अस्सादं विन्दति सादियति। <hi rend="bold">तं निकामेती</hi>ति तं निकामयति पच्‍चासीसति। <hi rend="bold">वित्तिं आपज्‍जती</hi>ति तुट्ठिं पापुणाति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सिय</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0093"/> भवेय्यं। <hi rend="bold">अप्पटिलद्धस्स पटिलाभाया</hi>ति अप्पत्तस्स पापुणनत्थाय। <hi rend="bold">चित्तं पणिदहती</hi>ति चित्तं ठपेति। <hi rend="bold">चेतसो पणिधानपच्‍चया</hi>ति चित्तस्स ठपनकारणा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सीलेन वा</hi>ति पञ्‍चसीलादिसीलेन वा। <hi rend="bold">वतेन वा</hi>ति धुतङ्गसमादानेन वा। <hi rend="bold">तपेन वा</hi>ति वीरियसमादानेन वा। <hi rend="bold">ब्रह्मचरियेन वा</hi>ति मेथुनविरतिया वा। <hi rend="bold">देवो वा</hi>ति महानुभावो देवराजा वा। <hi rend="bold">देवञ्‍ञतरो वा</hi>ति तेसं अञ्‍ञतरो वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जप्पन्ता</hi>ति गुणवसेन कथेन्ता। <hi rend="bold">पजप्पन्ता</hi>ति पकारेन कथेन्ता। <hi rend="bold">अभिजप्पन्ता</hi>ति विसेसेन कथेन्ता, उपसग्गवसेन वा वड्ढितं।</p>

<p rend="bodytext" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं पठमगाथाय ‘‘दूरे विवेका हि तथाविधो’’ति साधेत्वा दुतियगाथाय च तथाविधानं <pb ed="V" n="0.0085"/> धम्मतं आवि कत्वा इदानि तेसं पापकरणं आवि करोन्तो <hi rend="bold">‘‘कामेसु गिद्धा’’</hi>ति गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext">तस्सत्थो – <hi rend="bold">ते</hi> सत्ता कामेसु परिभोगतण्हाय <hi rend="bold">गिद्धा,</hi> परियेसनादिमनुयुत्तत्ता <hi rend="bold">पसुता,</hi> सम्मोहमापन्‍नत्ता <hi rend="bold">पमूळ्हा,</hi> अवगमनताय मच्छरियताय बुद्धादीनं वचनं अनादियताय च <hi rend="bold">अवदानिया,</hi> कायविसमादिम्हि <hi rend="bold">विसमे</hi> निविट्ठा, अन्तकाले मरण<hi rend="bold">दुक्खूपनीता,</hi> ‘‘किंसु भविस्साम इतो चुतासे’’ति परिदेवयन्तीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">गिद्धा</hi>ति कामरागेन गिद्धा। <hi rend="bold">गधिता</hi>ति सङ्कप्परागेन पच्‍चासीसमाना हुत्वा गधिता। <hi rend="bold">मुच्छिता</hi>ति कामतण्हाय मुच्छापरेता। <hi rend="bold">अज्झोसन्‍ना</hi>ति कामनन्दिया अधिओसन्‍ना अज्झोत्थटा। <hi rend="bold">लग्गा</hi>ति कामसिनेहेन अल्‍लीना। <hi rend="bold">लग्गिता</hi>ति कामपरिळाहेन एकीभूता। <hi rend="bold">पलिबुद्धा</hi>ति कामसञ्‍ञाय आवट्टिता। अथ वा ‘‘दिट्ठिदस्सने <hi rend="bold">गिद्धा</hi>। अभिण्हदस्सने <hi rend="bold">गधिता</hi>। संसग्गकिरियस्मिं <pb ed="P" n="1.0110"/> <hi rend="bold">मुच्छिता</hi>। विस्सासकिरियस्मिं <hi rend="bold">अज्झोसन्‍ना। </hi>सिनेहवळञ्‍जस्मिं <hi rend="bold">लग्गा</hi>। द्वयंद्वयसमापत्तिम्हि <hi rend="bold">लग्गिता</hi>। अपरापरं अमुञ्‍चमाना हुत्वा <hi rend="bold">पलिबुद्धा’’</hi>ति एवमेके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एसन्ती</hi>ति पच्‍चासीसन्ति। <hi rend="bold">गवेसन्ती</hi>ति मग्गयन्ति। <hi rend="bold">परियेसन्ती</hi>ति सब्बाकारेन इच्छन्ति पत्थेन्ति। अथ वा दिट्ठारम्मणे सुभासुभं अत्थि, नत्थीति <hi rend="bold">एसन्ति</hi>। सुभासुभारम्मणे पच्‍चक्खं कत्वा वळञ्‍जनत्थाय पियं करोन्ता <hi rend="bold">गवेसन्ति</hi> <pb ed="M" n="0.0094"/>। चित्तवसेन <hi rend="bold">एसन्ति</hi>। पयोगवसेन <hi rend="bold">गवेसन्ति</hi>। करणवसेन <hi rend="bold">परियेसन्ति</hi>। ते दुविधे कामे पटिच्‍च ओतरित्वा चरन्तीति <hi rend="bold">तच्‍चरिता</hi>। ते च कामे बहुलं येभुय्येन वड्ढेन्ति पवत्तयन्तीति <hi rend="bold">तब्बहुला</hi>। ते च कामे गरुं कत्वा रहन्तीति <hi rend="bold">तग्गरुका</hi>। तेसु कामेसु निन्‍ना नमिता हुत्वा वसन्तीति <hi rend="bold">तन्‍निन्‍ना</hi>। तेसु कामेसु सन्‍निन्‍ना हुत्वा वसन्तीति <hi rend="bold">तप्पोणा</hi>। तेसु कामेसु अवलम्बिता हुत्वा तेसुयेव नमिता वसन्तीति <hi rend="bold">तप्पब्भारा</hi>। तेसु कामेसु अवत्थरित्वा मुच्छापरेतप्पसङ्गा हुत्वा वदन्तीति <hi rend="bold">तदधिमुत्ता</hi>। ते च कामे अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा वसन्तीति <hi rend="bold">तदधिपतेय्या</hi>। अथ वा ‘‘आरम्मणस्स इट्ठभावेन <hi rend="bold">तच्‍चरिता</hi>। आरम्मणस्स कन्तभावेन <hi rend="bold">तब्बहुला</hi>। आरम्मणस्स मनापभावेन <hi rend="bold">तग्गरुका</hi>। आरम्मणस्स पियभावेन <hi rend="bold">तन्‍निन्‍ना</hi>। आरम्मणस्स कामुपसंहितभावेन <hi rend="bold">तप्पोणा</hi>। आरम्मणस्स रजनीयभावेन <hi rend="bold">तप्पब्भारा</hi>। आरम्मणस्स मुच्छनीयभावेन <hi rend="bold">तदधिमुत्ता</hi>। आरम्मणस्स बन्धनीयभावेन <hi rend="bold">तदधिपतेय्या’’</hi>ति एवमेके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपे</hi> <pb ed="V" n="0.0086"/> <hi rend="bold">परियेसन्ती</hi>तिआदीसु <hi rend="bold">परियेसन्ती</hi>ति अलद्धस्स लाभाय एसनवसेन। <hi rend="bold">पटिलभन्ती</hi>ति हत्थगतवसेन। <hi rend="bold">परिभुञ्‍जन्ती</hi>ति वळञ्‍जनवसेन वुत्तन्ति ञातब्बं। कलहं विवादं करोतीति <hi rend="bold">कलहकारको</hi>। तस्मिं नियुत्तोति <hi rend="bold">कलहपसुतो। कम्मकारका</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">गोचरे चरन्तो</hi>ति वेसियादिगोचरे, सतिपट्ठानादिगोचरे वा <pb ed="P" n="1.0111"/> चरमानो। तेसु नियुत्तो <hi rend="bold">गोचरपसुतो</hi>। आरम्मणूपनिज्झानवसेन झानं अस्स अत्थीति <hi rend="bold">झायी</hi>। तस्मिं नियुत्तो <hi rend="bold">झानपसुतो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अवगच्छन्ती</hi>ति अपायं गच्छन्ति। <hi rend="bold">मच्छरिनो</hi>ति सकसम्पत्तिं निगुहन्ता। <hi rend="bold">वचन</hi>न्ति कथनं। <hi rend="bold">ब्यपथ</hi>न्ति वाक्यपथं। <hi rend="bold">देसन</hi>न्ति विस्सज्‍जनओवादं। <hi rend="bold">अनुसिट्ठि</hi>न्ति अनुसासनिं। <hi rend="bold">नादियन्ती</hi>ति न गण्हन्ति न गरुं करोन्ति। ‘‘न पटिस्सन्ती’’ति वा पाठो, सोयेव अत्थो। वत्थुतो मच्छरियदस्सनत्थं <hi rend="bold">‘‘पञ्‍च मच्छरियानि आवासमच्छरिय’’</hi>न्तिआदि वुत्तं। तत्थ आवासे मच्छरियं <hi rend="bold">आवासमच्छरियं</hi>। सेसपदेसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext">आवासो <pb ed="M" n="0.0095"/> नाम सकलारामोपि परिवेणम्पि एकोवरकोपि रत्तिट्ठानादीनिपि। तेसु वसन्ता सुखं वसन्ति, पच्‍चये लभन्ति। एको भिक्खु वत्तसम्पन्‍नस्सेव पेसलस्स भिक्खुनो तत्थ आगमनं न इच्छति, आगतोपि ‘‘खिप्पं गच्छतू’’ति चिन्तेसि, इदं <hi rend="bold">आवासमच्छरियं</hi> नाम। भण्डनकारकादीनं पन तत्थ वासं अनिच्छतो आवासमच्छरियं नाम न होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कुल</hi>न्ति उपट्ठाककुलम्पि ञातिकुलम्पि। तत्थ अञ्‍ञस्स उपसङ्कमनं अनिच्छतो <hi rend="bold">कुलमच्छरियं</hi> होति। पापपुग्गलस्स पन उपसङ्कमनं अनिच्छतोपि मच्छरियं नाम न होति। सो हि तेसं पसादभेदाय पटिपज्‍जति। पसादं रक्खितुं समत्थस्सेव पन भिक्खुनो तत्थ उपसङ्कमनं अनिच्छतो मच्छरियं नाम होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लाभो</hi>ति चतुपच्‍चयलाभोव। तं अञ्‍ञस्मिं सीलवन्तेयेव लभन्ते ‘‘मा लभतू’’ति चिन्तेन्तस्स <hi rend="bold">लाभमच्छरियं</hi> होति। यो पन सद्धादेय्यं विनिपातेति, अपरिभोगदुप्परिभोगादिवसेन विनासेति, पूतिभावं गच्छन्तम्पि अञ्‍ञस्स न देति, तं दिस्वा ‘‘सचे इमं एस न लभेय्य, अञ्‍ञो सीलवा लभेय्य, परिभोगं गच्छेय्या’’ति चिन्तेन्तस्स मच्छरियं नाम नत्थि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वण्णो</hi> <pb ed="P" n="1.0112"/> नाम सरीरवण्णोपि गुणवण्णोपि। तत्थ सरीरवण्णे मच्छरी ‘‘परो पासादिको रूपवा’’ति <pb ed="V" n="0.0087"/> वुत्ते तं न कथेतुकामो होति। गुणवण्णमच्छरी परस्स सीलेन धुतङ्गेन पटिपदाय आचारेन वण्णं न कथेतुकामो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">धम्मो</hi>ति परियत्तिधम्मो च पटिवेधधम्मो च। तत्थ अरियसावका पटिवेधधम्मं न मच्छरायन्ति, अत्तना पटिविद्धधम्मे सदेवकस्स लोकस्स पटिवेधं इच्छन्ति। तं पन पटिवेधं ‘‘परे जानन्तू’’ति इच्छन्ति, तन्तिधम्मेयेव पन <hi rend="bold">धम्ममच्छरियं</hi> नाम होति। तेन समन्‍नागतो पुग्गलो यं गुळ्हं गन्थं वा कथामग्गं वा जानाति, तं अञ्‍ञे न जानापेतुकामो होति। यो पन पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन धम्मं वा उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम न होति। तत्थ एकच्‍चो पुग्गलो लोलो होति, कालेन समणो होति <pb ed="M" n="0.0096"/>, कालेन ब्राह्मणो, कालेन निगण्ठो। यो हि भिक्खु ‘‘अयं पुग्गलो पवेणिआगतं तन्तिं सण्हं सुखुमं धम्मन्तरं भिन्दित्वा आलुळेस्सती’’ति न देति, अयं पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन न देति नाम। यो पन ‘‘अयं धम्मो सण्हो सुखुमो, सचायं पुग्गलो गण्हिस्सति, अञ्‍ञं ब्याकरित्वा अत्तानं आवि कत्वा नस्सिस्सती’’ति न देति, अयं धम्मं उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति नाम। यो पन ‘‘सचायं इमं धम्मं गण्हिस्सति, अम्हाकं समयं भिन्दितुं समत्थो भविस्सती’’ति न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम होति।</p>

<p rend="bodytext">इमेसु पञ्‍चसु मच्छरियेसु आवासमच्छरियेन ताव यक्खो वा पेतो वा हुत्वा तस्सेव आवासस्स सङ्कारं सीसेन उक्खिपित्वा विचरति। कुलमच्छरियेन तस्मिं कुले अञ्‍ञेसं दानमाननादीनि करोन्ते दिस्वा ‘‘भिन्‍नं वतिदं कुलं ममा’’ति चिन्तयतो लोहितम्पि मुखतो उग्गच्छति, कुच्छिविरेचनम्पि होति, अन्तानिपि खण्डाखण्डानि हुत्वा निक्खमन्ति। लाभमच्छरियेन सङ्घस्स वा गणस्स वा सन्तके लाभे मच्छरायित्वा पुग्गलिकपरिभोगं विय परिभुञ्‍जित्वा यक्खो वा पेतो वा महाअजगरो वा हुत्वा निब्बत्तति। सरीरवण्णगुणवण्णमच्छरेन <pb ed="P" n="1.0113"/> पन परियत्तिधम्ममच्छरियेन च अत्तनोव वण्णं वण्णेति, परेसं वण्णे ‘‘किं वण्णो एसो’’ति तं तं दोसं वदन्तो परियत्तिधम्मञ्‍च कस्सचि किञ्‍चि अदेन्तो दुब्बण्णो चेव एळमूगो च होति।</p>

<p rend="bodytext">अपि च आवासमच्छरियेन लोहगेहे पच्‍चति, कुलमच्छरियेन अप्पलाभो होति, लाभमच्छरियेन गूथनिरये निब्बत्तति, वण्णमच्छरियेन भवे भवे निब्बत्तस्स वण्णो नाम न होति, धम्ममच्छरियेन कुक्‍कुळनिरये निब्बत्ततीति।</p>

<p rend="bodytext">मच्छरायनवसेन <pb ed="V" n="0.0088"/> <hi rend="bold">मच्छरियं</hi>। मच्छरायनाकारो <hi rend="bold">मच्छरायना</hi>। मच्छरेन अयितस्स मच्छेरसमङ्गिनो भावो <hi rend="bold">मच्छरायितत्तं</hi>। ‘‘मय्हमेव होन्तु, मा अञ्‍ञस्सा’’ति सब्बापि अत्तनो सम्पत्तियो ब्यापेतुं न इच्छतीति विविच्छो, विविच्छस्स भावो <hi rend="bold">वेविच्छं,</hi> मुदुमच्छरियस्सेतं नामं। कदरियो वुच्‍चति अनादरो, तस्स भावो <hi rend="bold">कदरियं,</hi> थद्धमच्छरियस्सेतं नामं। तेन हि समन्‍नागतो पुग्गलो परम्पि परेसं ददमानं निवारेति। वुत्तम्पि चेतं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘कदरियो <pb ed="M" n="0.0097"/> पापसङ्कप्पो, मिच्छादिट्ठिअनादरो।</p>

<p rend="gathalast">ददमानं निवारेति, याचमानान भोजन’’न्ति॥ (सं॰ नि॰ १.१३२)।</p>

<p rend="bodytext">याचके दिस्वा कटुकभावेन चित्तं अञ्‍चति सङ्कोचेतीति कटुकञ्‍चुको, तस्स भावो <hi rend="bold">कटुकञ्‍चुकता</hi>। अपरो नयो – कटुकञ्‍चुकता वुच्‍चति कटच्छुग्गाहो। समतित्तिकपुण्णाय हि उक्खलिया भत्तं गण्हन्तो सब्बतोभागेन सङ्कुटितेन अग्गकटच्छुना गण्हाति पूरेत्वा गहेतुं न सक्‍कोति, एवं मच्छरिपुग्गलस्स चित्तं सङ्कुचति, तस्मिं सङ्कुचिते कायोपि तथेव सङ्कुचति पटिकुटति पटिनिवट्टति न सम्पसारीयतीति मच्छेरं ‘‘कटुकञ्‍चुकता’’ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अग्गहितत्तं चित्तस्सा</hi>ति परेसं उपकारकरणे दानादिना आकारेन यथा न सम्पसारीयति, एवं आवरित्वा गहितभावो चित्तस्स। यस्मा पन मच्छरिपुग्गलो अत्तनो सन्तकं परेसं <pb ed="P" n="1.0114"/> अदातुकामो होति, परसन्तकं गण्हितुकामो। तस्मा ‘‘इदं अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्‍ञस्सा’’ति पवत्तिवसेनस्स अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणता परसम्पत्तिग्गहणलक्खणता च वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">खन्धमच्छरियम्पि मच्छरिय</hi>न्ति अत्तनो पञ्‍चक्खन्धसङ्खातं उपपत्तिभवं अञ्‍ञेहि असाधारणं ‘‘अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्‍ञस्सा’’ति पवत्तं मच्छरियं खन्धमच्छरियं नाम। <hi rend="bold">धातुआयतनमच्छरियेसु</hi>पि एसेव नयो। <hi rend="bold">गाहो</hi>ति गाहनिच्छयवसेन गहणं। <hi rend="bold">अवदञ्‍ञुताया</hi>ति सब्बञ्‍ञुबुद्धानम्पि कथितं अजाननभावेन। याचकानं अददमानो हि तेहि कथितं न जानाति नाम। <hi rend="bold">जना पमत्ता</hi>ति सतिविप्पवासा जना। <hi rend="bold">वचन</hi>न्ति सङ्खेपवचनं। <hi rend="bold">ब्यप्पथ</hi>न्ति वित्थारवचनं। <hi rend="bold">देसन</hi>न्ति उपमं दस्सेत्वा अत्थसन्दस्सनवचनं। <hi rend="bold">अनुसिट्ठि</hi>न्ति पुनप्पुनं संलक्खापनवचनं। अथ वा दस्सेत्वा कथनं <hi rend="bold">वचनं</hi> नाम। गण्हापेत्वा कथनं <hi rend="bold">ब्यप्पथं</hi> नाम। तोसेत्वा कथनं <hi rend="bold">देसनं</hi> नाम। पदस्सेत्वा कथनं <hi rend="bold">अनुसिट्ठि</hi> नाम। अथ वा परितापदुक्खं नासेत्वा कथनं <hi rend="bold">वचनं</hi> नाम। परिळाहदुक्खं नासेत्वा कथनं <hi rend="bold">ब्यप्पथं</hi> नाम। अपायदुक्खं नासेत्वा कथनं <hi rend="bold">देसनं</hi> नाम। भवदुक्खं नासेत्वा <pb ed="V" n="0.0089"/> कथनं <hi rend="bold">अनुसिट्ठि</hi> नाम। अथ वा दुक्खसच्‍चपरिञ्‍ञापटिवेधयुत्तं <hi rend="bold">वचनं</hi>। समुदयसच्‍चपहानपटिवेधयुत्तं <hi rend="bold">ब्यप्पथं</hi>। निरोधसच्‍चसच्छिकिरियपटिवेधयुत्तं <hi rend="bold">देसनं</hi>। मग्गसच्‍चभावनापटिवेधयुत्तं <hi rend="bold">अनुसिट्ठी</hi>ति एवमादिना नयेन एके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न</hi> <pb ed="M" n="0.0098"/> <hi rend="bold">सुस्सुसन्ती</hi>ति न सुणन्ति। <hi rend="bold">न सोतं ओदहन्ती</hi>ति सवनत्थं कण्णसोतं न ठपेन्ति। <hi rend="bold">न अञ्‍ञा चित्तं उपट्ठपेन्ती</hi>ति जाननत्थं चित्तं न पतिट्ठपेन्ति। <hi rend="bold">अनस्सवा</hi>ति ओवादं असुणमाना। <hi rend="bold">अवचनकरा</hi>ति सुणमानापि वचनं न करोन्तीति अवचनकरा। <hi rend="bold">पटिलोमवुत्तिनो</hi>ति पटाणी हुत्वा पवत्तनका <pb ed="P" n="1.0115"/>। <hi rend="bold">अञ्‍ञेनेव मुखं करोन्ती</hi>ति करोन्तापि मुखं न देन्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विसमे</hi>ति कायसुचरितादिसम्मतस्स समस्स पटिपक्खत्ता विसमं, तस्मिं विसमे। <hi rend="bold">निविट्ठा</hi>ति पविट्ठा दुन्‍नीहरा। <hi rend="bold">कायकम्मे</hi>ति कायतो पवत्ते, कायेन वा पवत्ते कायकम्मे। <hi rend="bold">वचीकम्मा</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ कायकम्मवचीकम्ममनोकम्मानि दुच्‍चरितवसेन विभत्तानि, पाणातिपातादयो दसअकुसलकम्मपथवसेन विभत्ताति ञातब्बं। अयं तावेत्थ साधारणपदवण्णना, असाधारणेसु पन पाणस्स अतिपातो <hi rend="bold">पाणातिपातो,</hi> पाणवधो पाणघातोति वुत्तं होति। पाणोति चेत्थ वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं। तस्मिं पन पाणे पाणसञ्‍ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्‍कमसमुट्ठापिता कायवचीद्वारानं अञ्‍ञतरद्वारपवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो। सो गुणविरहितेसु तिरच्छानगतादीसु पाणेसु खुद्दके पाणे अप्पसावज्‍जो, महासरीरे महासावज्‍जो। कस्मा? पयोगमहन्तताय, पयोगसमत्तेपि वत्थुमहन्तताय। गुणवन्तेसु मनुस्सादीसु अप्पगुणे पाणे अप्पसावज्‍जो, महागुणे महासावज्‍जो। सरीरगुणानं पन समभावे सति किलेसानं उपक्‍कमानञ्‍च मुदुताय अप्पसावज्‍जो, तिब्बताय महासावज्‍जोति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">तस्स पञ्‍च सम्भारा होन्ति – पाणो पाणसञ्‍ञिता वधकचित्तं उपक्‍कमो तेन मरणन्ति। छप्पयोगा – साहत्थिको आणत्तिको निस्सग्गियो थावरो विज्‍जामयो इद्धिमयोति। इमस्मिं पनत्थे वित्थारियमाने अतिपपञ्‍चो होति, तस्मा नं न वित्थारयिस्साम। अञ्‍ञञ्‍च एवरूपं <pb ed="V" n="0.0090"/>, अत्थिकेहि पन समन्तपासादिकं विनयट्ठकथं (पारा॰ अट्ठ॰ २.१७२) ओलोकेत्वा गहेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext">अदिन्‍नस्स <pb ed="M" n="0.0099"/> आदानं <hi rend="bold">अदिन्‍नादानं,</hi> परस्स हरणं थेय्यं चोरिकाति वुत्तं होति। तत्थ <hi rend="bold">अदिन्‍न</hi>न्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्‍जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्‍जो च होति, तस्मिं पन परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्‍ञिनो तदादायकउपक्‍कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना <pb ed="P" n="1.0116"/> अदिन्‍नादानं। तं हीने परसन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्‍जं, पणीते महासावज्‍जं। कस्मा? वत्थुपणीतताय, वत्थुसमत्ते सति गुणाधिकानं सन्तके वत्थुस्मिं महासावज्‍जं। तं तं गुणाधिकं उपादाय ततो ततो हीनगुणस्स सन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्‍जं।</p>

<p rend="bodytext">तस्स पञ्‍च सम्भारा होन्ति – परपरिग्गहितं परपरिग्गहितसञ्‍ञिता थेय्यचित्तं उपक्‍कमो तेन हरणन्ति। छप्पयोगा साहत्थिकादयोव। ते च खो यथानुरूपं थेय्यावहारो पसय्हावहारो पटिच्छन्‍नावहारो परिकप्पावहारो कुसावहारोति इमेसं पञ्‍चन्‍नं अवहारानं वसेन पवत्तन्ति। अयमेत्थ सङ्खेपो। वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कामेसुमिच्छाचारो</hi>ति एत्थ पन <hi rend="bold">कामेसू</hi>ति मेथुनसमाचारेसु। <hi rend="bold">मिच्छाचारो</hi>ति एकन्तनिन्दितो लामकाचारो। लक्खणतो पन असद्धम्मसेवनाधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्‍कमचेतना कामेसुमिच्छाचारो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ अगमनीयट्ठानं नाम पुरिसानं ताव मातुरक्खिता पितुरक्खिता मातापितुरक्खिता भातुरक्खिता भगिनिरक्खिता ञातिरक्खिता गोत्तरक्खिता धम्मरक्खिता सारक्खा सपरिदण्डाति मातुरक्खितादयो दस, धनक्‍कीता छन्दवासिनी भोगवासिनी पटवासिनी ओदपत्तकिनी ओभतचुम्बटका दासी च भरिया कम्मकारी च भरिया धजाहटा मुहुत्तिकाति एता धनक्‍कीतादयो दसाति वीसति इत्थियो। इत्थीसु पन द्वीन्‍नं सारक्खसपरिदण्डानं दसन्‍नञ्‍च धनक्‍कीतादीनन्ति द्वादसन्‍नं इत्थीनं अञ्‍ञे पुरिसा, इदं अगमनीयट्ठानं नाम।</p>

<p rend="bodytext">सो पनेस मिच्छाचारो सीलादिगुणरहिते अगमनीयट्ठाने अप्पसावज्‍जो, सीलादिगुणसम्पन्‍ने महासावज्‍जो। तस्स चत्तारो सम्भारा <pb ed="M" n="0.0100"/> – अगमनीयवत्थु तस्मिं सेवनचित्तं सेवनपयोगो मग्गेन मग्गपटिपत्तिअधिवासनन्ति। एको पयोगो साहत्थिको एव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मुसा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0091"/> विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्‍जनको वचीपयोगो कायपयोगो वा। विसंवादनाधिप्पायेन पनस्स परविसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना <hi rend="bold">मुसावादो</hi>। अपरो नयो – <hi rend="bold">मुसा</hi>ति अभूतं अतच्छं वत्थु। <hi rend="bold">वादो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0117"/> तस्स भूततो तच्छतो विञ्‍ञापनं। लक्खणतो पन अतथं वत्थुं तथतो परं विञ्‍ञापेतुकामस्स तथाविञ्‍ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना <hi rend="bold">मुसावादो</hi>। सो यमत्थं भञ्‍जति, तस्स अप्पताय अप्पसावज्‍जो, महन्तताय महासावज्‍जो। अपि च गहट्ठानं अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय ‘‘नत्थी’’तिआदिनयप्पवत्तो अप्पसावज्‍जो, सक्खिना हुत्वा अत्थभञ्‍जनत्थं वुत्तो महासावज्‍जो। पब्बजितानं अप्पकम्पि तेलं वा सप्पिं वा लभित्वा हसाधिप्पायेन ‘‘अज्‍ज गामे तेलं नदी मञ्‍ञे सन्दती’’ति पूरणकथानयेन पवत्तो अप्पसावज्‍जो, अदिट्ठंयेव पन दिट्ठन्तिआदिना नयेन वदन्तानं महासावज्‍जो।</p>

<p rend="bodytext">तस्स चत्तारो सम्भारा होन्ति – अतथं वत्थु विसंवादनचित्तं तज्‍जो वायामो परस्स तदत्थविजाननन्ति। एको पयोगो साहत्थिकोव। सो च कायेन वा कायपटिबद्धेन वा वाचाय वा परविसंवादककिरियाकरणे दट्ठब्बो। ताय चे किरियाय परो तमत्थं जानाति, अयं किरियसमुट्ठापिका चेतनाक्खणेयेव मुसावादकम्मुना बज्झति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पिसुणवाचा</hi>तिआदीसु याय वाचाय यस्स तं वाचं भासति, तस्स हदये अत्तनो पियभावं परस्स च सुञ्‍ञभावं करोति, सा <hi rend="bold">पिसुणवाचा</hi>। याय पन अत्तानम्पि परम्पि फरुसं करोति, या वाचा सयम्पि फरुसा नेव कण्णसुखा न हदयङ्गमा, अयं <hi rend="bold">फरुसवाचा</hi>। येन सम्फं पलपति निरत्थकं, सो <hi rend="bold">सम्फप्पलापो</hi>। तेसं मूलभूतापि चेतना पिसुणवाचादिनाममेव लभति, सा एव इध अधिप्पेताति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ संकिलिट्ठचित्तस्स परेसं वा भेदाय अत्तनो पियकम्यताय वा कायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना <hi rend="bold">पिसुणवाचा</hi>। सा यस्स भेदं करोति <pb ed="M" n="0.0101"/>, तस्स अप्पगुणाय अप्पसावज्‍जा, महागुणताय महासावज्‍जा।</p>

<p rend="bodytext">तस्सा चत्तारो सम्भारा होन्ति – भिन्दितब्बो परो ‘‘इति इमे नाना भविस्सन्ति विना भविस्सन्ती’’ति भेदपुरेक्खारता वा, ‘‘इति अहं पियो भविस्सामि विस्सासिको’’ति वियकम्यता वा, तज्‍जो वायामो, तस्स तदत्थविजाननन्ति।</p>

<p rend="bodytext">परस्स मम्मच्छेदककायवचीपयोगसमुट्ठापिका एकन्तफरुसचेतना <pb ed="P" n="1.0118"/> <hi rend="bold">फरुसवाचा</hi>। मम्मच्छेदकोपि <pb ed="V" n="0.0092"/> पयोगो चित्तसण्हताय फरुसवाचा न होति। मातापितरो हि कदाचि पुत्तके एवम्पि वदन्ति ‘‘चोरा वो खण्डाखण्डिकं करोन्तू’’ति, उप्पलपत्तम्पि च नेसं उपरि पतन्तं न इच्छन्ति। आचरियुपज्झाया च कदाचि निस्सितके एवं वदन्ति ‘‘किं इमे अहिरिका अनोत्तप्पिनो चरन्ति, निद्धमथ ने’’ति। अथ च नेसं आगमाधिगमसम्पत्तिं इच्छन्ति। यथा च चित्तसण्हताय फरुसवाचा न होति, एवं वचनसण्हताय अफरुसवाचापि न होति। न हि मारापेतुकामस्स ‘‘इमं सुखं सयापेथा’’ति वचनं अफरुसवाचा होति, चित्तफरुसताय पनेसा फरुसवाचाव, सा यं सन्धाय पवत्तिता। तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्‍जा, महागुणताय महासावज्‍जा। तस्सा तयो सम्भारा – अक्‍कोसितब्बो परो कुपितचित्तं अक्‍कोसनन्ति।</p>

<p rend="bodytext">अनत्थविञ्‍ञापिका कायवचीपयोगसमुट्ठापिका अकुसलचेतना <hi rend="bold">सम्फप्पलापो</hi>। सो आसेवनमन्दताय अप्पसावज्‍जो, आसेवनमहन्तताय महासावज्‍जो। तस्स द्वे सम्भारा होन्ति – भारतयुद्धसीताहरणादिनिरत्थककथापुरेक्खारता तथारूपीकथाकथनञ्‍चाति।</p>

<p rend="bodytext">अभिज्झायतीति <hi rend="bold">अभिज्झा,</hi> परभण्डाभिमुखी हुत्वा तन्‍निन्‍नताय पवत्ततीति अत्थो। सा ‘‘अहो वत इदं ममास्सा’’ति एवं परभण्डाभिज्झायनलक्खणा। अदिन्‍नादानं विय अप्पसावज्‍जा महासावज्‍जा च। तस्सा द्वे सम्भारा होन्ति – परभण्डं अत्तनो परिणामनञ्‍चाति। परभण्डवत्थुके हि लोभे उप्पन्‍नेपि न ताव कम्मपथभेदो होति, याव ‘‘अहो वतिदं ममास्सा’’ति अत्तनो न परिणामेति।</p>

<p rend="bodytext">हितसुखं <pb ed="M" n="0.0102"/> ब्यापादयतीति <hi rend="bold">ब्यापादो,</hi> सो परविनासाय मनोपदोसलक्खणो। फरुसवाचा विय अप्पसावज्‍जो महासावज्‍जो च। तस्स द्वे सम्भारा होन्ति – परसत्तो च तस्स च विनासचिन्ताति। परसत्तवत्थुके हि कोधे उप्पन्‍नेपि न ताव कम्मपथभेदो <pb ed="P" n="1.0119"/> होति, याव ‘‘अहो वतायं उच्छिज्‍जेय्य विनस्सेय्या’’ति तस्स विनासं न चिन्तेसि।</p>

<p rend="bodytext">यथाभुच्‍चगहणाभावेन मिच्छा पस्सतीति <hi rend="bold">मिच्छादिट्ठि</hi>। सा ‘‘नत्थि दिन्‍न’’न्तिआदिना नयेन विपरीतदस्सनलक्खणा। सम्फप्पलापो विय अप्पसावज्‍जा महासावज्‍जा च।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सञ्‍ञी, असञ्‍ञी, नेवसञ्‍ञीनासञ्‍ञी भविस्सामा</hi>ति रूपादिवसेन कङ्खन्ति। <hi rend="bold">भविस्साम नु खो मय</hi>न्तिआदिना अत्तानं कङ्खन्ति। तत्थ <hi rend="bold">भविस्साम नु खो। न नु खो भविस्सामा</hi>ति तस्स <pb ed="V" n="0.0093"/> सस्सताकारञ्‍च उच्छेदाकारञ्‍च निस्साय अनागते अत्तानं विज्‍जमानतञ्‍च अविज्‍जमानतञ्‍च कङ्खन्ति। <hi rend="bold">किं नु खो भविस्सामा</hi>ति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तिया नु खो भविस्साम, ब्राह्मणवेस्ससुद्दगहट्ठपब्बजितदेवमनुस्सानं अञ्‍ञतरा’’ति कङ्खन्ति। <hi rend="bold">कथं नु खो भविस्सामा</hi>ति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघा नु खो भविस्साम, रस्सओदातकण्हपमाणिकअप्पमाणिकादीनं अञ्‍ञतरा’’ति कङ्खन्ति। केचि पन ‘‘इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘केन नु खो कारणेन भविस्सामा’ति हेतुतो कङ्खन्ती’’ति वदन्ति। <hi rend="bold">किं हुत्वा किं भविस्साम नु खो मय</hi>न्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तिया हुत्वा नु खो ब्राह्मणा भविस्साम…पे॰… देवा हुत्वा मनुस्सा’’ति अत्तनो परम्परं कङ्खन्ति। सब्बत्थेव पन <hi rend="bold">अद्धान</hi>न्ति कालाधिवचनमेतं।</p>

<p rend="bodytext" n="10"><hi rend="paranum">१०</hi><hi rend="dot">.</hi> यस्मा एतदेव <hi rend="bold">तस्मा हि सिक्खेथ…पे॰… आहु धीरा</hi>ति। तत्थ <hi rend="bold">सिक्खेथा</hi>ति तिस्सो सिक्खा आवज्‍जेय्य। <hi rend="bold">इधेवा</hi>ति इमस्मिंयेव सासने। तत्थ सिक्खितब्बाति <hi rend="bold">सिक्खा। तिस्सो</hi>ति गणनपरिच्छेदो। <hi rend="bold">अधिसीलसिक्खा</hi>ति अधिकं उत्तमं सीलन्ति अधिसीलं, अधिसीलञ्‍च तं सिक्खितब्बट्ठेन सिक्खा चाति अधिसीलसिक्खा। एस नयो अधिचित्तअधिपञ्‍ञासिक्खासु।</p>

<p rend="bodytext">कतमं पनेत्थ सीलं, कतमं अधिसीलं, कतमं चित्तं, कतमं अधिचित्तं, कतमा पञ्‍ञा, कतमा अधिपञ्‍ञाति? वुच्‍चते – पञ्‍चङ्गदसङ्गसीलं ताव सीलमेव <pb ed="M" n="0.0103"/>। तञ्हि बुद्धे उप्पन्‍नेपि अनुप्पन्‍नेपि लोके पवत्तति <pb ed="P" n="1.0120"/>। उप्पन्‍ने बुद्धे तस्मिं सीले बुद्धापि सावकापि महाजनं समादपेन्ति, अनुप्पन्‍ने बुद्धे पच्‍चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा च चक्‍कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति, सामम्पि पण्डिता समणब्राह्मणा समादियन्ति। ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभोन्ति।</p>

<p rend="bodytext">पातिमोक्खसंवरसीलं पन ‘‘अधिसील’’न्ति वुच्‍चति। तञ्हि सूरियो विय पज्‍जोतानं सिनेरु विय पब्बतानं सब्बलोकियसीलानं अधिकञ्‍चेव उत्तमञ्‍च, बुद्धुप्पादेयेव च पवत्तति, न विना बुद्धुप्पादा। न हि तं पञ्‍ञत्तिं उद्धरित्वा अञ्‍ञो सत्तो ठपेतुं सक्‍कोति। बुद्धायेव पन सब्बसो कायवचीद्वारअज्झाचारसोतं छिन्दित्वा तस्स तस्स वीतिक्‍कमस्स अनुच्छविकं तं सीलसंवरं पञ्‍ञपेन्ति। पातिमोक्खसंवरतोपि च मग्गफलसम्पयुत्तमेव सीलं अधिसीलं।</p>

<p rend="bodytext">कामावचरानि <pb ed="V" n="0.0094"/> पन अट्ठ कुसलचित्तानि लोकियअट्ठसमापत्तिचित्तानि च एकज्झं कत्वा चित्तमेवाति वेदितब्बानि। बुद्धुप्पादानुप्पादे चस्स पवत्ति, समादपनं समादानञ्‍च सीले वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">विपस्सनापादकं अट्ठसमापत्तिचित्तं पन ‘‘अधिचित्त’’न्ति वुच्‍चति। तञ्हि अधिसीलं विय सीलानं, सब्बलोकियचित्तानं अधिकञ्‍चेव उत्तमञ्‍च, बुद्धुप्पादेयेव च होति, न विना बुद्धुप्पादा। ततोपि च मग्गफलचित्तमेव अधिचित्तं।</p>

<p rend="bodytext">‘‘अत्थि दिन्‍नं अत्थि यिट्ठ’’न्तिआदिनयप्पवत्तं (म॰ नि॰ २.९४) पन कम्मस्सकताञाणं पञ्‍ञा। सा हि बुद्धे उप्पन्‍नेपि अनुप्पन्‍नेपि लोके पवत्तति। उप्पन्‍ने बुद्धे तस्सा पञ्‍ञाय बुद्धापि सावकापि महाजनं समादपेन्ति, अनुप्पन्‍ने बुद्धे पच्‍चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा च चक्‍कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति, सामम्पि पण्डिता सत्ता समादियन्ति। तथा हि अङ्कुरो दसवस्ससहस्सानि महादानं अदासि। वेलामो वेस्सन्तरो अञ्‍ञे च बहू पण्डितमनुस्सा महादानानि अदंसु। ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभविंसु।</p>

<p rend="bodytext">तिलक्खणाकारपरिच्छेदकं <pb ed="M" n="0.0104"/> पन <pb ed="P" n="1.0121"/> विपस्सनाञाणं ‘‘अधिपञ्‍ञा’’ति वुच्‍चति। सा हि अधिसीलअधिचित्तानि विय सीलचित्तानं, सब्बलोकियपञ्‍ञानं अधिका चेव उत्तमा च, न च विना बुद्धुप्पादा लोके पवत्तति। ततोपि च मग्गफलपञ्‍ञाव अधिपञ्‍ञा।</p>

<p rend="bodytext">इदानि एकेकं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘कतमा अधिसीलसिक्खा – इध भिक्खु सीलवा होति, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरती’’</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">इधा</hi>ति वचनं पुब्बभागकरणीयसम्पदाय सम्पन्‍नस्स सब्बपकारसीलपरिपूरकस्स पुग्गलस्स सन्‍निस्सयभूतसासनपरिदीपनं, अञ्‍ञसासनस्स च तथाभावपटिसेधनं। वुत्तञ्हेतं – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे॰… सुञ्‍ञा परप्पवादा समणेभि अञ्‍ञेही’’ति (म॰ नि॰ १.१३९-१४०)। <hi rend="bold">भिक्खू</hi>ति तस्स सीलस्स परिपूरकस्स पुग्गलस्स परिदीपनं। <hi rend="bold">पातिमोक्खसंवरसंवुतो</hi>ति इदमस्स पातिमोक्खसंवरे पतिट्ठितभावपरिदीपनं। <hi rend="bold">विहरती</hi>ति इदमस्स तदनुरूपविहारसमङ्गीभावपरिदीपनं। <hi rend="bold">आचारगोचरसम्पन्‍नो</hi>ति इदमस्स पातिमोक्खसंवरस्स उपकारकधम्मपरिदीपनं। <hi rend="bold">अणुमत्तेसु वज्‍जेसु भयदस्सावी</hi>ति इदमस्स पातिमोक्खतो अचवनधम्मतापरिदीपनं। <hi rend="bold">समादाया</hi>ति इदमस्स सिक्खापदानं <pb ed="V" n="0.0095"/> अनवसेसतो आदानपरिदीपनं। <hi rend="bold">सिक्खती</hi>ति इदमस्स सिक्खाय समङ्गीभावपरिदीपनं। <hi rend="bold">सिक्खापदेसू</hi>ति इदमस्स सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">भिक्खू</hi>ति संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु। सीलमस्स अत्थीति सीलवाति एत्थ <hi rend="bold">सील</hi>न्ति सीलनट्ठेन सीलं। किमिदं सीलनं नाम? समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो। उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठावसेन आधारभावोति अत्थो। एतदेव हि एत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति। अञ्‍ञे पन ‘‘अधिसेवनट्ठेन आचारट्ठेन <pb ed="P" n="1.0122"/> सीलनट्ठेन सिरट्ठेन सीतलट्ठेन सिवट्ठेन <hi rend="bold">सील’’</hi>न्ति वण्णयन्ति।</p>

<p rend="gatha1">सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्‍नस्सापि अनेकधा।</p>

<p rend="gathalast">सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्‍नस्सनेकधा॥</p>

<p rend="bodytext">यथा हि नीलपीतादिभेदेननेकधा भिन्‍नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं नीलादिभेदेन भिन्‍नस्सापि सनिदस्सनभावानतिक्‍कमनतो। तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्‍नस्सापि यदेतं <pb ed="M" n="0.0105"/> कायकम्मादीनं समाधानवसेन, कुसलानञ्‍च धम्मानं पतिट्ठावसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं चेतनादिभेदेन भिन्‍नस्सापि समाधानपतिट्ठाभावानतिक्‍कमनतो। एवं लक्खणस्स पनस्स –</p>

<p rend="gatha1">दुस्सील्यविद्धंसनता, अनवज्‍जगुणो तथा।</p>

<p rend="gathalast">किच्‍चसम्पत्तिअत्थेन, रसो नाम पवुच्‍चति॥</p>

<p rend="bodytext">तस्मा इदं सीलं नाम किच्‍चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्‍जरसन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="gatha1">सोचेय्यपच्‍चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्‍ञुभि।</p>

<p rend="gathalast">ओत्तप्पञ्‍च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं॥</p>

<p rend="bodytext">तञ्हिदं सीलं ‘‘कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्य’’न्ति एवं वुत्तसोचेय्यपच्‍चुपट्ठानं, सोचेय्यभावेन पच्‍चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति। हिरोत्तप्पञ्‍च पन तस्स विञ्‍ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्‍नकारणन्ति अत्थो। हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्‍जति <pb ed="V" n="0.0096"/> चेव तिट्ठति च, असति नेव उप्पज्‍जति चेव न तिट्ठति चाति एवंविधेन सीलेन सीलवा होति। एतं सीलं नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स, वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतनादयो <pb ed="P" n="1.0123"/> धम्मा वेदितब्बा। वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं ‘‘किं सीलन्ति? चेतना सीलं, चेतसिकं सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्‍कमो सील’’न्ति (पटि॰ म॰ १.३९)।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">चेतना सीलं</hi> नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतना। <hi rend="bold">चेतसिकं सीलं</hi> नाम पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स विरति। अपि च चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीनि पजहन्तस्स सत्तकम्मपथचेतना। चेतसिकं सीलं नाम ‘‘अभिज्झं पहाय विगताभिज्झेन चेतसा विहरती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.२१७) नयेन संयुत्तमहावग्गे वुत्ता अनभिज्झाब्यापादसम्मादिट्ठिधम्मा। <hi rend="bold">संवरो सील</hi>न्ति एत्थ पञ्‍चविधेन संवरो वेदितब्बो – पातिमोक्खसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरो। तस्स नानाकरणं उपरि आवि भविस्सति। <hi rend="bold">अवीतिक्‍कमो सील</hi>न्ति समादिन्‍नसीलस्स कायिकवाचसिको अवीतिक्‍कमो। एत्थ च संवरसीलं, अवीतिक्‍कमसीलन्ति इदमेव निप्परियायतो <pb ed="M" n="0.0106"/> सीलं। चेतनासीलं, चेतसिकं सीलन्ति परियायतो सीलन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पातिमोक्ख</hi>न्ति सिक्खापदसीलं। तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहि, तस्मा ‘‘पातिमोक्ख’’न्ति वुत्तं। <hi rend="bold">पातिमोक्खसंवरसंवुतो</hi>ति पातिमोक्खसंवरसीलेन समन्‍नागतो। <hi rend="bold">आचारगोचरसम्पन्‍नो</hi>ति आचारेन चेव गोचरेन च सम्पन्‍नो। <hi rend="bold">अणुमत्तेसू</hi>ति अप्पमत्तकेसु। <hi rend="bold">वज्‍जेसू</hi>ति अकुसलधम्मेसु। <hi rend="bold">भयदस्सावी</hi>ति भयदस्सी। <hi rend="bold">समादाया</hi>ति सम्मा आदियित्वा। <hi rend="bold">सिक्खति सिक्खापदेसू</hi>ति तं तं सिक्खापदं समादियित्वा सिक्खति। अपि च समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यंकिञ्‍चि सिक्खापदेसु सिक्खाकोट्ठासेसु सिक्खितब्बं कायिकं वा चेतसिकं वा, तं सब्बं समादाय सिक्खति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">खुद्दको सीलक्खन्धो</hi>ति सङ्घादिसेसादिसावसेसो सीलक्खन्धो। <hi rend="bold">महन्तो</hi>ति पाराजिकादिनिरवसेसो। यस्मा पन पातिमोक्खसीलेन भिक्खु सासने पतिट्ठाति नाम <pb ed="P" n="1.0124"/>, तस्मा तं ‘‘पतिट्ठा’’ति वुत्तं। पतिट्ठहति वा एत्थ भिक्खु, कुसला धम्मा एव वा एत्थ पतिट्ठहन्तीति पतिट्ठा। अयमत्थो ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्‍ञो’’ति (सं॰ नि॰ १.२३, १९२) च, ‘‘पतिट्ठानलक्खणं, महाराज, सीलं सब्बेसं कुसलानं धम्मान’’न्ति (मि॰ प॰ २.१.९) च <pb ed="V" n="0.0097"/>, ‘‘सीले पतिट्ठितो खो, महाराज…पे॰… सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ती’’ति (मि॰ प॰ २.१.९) च आदिसुत्तवसेन वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">तदेतं पुब्बुप्पत्तिअत्थेन <hi rend="bold">आदि</hi>। वुत्तम्पि चेतं ‘‘तस्मातिह त्वं उत्तिय आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु। को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्‍च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका’’ति (सं॰ नि॰ ५.३८२)। यथा हि नगरवड्ढकी नगरं मापेतुकामो पठमं नगरट्ठानं सोधेति, ततो अपरभागे वीथिचतुक्‍कसिङ्घाटकादिपरिच्छेदेन विभजित्वाव नगरं मापेति। एवमेव योगावचरो आदितो सीलं विसोधेति, ततो अपरभागे समाधिविपस्सनामग्गफलनिब्बानानि सच्छिकरोति। यथा वा पन रजको पठमं तीहि खारेहि वत्थं धोवित्वा परिसुद्धे वत्थे यदिच्छकं रङ्गजातं उपनेति, यथा वा पन छेको चित्तकारो रूपं लिखितुकामो आदितोव भित्तिपरिकम्मं करोति, ततो अपरभागे रूपं समुट्ठापेति। एवमेव योगावचरो <pb ed="M" n="0.0107"/> आदितोव सीलं विसोधेत्वा अपरभागे समथविपस्सनादयो धम्मे सच्छिकरोति। तस्मा सीलं ‘‘आदी’’ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">तदेतं चरणसरिक्खताय <hi rend="bold">चरणं</hi>। चरणाति हि पादा वुच्‍चन्ति। यथा हि छिन्‍नचरणस्स पुरिसस्स दिसं गमनाभिसङ्खारो न जायति, परिपुण्णपादस्सेव जायति, एवमेव यस्स सीलं भिन्‍नं होति खण्डं अपरिपुण्णं, तस्स निब्बानगमनाय ञाणगमनं न सम्पज्‍जति। यस्स पन तं अभिन्‍नं होति अखण्डं परिपुण्णं, तस्स निब्बानगमनाय ञाणगमनं सम्पज्‍जति। तस्मा सीलं ‘‘चरण’’न्ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">तदेतं संयमनवसेन <hi rend="bold">संयमो</hi>। संवरणवसेन <hi rend="bold">संवरो</hi>ति उभयेनापि सीलसंयमो चेव सीलसंवरो च कथितो। वचनत्थो पनेत्थ संयमेति वीतिक्‍कमविप्फन्दनं <pb ed="P" n="1.0125"/>, पुग्गलं वा संयमेति वीतिक्‍कमवसेन तस्स विप्फन्दितुं न देतीति संयमो। वीतिक्‍कमस्स पवेसनद्वारं संवरति पिदहतीति संवरो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मोक्ख</hi>न्ति उत्तमं मुखभूतं वा। यथा हि सत्तानं चतुब्बिधो आहारो मुखेन पविसित्वा अङ्गमङ्गानि फरति, एवं योगिनोपि चतुभूमककुसलं सीलमुखेन पविसित्वा अत्थसिद्धिं सम्पादेति। तेन ‘‘मोक्ख’’न्ति। पमुखे साधूति <hi rend="bold">पामोक्खं,</hi> पुब्बङ्गमं सेट्ठं पधानन्ति अत्थो। <hi rend="bold">कुसलानं धम्मानं समापत्तिया</hi>ति चतुभूमककुसलानं पटिलाभत्थाय पामोक्खं पुब्बङ्गमं सेट्ठं पधानन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विविच्‍चेव</hi> <pb ed="V" n="0.0098"/> <hi rend="bold">कामेही</hi>ति कामेहि विविच्‍च विना हुत्वा अपक्‍कमित्वा। यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो। यस्मा च नियमत्थो, तस्मा तस्मिं पठमं झानं उपसम्पज्‍ज विहरणसमये अविज्‍जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्‍चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति। कथं? ‘‘विविच्‍चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे करियमाने इदं पञ्‍ञायति, नूनिमस्स झानस्स कामा पटिपक्खभूता, येसु सति इदं न पवत्तति अन्धकारे सति पदीपोभासो विय, तेसं परिच्‍चागेनेव चस्स अधिगमो होति ओरिमतीरपरिच्‍चागेन पारिमतीरस्सेव। तस्मा नियमं करोतीति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="0.0108"/> सिया ‘‘कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्‍चापि झानं उपसम्पज्‍ज विहरेय्या’’ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं। तंनिस्सरणतो हि पुब्बपदे एव एस वुत्तो। कामधातुसमतिक्‍कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं। यथाह – ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु॰ ७२)। उत्तरपदेपि पन यथा <pb ed="P" n="1.0126"/> ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म॰ नि॰ १.१३९) एत्थ एवकारो आनेत्वा वुच्‍चति, एवं वत्तब्बो। न हि सक्‍का इतो अञ्‍ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्‍च झानं उपसम्पज्‍ज विहरितुं। तस्मा विविच्‍चेव कामेहि विविच्‍चेव अकुसलेहि धम्मेहीति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो। पदद्वयेपि च किञ्‍चापि विविच्‍चाति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविवेकादयो कायविवेकादयो च सब्बेपि विवेका सङ्गहं गच्छन्ति, तथापि पुब्बभागे कायविवेकचित्तविवेकविक्खम्भनविवेका दट्ठब्बा। लोकुत्तरमग्गक्खणे कायविवेकचित्तविवेकसमुच्छेदविवेकनिस्सरणविवेका।</p>

<p rend="bodytext">कामेहीति इमिना पन पदेन ये च इध ‘‘कतमे वत्थुकामा मनापिका रूपा’’तिआदिना नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च इधेव विभङ्गे ‘‘छन्दो कामो रागो कामो छन्दरागो कामो सङ्कप्पो कामो रागो कामो सङ्कप्परागो कामो’’ति एवं किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिता इच्‍चेव दट्ठब्बा। एवञ्हि सति विविच्‍चेव कामेहीति वत्थुकामेहिपि विविच्‍चेवाति अत्थो युज्‍जति। तेन कायविवेको वुत्तो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विविच्‍च अकुसलेहि धम्मेही</hi>ति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि वा विविच्‍चाति अत्थो युज्‍जति। तेन चित्तविवेको वुत्तो होति। पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतो एव कामसुखपरिच्‍चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति <pb ed="V" n="0.0099"/>। एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं। पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्‍चागो, दुतियेन बालभावस्स। पठमेन च पयोगसुद्धि, दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति ञातब्बं <pb ed="M" n="0.0109"/>। एस ताव नयो ‘‘कामेही’’ति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे <pb ed="P" n="1.0127"/>।</p>

<p rend="bodytext">किलेसकामपक्खे पन छन्दोति च रागोति च एवमादीहि अनेकभेदो कामच्छन्दोव ‘‘कामो’’ति अधिप्पेतो। सो च अकुसलपरियापन्‍नोपि समानो ‘‘तत्थ कतमो कामच्छन्दो, कामो’’तिआदिना नयेन विभङ्गे झानपटिपक्खतो विसुं वुत्तो। किलेसकामत्ता वा पुरिमपदे वुत्तो, अकुसलपरियापन्‍नत्ता दुतियपदे। अनेकभेदतो चस्स कामतोति अवत्वा कामेहीति वुत्तं। अञ्‍ञेसम्पि च धम्मानं अकुसलभावे विज्‍जमाने ‘‘तत्थ कतमे अकुसला धम्मा, कामच्छन्दो’’तिआदिना नयेन विभङ्गे (विभ॰ ५६४) उपरिझानङ्गानं पच्‍चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो नीवरणानेव वुत्तानि। नीवरणानि हि झानङ्गपच्‍चनीकानि तेसं झानङ्गानेव पटिपक्खानि, विद्धंसकानि विघातकानीति वुत्तं होति। तथा हि ‘‘समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो, पीति ब्यापादस्स, वितक्‍को थिनमिद्धस्स, सुखं उद्धच्‍चकुक्‍कुच्‍चस्स, विचारो विचिकिच्छाया’’ति पेटके वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">एवमेत्थ विविच्‍चेव कामेहीति इमिना कामच्छन्दस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो होति, विविच्‍च अकुसलेहि धम्मेहीति इमिना पञ्‍चन्‍नम्पि नीवरणानं। अग्गहितग्गहणेन पन पठमेन कामच्छन्दस्स, दुतियेन सेसनीवरणानं। तथा पठमेन तीसु अकुसलमूलेसु पञ्‍चकामगुणभेदविसयस्स लोभस्स, दुतियेन आघातवत्थुभेदादिविसयानं दोसमोहानं। ओघादीसु वा धम्मेसु पठमेन कामोघकामयोगकामासवकामुपादानअभिज्झाकायगन्थकामरागसंयोजनानं, दुतियेन अवसेसओघयोगासवउपादानगन्थसंयोजनानं। पठमेन च तण्हाय तंसम्पयुत्तकानञ्‍च, दुतियेन अविज्‍जाय तंसम्पयुत्तकानञ्‍च। अपि च पठमेन लोभसम्पयुत्तअट्ठचित्तुप्पादानं, दुतियेन सेसानं चतुन्‍नं अकुसलचित्तुप्पादानं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">एत्तावता च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘सवितक्‍कं सविचार’’</hi>न्तिआदि वुत्तं। तत्थ आरम्मणे <pb ed="M" n="0.0110"/> चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो वितक्‍को, आरम्मणानुमज्‍जनलक्खणो विचारो। सन्तेपि च नेसं कत्थचि अवियोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन <pb ed="P" n="1.0128"/> च घण्डाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्‍को, सुखुमट्ठेन <pb ed="V" n="0.0100"/> अनुमज्‍जनसभावेन च घण्डानुरवो विय अनुपबन्धो विचारो। विप्फारवा चेत्थ वितक्‍को पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दनभूतो चित्तस्स, आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय, पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबन्धचेतसो भमरस्स। सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभावो चित्तस्स, आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे।</p>

<p rend="bodytext">दुकनिपातट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्‍निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्‍को, वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्‍जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति वुत्तं। तं अनुप्पबन्धेन पवत्तियं युज्‍जति। सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति। अपि च मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्‍जन्तस्स दळ्हग्गहणहत्थो विय वितक्‍को। परिमज्‍जनहत्थो विय विचारो। तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्‍कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्‍को। इतो चितो च सञ्‍चरणहत्थो विय विचारो। तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे सन्‍निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्‍को। बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्‍जमानो विचारो। इति इमिना च वितक्‍केन इमिना च विचारेन सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन च फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्‍कं सविचार’’न्ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विवेकज</hi>न्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो। विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो। तस्मा विवेका, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं। <hi rend="bold">पीतिसुख</hi>न्ति एत्थ पिणयतीति पीति, सा सम्पियायनलक्खणा। सा <pb ed="P" n="1.0129"/> पनेसा खुद्दिकापीति <pb ed="M" n="0.0111"/>, खणिकापीति, ओक्‍कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति पञ्‍चविधा होति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ खुद्दिकापीति सरीरे लोमहंसमत्तमेव कातुं सक्‍कोति। खणिकापीति खणे खणे विज्‍जुप्पादसदिसा होति। ओक्‍कन्तिकापीति समुद्दतीरं वीचि विय, कायं ओक्‍कमित्वा ओक्‍कमित्वा भिज्‍जति। उब्बेगापीति बलवती होति, कायं उद्धग्गं कत्वा आकासे लङ्घापनप्पमाणपत्ता।</p>

<p rend="bodytext">फरणापीति <pb ed="V" n="0.0101"/> अतिबलवती होति। ताय हि उप्पन्‍नाय सकलसरीरं धमित्वा पूरितवत्थि विय महता उदकोघेन पक्खन्दपब्बतकुच्छि विय च अनुपरिप्फुटं होति। सा पनेसा पञ्‍चविधा पीति गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधं पस्सद्धिं परिपूरेति कायपस्सद्धिञ्‍च चित्तपस्सद्धिञ्‍च, पस्सद्धि गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधम्पि सुखं परिपूरेति कायिकं चेतसिकञ्‍च, सुखं गब्भं गण्हन्तं परिपाकं गच्छन्तं तिविधं समाधिं परिपूरेति खणिकसमाधिं उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिञ्‍चाति। तासु या अप्पनासमाधिस्स मूलं हुत्वा वड्ढमाना समाधिसम्पयोगङ्गता फरणापीति, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता पीतीति।</p>

<p rend="bodytext">इतरं पन सुखयतीति <hi rend="bold">सुखं,</hi> यस्स उप्पज्‍जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो। सुखनं वा सुखं, सुट्ठु वा खादति खणति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं, सोमनस्सवेदनायेतं नामं। तं सातलक्खणं। सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे इट्ठारम्मणपटिलाभतुट्ठि पीति, पटिलद्धरसानुभवनं सुखं। यत्थ पीति, तत्थ सुखं, यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीति। सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता पीति, वेदनाक्खन्धसङ्गहितं सुखं। कन्तारखिन्‍नस्स वनन्तोदकदस्सनसवनेसु विय पीति, वनच्छायप्पवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखं। तस्मिं तस्मिं समये पाकटभावतो चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं। इति अयञ्‍च पीति इदञ्‍च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने <pb ed="P" n="1.0130"/> अत्थीति इदं झानं ‘‘पीतिसुख’’न्ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा पीति च सुखञ्‍च पीतिसुखं धम्मविनयादयो विय। विवेकजं पीतिसुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति एवम्पि विवेकजंपीतिसुखं। यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पेत्थ विवेकजमेव होति, तञ्‍चस्स अत्थि, तस्मा <pb ed="M" n="0.0112"/> अलोपसमासं कत्वा एकपदेनेव ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्‍जति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पठम</hi>न्ति गणनानुपुब्बता पठमं, इदं पठमं उप्पन्‍नन्तिपि पठमं। <hi rend="bold">झान</hi>न्ति दुविधं झानं आरम्मणूपनिज्झानं लक्खणूपनिज्झानञ्‍चाति। तत्थ अट्ठ समापत्तियो पथवीकसिणादिआरम्मणं उपनिज्झायन्तीति <hi rend="bold">आरम्मणूपनिज्झान</hi>न्ति सङ्ख्यं गता। विपस्सनामग्गफलानि पन <hi rend="bold">लक्खणूपनिज्झानं</hi> नाम। तत्थ विपस्सना अनिच्‍चादिलक्खणस्स उपनिज्झानतो लक्खणूपनिज्झानं। विपस्सनाय कतकिच्‍चस्स मग्गेन इज्झनतो मग्गो लक्खणूपनिज्झानं, फलं पन निरोधसच्‍चं तथलक्खणं उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानं। तेसु इध पुब्बभागे आरम्मणूपनिज्झानं, लोकुत्तरमग्गक्खणे लक्खणूपनिज्झानं अधिप्पेतं। तस्मा आरम्मणूपनिज्झानतो च लक्खणूपनिज्झानतो च पच्‍चनीकझापनतो च झानन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपसम्पज्‍जा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0102"/> उपगन्त्वा, पापुणित्वाति वुत्तं होति। उपसम्पादयित्वा वा, निप्फादेत्वाति वुत्तं होति। <hi rend="bold">विहरती</hi>ति तदनुरूपेन इरियापथविहारेन इरियति, वुत्तप्पकारझानसमङ्गी हुत्वा अत्तभावस्स इरियनं वुत्तिं अभिनिप्फादेति।</p>

<p rend="bodytext">तं पनेतं पठमज्झानं पञ्‍चङ्गविप्पहीनं पञ्‍चङ्गसमन्‍नागतं तिविधकल्याणं, दसलक्खणसम्पन्‍नं। तत्थ कामच्छन्दो ब्यापादो थिनमिद्धं उद्धच्‍चकुक्‍कुच्‍चं विचिकिच्छाति इमेसं पञ्‍चन्‍नं नीवरणानं पहानवसेन पञ्‍चङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा। न हि एतेसु अप्पहीनेसु झानं उप्पज्‍जति। तेनस्सेतानि पहानङ्गानीति वुच्‍चन्ति। किञ्‍चापि हि झानक्खणे अञ्‍ञेपि अकुसला धम्मा पहीयन्ति, तथापि एतानेव विसेसेन झानन्तरायकरानि। कामच्छन्देन हि नानाविसयप्पलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे <pb ed="P" n="1.0131"/> समाधियति, कामच्छन्दाभिभूतं वा, तं न कामधातुप्पहानाय पटिपदं पटिपज्‍जति। ब्यापादेन वा आरम्मणे पटिहञ्‍ञमानं न निरन्तरं पवत्तति। थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्‍ञं होति। उद्धच्‍चकुक्‍कुच्‍चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति। विचिकिच्छाय उपहतं झानाधिगमसाधिकं पटिपदं नारोहति। इति विसेसेन झानन्तरायकरत्ता एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानि।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पन वितक्‍को आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुपबन्धति, तेहि अविक्खेपाय सम्पादितपयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवा <pb ed="M" n="0.0113"/> पीति पीणनं सुखञ्‍च उपब्रूहनं करोति। अथस्स सेससम्पयुत्तधम्मा एतेहि अभिनिरोपनानुबन्धनपीणनुपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता एकत्तारम्मणे समं सम्मा च आधियति। तस्मा वितक्‍को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पञ्‍चन्‍नं उप्पत्तिवसेन पञ्‍चङ्गसमन्‍नागतता वेदितब्बा। उप्पन्‍नेसु हि एतेसु पञ्‍चसु झानं उप्पन्‍नं नाम होति। तेनस्स एतानि पञ्‍चङ्गसमन्‍नागतानीति वुच्‍चन्ति। तस्मा न एतेहि समन्‍नागतं अञ्‍ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं। यथा पन अङ्गमत्तवसेनेव चतुरङ्गिनी सेना, पञ्‍चङ्गिकं तूरियं, अट्ठङ्गिको च मग्गोति वुच्‍चति, एवमिदम्पि अङ्गमत्तवसेनेव पञ्‍चङ्गिकन्ति वा पञ्‍चङ्गसमन्‍नागतन्ति वा वुच्‍चतीति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">एतानि च पञ्‍चङ्गानि किञ्‍चापि उपचारक्खणेपि अत्थि, अथ खो उपचारे पकतिचित्ततो बलवतरानि। इध पन उपचारतोपि बलवतरानि रूपावचरलक्खणप्पत्तानि निप्फन्‍नानि। एत्थ हि वितक्‍को सुविसदेन आकारेन आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयमानो उप्पज्‍जति। विचारो अतिविय आरम्मणं अनुमज्‍जमानो। पीतिसुखं सब्बावन्तम्पि कायं फरमानं <pb ed="V" n="0.0103"/>। तेनेवाह – ‘‘नास्स किञ्‍चि सब्बावतो कायस्स विवेकजेन पीतिसुखेन अप्फुटं होती’’ति (दी॰ नि॰ १.२२६)। चित्तेकग्गतापि हेट्ठिमम्हि समुग्गपटले <pb ed="P" n="1.0132"/> उपरिमं समुग्गपटलं विय आरम्मणेसु फुसिता हुत्वा उप्पज्‍जति, अयमेतेसं इतरेहि विसेसो। तत्थ चित्तेकग्गता किञ्‍चापि ‘‘सवितक्‍कं सविचार’’न्ति इमस्मिं पाठे न निद्दिट्ठा, तथापि विभङ्गे (विभ॰ ५६५) ‘‘झानन्ति वितक्‍को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गता’’ति एवं वुत्तत्ता अङ्गमेव। येन हि अधिप्पायेन भगवता उद्देसो कतो, सोयेव तेन विभङ्गे पकासितोति।</p>

<p rend="subhead">तिविधकल्याणं</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्‍न</hi>न्ति एत्थ पन आदिमज्झपरियोसानवसेनतिविधकल्याणता। तेसंयेव च आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्‍नता वेदितब्बा। तत्रायं पाळि –</p>

<p rend="indent">‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं, पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि। आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि – यो <pb ed="M" n="0.0114"/> तस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्‍जति, पटिपन्‍नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति। यञ्‍च परिपन्थतो चित्तं विसुज्झति, यञ्‍च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्‍जति, यञ्‍च पटिपन्‍नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति। पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि। तेन वुच्‍चति – ‘पठमं झानं आदिकल्याणञ्‍चेव होति तिलक्खणसम्पन्‍नञ्‍चा’ति।</p>

<p rend="indent">‘‘पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे। मज्झस्स कति लक्खणानि? मज्झस्स तीणि लक्खणानि – विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्‍नं अज्झुपेक्खति, एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति। यञ्‍च विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, यञ्‍च समथपटिपन्‍नं अज्झुपेक्खति, यञ्‍च एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति। पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, मज्झस्स इमानि तीणि लक्खणानि। तेन वुच्‍चति – ‘पठमं झानं मज्झेकल्याणञ्‍चेव होति तिलक्खणसम्पन्‍नञ्‍चा’ति।</p>

<p rend="indent">‘‘पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं। परियोसानस्स कति लक्खणानि? परियोसानस्स <pb ed="V" n="0.0104"/> चत्तारि लक्खणानि – तत्थ <pb ed="P" n="1.0133"/> जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरासट्ठेन सम्पहंसना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सम्पहंसना, आसेवनट्ठेन सम्पहंसना। पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं, परियोसानस्स इमानि चत्तारि लक्खणानि। तेन वुच्‍चति ‘पठमं झानं परियोसानकल्याणञ्‍चेव होति चतुलक्खणसम्पन्‍नञ्‍चा’’’ति (पटि॰ म॰ १.१५८)।</p>

<p rend="bodytext">‘‘तत्र <hi rend="bold">पटिपदाविसुद्धि</hi> नाम ससम्भारिको उपचारो। <hi rend="bold">उपेक्खानुब्रूहना</hi> नाम अप्पना। <hi rend="bold">सम्पहंसना</hi> नाम पच्‍चवेक्खणा’’ति एवमेके वण्णयन्ति। यस्मा पन ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्‍चेव होति उपेक्खानुब्रूहितञ्‍च ञाणेन च सम्पहंसित’’न्ति पाळियं वुत्तं, तस्मा अन्तोअप्पनायमेव आगमनवसेन <hi rend="bold">पटिपदाविसुद्धि,</hi> तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्‍चवसेन <hi rend="bold">उपेक्खानुब्रूहना,</hi> धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्‍चनिप्फत्तिवसेन <hi rend="bold">सम्पहंसना</hi> च वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">कथं <pb ed="M" n="0.0115"/>? यस्मिञ्हि वारे अप्पना उप्पज्‍जति, तस्मिं यो नीवरणसङ्खातो किलेसगणो तस्स झानस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति। विसुद्धत्ता आवरणविरहितं हुत्वा मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्‍जति। <hi rend="bold">मज्झिमसमथनिमित्तं</hi> नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव। तदनन्तरं पन पुरिमचित्तं एकसन्ततिपरिणामनयेन तथत्तं उपगच्छमानं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्‍जति नाम, एवं पटिपन्‍नत्ता तथत्तुपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम। एवं ताव पुरिमचित्ते विज्‍जमानाकारनिप्फादिका पठमस्स झानस्स उप्पादक्खणेयेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">एवं विसुद्धस्स पन तस्स पुन विसोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम। समथभावूपगमनेन समथपटिपन्‍नस्स पुन समाधाने ब्यापारं अकरोन्तो समथपटिपन्‍नं अज्झुपेक्खति नाम। समथपटिपन्‍नभावतो एव चस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने <pb ed="P" n="1.0134"/> ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम। एवं तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्‍चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">ये पनेते एवं उपेक्खानुब्रूहिते तत्थ जाता समाधिपञ्‍ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा अञ्‍ञमञ्‍ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्ता, यानि च सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि, यञ्‍चेस तदुपगं तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं <pb ed="V" n="0.0105"/> अनुच्छविकं वीरियं वाहयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता आसेवना, सब्बेपि ते आकारा यस्मा ञाणेन संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवञ्‍च आनिसंसञ्‍च दिस्वा तथा तथा सम्पहंसितत्ता विसोधितत्ता परियोदापितत्ता निप्फन्‍नाव, तस्मा ‘‘धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्‍चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना वेदितब्बा’’ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वितक्‍कविचारानं वूपसमा</hi>ति वितक्‍कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्‍नं वूपसमा समतिक्‍कमा, दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति। तत्थ किञ्‍चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति, अञ्‍ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो, अञ्‍ञे इध। ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्‍कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दस्सनत्थं ‘‘वितक्‍कविचारानं वूपसमा’’ति <pb ed="M" n="0.0116"/> एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">अज्झत्त</hi>न्ति इध नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, <hi rend="bold">विभङ्गे</hi> पन ‘‘अज्झत्तं पच्‍चत्त’’न्ति (विभ॰ ५७३) एत्तकमेव वुत्तं। यस्मा नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं, अत्तनो सन्ताने निब्बत्तन्ति अयमेत्थ अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सम्पसादन</hi>न्ति सम्पसादनं वुच्‍चति सद्धा। सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं, नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय। यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्‍नागतत्ता वितक्‍कविचारक्खोभवूपसमनेन च चेतो सम्पसादयति, तस्मापि ‘‘सम्पसादन’’न्ति <pb ed="P" n="1.0135"/> वुत्तं। इमस्मिञ्‍च अत्थविकप्पे सम्पसादनं चेतसोति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो। पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे चेतसोति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext">तत्रायं अत्थयोजना – एको उदेतीति <hi rend="bold">एकोदि,</hi> वितक्‍कविचारेहि अनज्झारूळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो। सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्‍चति। वितक्‍कविचारविरहितो वा एको असहायो हुत्वातिपि वत्तुं वट्टति। अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि, उट्ठापेतीति अत्थो। सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति <hi rend="bold">एकोदि,</hi> समाधिस्सेतं अधिवचनं। इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढेतीति इदं दुतियज्झानं <hi rend="bold">एकोदिभावं</hi>। सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स, न जीवस्स। तस्मा एतं <hi rend="bold">‘‘चेतसो एकोदिभाव’’</hi>न्ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext">ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्‍च एकोदिनामको समाधि, अथ कस्मा इदमेव <pb ed="V" n="0.0106"/> ‘‘सम्पसादनं चेतसो एकोदिभाव’’न्ति वुत्तन्ति? वुच्‍चते – अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्‍कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्‍नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय सम्पसादनन्ति न वुत्तं। न सुप्पसन्‍नत्तायेव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो, तस्मा एकोदिभावन्तिपि न वुत्तं। इमस्मिं पन झाने वितक्‍कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायपटिलाभेनेव च समाधिपि पाकटो। तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अवितक्‍कं अविचार</hi>न्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं, एतस्स वा वितक्‍को नत्थीति अवितक्‍कं। इमिनाव नयेन अविचारं। एत्थाह ‘‘ननु च ‘वितक्‍कविचारानं <pb ed="M" n="0.0117"/> वूपसमा’ति इमिनापि अयमत्थो सिद्धो। अथ कस्मा पुन वुत्तं ‘अवितक्‍कं अविचार’’’न्ति? वुच्‍चते – एवमेतं, सिद्धोवायमत्थो। न पनेतं तदत्थदीपकं, ननु अवोचुम्ह ‘‘ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्‍कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं समधिगमो होतीति दस्सनत्थं ‘वितक्‍कविचारानं वूपसमा’ति एवं वुत्त’’न्ति।</p>

<p rend="bodytext">अपि <pb ed="P" n="1.0136"/> च वितक्‍कविचारानं वूपसमा इदं सम्पसादनं, न किलेसकालुस्सियस्स। वितक्‍कविचारानञ्‍च वूपसमा एकोदिभावं, न उपचारज्झानमिव नीवरणप्पहाना, न पठमज्झानमिव च अङ्गपातुभावाति एवं सम्पसादनएकोदिभावानं हेतुपरिदीपकमिदं वचनं। तथा वितक्‍कविचारानं वूपसमा इदं अवितक्‍कं अविचारं, न ततियचतुत्थज्झानानि विय चक्खुविञ्‍ञाणादीनि विय च अभावाति, एवं अवितक्‍कअविचारभावस्स हेतुपरिदीपकञ्‍च, न वितक्‍कविचाराभावमत्तपरिदीपकं। वितक्‍कविचाराभावमत्तपरिदीपकमेव पन ‘‘अवितक्‍कं अविचार’’न्ति इदं वचनं। तस्मा पुरिमं वत्वापि पुन वत्तब्बमेवाति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">समाधिज</hi>न्ति पठमज्झानसमाधितो सम्पयुत्तसमाधितो वा जातन्ति अत्थो। तत्थ किञ्‍चापि पठमम्पि सम्पयुत्तसमाधितो जातं, अथ खो अयमेव समाधि ‘‘समाधी’’ति वत्तब्बतं अरहति, वितक्‍कविचारक्खोभविरहेन अतिविय अचलत्ता सुप्पसन्‍नत्ता च। तस्मा इमस्स वण्णभणनत्थं इदमेव ‘‘समाधिज’’न्ति वुत्तं। <hi rend="bold">पीतिसुख</hi>न्ति इदं वुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुतिय</hi>न्ति गणनानुपुब्बता दुतियं। इदं दुतियं उप्पन्‍नन्तिपि दुतियं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पीतिया च विरागा</hi>ति विरागो नाम वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्‍कमो वा <pb ed="V" n="0.0107"/>। उभिन्‍नं पन अन्तरा <hi rend="bold">च</hi>-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, सो वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्‍कविचारवूपसमं वा। तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति, तदा पीतिया विरागा च, किञ्‍च भिय्यो वूपसमा चाति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा च योजनाय विरागो जिगुच्छनत्थो होति, तस्मा पीतिया जिगुच्छना च समतिक्‍कमा चाति अयमत्थो दट्ठब्बो। यदा पन वितक्‍कविचारवूपसमं सम्पिण्डेति, तदा पीतिया च विरागा, किञ्‍च भिय्यो वितक्‍कविचारानञ्‍च वूपसमाति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा <pb ed="M" n="0.0118"/> च योजनाय विरागो समतिक्‍कमनत्थो होति, तस्मा पीतिया च समतिक्‍कमा वितक्‍कविचारानञ्‍च वूपसमाति अयमत्थो दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext">कामञ्‍चेते वितक्‍कविचारा दुतियज्झानेयेव <pb ed="P" n="1.0137"/> वूपसन्ता, इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्‍चेतं वुत्तं। ‘‘वितक्‍कविचारानं वूपसमा’’ति हि वुत्ते इदं पञ्‍ञायति ‘‘नून वितक्‍कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स झानस्सा’’ति। यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्‍कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्‍चन्‍नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (म॰ नि॰ २.१३२-१३३) एवं पहानं वुच्‍चमानं वण्णभणनं होति, तदधिगमाय उस्सुक्‍कानं उस्साहजनकं, एवमेव इध अवूपसन्तानम्पि वितक्‍कविचारानं वूपसमो वुच्‍चमानो वण्णभणनं होति, तेनायमत्थो वुत्तो ‘‘पीतिया च समतिक्‍कमा वितक्‍कविचारानञ्‍च वूपसमा’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपेक्खको च विहरती</hi>ति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति, अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो। ताय विसदाय विपुलाय थामगताय समन्‍नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी ‘‘उपेक्खको’’ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext">उपेक्खा पन दसविधा होति – छळङ्गुपेक्खा ब्रह्मविहारुपेक्खा बोज्झङ्गुपेक्खा वीरियुपेक्खा सङ्खारुपेक्खा वेदनुपेक्खा विपस्सनुपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खा झानुपेक्खा पारिसुद्धुपेक्खाति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ या ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति न दुम्मनो, उपेक्खको च विहरति सतो सम्पजानो’’ति (म॰ नि॰ ६.१) एवमागता खीणासवस्स छसु द्वारेसु इट्ठानिट्ठछळारम्मणापाथे परिसुद्धपकतिभावाविजहनाकारभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">छळङ्गुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या <pb ed="V" n="0.0108"/> पन ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’ति (दी॰ नि॰ १.५५६; म॰ नि॰ १.७७) एवमागता सत्तेसु मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">ब्रह्मविहारुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या <pb ed="M" n="0.0119"/> पन ‘‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सित’’न्ति (म॰ नि॰ २.२४७) एवमागता सहजातानं धम्मानं मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">बोज्झङ्गुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘कालेन कालं उपेक्खानिमित्तं मनसि करोती’’ति (अ॰ नि॰ ३.१०३) एवमागता <pb ed="P" n="1.0138"/> अनच्‍चारद्धनातिसिथिलवीरियसङ्खाता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">वीरियुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘कति सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्‍जन्ति, कति सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्‍जन्ति? अट्ठ सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्‍जन्ति, दस सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्‍जन्ती’’ति (पटि॰ म॰ १.५७) एवमागता नीवरणादिपटिसङ्खासन्तिट्ठनागहणे मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">सङ्खारुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्‍नं होति उपेक्खासहगत’’न्ति (ध॰ स॰ १५०) एवमागता अदुक्खमसुखसङ्खाता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">वेदनुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘यदत्थि यं भूतं, तं पजहति, उपेक्खं पटिलभती’’ति (म॰ नि॰ ३.७१-७२; अ॰ नि॰ ७.५५) एवमागता विचिनने मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">विपस्सनुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन छन्दादीसु येवापनकेसु आगता सहजातानं समवाहितभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">तत्रमज्झत्तुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘उपेक्खको च विहरती’’ति एवमागता अग्गसुखेपि तस्मिं अपक्खपातजननी उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">झानुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">या पन ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झान’’न्ति (ध॰ स॰ १६५; दी॰ नि॰ १.२३२) एवमागता <pb ed="V" n="0.0109"/> सब्बपच्‍चनीकपरिसुद्धा पच्‍चनीकवूपसमनेपि अब्यापारभूता उपेक्खा, अयं <hi rend="bold">पारिसुद्धुपेक्खा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ छळङ्गुपेक्खा च ब्रह्मविहारुपेक्खा च बोज्झङ्गुपेक्खा च तत्रमज्झत्तुपेक्खा च झानुपेक्खा च पारिसुद्धुपेक्खा च अत्थतो एका, तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति। तेन तेन अवत्थाभेदेन पनस्सा अयं भेदो <pb ed="M" n="0.0120"/>। एकस्सापि सतो सत्तस्स कुमारयुवथेरसेनापतिराजादिवसेन भेदो विय, तस्मा तासु यत्थ छळङ्गुपेक्खा, न तत्थ बोज्झङ्गुपेक्खादयो। यत्थ वा पन बोज्झङ्गुपेक्खा, न तत्थ छळङ्गुपेक्खादयो होन्तीति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">यथा चेतासं अत्थतो एकीभावो, एवं सङ्खारुपेक्खाविपस्सनुपेक्खानम्पि। पञ्‍ञा एव हि एसा, किच्‍चवसेन द्विधा भिन्‍ना, यथा हि पुरिसस्स सायं गेहं पविट्ठं सप्पं अजपददण्डं <pb ed="P" n="1.0139"/> गहेत्वा परियेसमानस्स तं थुसकोट्ठके निपन्‍नं दिस्वा ‘‘सप्पो नु खो नो’’ति अवलोकेन्तस्स सोवत्थिकत्तयं दिस्वा निब्बेमतिकस्स ‘‘सप्पो न सप्पो’’ति विचिनने मज्झत्तता उप्पज्‍जति, एवमेव या आरद्धविपस्सकस्स विपस्सनाञाणेन लक्खणत्तये दिट्ठे सङ्खारानं अनिच्‍चभावादिविचिनने मज्झत्तता उप्पज्‍जति, अयं विपस्सनुपेक्खा। यथा पन तस्स पुरिसस्स अजपददण्डकेन गाळ्हं सप्पं गहेत्वा ‘‘किन्ताहं इमं सप्पं अविहेठेन्तो अत्तानञ्‍च इमिना अडंसापेन्तो मुञ्‍चेय्य’’न्ति मुञ्‍चनाकारमेव परियेसतो गहणे मज्झत्तता होति, एवमेव या लक्खणत्तयस्स दिट्ठत्ता आदित्ते विय तयो भवे पस्सतो सङ्खारग्गहणे मज्झत्तता, अयं सङ्खारुपेक्खा। इति विपस्सनुपेक्खाय सिद्धाय सङ्खारुपेक्खापि सिद्धाव होति। इमिना पनेसा विचिननग्गहणेसु मज्झत्ततासङ्खातेन किच्‍चेन द्विधा भिन्‍नाति। वीरियुपेक्खा पन वेदनुपेक्खा च अञ्‍ञमञ्‍ञञ्‍च अवसेसाहि च अत्थतो भिन्‍नायेवाति। आह चेत्थ –</p>

<p rend="gatha1">‘‘मज्झत्तब्रह्मबोज्झङ्गछळङ्गझानसुद्धियो।</p>

<p rend="gathalast">विपस्सना च सङ्खारवेदनावीरियं इति॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘वित्थारतो दसोपेक्खा-छमज्झत्तादितो ततो।</p>

<p rend="gathalast">दुवे पञ्‍ञा ततो द्वीहि, चतस्सोव भवन्तिमा’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">इति इमासु उपेक्खासु झानुपेक्खा इध अधिप्पेता। सा मज्झत्तलक्खणा, अनाभोगरसा <pb ed="V" n="0.0110"/>, अब्यापारपच्‍चुपट्ठाना, पीतिविरागपदट्ठानाति। एत्थाह – ‘‘ननु चायं अत्थतो तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति, सा च पठमदुतियज्झानेसुपि अत्थि। तस्मा तत्रापि ‘उपेक्खको च विहरती’ति एवमयं वत्तब्बा सिया, सा कस्मा न वुत्ता’’ति? अपरिब्यत्तकिच्‍चतो। अपरिब्यत्तञ्हि <pb ed="M" n="0.0121"/> तस्सा तत्थ किच्‍चं, वितक्‍कादीहि अभिभूतत्ता। इध पनायं वितक्‍कविचारपीतीहि अनभिभूतत्ता उक्खित्तसिरा विय हुत्वा परिब्यत्तकिच्‍चा जाता, तस्मा वुत्ताति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सतो</hi> <pb ed="P" n="1.0140"/> <hi rend="bold">च सम्पजानो</hi>ति एत्थ सरतीति <hi rend="bold">सतो</hi>। सम्पजानातीति <hi rend="bold">सम्पजानो</hi>। इति पुग्गलेन सति च सम्पजञ्‍ञञ्‍च वुत्तं। तत्थ सरणलक्खणा सति, असम्मुस्सनरसा आरक्खपच्‍चुपट्ठाना। असम्मोहलक्खणं सम्पजञ्‍ञं, तीरणरसं, पविचयपच्‍चुपट्ठानं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ किञ्‍चापि इदं सतिसम्पजञ्‍ञं पुरिमज्झानेसुपि अत्थि, मुट्ठस्सतिस्स हि असम्पजानस्स उपचारमत्तम्पि न सम्पज्‍जति, पगेव अप्पना। ओळारिकत्ता पन तेसं झानानं भूमियं विय पुरिसस्स चित्तस्स गति सुखा होति, अब्यत्तं तत्थ सतिसम्पजञ्‍ञकिच्‍चं। ओळारिकङ्गप्पहानेन पन सुखुमत्ता इमस्स झानस्स पुरिसस्स खुरधारायं विय सतिसम्पजञ्‍ञकिच्‍चपरिग्गहिता एव चित्तस्स गति इच्छितब्बाति इधेव वुत्तं। किञ्‍च भिय्यो – यथा धेनुपगो वच्छो धेनुतो अपनीतो अरक्खियमानो पुनदेव धेनुं उपगच्छति, एवमिदं ततियज्झानसुखं पीतितो अपनीतम्पि सतिसम्पजञ्‍ञारक्खेन अरक्खियमानं पुनदेव पीतिं उपगच्छेय्य, पीतिसम्पयुत्तमेव सिया, सुखे वापि सत्ता सारज्‍जन्ति। इदञ्‍च अतिमधुरसुखं, ततो परं सुखाभावा। सतिसम्पजञ्‍ञानुभावेन पनेत्थ सुखे असारज्‍जना होति, नो अञ्‍ञथाति इमम्पि अत्थविसेसं दस्सेतुं इदमिधेव वुत्तन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <hi rend="bold">सुखञ्‍च कायेन पटिसंवेदेती</hi>ति एत्थ किञ्‍चापि ततियज्झानसमङ्गिनो सुखपटिसंवेदनाभोगो नत्थि, एवं सन्तेपि यस्मा तस्स नामकायेन सम्पयुत्तं सुखं। यं वा तं नामकायसम्पयुत्तं सुखं, तंसमुट्ठानेनस्स यस्मा अतिपणीतेन रूपेन रूपकायो फुटो, यस्स फुटत्ता झाना वुट्ठितोपि सुखं पटिसंवेदेय्य, तस्मा एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘सुखञ्‍च कायेन पटिसंवेदेती’’ति आह।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <hi rend="bold">यं तं अरिया आचिक्खन्ति उपेक्खको सतिमा सुखविहारी</hi>ति एत्थ यंझानहेतु यंझानकारणा <pb ed="V" n="0.0111"/> तं ततियज्झानसमङ्गीपुग्गलं बुद्धादयो अरिया आचिक्खन्ति देसेन्ति पञ्‍ञपेन्ति <pb ed="P" n="1.0141"/> पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति पकासेन्ति, पसंसन्तीति अधिप्पायो। किन्ति? उपेक्खको <pb ed="M" n="0.0122"/> सतिमा सुखविहारीति। तं ततियज्झानं उपसम्पज्‍ज विहरतीति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">कस्मा पन तं ते एवं पसंसन्तीति? पसंसारहतो। अयञ्हि यस्मा अतिमधुरसुखे सुखपारमिप्पत्तेपि ततियज्झाने उपेक्खको, न तत्थ सुखाभिसङ्गेन आकड्ढीयति। यथा च पीति न उप्पज्‍जति, एवं उपट्ठितसतिताय सतिमा। यस्मा च अरियकन्तं अरियजनसेवितमेव च असंकिलिट्ठं सुखं नामकायेन पटिसंवेदेति, तस्मा पसंसारहो। इति पसंसारहतो नं अरिया ते एवं पसंसाहेतुभूते गुणे पकासेन्तो ‘‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’’ति एवं पसंसन्तीति वेदितब्बं। <hi rend="bold">ततिय</hi>न्ति गणनानुपुब्बता ततियं, इदं ततियं उप्पन्‍नन्तिपि ततियं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना</hi>ति कायिकसुखस्स च कायिकदुक्खस्स च पहाना। <hi rend="bold">पुब्बेवा</hi>ति तञ्‍च खो पुब्बेव, न चतुत्थज्झानक्खणे। <hi rend="bold">सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा</hi>ति चेतसिकसुखस्स च चेतसिकदुक्खस्स चाति इमेसम्पि द्विन्‍नं पुब्बेव अत्थङ्गमा, पहाना इच्‍चेव वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext">कदा पन नेसं पहानं होति? चतुन्‍नं झानानं उपचारक्खणे। सोमनस्सञ्हि चतुत्थज्झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयति, दुक्खदोमनस्ससुखानि पठमदुतियततियज्झानानं उपचारक्खणेसु। एवमेतेसं पहानक्‍कमेन अवुत्तानं, <hi rend="bold">इन्द्रियविभङ्गे</hi> पन इन्द्रियानं उद्देसक्‍कमेनेव इधापि वुत्तानं सुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सानं पहानं वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext">यदि पनेतानि तस्स तस्स झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयन्ति, अथ कस्मा ‘‘कत्थ चुप्पन्‍नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्‍चेव कामेहि…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्‍ज विहरति, एत्थ चुप्पन्‍नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति। कत्थ चुप्पन्‍नं दोमनस्सिन्द्रियं… सुखिन्द्रियं… सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं <pb ed="P" n="1.0142"/> निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु, सुखस्स च पहाना…पे॰… चतुत्थं झानं उपसम्पज्‍ज विहरति। एत्थ चुप्पन्‍नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं॰ नि॰ ५.५१०) एवं <pb ed="V" n="0.0112"/> झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति। अतिसयनिरोधत्ता। अतिसयनिरोधो हि नेसं पठमज्झानादीसु, न निरोधोयेव। निरोधोयेव पन उपचारक्खणे नातिसयनिरोधो।</p>

<p rend="bodytext">तथा <pb ed="M" n="0.0123"/> हि नानावज्‍जने पठमज्झानूपचारे निरुद्धस्सापि दुक्खिन्द्रियस्स डंसमकसादिसम्फस्सेन वा विसमासनुपतापेन वा सिया उप्पत्ति, न त्वेव अन्तोअप्पनायं। उपचारे वा निरुद्धम्पेतं न सुट्ठु निरुद्धं होति, पटिपक्खेन अविहतत्ता। अन्तोअप्पनायं पन पीतिफरणेन सब्बो कायो सुखोक्‍कन्तो होति, सुखोक्‍कन्तकायस्स च सुट्ठु निरुद्धं होति दुक्खिन्द्रियं, पटिपक्खेन विहतत्ता। नानावज्‍जनेयेव च दुतियज्झानूपचारे पहीनस्सापि दोमनस्सिन्द्रियस्स यस्मा एतं वितक्‍कविचारपच्‍चयेपि कायकिलमथे चित्तुपघाते च सति उप्पज्‍जति, वितक्‍कविचाराभावे नेव उप्पज्‍जति। यत्थ पन उप्पज्‍जति, तत्थ वितक्‍कविचारभावे। अप्पहीनायेव च दुतियज्झानूपचारे वितक्‍कविचाराति तत्थस्स सिया उप्पत्ति, न त्वेव दुतियज्झाने, पहीनप्पच्‍चयत्ता। तथा ततियज्झानूपचारे पहीनस्सापि सुखिन्द्रियस्स पीतिसमुट्ठानपणीतरूपफुटकायस्स सिया उप्पत्ति, न त्वेव ततियज्झाने। ततियज्झाने हि सुखस्स पच्‍चयभूता पीति सब्बसो निरुद्धाति। तथा चतुत्थज्झानूपचारे पहीनस्सापि सोमनस्सिन्द्रियस्स आसन्‍नत्ता, अप्पनापत्ताय उपेक्खाय अभावेन सम्मा अनतिक्‍कन्तत्ता च सिया उप्पत्ति, न त्वेव चतुत्थज्झाने। तस्मा एव च ‘‘एत्थुप्पन्‍नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति।</p>

<p rend="bodytext">एत्थाह – ‘‘अथेवं तस्स तस्स झानस्सुपचारे पहीनापि एता वेदना इध कस्मा समाहटा’’ति? सुखग्गहणत्थं। या हि अयं <hi rend="bold">अदुक्खमसुख</hi>न्ति एत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता, सा सुखुमा दुब्बिञ्‍ञेय्या, न सक्‍का सुखेन गहेतुं, तस्मा <pb ed="P" n="1.0143"/> यथा नाम दुट्ठस्स यथा वा तथा वा उपसङ्कमित्वा गहेतुं असक्‍कुणेय्यस्स गोणस्स सुखगहणत्थं गोपो एकस्मिं वजे सब्बा गावो समाहरति, अथेकेकं नीहरन्तो पटिपाटिया आगतं ‘‘अयं सो गण्हथ न’’न्ति तम्पि गाहापेति, एवमेव भगवा सुखग्गहणत्थं सब्बा एता समाहरीति। एवञ्हि समाहटा एता दस्सेत्वा ‘‘यं नेव सुखं, न दुक्खं, न सोमनस्सं, न दोमनस्सं, अयं अदुक्खमसुखा वेदना’’ति सक्‍का होति एसा गाहयितुं।</p>

<p rend="bodytext">अपि च अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया पच्‍चयदस्सनत्थञ्‍चापि एता वुत्ताति वेदितब्बा। दुक्खप्पहानादयो हि तस्सा पच्‍चया। यथाह – ‘‘चत्तारो <pb ed="M" n="0.0124"/> खो, आवुसो, पच्‍चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया। इधावुसो, भिक्खु सुखस्स च पहाना <pb ed="V" n="0.0113"/> …पे॰… चतुत्थं झानं उपसम्पज्‍ज विहरति। इमे खो, आवुसो, चत्तारो पच्‍चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया’’ति (म॰ नि॰ १.४५८)। यथा वा अञ्‍ञत्थ पहीनापि सक्‍कायदिट्ठिआदयो ततियमग्गस्स वण्णभणनत्थं ‘‘तत्थ पहीना’’ति वुत्ता, एवं वण्णभणनत्थम्पेतस्स झानस्सेता इध वुत्तातिपि वेदितब्बा। पच्‍चयघातेन वा एत्थ रागदोसानं अतिदूरभावं दस्सेतुम्पेता वुत्ताति वेदितब्बा। एतासु हि सुखं सोमनस्सस्स पच्‍चयो, सोमनस्सं रागस्स, दुक्खं दोमनस्सस्स, दोमनस्सं दोसस्स। सुखादिघातेन च ते सप्पच्‍चया रागदोसा हताति अतिदूरे होन्तीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अदुक्खमसुख</hi>न्ति दुक्खाभावेन अदुक्खं, सुखाभावेन असुखं। एतेनेत्थ सुखदुक्खपटिपक्खभूतं ततियवेदनं दीपेति, न दुक्खसुखाभावमत्तं। ततियवेदना नाम अदुक्खमसुखा, उपेक्खातिपि वुच्‍चति। सा इट्ठानिट्ठविपरीतानुभवनलक्खणा, मज्झत्तरसा, अविभूतपच्‍चुपट्ठाना, सुखनिरोधपदट्ठानाति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपेक्खासतिपारिसुद्धि</hi>न्ति उपेक्खाय जनितसतिपारिसुद्धिं। इमस्मिञ्हि झाने सुपरिसुद्धा सति, या च तस्सा सतिया <pb ed="P" n="1.0144"/> पारिसुद्धि, सा उपेक्खाय कता, न अञ्‍ञेन। तस्मा एतं ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति वुच्‍चति। याय च उपेक्खाय एत्थ सति पारिसुद्धि होति, सा अत्थतो तत्रमज्झत्तताति वेदितब्बा। न केवलञ्‍चेत्थ ताय सतियेव परिसुद्धा, अपि च खो सब्बेपि सम्पयुत्तधम्मा, सतिसीसेन पन देसना वुत्ता।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ किञ्‍चापि अयं उपेक्खा हेट्ठापि तीसु झानेसु विज्‍जति, यथा पन दिवा सूरियप्पभाभिभवा सोम्मभावेन च अत्तनो उपकारकत्तेन वा सभागाय रत्तिया अलाभा दिवा विज्‍जमानापि चन्दलेखा अपरिसुद्धा होति अपरियोदाता, एवमयम्पि तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा वितक्‍कादिपच्‍चनीकधम्मतेजाभिभवा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया अपटिलाभा विज्‍जमानापि पठमज्झानादिभेदेसु अपरिसुद्धा होति। तस्सा च अपरिसुद्धाय दिवा अपरिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो <pb ed="M" n="0.0125"/> अपरिसुद्धाव होन्ति। तस्मा तेसु एकम्पि ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति न वुत्तं। इध पन वितक्‍कादिपच्‍चनीकधम्मतेजाभिभवाभावा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया पटिलाभा अयं तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा अतिविय परिसुद्धा, तस्सा परिसुद्धत्ता परिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो परिसुद्धा होन्ति परियोदाता। तस्मा इदमेव ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति <pb ed="V" n="0.0114"/> वुत्तन्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">चतुत्थ</hi>न्ति गणनानुपुब्बता चतुत्थं। इदं चतुत्थं उप्पन्‍नन्तिपि चतुत्थं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्‍ञवा होती</hi>ति पञ्‍ञा अस्स अत्थीति पञ्‍ञवा। <hi rend="bold">उदयत्थगामिनिया</hi>ति उदयगामिनिया चेव अत्थगामिनिया च। <hi rend="bold">समन्‍नागतो</hi>ति परिपुण्णो। <hi rend="bold">अरियाया</hi>ति निद्दोसाय। <hi rend="bold">निब्बेधिकाया</hi>ति निब्बेधपक्खिकाय। <hi rend="bold">दुक्खक्खयगामिनिया</hi>ति निब्बानगामिनिया। <hi rend="bold">सो इदं दुक्ख</hi>न्ति एवमादीसु ‘‘एत्तकं दुक्खं न इतो भिय्यो’’ति सब्बम्पि दुक्खसच्‍चं सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं पजानाति पटिविज्झति। तस्स च दुक्खस्स निब्बत्तिकं तण्हं <hi rend="bold">‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’</hi>ति। तदुभयम्पि यं ठानं पत्वा निरुज्झति, तं तेसं अप्पवत्तिं <pb ed="P" n="1.0145"/> निब्बानं <hi rend="bold">‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’</hi>ति। तस्स च सम्पापकं अरियमग्गं <hi rend="bold">‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’</hi>ति सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं पजानाति पटिविज्झतीति एवमत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">एवं सरूपतो सच्‍चानि दस्सेत्वा इदानि किलेसवसेन परियायतो दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘इमे आसवा’’</hi>तिआदिमाह। ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। एवं तिस्सो सिक्खायो दस्सेत्वा इदानि तासं पारिपूरिक्‍कमं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्‍जन्तो सिक्खेय्या’’</hi>तिआदिमाह। तस्सत्थो – पच्‍चेकं परिपूरेतुं आवज्‍जन्तोपि सिक्खेय्य, आवज्‍जित्वापि ‘‘अयं नाम सिक्खा’’ति जानन्तोपि सिक्खेय्य, जानित्वा पुनप्पुनं पस्सन्तोपि सिक्खेय्य, पस्सित्वा यथादिट्ठं पच्‍चवेक्खन्तोपि सिक्खेय्य, पच्‍चवेक्खित्वा तत्थेव चित्तं अचलं कत्वा पतिट्ठपेन्तोपि सिक्खेय्य, तंतंसिक्खासम्पयुत्तसद्धावीरियसतिसमाधिपञ्‍ञाहि सकसककिच्‍चं करोन्तोपि सिक्खेय्य, अभिञ्‍ञेय्याभिजाननकालेपि तं तं किच्‍चं करोन्तोपि तिस्सो सिक्खायो सिक्खेय्य, अधिसीलं आचरेय्य, अधिचित्तं सम्मा चरेय्य, अधिपञ्‍ञं समादाय वत्तेय्य।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इधा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0126"/> मूलपदं। <hi rend="bold">इमिस्सा दिट्ठिया</hi>तिआदीहि दसहि पदेहि सिक्खत्तयसङ्खातं सब्बञ्‍ञुबुद्धसासनमेव कथितं। तञ्हि बुद्धेन भगवता दिट्ठत्ता <hi rend="bold">दिट्ठी</hi>ति वुच्‍चति। तस्सेव खमनवसेन <hi rend="bold">खन्ति,</hi> रुच्‍चनवसेन <hi rend="bold">रुचि,</hi> गहणवसेन <hi rend="bold">आदायो,</hi> सभावट्ठेन <hi rend="bold">धम्मो,</hi> सिक्खितब्बट्ठेन <hi rend="bold">विनयो,</hi> तदुभयेनपि <hi rend="bold">धम्मविनयो,</hi> पवुत्तवसेन <hi rend="bold">पावचनं,</hi> सेट्ठचरियट्ठेन <hi rend="bold">ब्रह्मचरियं,</hi> अनुसिट्ठिदानवसेन <hi rend="bold">सत्थुसासन</hi>न्ति वुच्‍चति। तस्मा ‘‘इमिस्सा दिट्ठिया’’तिआदीसु इमिस्सा बुद्धदिट्ठिया इमिस्सा बुद्धखन्तिया इमिस्सा बुद्धरुचिया इमस्मिं बुद्धआदाये इमस्मिं बुद्धधम्मे इमस्मिं बुद्धविनये।</p>

<p rend="indent">‘‘ये <pb ed="V" n="0.0115"/> खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि ‘इमे धम्मा सरागाय संवत्तन्ति, नो विरागाय, सञ्‍ञोगाय संवत्तन्ति, नो विसञ्‍ञोगाय, आचयाय संवत्तन्ति, नो अपचयाय, महिच्छताय संवत्तन्ति, नो अप्पिच्छताय, असन्तुट्ठिया संवत्तन्ति, नो सन्तुट्ठिया, सङ्गणिकाय संवत्तन्ति <pb ed="P" n="1.0146"/>, नो पविवेकाय, कोसज्‍जाय संवत्तन्ति, नो वीरियारम्भाय, दुब्भरताय संवत्तन्ति, नो सुभरताया’ति। एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि ‘नेसो धम्मो, नेसो विनयो, नेतं सत्थुसासन’न्ति।</p>

<p rend="indent">‘‘ये च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि ‘इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति, नो सरागाय…पे॰… सुभरताय संवत्तन्ति, नो दुब्भरताया’ति। एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि ‘एसो धम्मो, एसो विनयो, एतं सत्थुसासन’’’न्ति (अ॰ नि॰ ८.५३; चूळव॰ ४०६) –</p>

<p rend="bodytext">एवं वुत्ते इमस्मिं बुद्धधम्मविनये इमस्मिं बुद्धपावचने इमस्मिं बुद्धब्रह्मचरिये इमस्मिं बुद्धसासनेति एवमत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">अपि चेतं सिक्खत्तयसङ्खातं सकलं सासनं भगवता दिट्ठत्ता सम्मादिट्ठिपच्‍चयत्ता सम्मादिट्ठिपुब्बङ्गमत्ता च दिट्ठि। भगवतो खमनवसेन खन्ति। रुच्‍चनवसेन रुचि। गहणवसेन आदायो। अत्तनो कारकं अपायेसु अपतमानं कत्वा धारेतीति धम्मो। सोव संकिलेसपक्खं विनेतीति विनयो। धम्मो च सो विनयो चाति धम्मविनयो। कुसलधम्मेहि वा अकुसलधम्मानं एस विनयोति धम्मविनयो। तेनेव वुत्तं –</p>

<p rend="indent">‘‘ये <pb ed="M" n="0.0127"/> च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि ‘इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति, नो सरागाय…पे॰… एकंसेन गोतमि धारेय्यासि ‘एसो धम्मो, एसो विनयो, एतं सत्थुसासन’’’न्ति (अ॰ नि॰ ८.५३; चूळव॰ ४०६)।</p>

<p rend="bodytext">धम्मेन वा विनयो, न दण्डादीहीति धम्मविनयो। वुत्तम्पि चेतं –</p>

<p rend="gatha1">‘‘दण्डेनेके दमयन्ति, अङ्कुसेहि कसाहि च।</p>

<p rend="gathalast">अदण्डेन असत्थेन, नागो दन्तो महेसिना’’ति॥ (चूळव॰ ३४२; म॰ नि॰ २.३५२)।</p>

<p rend="bodytext">तथा <pb ed="V" n="0.0116"/> –</p>

<p rend="gathalast">‘‘धम्मेन नीयमानानं, का उसूया विजानत’’न्ति॥ (महाव॰ ६३)।</p>

<p rend="bodytext">धम्माय वा विनयो धम्मविनयो। अनवज्‍जधम्मत्थञ्हेस विनयो, न भवभोगामिसत्थं। तेनाह भगवा ‘‘नयिदं, भिक्खवे, ब्रह्मचरियं वुस्सति जनकुहनत्थ’’न्ति <pb ed="P" n="1.0147"/> (अ॰ नि॰ ४.२५) वित्थारो। पुण्णत्थेरोपि आह ‘‘अनुपादापरिनिब्बानत्थं खो, आवुसो, भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सती’’ति (म॰ नि॰ १.२५९)। विसिट्ठं वा नयतीति विनयो। धम्मतो विनयो धम्मविनयो। संसारधम्मतो हि सोकादिधम्मतो वा एस विसिट्ठं निब्बानं नयति। धम्मस्स वा विनयो, न तित्थकरानन्ति धम्मविनयो। धम्मभूतो हि भगवा, तस्सेव विनयो।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा वा धम्मा एव अभिञ्‍ञेय्या परिञ्‍ञेय्या पहातब्बा भावेतब्बा सच्छिकातब्बा च, तस्मा एस धम्मेसु विनयो, न सत्तेसु न जीवेसु चाति धम्मविनयो। सात्थसब्यञ्‍जनतादीहि अञ्‍ञेसं वचनतो पधानं वचनन्ति पवचनं, पवचनमेव पावचनं। सब्बचरियाहि विसिट्ठचरियभावेन ब्रह्मचरियं। देवमनुस्सानं सत्थुभूतस्स भगवतो सासनन्ति सत्थुसासनं। सत्थुभूतं वा सासनन्तिपि सत्थुसासनं। ‘‘सो वो ममच्‍चयेन सत्थाति (दी॰ नि॰ २.२१६) हि धम्मविनयोव सत्था’’ति वुत्तोति एवमेतेसं पदानं अत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पन इमस्मिंयेव सासने सब्बप्पकारज्झाननिब्बत्तको भिक्खु दिस्सति, न अञ्‍ञत्र, तस्मा तत्थ तत्थ ‘‘इमिस्सा’’ति च ‘‘इमस्मि’’न्ति च अयं नियमो कतोति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">जीवन्ति <pb ed="M" n="0.0128"/> तेन तंसम्पयुत्तका धम्माति जीवितं। अनुपालनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं। जीवितमेव इन्द्रियं <hi rend="bold">जीवितिन्द्रियं</hi>। तं पवत्तसन्तताधिपतेय्यं होति। लक्खणादीहि पन अत्तना अविनिभुत्तानं धम्मानं अनुपालनलक्खणं जीवितिन्द्रियं, तेसं पवत्तनरसं, तेसंयेव ठपनपच्‍चुपट्ठानं, यापयितब्बधम्मपदट्ठानं। सन्तेपि च अनुपालनलक्खणादिम्हि विधाने अत्थिक्खणेयेव तं ते धम्मे अनुपालेति, उदकं विय उप्पलादीनि। यथासकं पच्‍चयेहि उप्पन्‍नेपि च धम्मे पालेति, धाति विय कुमारं, सयंपवत्तितधम्मसम्बन्धेनेव <pb ed="P" n="1.0148"/> च पवत्तति, नियामको विय नावं। न भङ्गतो उद्धं पवत्तयति, अत्तनो च पवत्तयितब्बानञ्‍च अभावा। न भङ्गक्खणे ठपेति, सयं भिज्‍जमानत्ता, खीयमानो विय वट्टिसिनेहो पदीपसिखं, न च अनुपालनपवत्तनट्ठपनानुभावविरहितं <pb ed="V" n="0.0117"/>, यथावुत्तक्खणे तस्स तस्स साधनतोति दट्ठब्बं। <hi rend="bold">ठितिपरित्तताय वा</hi>ति ठितिक्खणस्स मन्दताय थोकताय। <hi rend="bold">अप्पक</hi>न्ति मन्दं लामकं। <hi rend="bold">सरसपरित्तताय वा</hi>ति अत्तनो पच्‍चयभूतानं किच्‍चानं सम्पत्तीनं वा अप्पताय दुब्बलताय।</p>

<p rend="bodytext">तेसं द्विन्‍नं कारणं विभागतो दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘कथं ठितिपरित्तताया’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ ‘‘अतीते चित्तक्खणे जीवित्थाति एवमादि पञ्‍चवोकारभवे पवत्तियं चित्तस्स निरुज्झनकाले सब्बस्मिं रूपारूपधम्मे अनिरुज्झन्तेपि रूपतो अरूपस्स पट्ठानभावेन अरूपजीवितं सन्धाय, चुतिचित्तेन वा सद्धिं सब्बेसं रूपारूपानं निरुज्झनभावेन पञ्‍चवोकारभवे चुतिचित्तं सन्धाय, चतुवोकारभवे रूपस्स अभावेन चतुवोकारभवं सन्धाय कथित’’न्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">अतीते चित्तक्खणे</hi>ति अतीतचित्तस्स भङ्गक्खणसमङ्गीकाले तंसमङ्गीपुग्गलो ‘‘जीवित्थ’’ इति वत्तुं लब्भति। <hi rend="bold">न जीवती</hi>ति ‘‘जीवती’’तिपि वत्तुं न लब्भति। <hi rend="bold">न जीविस्सती</hi>ति ‘‘जीविस्सती’’तिपि वत्तुं न लब्भति। <hi rend="bold">अनागते चित्तक्खणे जीविस्सती</hi>ति अनागतचित्तस्स अनुप्पज्‍जनक्खणसमङ्गीकाले ‘‘जीविस्सती’’ति वत्तुं लब्भति। <hi rend="bold">न जीवती</hi>ति ‘‘जीवती’’ति वत्तुं न लब्भति। <hi rend="bold">न जीवित्था</hi>ति ‘‘जीवित्थ’’इतिपि वत्तुं न लब्भति। <hi rend="bold">पच्‍चुप्पन्‍ने चित्तक्खणे</hi>ति पच्‍चुप्पन्‍नचित्तक्खणसमङ्गीकाले। <hi rend="bold">जीवती</hi>ति ‘‘इदानि जीवती’’ति वत्तुं लब्भति। <hi rend="bold">न जीवित्था</hi>ति ‘‘जीवित्थ’’इति वत्तुं न लब्भति। <hi rend="bold">न जीविस्सती</hi>ति ‘‘जीविस्सती’’तिपि वत्तुं न लब्भति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जीवितं</hi> <pb ed="M" n="0.0129"/> <hi rend="bold">अत्तभावो च सुखदुक्खा चा</hi>ति अयं गाथा पञ्‍चवोकारभवं अमुञ्‍चित्वा लब्भमानाय दुक्खाय वेदनाय गहितत्ता <pb ed="P" n="1.0149"/> पञ्‍चवोकारभवमेव सन्धाय वुत्ताति वेदितब्बा। कथं? <hi rend="bold">जीवित</hi>न्ति जीवितसीसेन सङ्खारक्खन्धो। <hi rend="bold">अत्तभावो</hi>ति रूपक्खन्धो। ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्‍चेव भासिता’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ २३२) वुत्तत्ता उपेक्खावेदना अन्तोकरित्वा <hi rend="bold">सुखदुक्खा चा</hi>ति वेदनाक्खन्धो, चित्तं इति विञ्‍ञाणक्खन्धो वुत्तो। इमेसं चतुन्‍नं खन्धानं कथितत्तायेव खन्धलक्खणेन एकलक्खणभावेन लक्खणाकारवसेन सञ्‍ञाक्खन्धोपि कथितोति वेदितब्बो। एवं वुत्तेसु पञ्‍चसु खन्धेसु अरूपधम्मं मुञ्‍चित्वा कम्मसमुट्ठानादिरूपस्स अप्पवत्तनभावेन <hi rend="bold">एकचित्तसमायुत्ता</hi>ति अरूपपधानभावो कथितो होति। कथं? असञ्‍ञसत्ते रूपम्पि इधुपचितकम्मबलं अमुञ्‍चित्वाव पवत्तति, निरोधसमापन्‍नानं रूपम्पि पठमसमापन्‍नसमापत्तिबलं अमुञ्‍चित्वाव पवत्तति। एवं अत्तनो अप्पवत्तिट्ठानेपि रूपपवत्तिं अत्तनो सन्तकमेव कत्वा पवत्तनसभावस्स अरूपधम्मस्स अत्तनो पवत्तिट्ठाने रूपपवत्तिया पधानकारणभावेन एकचित्तसमायुत्ताति चित्तपधानभावो कथितोति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="0.0118"/> पञ्‍चवोकारभवे पवत्तियं रूपपवत्तिया पधानभूतचित्तनिरोधेन रूपे धरमानेयेव पवत्तानं निरोधो नाम होतीति अरूपधम्मवसेन एव <hi rend="bold">‘‘लहुसो वत्तते खणो’’</hi>ति वुत्तं। अथ वा पञ्‍चवोकारभवे चुतिचित्तं सन्धाय कथिताति वेदितब्बा। एवं कथियमाने सुखदुक्खा चाति कायिकचेतसिकसुखवेदना च कायिकचेतसिकदुक्खवेदना च चुतिचित्तक्खणे अहोन्तीपि एकसन्ततिवसेन चुतिचित्तेन सद्धिं निरुज्झतीति कथिता। चतुवोकारभवं वा सन्धाय कथितातिपि वेदितब्बा। कथं <pb ed="P" n="1.0150"/>? अञ्‍ञस्मिं ठाने अत्तभावोति सञ्‍ञाक्खन्धस्स वुत्तभावेन अत्तभावोति सञ्‍ञाक्खन्धोव गहितो। ब्रह्मलोके कायिकसुखदुक्खदोमनस्सं अहोन्तम्पि सुखदुक्खा चाति वेदनासामञ्‍ञतो लब्भमानो वेदनाक्खन्धो गहितोति वेदितब्बं। सेसं वुत्तसदिसमेव। इमेसु च तीसु विकप्पेसु <hi rend="bold">केवला</hi>ति धुवसुखसुभअत्ता नत्थि, केवलं तेहि अवोमिस्सा। <hi rend="bold">लहुसो वत्तति खणो</hi>ति वुत्तनयेन एकचित्तक्खणिकताय लहुको अतिपरित्तो जीवितादीनं खणो वत्तति।</p>

<p rend="bodytext">एकतो <pb ed="M" n="0.0130"/> द्विन्‍नं चित्तानं अप्पवत्तिं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘चुल्‍लासीतिसहस्सानी’’</hi>ति गाथमाह। <hi rend="bold">चुल्‍लासीतिसहस्सानि, कप्पा तिट्ठन्ति ये मरू</hi>ति ये देवगणा चतुरासीति कप्पसहस्सानि आयुं गहेत्वा नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतने तिट्ठन्ति। ‘‘ये नरा’’तिपि पाळि। <hi rend="bold">न त्वेव तेपि जीवन्ति, द्वीहि चित्तसमोहिता</hi>ति तेपि देवा द्वीहि चित्तेहि समोहिता एकतो हुत्वा युगनद्धेन चित्तेन न तु एव जीवन्ति, एकेनेकेन चित्तेन जीवन्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">इदानि मरणकालं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘ये निरुद्धा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">ये निरुद्धा</hi>ति ये खन्धा निरुद्धा अत्थङ्गता। <hi rend="bold">मरन्तस्सा</hi>ति मतस्स। <hi rend="bold">तिट्ठमानस्स वा</hi>ति धरमानस्स वा। <hi rend="bold">सब्बेपि सदिसा खन्धा</hi>ति चुतितो उद्धं निरुद्धक्खन्धा वा पवत्ते निरुद्धक्खन्धा वा पुन घटेतुं असक्‍कुणेय्यट्ठेन सब्बेपि खन्धा सदिसा। <hi rend="bold">गता अप्पटिसन्धिका</hi>ति निरुद्धक्खन्धानं पुन आगन्त्वा पटिसन्धानाभावेन गता अप्पटिसन्धिकाति वुच्‍चन्ति।</p>

<p rend="bodytext">इदानि तीसु कालेसु निरुद्धक्खन्धानं नानत्तं नत्थीति दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘अनन्तरा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">अनन्तरा च ये भग्गा, ये च भग्गा अनागता</hi>ति ये खन्धा अनन्तरातीता हुत्वा <pb ed="P" n="1.0151"/> भिन्‍ना निरुद्धा, ये च अनागता खन्धा भिज्‍जिस्सन्ति। <hi rend="bold">तदन्तरे</hi>ति तेसं अन्तरे निरुद्धानं पच्‍चुप्पन्‍नखन्धानं। <hi rend="bold">वेसमं नत्थि लक्खणे</hi>ति विसमस्स भावो वेसमं, तं वेसमं नत्थि, तेहि नानत्तं नत्थीति अत्थो। लक्खीयतीति लक्खणं, तस्मिं लक्खणे।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <pb ed="V" n="0.0119"/> अनागतक्खन्धानं वत्तमानक्खन्धेहि असम्मिस्सभावं कथेन्तो <hi rend="bold">‘‘अनिब्बत्तेन न जातो’’</hi>ति गाथमाह। <hi rend="bold">अनिब्बत्तेन न जातो</hi>ति अजातेन अपातुभूतेन अनागतक्खन्धेन न जातो न निब्बत्तो। एतेन अनागतक्खन्धस्स वत्तमानक्खन्धेन असम्मिस्सभावं कथेसि। <hi rend="bold">पच्‍चुप्पन्‍नेन जीवती</hi>ति खणपच्‍चुप्पन्‍नेन वत्तमानक्खन्धेन जीवति। एतेन एकक्खणे द्वीहि चित्तेहि न जीवतीति कथितं। <hi rend="bold">चित्तभग्गा मतो</hi>ति द्वीहि चित्तेहि एकक्खणे अजीवनभावेन चित्तभङ्गेन मतो। ‘‘उपरितो चित्तभङ्गा’’तिपि पाळि, तं उजुकमेव। <hi rend="bold">पञ्‍ञत्ति परमत्थिया</hi>ति ‘‘रूपं जीरति मच्‍चानं, नामगोत्तं न जीरती’’ति (सं॰ नि॰ १.७६) वचनक्‍कमेन पण्णत्तिमत्तं न जीरणसभावेन परमा ठिति एतिस्साति परमत्थिया, सभावट्ठितिकाति अत्थो। ‘‘दत्तो <pb ed="M" n="0.0131"/> मतो, मित्तो मतो’’ति पण्णत्तिमत्तमेव हि तिट्ठति। अथ वा <hi rend="bold">परमत्थिया</hi>ति परमत्थिका। परमो अत्थो एतिस्साति परमत्थिका। अजटाकासोति पञ्‍ञत्तिया नत्थिधम्मं पटिच्‍च कथनं विय मतोति पञ्‍ञत्ति नत्थिधम्मं पटिच्‍च न कथियति, जीवितिन्द्रियभङ्गसङ्खातं धम्मं पटिच्‍च कथियति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनिधानगता</hi> <pb ed="P" n="1.0152"/> <hi rend="bold">भग्गा</hi>ति ये खन्धा भिन्‍ना, ते निधानं निहितं निचयं न गच्छन्तीति अनिधानगता। <hi rend="bold">पुञ्‍जो नत्थि अनागते</hi>ति अनागतेपि नेसं पुञ्‍जभावो रासिभावो नत्थि। <hi rend="bold">निब्बत्तायेव तिट्ठन्ती</hi>ति पच्‍चुप्पन्‍नवसेन उप्पन्‍ना ठितिक्खणे वयधम्माव हुत्वा तिट्ठन्ति। किमिव? <hi rend="bold">आरग्गे सासपूपमा</hi>ति सूचिमुखे सासपो विय।</p>

<p rend="bodytext">इदानि खन्धानं दस्सनभावं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘निब्बत्तान’’</hi>न्ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">निब्बत्तानं धम्मान</hi>न्ति पच्‍चुप्पन्‍नानं खन्धानं। <hi rend="bold">भङ्गो नेसं पुरक्खतो</hi>ति एतेसं भेदो पुरतो कत्वा ठपितो। <hi rend="bold">पलोकधम्मा</hi>ति नस्सनसभावा। <hi rend="bold">पुराणेहि अधिस्सिता</hi>ति पुरे उप्पन्‍नेहि खन्धेहि न मिस्सिता न संसग्गा।</p>

<p rend="bodytext">इदानि खन्धानं अदस्सनभावं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘अदस्सनतो आयन्ती’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">अदस्सनतो आयन्ती</hi>ति अदिस्समानायेव आगच्छन्ति उप्पज्‍जन्ति। <hi rend="bold">भङ्गा गच्छन्तिदस्सन</hi>न्ति भेदा भङ्गतो उद्धं अदस्सनभावं गच्छन्ति। <hi rend="bold">विज्‍जुप्पादोव आकासे</hi>ति विवटाकासे विज्‍जुलतानिच्छरणं विय। <hi rend="bold">उप्पज्‍जन्ति वयन्ति चा</hi>ति पुब्बन्ततो उद्धं उप्पज्‍जन्ति च भिज्‍जन्ति च, नस्सन्तीति अत्थो। ‘‘उदेति आपूरति वेति चन्दो’’ति (जा॰ १.५.३) एवमादीसु विय।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="0.0120"/> ठितिपरित्ततं दस्सेत्वा इदानि सरसपरित्ततं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘कथं सरसपरित्तताया’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">अस्सासूपनिबन्धं जीवित</hi>न्ति अब्भन्तरपविसननासिकवातपटिबद्धं जीवितिन्द्रियं। <hi rend="bold">पस्सासो</hi>ति बहिनिक्खमननासिकवातो। <hi rend="bold">अस्सासपस्सासो</hi>ति तदुभयं। <hi rend="bold">महाभूतूपनिबन्ध</hi>न्ति चतुसमुट्ठानिकानं पथवीआपतेजवायानं महाभूतानं पटिबद्धं जीवितं। <hi rend="bold">कबळीकाराहारूपनिबन्ध</hi>न्ति असितपीतादिकबळीकारआहारेन उपनिबन्धं। <hi rend="bold">उस्मूपनिबन्ध</hi>न्ति <pb ed="P" n="1.0153"/> कम्मजतेजोधातूपनिबन्धं। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणूपनिबन्ध</hi>न्ति भवङ्गविञ्‍ञाणूपनिबन्धं। यं सन्धाय वुत्तं ‘‘आयु उस्मा च विञ्‍ञाणं, यदा कायं जहन्तिम’’न्ति (सं॰ नि॰ ३.९५)।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <pb ed="M" n="0.0132"/> नेसं दुब्बलकारणं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘मूलम्पि इमेसं दुब्बल’’</hi>न्तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">मूलम्पी</hi>ति पतिट्ठट्ठेन मूलभूतम्पि। अस्सासपस्सासानञ्हि करजकायो मूलं। महाभूतादीनं अविज्‍जाकम्मतण्हाहारा। <hi rend="bold">इमेस</hi>न्ति वुत्तप्पकारानं अस्सासादीनं जीवितिन्द्रियपवत्तिकारणवसेन वुत्तानं। एतेसु हि एकेकस्मिं असति जीवितिन्द्रियं न तिट्ठति। <hi rend="bold">दुब्बल</hi>न्ति अप्पथामं। <hi rend="bold">पुब्बहेतूपी</hi>ति अतीतजातियं इमस्स विपाकवट्टस्स हेतुभूता कारणसङ्खाता अविज्‍जासङ्खारतण्हुपादानभवापि। <hi rend="bold">इमेसं दुब्बला ये पच्‍चया तेपि दुब्बला</hi>ति ये आरम्मणादिसाधारणपच्‍चया। <hi rend="bold">पभाविका</hi>ति पधानं हुत्वा उप्पादिका भवतण्हा। <hi rend="bold">सहभूमी</hi>ति सहभविकापि रूपारूपधम्मा। <hi rend="bold">सम्पयोगापी</hi>ति एकतो युत्तापि अरूपधम्मा। <hi rend="bold">सहजापी</hi>ति सद्धिं एकचित्ते उप्पन्‍नापि। <hi rend="bold">यापि पयोजिका</hi>ति चुतिपटिसन्धिवसेन योजेतुं नियुत्ताति पयोजिका, वट्टमूलका तण्हा। वुत्तञ्हेतं ‘‘तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु॰ १५, १०५)। <hi rend="bold">निच्‍चदुब्बला</hi>ति निरन्तरेन दुब्बला। <hi rend="bold">अनवट्ठिता</hi>ति न अवट्ठिता, ओतरित्वा न ठिता। <hi rend="bold">परिपातयन्ति इमे</hi>ति इमे अञ्‍ञमञ्‍ञं पातयन्ति खेपयन्ति। <hi rend="bold">अञ्‍ञमञ्‍ञस्सा</hi>ति अञ्‍ञो अञ्‍ञस्स, एको एकस्साति अत्थो। <hi rend="bold">हि</hi>-इति कारणत्थे निपातो। <hi rend="bold">नत्थि तायिता</hi>ति तायनो रक्खको नत्थि। <hi rend="bold">न चापि ठपेन्ति अञ्‍ञमञ्‍ञ</hi>न्ति अञ्‍ञे अञ्‍ञं ठपेतुं न सक्‍कोन्ति। <hi rend="bold">योपि</hi> <pb ed="P" n="1.0154"/> <hi rend="bold">निब्बत्तको सो न विज्‍जती</hi>ति योपि इमेसं उप्पादको धम्मो, सो इदानि नत्थि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न च केनचि कोचि हायती</hi>ति कोचि एकोपि कस्सचि वसेन न परिहायति। <hi rend="bold">गन्धब्बा च इमे हि सब्बसो</hi>ति सब्बे हि इमे खन्धा सब्बाकारेन भङ्गं पापुणितुं युत्ता। <hi rend="bold">पुरिमेहि पभाविता इमे</hi>ति पुब्बहेतुपच्‍चयेहि इमे वत्तमानका उप्पादिका। <hi rend="bold">येपि पभाविका</hi>ति येपि इमे वत्तमानका उप्पादका पुब्बहेतुपच्‍चया। <hi rend="bold">ते पुरे मता</hi>ति ते वुत्तप्पकारपच्‍चया वत्तमानं अपापुणित्वा पठममेव मरणं पत्ता। <hi rend="bold">पुरिमापि च पच्छिमापि चा</hi>ति पुरिमा पुब्बहेतुपच्‍चयापि <pb ed="V" n="0.0121"/> च पच्छिमा वत्तमाने पच्‍चयसमुप्पन्‍ना च। <hi rend="bold">अञ्‍ञमञ्‍ञं न कदाचि मद्दसंसू</hi>ति अञ्‍ञमञ्‍ञं किस्मिञ्‍चि काले न दिट्ठपुब्बा। <hi rend="bold">म</hi>-कारो पदसन्धिवसेन वुत्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चातुमहाराजिकानं देवान</hi>न्ति धतरट्ठविरूळ्हकविरूपक्खकुवेरसङ्खाता चतुमहाराजा इस्सरा एतेसन्ति चातुमहाराजिका। रूपादीहि दिब्बन्ति कीळन्तीति <pb ed="M" n="0.0133"/> <hi rend="bold">देवा</hi>। ते सिनेरुपब्बतस्स वेमज्झे होन्ति। तेसु अत्थि पब्बतट्ठकापि, अत्थि आकासट्ठकापि। तेसं परम्परा चक्‍कवाळपब्बतं पत्ता। खिड्डापदोसिका मनोपदोसिका सीतवलाहका उण्हवलाहका चन्दिमा देवपुत्तो सूरियो देवपुत्तोति एते सब्बेपि चातुमहाराजिकदेवलोकट्ठा एव तेसं चातुमहाराजिकानं जीवितं। <hi rend="bold">उपादाया</hi>ति पटिच्‍च। <hi rend="bold">परित्तक</hi>न्ति वुद्धिपटिसेधो। <hi rend="bold">थोक</hi>न्ति मन्दकालं, दीघदिवसपटिसेधो। <hi rend="bold">खणिक</hi>न्ति मन्दकालं, कालन्तरपटिसेधो। <hi rend="bold">लहुक</hi>न्ति सल्‍लहुकं, अलसपटिसेधो। <hi rend="bold">इतर</hi>न्ति सीघबलवपटिसेधो <pb ed="P" n="1.0155"/>। <hi rend="bold">अनद्धनीय</hi>न्ति कालवसेन न अद्धानक्खमं। <hi rend="bold">नचिरट्ठितिक</hi>न्ति दिवसेन चिरं न तिट्ठतीति नचिरट्ठितिकं, दिवसपटिसेधो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तावतिंसान</hi>न्ति तेत्तिंसजना तत्थ उपपन्‍नाति तावतिंसा। अपि च तावतिंसाति तेसं देवानं नाममेवातिपि वुत्तं। तेपि अत्थि पब्बतट्ठका, अत्थि आकासट्ठका, तेसं परम्परा चक्‍कवाळपब्बतं पत्ता। तथा <hi rend="bold">यामा</hi>दीनं। एकदेवलोकेपि हि देवानं परम्परा चक्‍कवाळपब्बतं अप्पत्ता नाम नत्थि। दिब्बसुखं याता पयाता सम्पत्ताति <hi rend="bold">यामा</hi>। तुट्ठा पहट्ठाति <hi rend="bold">तुसिता</hi>। पकतिपटियत्तारम्मणतो अतिरेकेन निम्मितुकामकाले यथारुचिते भोगे निम्मिनित्वा रमन्तीति <hi rend="bold">निम्मानरती</hi>। चित्ताचारं ञत्वा परेहि निम्मितेसु भोगेसु वसं वत्तेन्तीति <hi rend="bold">परनिम्मितवसवत्ती</hi>। ब्रह्मकाये ब्रह्मघटाय नियुत्ताति <hi rend="bold">ब्रह्मकायिका</hi>। सब्बेपि पञ्‍चवोकारब्रह्मानो गहिता।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">गमनियो</hi>ति गन्धब्बो। <hi rend="bold">सम्परायो</hi>ति परलोको। <hi rend="bold">यो भिक्खवे चिरं जीवति, सो वस्ससत</hi>न्ति यो चिरं तिट्ठमानो, सो वस्ससतमत्तं तिट्ठति। <hi rend="bold">अप्पं वा भिय्यो</hi>ति वस्ससततो उपरि तिट्ठमानो द्वे वस्ससतानि तिट्ठमानो नाम नत्थि। <hi rend="bold">हीळेय्य न</hi>न्ति नं जीवितं अवञ्‍ञातं करेय्य, लामकतो चिन्तेय्य। ‘‘हीळेय्यान’’न्ति च पठन्ति। <hi rend="bold">अच्‍चयन्ती</hi>ति अतिक्‍कमन्ति। <hi rend="bold">अहोरत्ता</hi>ति रत्तिन्दिवपरिच्छेदा। <hi rend="bold">उपरुज्झती</hi>ति जीवितिन्द्रियं निरुज्झति, अभावं उपगच्छति। <hi rend="bold">आयु खिय्यति मच्‍चान</hi>न्ति सत्तानं आयुसङ्खारो खयं याति। <hi rend="bold">कुन्‍नदीनंव ओदक</hi>न्ति यथा उदकच्छिन्‍नाय कुन्‍नदिया उदकं, एवं मच्‍चानं आयु खिय्यति। परमत्थतो हि अतिपरित्तो सत्तानं जीवितक्खणो एकचित्तक्खणिकमत्तोयेव। यथा नाम रथचक्‍कं पवत्तमानम्पि <pb ed="V" n="0.0122"/> <pb ed="M" n="0.0134"/> एकेनेव नेमिपदेसेन पवत्तति, तिट्ठमानम्पि एकेनेव तिट्ठति, एवमेव एकचित्तक्खणिकं सत्तानं जीवितं <pb ed="P" n="1.0156"/> तस्मिं चित्ते निरुद्धमत्ते सत्तो निरुद्धोति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">धीरा</hi>ति धीरा इति। पुन <hi rend="bold">धीरा</hi>ति पण्डिता। <hi rend="bold">धितिमा</hi>ति धिति अस्स अत्थीति धितिमा। <hi rend="bold">धितिसम्पन्‍ना</hi>ति पण्डिच्‍चेन समन्‍नागता। <hi rend="bold">धीकतपापा</hi>ति गरहितपापा। तंयेव परियायं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘धी वुच्‍चति पञ्‍ञा’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ पजानातीति <hi rend="bold">पञ्‍ञा</hi>। किं पजानाति? ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना नयेन अरियसच्‍चानि। अट्ठकथायं पन ‘‘पञ्‍ञापनवसेन पञ्‍ञा’’ति वुत्ता। किन्ति पञ्‍ञापेति? ‘‘अनिच्‍चं दुक्खं अनत्ता’’ति पञ्‍ञापेति। साव अविज्‍जाय अभिभवनतो अधिपतियट्ठेन इन्द्रियं, दस्सनलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीतिपि इन्द्रियं, पञ्‍ञाव इन्द्रियं <hi rend="bold">पञ्‍ञिन्द्रियं</hi>। सा पनेसा ओभासनलक्खणा, पजाननलक्खणा च; यथा हि चतुभित्तिके गेहे रत्तिभागे दीपे जलिते अन्धकारं निरुज्झति, आलोको पातुभवति, एवमेव ओभासनलक्खणा पञ्‍ञा। पञ्‍ञोभाससमो ओभासो नाम नत्थि। पञ्‍ञवतो हि एकपल्‍लङ्केन निसिन्‍नस्स दससहस्सिलोकधातु एकालोका होति। तेनाह थेरो –</p>

<p rend="bodytext">‘‘यथा, महाराज, पुरिसो अन्धकारे गेहे तेलप्पदीपं पवेसेय्य, पविट्ठो पदीपो अन्धकारं विद्धंसेति, ओभासं जनेति, आलोकं विदंसेति, पाकटानि च रूपानि करोति; एवमेव खो, महाराज, पञ्‍ञा उप्पज्‍जमाना अविज्‍जन्धकारं विद्धंसेति, विज्‍जोभासं जनेति, ञाणालोकं विदंसेति, पाकटानि अरियसच्‍चानि करोति। एवं खो, महाराज, ओभासनलक्खणा पञ्‍ञा’’ति (मि॰ प॰ २.१.१५)।</p>

<p rend="bodytext">यथा पन छेको भिसक्‍को आतुरानं सप्पायासप्पायानि भोजनादीनि जानाति, एवं पञ्‍ञा उप्पज्‍जमाना कुसलाकुसले सेवितब्बासेवितब्बे हीनप्पणीतकण्हसुक्‍कसप्पटिभागअप्पटिभागे धम्मे पजानाति। वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना ‘‘पजानाति पजानातीति खो, आवुसो, तस्मा पञ्‍ञवाति वुच्‍चति। किञ्‍च पजानाति? इदं दुक्खन्ति पजानाती’’ति (म॰ नि॰ १.४४९) वित्थारेतब्बं। एवमस्सा पजाननलक्खणता वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">अपरो <pb ed="P" n="1.0157"/> <pb ed="M" n="0.0135"/> नयो – यथासभावपटिवेधलक्खणा पञ्‍ञा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा, कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय। विसयोभासरसा, पदीपो विय। असम्मोहपच्‍चुपट्ठाना, अरञ्‍ञगतसुदेसको विय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">खन्धधीरा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0123"/> पञ्‍चसु खन्धेसुञाणं पवत्तेन्तीति खन्धधीरा। अट्ठारससु धातूसु ञाणं पवत्तेन्तीति <hi rend="bold">धातुधीरा</hi>। सेसेसुपि इमिना नयेन अत्थो नेतब्बो। <hi rend="bold">ते धीरा एवमाहंसू</hi>ति एते पण्डिता एवं कथयिंसु। <hi rend="bold">कथेन्ती</hi>ति ‘‘अप्पकं परित्तक’’न्ति कथयन्ति। <hi rend="bold">भणन्ती</hi>ति ‘‘थोकं खणिक’’न्ति भासन्ति। <hi rend="bold">दीपयन्ती</hi>ति ‘‘लहुकं इत्तर’’न्ति पतिट्ठपेन्ति। <hi rend="bold">वोहरन्ती</hi>ति ‘‘अनद्धनिकं नचिरट्ठितिक’’न्ति नानाविधेन ब्यवहरन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="11"><hi rend="paranum">११</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि ये तथा न करोन्ति, तेसं ब्यसनुप्पत्तिं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘पस्सामी’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">पस्सामी</hi>ति मंसचक्खुआदीहि पेक्खामि। <hi rend="bold">लोके</hi>ति अपायादिम्हि। <hi rend="bold">परिफन्दमान</hi>न्ति इतो चितो च फन्दमानं। <hi rend="bold">पजं इम</hi>न्ति इमं सत्तकायं। <hi rend="bold">तण्हागत</hi>न्ति तण्हाय गतं अभिभूतं निपातितन्ति अधिप्पायो। <hi rend="bold">भवेसू</hi>ति कामभवादीसु। <hi rend="bold">हीना नरा</hi>ति हीनकम्मन्ता नरा। <hi rend="bold">मच्‍चुमुखे लपन्ती</hi>ति अन्तकाले सम्पत्ते मरणमुखे परिदेवन्ति। <hi rend="bold">अवीततण्हासे</hi>ति अविगततण्हा। <hi rend="bold">भवा</hi>ति कामभवादिका। <hi rend="bold">भवेसू</hi>ति कामभवादिकेसु। अथ वा <hi rend="bold">भवाभवेसू</hi>ति भवभवेसु, पुनप्पुनभवेसूति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पस्सामीति मंसचक्खुनापि पस्सामी</hi>ति दुविधं मंसचक्खु – ससम्भारचक्खु पसादचक्खूति। तत्थ योयं अक्खिकूपके पतिट्ठितो हेट्ठा अक्खिकूपकट्ठिकेन उपरि भमुकट्ठिकेन उभतो अक्खिकूटेहि बहिद्धा अक्खिलोमेहि परिच्छिन्‍नो अक्खिकूपकमज्झा निक्खन्तेन न्हारुसुत्तकेन मत्थलुङ्गे आबद्धो सेतकण्हमण्डलविचित्तो मंसपिण्डो, इदं <hi rend="bold">ससम्भारचक्खु</hi> नाम। यो पन <pb ed="P" n="1.0158"/> एत्थ सितो एत्थ पटिबद्धो चतुन्‍नं महाभूतानं उपादाय पसादो, इदं <hi rend="bold">पसादचक्खु</hi> नाम। इदमधिप्पेतं। तदेतं तस्स ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिपदेसे दिट्ठमण्डले सत्तसु <pb ed="M" n="0.0136"/> पिचुपटलेसु आसित्ततेलं पिचुपटलानि विय सत्तक्खिपटलानि ब्यापेत्वा पमाणतो ऊकासिरमत्तं चक्खुविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति।</p>

<p rend="bodytext">तं चक्खतीति चक्खु, तेन मंसचक्खुना पस्सामि। <hi rend="bold">दिब्बचक्खुना</hi>ति ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेना’’ति (म॰ नि॰ १.२८४) एवंविधेन दिब्बचक्खुना। <hi rend="bold">पञ्‍ञाचक्खुना</hi>ति ‘‘विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादी’’ति (म॰ नि॰ २.३९५; महाव॰ १६) एवं आगतेन पञ्‍ञाचक्खुना। <hi rend="bold">बुद्धचक्खुना</hi>ति ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो’’ति (म॰ नि॰ १.२८३) एवमागतेन बुद्धचक्खुना। <hi rend="bold">समन्तचक्खुना</hi>ति ‘‘समन्तचक्खु वुच्‍चति सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाण’’न्ति (चूळनि॰ धोतकमाणवपुच्छाइद्देस ३२; मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) एवमागतेन <pb ed="V" n="0.0124"/> समन्तचक्खुना। <hi rend="bold">पस्सामी</hi>ति मंसचक्खुना हत्थतले ठपितामलकं विय रूपगतं मंसचक्खुना। <hi rend="bold">दक्खामी</hi>ति सञ्‍जानामि दिब्बेन चक्खुना चुतूपपातं। <hi rend="bold">ओलोकेमी</hi>ति अवलोकेमि पञ्‍ञाचक्खुना चतुसच्‍चं। <hi rend="bold">निज्झायामी</hi>ति चिन्तेमि बुद्धचक्खुना सद्धापञ्‍चमकानि इन्द्रियानि। <hi rend="bold">उपपरिक्खामी</hi>ति समन्ततो इक्खामि परियेसामि समन्तचक्खुना पञ्‍च नेय्यपथे।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हाफन्दनाय फन्दमान</hi>न्ति तण्हाचलनाय चलमानं। इतो परं दिट्ठिफन्दनादिदिट्ठिब्यसनेन दुक्खेन फन्दमानपरियोसानं वुत्तनयत्ता उत्तानमेव। <hi rend="bold">सम्फन्दमान</hi>न्ति पुनप्पुनं फन्दमानं। <hi rend="bold">विप्फन्दमान</hi>न्ति नानाविधेन चलमानं। <hi rend="bold">वेधमान</hi>न्ति कम्पमानं। <hi rend="bold">पवेधमान</hi>न्ति पधानेन कम्पमानं। <hi rend="bold">सम्पवेधमान</hi>न्ति <pb ed="P" n="1.0159"/> पुनप्पुनं कम्पमानं। उपसग्गेन वा पदं वड्ढितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हानुगत</hi>न्ति तण्हाय अनुपविट्ठं। <hi rend="bold">तण्हायानुसट</hi>न्ति तण्हाय अनुपत्थटं। <hi rend="bold">तण्हायासन्‍न</hi>न्ति तण्हाय निमुग्गं। <hi rend="bold">तण्हाय पातित</hi>न्ति तण्हाय खित्तं। ‘‘परिपातित’’न्ति वा पाठो। <hi rend="bold">अभिभूत</hi>न्ति तण्हाय मद्दितं अज्झोत्थटं। <hi rend="bold">परियादिन्‍नचित्त</hi>न्ति खेपेत्वा गहितचित्तं। अथ वा ओघेन गतं विय <hi rend="bold">तण्हागतं</hi>। उपादिण्णकरूपपच्‍चयेहि पतित्वा गतं विय <hi rend="bold">तण्हानुगतं</hi>। उदकपिट्ठिं छादेत्वा पत्थटनीलिका उदकपिट्ठि विय <hi rend="bold">तण्हानुसटं</hi>। वच्‍चकूपे निमुग्गं विय <hi rend="bold">तण्हायासन्‍नं</hi>। रुक्खग्गतो पतित्वा नरके पतितं विय <hi rend="bold">तण्हापातितं</hi>। उपादिण्णकरूपं संयोगं विय <hi rend="bold">तण्हाय अभिभूतं।</hi> उपादिण्णकरूपपरिग्गाहकस्स उप्पन्‍नविपस्सनं विय तण्हाय <hi rend="bold">परियादिन्‍नचित्तं</hi>। अथ वा कामच्छन्देन <hi rend="bold">तण्हागतं</hi>। कामपिपासाय <hi rend="bold">तण्हानुगतं</hi>। कामासवेन <pb ed="M" n="0.0137"/> <hi rend="bold">तण्हानुसटं</hi>। कामपरिळाहेन <hi rend="bold">तण्हायासन्‍नं</hi>। कामज्झोसानेन <hi rend="bold">तण्हाय पातितं</hi>। कामोघेन <hi rend="bold">तण्हाय अभिभूतं</hi>। कामुपादानेन तण्हाय <hi rend="bold">परियादिन्‍नचित्त</hi>न्ति एवमेके वण्णयन्ति। <hi rend="bold">कामभवे</hi>ति कामावचरे। <hi rend="bold">रूपभवे</hi>ति रूपावचरे। <hi rend="bold">अरूपभवे</hi>ति अरूपावचरे। तेसं नानत्तं हेट्ठा पकासितंयेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भवाभवेसूति भवाभवे</hi>ति <hi rend="bold">भवो</hi>ति कामधातु। <hi rend="bold">अभवो</hi>ति रूपारूपधातु। अथ वा <hi rend="bold">भवो</hi>ति कामधातु रूपधातु। <hi rend="bold">अभवो</hi>ति अरूपधातु। तेसु भवाभवेसु। <hi rend="bold">कम्मभवे</hi>ति कम्मवट्टे। <hi rend="bold">पुनब्भवे</hi>ति पोनोभविके विपाकवट्टे। <hi rend="bold">कामभवे</hi>ति कामधातुया। <hi rend="bold">कम्मभवे</hi>ति कम्मवट्टे। तत्थ कम्मभवो भावयतीति भवो। <hi rend="bold">कामभवे पुनब्भवे</hi>ति कामधातुया उपपत्तिभवे विपाकवट्टे। विपाकभवो भवतीति भवो। <hi rend="bold">रूपभवा</hi>दीसुपि एसेव नयो। एत्थ च ‘‘कामभवे रूपभवे अरूपभवे’’ति <pb ed="V" n="0.0125"/> ओकासभवं सन्धाय वुत्तं। तीसुपि ‘‘कम्मभवे’’ति कम्मभवं <pb ed="P" n="1.0160"/>, तथा ‘‘पुनब्भवे’’ति उपपत्तिभवं सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">पुनप्पुनब्भवे</hi>ति अपरापरं उप्पत्तियं। <hi rend="bold">गतिया</hi>ति पञ्‍चगतिया अञ्‍ञतराय। <hi rend="bold">अत्तभावाभिनिब्बत्तिया</hi>ति अत्तभावानं अभिनिब्बत्तिया। <hi rend="bold">अवीततण्हा</hi>ति मूलपदं। <hi rend="bold">अविगततण्हा</hi>ति खणिकसमाधि विय खणिकप्पहानाभावेन न विगता तण्हा एतेसन्ति अविगततण्हा। <hi rend="bold">अचत्ततण्हा</hi>ति तदङ्गप्पहानाभावेन अपरिच्‍चत्ततण्हा। <hi rend="bold">अवन्ततण्हा</hi>ति विक्खम्भनप्पहानाभावेन न वन्ततण्हाति अवन्ततण्हा। <hi rend="bold">अमुत्ततण्हा</hi>ति अच्‍चन्तसमुच्छेदप्पहानाभावेन न मुत्ततण्हा। <hi rend="bold">अप्पहीनतण्हा</hi>ति पटिप्पस्सद्धिप्पहानाभावेन न पहीनतण्हा। <hi rend="bold">अप्पटिनिस्सट्ठतण्हा</hi>ति निस्सरणप्पहानाभावेन भवे पतिट्ठितं अनुसयकिलेसं अप्पटिनिस्सज्‍जित्वा ठितत्ता अप्पटिनिस्सट्ठतण्हा।</p>

<p rend="bodytext" n="12"><hi rend="paranum">१२</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि यस्मा अविगततण्हा एवं फन्दन्ति च लपन्ति च, तस्मा तण्हाविनये समादपेन्तो <hi rend="bold">‘‘ममायिते’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">ममायिते</hi>ति तण्हादिट्ठिममत्तेहि ‘‘मम’’न्ति परिग्गहिते वत्थुस्मिं। <hi rend="bold">पस्सथा</hi>ति सोतारे आलपन्तो आह। <hi rend="bold">एतम्पी</hi>ति एतम्पि आदीनवं। सेसं पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">द्वे ममत्ता</hi>ति द्वे आलया। <hi rend="bold">यावता</hi>ति परिच्छेदनियमत्थे निपातो। <hi rend="bold">तण्हासङ्खातेना</hi>ति तण्हाकोट्ठासेन, सङ्खा सङ्खातन्ति अत्थतो <pb ed="M" n="0.0138"/> एकं ‘‘सञ्‍ञानिदाना हि पपञ्‍चसङ्खा’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ ८८०) विय। <hi rend="bold">सीमकत</hi>न्ति अपरिच्छेददोसविरहितं मरियादकतं ‘‘तियोजनपरमं सीमं सम्मन्‍नितु’’न्ति आदीसु (महाव॰ १४०) विय। <hi rend="bold">ओधिकत</hi>न्ति वचनपरिच्छेददोसविरहितं परिच्छेदकतं <pb ed="P" n="1.0161"/> सीमन्तरिकरुक्खो विय। <hi rend="bold">परियन्तकत</hi>न्ति परिच्छेदकतं। सीमन्तरिकरुक्खो पन द्विन्‍नं साधारणं, अयं पन एकाबद्धतालपन्ति विय कतन्ति परियन्तकतं। <hi rend="bold">परिग्गहित</hi>न्ति कालन्तरेपि परायत्तं मुञ्‍चित्वा सब्बाकारेन गहितं। <hi rend="bold">ममायित</hi>न्ति आलयकतं वस्सूपगतं सेनासनं विय। <hi rend="bold">इदं मम</hi>न्ति समीपे ठितं। <hi rend="bold">एतं मम</hi>न्ति दूरे ठितं। <hi rend="bold">एत्तक</hi>न्ति परिक्खारनियमनं ‘‘एत्तकम्पि नप्पटिभासेय्या’’ति विय। <hi rend="bold">एत्तावता</hi>ति परिच्छेदत्थेपि निपातनियमनं ‘‘एत्तावता खो महानामा’’ति विय। <hi rend="bold">केवलम्पि महापथवि</hi>न्ति सकलम्पि महापथविं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अट्ठसतं तण्हाविचरित</hi>न्ति अट्ठुत्तरसतं तण्हागमनवित्थारं। अट्ठुत्तरसतं कथं होतीति चे? रूपतण्हा…पे॰… धम्मतण्हाति एवं चक्खुद्वारादीसु जवनवीथिया पवत्ता तण्हा ‘‘सेट्ठिपुत्तो, ब्राह्मणपुत्तो’’ति एवमादीसु पितितो लद्धनामा विय पितुसदिसारम्मणे भूता। एत्थ <pb ed="V" n="0.0126"/> च रूपारम्मणा रूपे तण्हाति रूपतण्हा। सा कामरागभावेन रूपं अस्सादेन्ती पवत्तमाना कामतण्हा। सस्सतदिट्ठिसहगतरागभावेन ‘‘रूपं निच्‍चं धुवं सस्सत’’न्ति एवं अस्सादेन्ती पवत्तमाना भवतण्हा। उच्छेददिट्ठिसहगतरागभावेन ‘‘रूपं उच्छिज्‍जति विनस्सति पच्छेदं भविस्सती’’ति एवं अस्सादेन्ती पवत्तमाना विभवतण्हाति एवं तिविधा होति। यथा च रूपतण्हा, तथा सद्दतण्हादयोपीति एतानि अट्ठारस तण्हाविचरितानि होन्ति। तानि अज्झत्तरूपादीसु अट्ठारस, बहिद्धारूपादीसु अट्ठारसाति छत्तिंस, इति अतीतानि छत्तिंस, अनागतानि छत्तिंस, पच्‍चुप्पन्‍नानि छत्तिंसाति अट्ठसतं। अज्झत्तिकस्स उपादाय ‘‘अस्मी’’ति होति, ‘‘इत्थस्मी’’ति होतीति वा एवमादीनि अज्झत्तिकरूपादिनिस्सितानि अट्ठारस, बाहिरस्सुपादाय इमिना ‘‘अस्मी’’ति होति, इमिना ‘‘इत्थस्मी’’ति होतीति बाहिररूपादिनिस्सितानि अट्ठारसाति छत्तिंस। इति अतीतानि छत्तिंस, अनागतानि छत्तिंस, पच्‍चुप्पन्‍नानि छत्तिंसाति एवम्पि अट्ठसततण्हाविचरितानि होन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वीसतिवत्थुका</hi> <pb ed="P" n="1.0162"/> <pb ed="M" n="0.0139"/> <hi rend="bold">सक्‍कायदिट्ठी</hi>ति रूपादीनं पञ्‍चन्‍नं खन्धानं एकेकम्पि ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना (पटि॰ म॰ १.१३०-१३१) नयेन चतुधा गाहवसेन पवत्तानि वत्थूनि कत्वा उप्पन्‍ना विज्‍जमानट्ठेन सति खन्धपञ्‍चकसङ्खाते काये दिट्ठीति सक्‍कायदिट्ठि। <hi rend="bold">दसवत्थुका मिच्छादिट्ठी</hi>ति ‘‘नत्थि दिन्‍नं, नत्थि यिट्ठ’’न्तिआदिनयप्पवत्ता मिच्छादिट्ठि, अयाथावदिट्ठि विरज्झित्वा गहणतो वा वितथा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि, अनत्थावहत्ता पण्डितेहि कुच्छिता दिट्ठीतिपि मिच्छादिट्ठि। सा अयोनिसो अभिनिवेसलक्खणा, परामासरसा, मिच्छाभिनिवेसपच्‍चुपट्ठाना, अरियानमदस्सनकामतादिपदट्ठाना, परमवज्‍जाति दट्ठब्बा। <hi rend="bold">दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठी</hi>ति सस्सतो लोको, असस्सतो लोको, अन्तवा लोको’’ति आदिनयप्पवत्ता एकेकं कोट्ठासं पतिट्ठं कत्वा गहणवसेन एवं पवत्ता दिट्ठि दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठि। <hi rend="bold">या एवरूपा दिट्ठी</hi>ति या एवंजातिका दिट्ठि। <hi rend="bold">दिट्ठिगत</hi>न्ति दिट्ठीसु गतं। इदं दस्सनं द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगधत्ताति दिट्ठिगतं, दिट्ठियेव दुरतिक्‍कमनट्ठेन गहनं <hi rend="bold">दिट्ठिगहनं</hi> तिणगहनवनगहनपब्बतगहनानि विय। सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन <hi rend="bold">दिट्ठिकन्तारं</hi> चोरकन्तारवाळकन्तारनिरुदककन्तारदुब्भिक्खकन्तारा विय। सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन विलोमनट्ठेन च <hi rend="bold">दिट्ठिविसूकायिकं</hi>। मिच्छादस्सनञ्हि उप्पज्‍जमानं सम्मादस्सनं विनिविज्झति चेव विलोमेति च। कदाचि सस्सतस्स, कदाचि उच्छेदस्स गहणतो दिट्ठिया विरूपं फन्दितन्ति <hi rend="bold">दिट्ठिविप्फन्दितं</hi>। दिट्ठिगतिको हि एकस्मिं पतिट्ठातुं न सक्‍कोति। कदाचि सस्सतं अनुस्सरति, कदाचि उच्छेदं। दिट्ठियेव बन्धनट्ठेन संयोजनन्ति <hi rend="bold">दिट्ठिसंयोजनं</hi>। सुसुमारादयो <pb ed="P" n="1.0163"/> विय पुरिसं आरम्मणं दळ्हं गण्हातीति <hi rend="bold">गाहो</hi>। पतिट्ठहनतो <hi rend="bold">पतिट्ठाहो</hi>। अयञ्हि <pb ed="V" n="0.0127"/> बलवपवत्तिभावेन पतिट्ठहित्वा गण्हाति। निच्‍चादिवसेन अभिनिविसतीति <hi rend="bold">अभिनिवेसो</hi>। धम्मसभावं अतिक्‍कमित्वा निच्‍चादिवसेन परतो आमसतीति <hi rend="bold">परामासो</hi>। अनत्थावहत्ता कुच्छितो मग्गो, कुच्छितानं वा अपायानं मग्गोति <hi rend="bold">कुम्मग्गो</hi>। अयाथावपथतो <hi rend="bold">मिच्छापथो</hi>। यथा हि दिसामूळ्हेन ‘‘अयं असुकगामस्स नाम पथो’’ति गहितोपि तं गामं न सम्पापेति, एवं दिट्ठिगतिकेन ‘‘सुगतिपथो’’ति गहितापि दिट्ठि सुगतिं न पापेतीति अयाथावपथतो मिच्छापथो। मिच्छासभावतो <hi rend="bold">मिच्छत्तं</hi>। तत्थेव परिब्भमनतो <pb ed="M" n="0.0140"/> तरन्ति एत्थ बालाति तित्थं, तित्थञ्‍च तं अनत्थानञ्‍च आयतनन्ति <hi rend="bold">तित्थायतनं,</hi> तित्थियानं वा सञ्‍जातिदेसट्ठेन निवासट्ठानट्ठेन च आयतनन्तिपि <hi rend="bold">तित्थायतनं</hi>। विपरियेसभूतो गाहो, विपरियेसतो वा गाहोति <hi rend="bold">विपरियेसग्गाहो</hi>। असभावगाहोति <hi rend="bold">विपरीतग्गाहो</hi>। ‘‘अनिच्‍चे निच्‍च’’न्ति आदिनयप्पवत्तवसेन परिवत्तेत्वा गाहो <hi rend="bold">विपल्‍लासग्गाहो</hi>। अनुपायगाहो <hi rend="bold">मिच्छागाहो</hi>। अयाथावकस्मिं वत्थुस्मिं न सभावस्मिं वत्थुस्मिं तथं याथावकं सभावन्ति गाहो <hi rend="bold">‘‘अयाथावकस्मिं याथावक’’न्ति गाहो। यावता</hi>ति यत्तका। <hi rend="bold">द्वासट्ठिदिट्ठिगतानी</hi>ति ब्रह्मजाले (दी॰ नि॰ १.२९ आदयो) आगतानि द्वासट्ठिदिट्ठिगतानि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अच्छेदसंकिनोपि फन्दन्ती</hi>ति अच्छिन्दित्वा पसय्ह बलक्‍कारेन गण्हिस्सन्तीति उप्पन्‍नसंकिनोपि चलन्ति। <hi rend="bold">अच्छिन्दन्तेपी</hi>ति वुत्तनयेन अच्छिज्‍जन्तेपि। <hi rend="bold">अच्छिन्‍नेपी</hi>ति वुत्तनयेन अच्छिन्दित्वा गहितेपि। <hi rend="bold">विपरिणामसंकिनोपी</hi>ति परिवत्तेत्वा अञ्‍ञथाभावेन आसंकिनोपि <pb ed="P" n="1.0164"/>। <hi rend="bold">विपरिणामन्तेपी</hi>ति विपरिवत्तनकालेपि। <hi rend="bold">विपरिणतेपी</hi>ति विपरिवत्तितेपि। <hi rend="bold">फन्दन्ती</hi>ति चलन्ति। <hi rend="bold">सम्फन्दन्ती</hi>ति सब्बाकारेन चलन्ति। <hi rend="bold">विप्फन्दन्ती</hi>ति विविधाकारेन फन्दन्ति। <hi rend="bold">वेधन्ती</hi>ति भयं दिस्वा कम्पन्ति। <hi rend="bold">पवेधन्ती</hi>ति छम्भितत्ता भयेन विसेसेन कम्पन्ति। <hi rend="bold">सम्पवेधन्ती</hi>ति लोमहंसनभयेन सब्बाकारेन कम्पन्ति। <hi rend="bold">फन्दमाने</hi>ति उपयोगबहुवचनं। <hi rend="bold">अप्पोदके</hi>ति मन्दोदके। <hi rend="bold">परित्तोदके</hi>ति लुळितोदके। <hi rend="bold">उदकपरियादाने</hi>ति खीणोदके। <hi rend="bold">बलाकाहि वा</hi>ति वुत्तावसेसाहि पक्खिजातीहि। <hi rend="bold">परिपातियमाना</hi>ति विहिंसियमाना घट्टियमाना। <hi rend="bold">उक्खिपियमाना</hi>ति कद्दमन्तरतो नीहरियमाना गिलियमाना वा। <hi rend="bold">खज्‍जमाना</hi>ति खादियमाना। <hi rend="bold">फन्दन्ति</hi> काकेहि। <hi rend="bold">सम्फन्दन्ति</hi> कुललेहि। <hi rend="bold">विप्फन्दन्ति</hi> बलाकाहि। <hi rend="bold">वेधन्ति</hi> तुण्डेन गहितकाले मरणवसेन। <hi rend="bold">पवेधन्ति</hi> विज्झनकाले। <hi rend="bold">सम्पवेधन्ति</hi> मरणसमीपे।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पस्सित्वा</hi>ति अगुणं पस्सित्वा। <hi rend="bold">तुलयित्वा</hi>ति गुणागुणं तुलयित्वा। <hi rend="bold">तीरयित्वा</hi>ति गुणागुणं वित्थारेत्वा। <hi rend="bold">विभावयित्वा</hi>ति वत्थुहानभागिं मुञ्‍चित्वा वज्‍जेत्वा। <hi rend="bold">विभूतं कत्वा</hi>ति निप्फत्तिं पापेत्वा आवेणिकं कत्वा। अथ वा संकिण्णदोसं मोचेत्वा वत्थुविभागकरणेन <hi rend="bold">पस्सित्वा</hi>। अपरिच्छेददोसं <pb ed="V" n="0.0128"/> मोचेत्वा पमाणकरणवसेन <hi rend="bold">तुलयित्वा</hi>। वत्थुदोसं मोचेत्वा विभागकरणवसेन <hi rend="bold">तीरयित्वा</hi>। सम्मोहदोसं मोचयित्वा <pb ed="M" n="0.0141"/> अग्गविभागकरणवसेन <hi rend="bold">विभावयित्वा</hi>। घनदोसं मोचेत्वा पकतिविभागकरणेन <hi rend="bold">विभूतं कत्वा। पहाया</hi>ति पजहित्वा। <hi rend="bold">पटिनिस्सज्‍जित्वा</hi>ति निस्सज्‍जित्वा। <hi rend="bold">अममायन्तो</hi>ति तण्हादिट्ठीहि आलयं अकरोन्तो। <hi rend="bold">अगण्हन्तो</hi>ति दिट्ठिया पुब्बभागे पञ्‍ञाय तं न गण्हन्तो। <hi rend="bold">अपरामसन्तो</hi>ति वितक्‍केन ऊहनं अकरोन्तो। <hi rend="bold">अनभिनिवेसन्तो</hi>ति नियामोक्‍कन्तिदिट्ठिवसेन नप्पविसन्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अकुब्बमानो</hi>ति परिग्गाहतण्हावसेन अकरोन्तो। <hi rend="bold">अजनयमानो</hi>ति पोनोभविकतण्हावसेन अजनयमानो। <hi rend="bold">असञ्‍जनयमानो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0165"/> विसेसेन असञ्‍जनयमानो। <hi rend="bold">अनिब्बत्तयमानो</hi>ति पत्थनातण्हावसेन न निब्बत्तयमानो। <hi rend="bold">अनभिनिब्बत्तयमानो</hi>ति सब्बाकारेन न अभिनिब्बत्तयमानो। उपसग्गवसेन वा एतानि पदानि वड्ढितानि। एवमेत्थ पठमगाथाय अस्सादं।</p>

<p rend="bodytext" n="13"><hi rend="paranum">१३</hi><hi rend="dot">.</hi> ततो पराहि चतूहि गाथाहि आदीनवञ्‍च दस्सेत्वा इदानि सउपायं निस्सरणं निस्सरणानिसंसञ्‍च दस्सेतुं, सब्बाहि वा एताहि कामानं आदीनवं ओकारं संकिलेसञ्‍च दस्सेत्वा इदानि नेक्खम्मे आनिसंसं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘उभोसु अन्तेसू’’</hi>ति गाथाद्वयमाह। तत्थ <hi rend="bold">उभोसु अन्तेसू</hi>ति फस्सफस्ससमुदयादीसु द्वीसु, द्वीसु परिच्छेदेसु। <hi rend="bold">विनेय्य छन्द</hi>न्ति छन्दरागं विनेत्वा। <hi rend="bold">फस्सं परिञ्‍ञाया</hi>ति चक्खुसम्फस्सादिफस्सं, फस्सानुसारेन वा तंसम्पयुत्ते सब्बेपि अरूपधम्मे, तेसं वत्थुद्वारारम्मणवसेन रूपधम्मे चाति सकलम्पि नामरूपं तीहि परिञ्‍ञाहि परिजानित्वा। <hi rend="bold">अनानुगिद्धो</hi>ति रूपादीसु सब्बधम्मेसु अगिद्धो। <hi rend="bold">यदत्तगरही तदकुब्बमानो</hi>ति यं अत्तना गरहति, तं अकुरुमानो। <hi rend="bold">न लिम्पती दिट्ठसुतेसु धीरो</hi>ति सो एवरूपो धितिसम्पन्‍नो धीरो दिट्ठेसु च सुतेसु च धम्मेसु द्विन्‍नं लेपानं एकेनापि लेपेन न लिम्पति, आकासमिव निरुपलित्तो अच्‍चन्तवोदानप्पत्तो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">फस्सो एको अन्तो</hi>ति फस्सो एकपरिच्छेदो। फुसतीति फस्सो। स्वायं फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो, सन्‍निपातपच्‍चुपट्ठानो, आपाथगतविसयपदट्ठानो। अयञ्हि अरूपधम्मोपि समानो आरम्मणे <pb ed="M" n="0.0142"/> फुसनाकारेनेव पवत्ततीति फुसनलक्खणो। एकदेसेनेव अनल्‍लीयमानोपि रूपं विय चक्खुं, सद्दो विय च सोतं चित्तं आरम्मणञ्‍च सङ्घट्टेतीति सङ्घट्टनरसो, वत्थारम्मणसङ्घट्टनतो वा उप्पन्‍नत्ता सम्पत्तिअत्थेनपि रसेन ‘‘सङ्घट्टनरसो’’ति वेदितब्बो। वुत्तञ्हेतं <hi rend="bold">अट्ठकथायं</hi> –</p>

<p rend="indent">‘‘चतुभूमकफस्सो <pb ed="V" n="0.0129"/> नो फुसनलक्खणो नाम नत्थि, सङ्घट्टनरसो पन पञ्‍चद्वारिकोव होति। पञ्‍चद्वारिकस्स हि फुसनलक्खणोतिपि सङ्घट्टनरसोतिपि नामं। मनोद्वारिकस्स फुसनलक्खणोत्वेव नामं, न सङ्घट्टनरसो’’ति <pb ed="P" n="1.0166"/> (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १, कामावचरकुसल, धम्मुद्देसकथा)।</p>

<p rend="bodytext">इदञ्‍च वत्वा इदं सुत्तं (मि॰ प॰ २.३.८) आभतं –</p>

<p rend="indent">‘‘यथा, महाराज, द्वे मेण्डा युज्झेय्युं, यथा एको मेण्डो, एवं चक्खु दट्ठब्बं। यथा दुतियो मेण्डो, एवं रूपं दट्ठब्बं। यथा तेसं सन्‍निपातो, एवं फस्सो दट्ठब्बो। एवं फुसनलक्खणो च फस्सो सङ्घट्टनरसो च। यथा, महाराज, द्वे सम्मा वज्‍जेय्युं, द्वे पाणी वज्‍जेय्युं। यथा एको पाणि, एवं चक्खु दट्ठब्बं। यथा दुतियो पाणि, एवं रूपं दट्ठब्बं। यथा तेसं सन्‍निपातो, एवं फस्सो दट्ठब्बो। एवं फुसनलक्खणो च फस्सो सङ्घट्टनरसो चा’’ति वित्थारो।</p>

<p rend="bodytext">यथा वा ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा’’तिआदीसु (ध॰ स॰ १३५२, १३५४) चक्खुविञ्‍ञाणादीनि चक्खुआदिनामेन वुत्तानि, एवमिधापि तानि चक्खुआदिनामेनेव वुत्तानीति वेदितब्बानि। तस्मा ‘‘एवं चक्खु दट्ठब्ब’’न्तिआदीसु एवं चक्खुविञ्‍ञाणं दट्ठब्बन्ति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। एवं सन्ते चित्तारम्मणसङ्घट्टनतो इमस्मिम्पि सुत्ते किच्‍चट्ठेनेव रसेन ‘‘सङ्घट्टनरसो’’ति सिद्धो होति। तिण्णं सन्‍निपातसङ्खातस्स पन अत्तनो कारणस्स वसेन पवेदितत्ता सन्‍निपातपच्‍चुपट्ठानो। अयञ्हि तत्थ तत्थ ‘‘तिण्णं सङ्गति फस्सो’’ति एवं कारणस्सेव वसेन पवेदितोति। इमस्स च सुत्तपदस्स तिण्णं सङ्गतिया फस्सोति अयमत्थो, न सङ्गतिमत्तमेव फस्सो।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="M" n="0.0143"/> पवेदितत्ता पन तेनेवाकारेन पच्‍चुपट्ठातीति ‘‘सन्‍निपातपच्‍चुपट्ठानो’’ति वुत्तो। फलट्ठेन पन पच्‍चुपट्ठानेनेस वेदनापच्‍चुपट्ठानो नाम होति। वेदनं हेस पच्‍चुपट्ठापेति, उप्पादेतीति अत्थो। उप्पादयमानो च यथा बहिद्धा उण्हपच्‍चयापि समाना लाखासङ्खातधातुनिस्सिता उस्मा अत्तनो निस्सये मुदुभावकारी होति, न अत्तनो पच्‍चयभूतेपि बहिद्धा वीतच्‍चितङ्गारसङ्खाते उण्हभावे। एवं वत्थारम्मणसङ्खातअञ्‍ञपच्‍चयोपि समानो चित्तनिस्सितत्ता अत्तनो निस्सयभूते चित्ते एव एस वेदनुप्पादको होति, न अत्तनो पच्‍चयभूतेपि वत्थुम्हि आरम्मणेवाति <pb ed="V" n="0.0130"/> वेदितब्बो। तज्‍जेन <pb ed="P" n="1.0167"/> समन्‍नाहारेन पन इन्द्रियेन च परिक्खते विसये अनन्तरायेन उप्पज्‍जनतो एस ‘‘आपाथगतविसयपदट्ठानो’’ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext">फस्सो यतो समुदेति उप्पज्‍जति, सो ‘‘फस्ससमुदयो’’ति वुच्‍चति। वुत्तञ्हेतं – ‘‘सळायतनपच्‍चया फस्सो’’ति (महाव॰ १; विभ॰ २२५)। अतीतदुको कालवसेन वुत्तो। वेदनादुको ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्‍चेव भासिता’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ २३२) वुत्तत्ता उपेक्खावेदनं सुखमेव कत्वा सुखदुक्खवसेन, नामरूपदुको रूपारूपवसेन, आयतनदुको संसारपवत्तिवसेन, सक्‍कायदुको पञ्‍चक्खन्धवसेन वुत्तोति वेदितब्बो। तत्थ सुखयतीति <hi rend="bold">सुखा</hi>। वेदयतीति <hi rend="bold">वेदना</hi>। दुक्खयतीति <hi rend="bold">दुक्खा</hi>। नमनलक्खणं <hi rend="bold">नामं</hi>। रुप्पनलक्खणं <hi rend="bold">रूपं</hi>। चक्खायतनादीनि <hi rend="bold">छ अज्झत्तिकानि</hi>। रूपायतनादीनि <hi rend="bold">छ बाहिरानि</hi>। रूपक्खन्धादयो पञ्‍चक्खन्धा विज्‍जमानट्ठेन <hi rend="bold">सक्‍कायो</hi>। अविज्‍जाकम्मतण्हाआहारफस्सनामरूपा <hi rend="bold">सक्‍कायसमुदयो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्खुसम्फस्सो</hi>ति चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति विभावेति चाति अत्थो। चक्खुतो पवत्तो सम्फस्सो चक्खुसम्फस्सो। सो पन अत्तना सम्पयुत्ताय वेदनाय सहजातअञ्‍ञमञ्‍ञनिस्सयविपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा पच्‍चयो होति। सुणातीति <hi rend="bold">सोतं</hi>। तं ससम्भारसोतबिलस्स अन्तो तनुतम्बलोमाचिते अङ्गुलिवेठकसण्ठाने पदेसे सोतविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। सोततो पवत्तो सम्फस्सो <hi rend="bold">सोतसम्फस्सो। घानसम्फस्सा</hi>दीसुपि एसेव नयो। घायतीति घानं <pb ed="M" n="0.0144"/>। तं ससम्भारबिलस्स अन्तो अजपदसण्ठाने पदेसे घानविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। जीवितमव्हायतीति <hi rend="bold">जिव्हा,</hi> सायनट्ठेन वा <hi rend="bold">जिव्हा</hi>। सा ससम्भारजिव्हाय अतिअग्गमूलपस्सानि वज्‍जेत्वा उपरिमतलमज्झे भिन्‍नउप्पलदलग्गसण्ठाने पदेसे जिव्हाविञ्‍ञाणादीनं <pb ed="P" n="1.0168"/> यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमाना तिट्ठति। कुच्छितानं सासवधम्मानं आयोति <hi rend="bold">कायो</hi>। आयोति उप्पत्तिदेसो। यावता इमस्मिं काये उपादिण्णपवत्ति नाम अत्थि, तत्थ येभुय्येन कायप्पसादो कायविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानो तिट्ठति। मुनातीति <hi rend="bold">मनो,</hi> विजानातीति अत्थो। <hi rend="bold">मनो</hi>ति सहावज्‍जनभवङ्गं; मनतो पवत्तो सम्फस्सो <hi rend="bold">मनोसम्फस्सो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">छब्बिधम्पि फस्सं दुविधमेव होतीति दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘अधिवचनसम्फस्सो पटिघसम्फस्सो’’</hi>ति आह <pb ed="V" n="0.0131"/>। मनोद्वारिको <hi rend="bold">अधिवचनसम्फस्सो</hi>। पञ्‍चद्वारिको वत्थारम्मणादिपटिघेन उप्पज्‍जनतो <hi rend="bold">पटिघसम्फस्सो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">सुखवेदनाय आरम्मणे <hi rend="bold">सुखवेदनीयो</hi>। दुक्खवेदनाय आरम्मणे <hi rend="bold">दुक्खवेदनीयो</hi>। अदुक्खमसुखवेदनाय आरम्मणे <hi rend="bold">अदुक्खमसुखवेदनीयो</hi>। तत्थ सुखयतीति सुखं, यस्सुप्पज्‍जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो। सुट्ठु वा खनति, खादति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं। दुक्खयतीति दुक्खं, यस्सुप्पज्‍जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो। न दुक्खं न सुखन्ति अदुक्खमसुखं, <hi rend="bold">म</hi>-कारो पदसन्धिवसेन वुत्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कुसलो</hi>तिआदयो जातिवसेन वुत्ता। तत्थ <hi rend="bold">कुसलो</hi>ति एकवीसतिकुसलचित्तसम्पयुत्तो। <hi rend="bold">अकुसलो</hi>ति द्वादसाकुसलचित्तसम्पयुत्तो। <hi rend="bold">अब्याकतो</hi>ति अवसेसविपाककिरियाब्याकतचित्तसम्पयुत्तो।</p>

<p rend="bodytext">पुन भवप्पभेदवसेन निद्दिसन्तो <hi rend="bold">‘‘कामावचरो’’</hi>तिआदिमाह। चतुपञ्‍ञासकामावचरचित्तसम्पयुत्तो <hi rend="bold">कामावचरो</hi>। कामं पहाय रूपे अवचरतीति <hi rend="bold">रूपावचरो,</hi> कुसलाब्याकतवसेन पञ्‍चदसरूपावचरचित्तसम्पयुत्तो। कामञ्‍च रूपञ्‍च पहाय अरूपे अवचरतीति <hi rend="bold">अरूपावचरो,</hi> कुसलाब्याकतवसेन द्वादसारूपावचरचित्तसम्पयुत्तो।</p>

<p rend="bodytext">इदानि <pb ed="M" n="0.0145"/> अभिनिवेसवसेन दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘सुञ्‍ञतो’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">सुञ्‍ञतो</hi>ति रागदोसमोहेहि सुञ्‍ञत्ता सुञ्‍ञतो। रागदोसमोहनिमित्तेहि अनिमित्तत्ता <hi rend="bold">अनिमित्तो</hi>। रागदोसमोहपणिधीनं अभावतो <hi rend="bold">अप्पणिहितो</hi>ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext">इदानि वट्टपरियापन्‍नअपरियापन्‍नवसेन दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘लोकियो’’</hi>तिआदिमाह। लोको वुच्‍चति लुज्‍जनपलुज्‍जनट्ठेन वट्टं <pb ed="P" n="1.0169"/>, तस्मिं परियापन्‍नभावेन लोके नियुत्तोति <hi rend="bold">लोकियो</hi>। उत्तिण्णोति उत्तरो, लोके अपरियापन्‍नभावेन लोकतो उत्तरोति <hi rend="bold">लोकुत्तरो। फुसना</hi>ति फुसनाकारो। <hi rend="bold">सम्फुसना सम्फुसितत्त</hi>न्ति उपसग्गेन पदं वड्ढितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एवं ञातं कत्वा</hi>ति एवं पाकटं कत्वा जानन्तो <hi rend="bold">तीरेति</hi> तीरयति, उपरि वत्तब्बाकारेन चिन्तेति। अनिच्‍चन्तिकताय आदिअन्तवन्तताय च <hi rend="bold">अनिच्‍चतो</hi> तीरेति। उप्पादवयपटिपीळनताय दुक्खवत्थुताय च <hi rend="bold">दुक्खतो</hi>। पच्‍चययापनीयताय रोगमूलताय च <hi rend="bold">रोगतो</hi>। दुक्खतासूलयोगिताय <pb ed="V" n="0.0132"/> किलेसासुचिपग्घरताय उप्पादजराभङ्गेहि उद्धुमातपरिपक्‍कपभिन्‍नताय च <hi rend="bold">गण्डतो</hi>। पीळाजनकताय अन्तोतुदनताय दुन्‍नीहरणीयताय च <hi rend="bold">सल्‍लतो</hi>। विगरहणीयताय अवड्ढिआवहनताय अघवत्थुताय च <hi rend="bold">अघतो</hi>। असेरिभावजनकताय आबाधपदट्ठानताय च <hi rend="bold">आबाधतो</hi>। अवसताय अविधेय्यताय च <hi rend="bold">परतो</hi>। ब्याधिजरामरणेहि लुज्‍जनपलुज्‍जनताय <hi rend="bold">पलोकतो</hi>। अनेकब्यसनावहनताय <hi rend="bold">ईतितो</hi>। अविदितानंयेव विपुलानं अनत्थानं आवहनतो सब्बूपद्दववत्थुताय च <hi rend="bold">उपद्दवतो</hi>। सब्बभयानं आकरताय च दुक्खवूपसमसङ्खातस्स परमस्सासस्स पटिपक्खभूतताय च <hi rend="bold">भयतो</hi>। अनेकेहि अनत्थेहि अनुबद्धताय दोसूपसट्ठताय, उपसग्गो विय अनधिवासनारहताय च <hi rend="bold">उपसग्गतो</hi>। ब्याधिजरामरणेहि चेव लाभादीहि च लोकधम्मेहि पचलितताय <hi rend="bold">चलतो</hi>। उपक्‍कमेन चेव सरसेन च पभङ्गुपगमनसीलताय <hi rend="bold">पभङ्गुतो</hi>। सब्बावत्थाविनिपातिताय, थिरभावस्स च अभावताय <hi rend="bold">अधुवतो</hi>। अतायनताय चेव अलब्भनेय्यखेमताय च <pb ed="M" n="0.0146"/> <hi rend="bold">अताणतो</hi>। अल्‍लीयितुं अनरहताय, अल्‍लीनानम्पि च लेणकिच्‍चाकारिताय <hi rend="bold">अलेणतो</hi>। निस्सितानं भयसारकत्ताभावेन <hi rend="bold">असरणतो</hi>। यथापरिकप्पितेहि धुवसुभसुखत्तभावेहि <pb ed="P" n="1.0170"/> रित्तताय <hi rend="bold">रित्ततो</hi>। रित्ततायेव <hi rend="bold">तुच्छतो,</hi> अप्पकत्ता वा। अप्पकम्पि हि लोके ‘‘तुच्छ’’न्ति वुच्‍चति। सामिनिवासिवेदक कारकाधिट्ठायकविरहितताय <hi rend="bold">सुञ्‍ञतो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">सयञ्‍च असामिकभावादिताय <hi rend="bold">अनत्ततो</hi>। पवत्तिदुक्खताय, दुक्खस्स च आदीनवताय <hi rend="bold">आदीनवतो</hi>। अथ वा आदीनं वाति गच्छति पवत्ततीति आदीनवो, कपणमनुस्सस्सेतं अधिवचनं। खन्धापि च कपणायेवाति आदीनवसदिसताय <hi rend="bold">आदीनवतो</hi>। जराय चेव मरणेन चाति द्वेधा परिणामपकतिताय <hi rend="bold">विपरिणामधम्मतो</hi>। दुब्बलताय, फेग्गु विय सुखभञ्‍जनीयताय च <hi rend="bold">असारकतो</hi>। अघहेतुताय <hi rend="bold">अघमूलतो</hi>। मित्तमुखसपत्तो विय विस्सासघातिताय <hi rend="bold">वधकतो</hi>। विगतभवताय विभवसम्भूतताय च <hi rend="bold">विभवतो</hi>। आसवपदट्ठानताय <hi rend="bold">सासवतो</hi>। हेतुपच्‍चयेहि अभिसङ्खतताय <hi rend="bold">सङ्खततो</hi>। मच्‍चुमारकिलेसमारानं आमिसभूतताय <hi rend="bold">मारामिसतो</hi>। जातिजराब्याधिमरणपकतिताय <hi rend="bold">जातिजराब्याधिमरणधम्मतो</hi>। सोकपरिदेवउपायासहेतुताय <hi rend="bold">सोकपरिदेवउपायासधम्मतो</hi>। तण्हादिट्ठिदुच्‍चरितसंकिलेसानं विसयधम्मताय <hi rend="bold">संकिलेसधम्मतो</hi>। अविज्‍जाकम्मतण्हासळायतनवसेन उप्पत्तितो <hi rend="bold">समुदयतो</hi>। तेसं अभावेन <hi rend="bold">अत्थङ्गमतो</hi>। फस्से छन्दरागवसेन मधुरस्सादेन <hi rend="bold">अस्सादतो</hi>। फस्सस्स विपरिणामेन <hi rend="bold">आदीनवतो</hi>। उभिन्‍नं निस्सरणेन <hi rend="bold">निस्सरणतो तीरेती</hi>ति सब्बेसु च इमेसु ‘‘तीरेती’’ति पाठसेसो दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पजहती</hi>ति सकसन्तानतो नीहरति। <hi rend="bold">विनोदेती</hi>ति तुदति। <hi rend="bold">ब्यन्तिं करोती</hi>ति विगतन्तं <pb ed="V" n="0.0133"/> करोति। <hi rend="bold">अनभावं गमेती</hi>ति अनु अनु अभावं गमेति। अरियमग्गसत्थेन उच्छिन्‍नं तण्हाअविज्‍जामयं मूलमेतेसन्ति <hi rend="bold">उच्छिन्‍नमूला</hi>। तालवत्थु विय नेसं वत्थु कतन्ति <hi rend="bold">तालावत्थुकता</hi>। यथा हि तालरुक्खं समूलं उद्धरित्वा तस्स वत्थुमत्ते तस्मिं पदेसे कते न पुन तस्स तालस्स उप्पत्ति पञ्‍ञायति, एवं अरियमग्गसत्थेन समूले रूपादिरसे उद्धरित्वा तेसं पुब्बे उप्पन्‍नपुब्बभावेन वत्थुमत्ते चित्तसन्ताने कते सब्बेपि ते ‘‘तालावत्थुकता’’ति वुच्‍चन्ति। <hi rend="bold">यस्सेसो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0171"/> यस्स <pb ed="M" n="0.0147"/> पुग्गलस्स एसो गेधो। <hi rend="bold">समुच्छिन्‍नो</hi>ति उच्छिन्‍नो। <hi rend="bold">वूपसन्तो</hi>ति फलेन वूपसन्तो। <hi rend="bold">पटिपस्सद्धो</hi>ति पटिपस्सद्धिप्पहानेन पटिपस्सम्भितो। उपसग्गेन वा पदं वड्ढितं। <hi rend="bold">अभब्बुप्पत्तिको</hi>ति पुन उप्पज्‍जितुं अभब्बो। <hi rend="bold">ञाणग्गिना दड्ढो</hi>ति मग्गञाणग्गिना झापितो। अथ वा विसनिक्खित्तं भाजनेन सह छड्डितं विय वत्थुना सह पहीनो। मूलच्छिन्‍नविसवल्‍लि विय समूलच्छिन्‍नोति <hi rend="bold">समुच्छिन्‍नो</hi>। उद्धने उदकं सिञ्‍चित्वा निब्बापितअङ्गारं विय <hi rend="bold">वूपसन्तो</hi>। निब्बापितअङ्गारे पतितउदकफुसितं विय <hi rend="bold">पटिपस्सद्धो</hi>। अङ्कुरुप्पत्तिया हेतुच्छिन्‍नबीजं विय <hi rend="bold">अभब्बुप्पत्तिको</hi>। असनिपातविसरुक्खो विय <hi rend="bold">ञाण</hi>ग्गिना <hi rend="bold">दड्ढो</hi>ति एवमेके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वीतगेधो</hi>ति इदं सकभावपरिच्‍चजनवसेन वुत्तं। <hi rend="bold">विगतगेधो</hi>ति इदं आरम्मणे सालयभावपरिच्‍चजनवसेन। <hi rend="bold">चत्तगेधो</hi>ति इदं पुन अनादियनभावदस्सनवसेन। <hi rend="bold">मुत्तगेधो</hi>ति इदं सन्ततितो विनिमोचनवसेन। <hi rend="bold">पहीनगेधो</hi>ति इदं मुत्तस्सापि क्‍वचि अनवट्ठानदस्सनवसेन। <hi rend="bold">पटिनिस्सट्ठगेधो</hi>ति इदं आदिन्‍नपुब्बस्स निस्सग्गदस्सनवसेन वुत्तं। <hi rend="bold">वीतरागो विगतरागो चत्तरागो</hi>ति वुत्तनयेन योजेतब्बं। तत्थ गिज्झनवसेन <hi rend="bold">गेधो</hi>। रञ्‍जनवसेन <hi rend="bold">रागो। निच्छातो</hi>ति नित्तण्हो। ‘‘निच्छदो’’तिपि पाठो, तण्हाछदनविरहितोति अत्थो। <hi rend="bold">निब्बुतो</hi>ति निब्बुतसभावो। <hi rend="bold">सीतिभूतो</hi>ति सीतसभावो। <hi rend="bold">सुखपटिसंवेदी</hi>ति कायिकचेतसिकसुखं अनुभवनसभावो। <hi rend="bold">ब्रह्मभूतेना</hi>ति उत्तमसभावेन। <hi rend="bold">अत्तना</hi>ति चित्तेन।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कतत्ता चा</hi>ति पापकम्मानं कतभावेन च। <hi rend="bold">अकतत्ता चा</hi>ति कुसलानं अकतभावेन च। <hi rend="bold">कतं मे कायदुच्‍चरितं, अकतं मे कायसुचरित</hi>न्तिआदयो द्वारवसेन अविरतिविरतिवसेन कम्मपथवसेन च वुत्ता। <hi rend="bold">सीलेसुम्हि न परिपूरकारी</hi>तिआदयो चतुपारिसुद्धिसीलवसेन। <hi rend="bold">जागरियमननुयुत्तो</hi>ति पञ्‍चजागरणवसेन। <hi rend="bold">सतिसम्पजञ्‍ञेना</hi>ति सात्थकादिसम्पजञ्‍ञवसेन <pb ed="P" n="1.0172"/>। <hi rend="bold">चत्तारो सतिपट्ठाना</hi>तिआदयो बोधिपक्खियधम्मा लोकियलोकुत्तरवसेन। <hi rend="bold">दुक्खं मे अपरिञ्‍ञात</hi>न्तिआदयो चत्तारो अरियसच्‍चवसेन वुत्ताति वेदितब्बं। ते अत्थतो तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता पाकटायेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">धीरो</hi> <pb ed="V" n="0.0134"/> <pb ed="M" n="0.0148"/> <hi rend="bold">पण्डितो</hi>ति सत्त पदा वुत्तत्थायेव। अपि च दुक्खे अकम्पियट्ठेन <hi rend="bold">धीरो</hi>। सुखे अनुप्पिलवट्ठेन <hi rend="bold">पण्डितो</hi>। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकत्थे कतपरिचयट्ठेन <hi rend="bold">पञ्‍ञवा</hi>। अत्तत्थपरत्थे निच्‍चलट्ठेन <hi rend="bold">बुद्धिमा</hi>। गम्भीरउत्तानत्थे अपच्‍चोसक्‍कनट्ठेन <hi rend="bold">ञाणी</hi>। गुळ्हपटिच्छन्‍नत्थे ओभासनट्ठेन <hi rend="bold">विभावी</hi>। निक्‍किलेसब्यवदानट्ठेन तुलासदिसोति <hi rend="bold">मेधावी</hi>। <hi rend="bold">न लिम्पती</hi>ति सजातिया न लिम्पति आकासे लेखा विय। <hi rend="bold">न पलिम्पती</hi>ति विसेसेन न लिम्पति। <hi rend="bold">न उपलिम्पती</hi>ति सञ्‍ञोगो हुत्वापि न लिम्पति हत्थतले लेखा विय। <hi rend="bold">अलित्तो</hi>ति सञ्‍ञोगो हुत्वापि न किलिस्सति कासिकवत्थे ठपितमणिरतनं विय। <hi rend="bold">अपलित्तो</hi>ति विसेसेन न किलिस्सति मणिरतने पलिवेठितकासिकवत्थं विय। <hi rend="bold">अनुपलित्तो</hi>ति उपगन्त्वापि न अल्‍लीयति पोक्खरपत्ते उदकबिन्दु विय। <hi rend="bold">निक्खन्तो</hi>ति बहि निक्खन्तो बन्धनागारतो पलातो विय। <hi rend="bold">निस्सटो</hi>ति पापपहीनो अमित्तस्स पटिच्छापितकिलिट्ठवत्थु विय। <hi rend="bold">विप्पमुत्तो</hi>ति सुट्ठु मुत्तो गय्हूपगे वत्थुम्हि रतिं नासेत्वा पुन नागमनं विय। <hi rend="bold">विसञ्‍ञुत्तो</hi>ति किलेसेहि एकतो न युत्तो ब्याधिना मुत्तगिलानो विय। <hi rend="bold">विमरियादिकतेन चेतसा</hi>ति विगतमरियादकतेन चित्तेन, सब्बभवेन सब्बारम्मणेन सब्बकिलेसेहि मुत्तचित्तेनाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="14"><hi rend="paranum">१४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सञ्‍ञं परिञ्‍ञा</hi>ति गाथाय पन अयं सङ्खेपत्थो – न केवलञ्‍च फस्समेव, अपि च खो पन कामसञ्‍ञादिभेदं सञ्‍ञं, सञ्‍ञानुसारेन वा पुब्बे वुत्तनयेनेव नामरूपं तीहि परिञ्‍ञाहि परिजानित्वा इमाय पटिपदाय चतुब्बिधम्पि <pb ed="P" n="1.0173"/> वितरेय्य <hi rend="bold">ओघं,</hi> ततो सो तिण्णोघो तण्हादिट्ठिपरिग्गहेसु तण्हादिट्ठिकिलेसप्पहानेन अनुपलित्तो खीणासवमुनि रागादिसल्‍लानं अब्बूळ्हत्ता <hi rend="bold">अब्बूळ्हसल्‍लो,</hi> सतिवेपुल्‍लप्पत्तिया <hi rend="bold">अप्पमत्तो चरं,</hi> पुब्बभागे वा अप्पमत्तो चरन्तो तेन अप्पमादचारेन अब्बूळ्हसल्‍लो हुत्वा सकपरत्तभावादिभेदं <hi rend="bold">नासीसति लोकमिमं परञ्‍च,</hi> अञ्‍ञदत्थु चरिमचित्तनिरोधा निरुपादानोव जातवेदो परिनिब्बातीति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि, धम्मनेत्तिठपनमेव करोन्तो; न तु इमाय देसनाय मग्गं वा फलं वा उप्पादेसि, खीणासवस्स देसितत्ताति।</p>

<p rend="bodytext">नीलादिभेदं <pb ed="M" n="0.0149"/> आरम्मणं सञ्‍जानातीति <hi rend="bold">सञ्‍ञा</hi>। सा सञ्‍जाननलक्खणा पच्‍चाभिञ्‍ञाणरसा। चतुभूमिकसञ्‍ञा हि नोसञ्‍जाननलक्खणा नाम नत्थि, सब्बा सञ्‍जाननलक्खणाव। या पनेत्थ अभिञ्‍ञाणेन सञ्‍जानाति, सा पच्‍चाभिञ्‍ञाणरसा नाम होति। तस्सा वड्ढकिस्स दारुम्हि अभिञ्‍ञाणं कत्वा पुन तेन अभिञ्‍ञाणेन तं पच्‍चाभिजाननकाले, पुरिसस्स काळतिलकादिअभिञ्‍ञाणं सल्‍लक्खेत्वा पुन तेन अभिञ्‍ञाणेन ‘‘असुको नाम एसो’’ति तस्स पच्‍चाभिजाननकाले, रञ्‍ञो पिळन्धनगोपकभण्डागारिकस्स <pb ed="V" n="0.0135"/> तस्मिं तस्मिं पिळन्धने नामपण्णकं बन्धित्वा ‘‘असुकं पिळन्धनं नाम आहरा’’ति वुत्ते दीपं जालेत्वा सारगब्भं पविसित्वा पण्णं वाचेत्वा तस्स तस्सेव पिळन्धनस्स आहरणकाले च पवत्ति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">अपरो नयो – सब्बसङ्गाहिकवसेन हि सञ्‍जाननलक्खणा सञ्‍ञा, पुनसञ्‍जाननपच्‍चयनिमित्तकरणरसा दारुआदीसु तच्छकादयो विय, यथागहितनिमित्तवसेन अभिनिवेसकरणपच्‍चुपट्ठाना हत्थिदस्सकअन्धो विय, आरम्मणे अनोगाळ्हवुत्तिताय अचिरट्ठानपच्‍चुपट्ठाना वा विज्‍जु विय, यथाउपट्ठितविसयपदट्ठाना तिणपुरिसकेसु मिगपोतकानं पुरिसाति उप्पन्‍नसञ्‍ञा विय। या पनेत्थ ञाणसम्पयुत्ता होति, सा ञाणमेव अनुवत्तति, ससम्भारपथवीआदीसु सेसधम्मा पथवीआदीनि वियाति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">कामपटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">कामसञ्‍ञा</hi>। ब्यापादपटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">ब्यापादसञ्‍ञा</hi>। विहिंसापटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">विहिंसासञ्‍ञा</hi> <pb ed="P" n="1.0174"/>। तेसु द्वे सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्‍जन्ति। कामसञ्‍ञा हि पिये मनापे सत्ते वा सङ्खारे वा वितक्‍केन्तस्स उप्पज्‍जति। ब्यापादसञ्‍ञा अप्पिये अमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा कुज्झित्वा ओलोकनकालतो पट्ठाय याव विनासना उप्पज्‍जति। विहिंसासञ्‍ञा सङ्खारेसु न उप्पज्‍जति। सङ्खारो हि दुक्खापेतब्बो नाम नत्थि। ‘‘इमे सत्ता हञ्‍ञन्तु वा, उच्छिज्‍जन्तु वा, विनस्सन्तु वा, मा वा अहेसु’’न्ति चिन्तनकाले पन सत्तेसु उप्पज्‍जति। नेक्खम्मपटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">नेक्खम्मसञ्‍ञा,</hi> सा असुभपुब्बभागे कामावचरा होति, असुभझाने रूपावचरा, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्‍नमग्गफलकाले लोकुत्तरा। अब्यापादपटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">अब्यापादसञ्‍ञा,</hi> सा मेत्तापुब्बभागे कामावचरा होति, मेत्ताझाने रूपावचरा, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्‍नमग्गफलकाले <pb ed="M" n="0.0150"/> लोकुत्तरा। अविहिंसापटिसञ्‍ञुत्ता सञ्‍ञा <hi rend="bold">अविहिंसासञ्‍ञा,</hi> सा करुणापुब्बभागे कामावचरा, करुणाझाने रूपावचरा, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्‍नमग्गफलकाले लोकुत्तरा। यदा अलोभो सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति। यदा मेत्ता सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति। यदा करुणा सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति। रूपारम्मणं आरब्भ उप्पन्‍ना सञ्‍ञा <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञा। सद्दसञ्‍ञा</hi>दीसुपि एसेव नयो। इदं तस्सायेव आरम्मणतो नामं। आरम्मणानं वुत्तत्ता चक्खुसम्फस्सजादिवत्थूनिपि वुत्तानेव होन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">या एवरूपा सञ्‍ञा</hi>ति अञ्‍ञापि ‘‘पटिघसम्फस्सजा सञ्‍ञा अधिवचनसम्फस्सजा सञ्‍ञा’’ति एवमादिका वेदितब्बा। तत्थ अधिवचनसम्फस्सजा सञ्‍ञातिपि परियायेन छद्वारिकायेव <pb ed="V" n="0.0136"/>। तयो हि अरूपिनो खन्धा सयं पिट्ठिवट्टका हुत्वा अत्तना सहजातसञ्‍ञाय ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा सञ्‍ञा’’ति नामं करोन्ति, निप्परियायेन पन पटिघसम्फस्सजा सञ्‍ञा नाम पञ्‍चद्वारिका सञ्‍ञा, अधिवचनसम्फस्सजा सञ्‍ञा नाम मनोद्वारिका सञ्‍ञा। एता अतिरेकसञ्‍ञा परिग्गहिताति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सञ्‍ञा</hi>ति <pb ed="P" n="1.0175"/> सभावनामं। <hi rend="bold">सञ्‍जानना</hi>ति सञ्‍जाननाकारो। <hi rend="bold">सञ्‍जानितत्त</hi>न्ति सञ्‍जानितभावो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अविज्‍जोघ</hi>न्ति पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्‍चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो। तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्‍जा। तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्‍जा। खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्‍ञट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं, सच्‍चानं तथट्ठं अविदितं करोतीतिपि अविज्‍जा। दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्‍जा। अन्तविरहिते संसारे योनिगतिभवविञ्‍ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति अविज्‍जा। परमत्थतो अविज्‍जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्‍जमानेसु खन्धादीसु न जवतीति अविज्‍जा। अपि च चक्खुविञ्‍ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्‍चसमुप्पादपटिच्‍चसमुप्पन्‍नानञ्‍च धम्मानं छादनतोपि अविज्‍जा, तं अविज्‍जोघं। कामोघवसेन <hi rend="bold">उत्तरेय्य</hi>। भवोघवसेन <hi rend="bold">पतरेय्य</hi>। दिट्ठोघवसेन <hi rend="bold">समतिक्‍कमेय्य</hi>। अविज्‍जोघवसेन <hi rend="bold">वीतिवत्तेय्य</hi>। अथ वा सोतापत्तिमग्गेन <pb ed="M" n="0.0151"/> पहानवसेन <hi rend="bold">उत्तरेय्य</hi>। सकदागामिमग्गेन पहानवसेन <hi rend="bold">पतरेय्य</hi>। अनागामिमग्गेन पहानवसेन <hi rend="bold">समतिक्‍कमेय्य</hi>। अरहत्तमग्गेन पहानवसेन <hi rend="bold">वीतिवत्तेय्य</hi>। अथ वा <hi rend="bold">‘‘तरेय्यादि</hi>पञ्‍चपदं तदङ्गादिपञ्‍चपहानेन योजेतब्ब’’न्ति केचि वदन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘मोनं वुच्‍चति ञाण’’</hi>न्ति वत्वा तं पभेदतो दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘या पञ्‍ञा पजानना’’</hi>तिआदिमाह। तं वुत्तनयमेव ठपेत्वा ‘‘अमोहो धम्मविचयो’’ति पदं। <hi rend="bold">अमोहो</hi> कुसलेसु धम्मेसु अभावनाय पटिपक्खो भावनाहेतु। अमोहेन अविपरीतं गण्हाति मूळ्हस्स विपरीतग्गहणतो। अमोहेन याथावं याथावतो धारेन्तो यथासभावे पवत्तति। मूळ्हो हि ‘‘तच्छं अतच्छं, अतच्छञ्‍च तच्छ’’न्ति गण्हाति; तथा इच्छितालाभदुक्खं न होति। अमूळ्हस्स ‘‘तं कुतेत्थ लब्भा’’ति एवमादिपच्‍चवेक्खणसम्भवतो मरणदुक्खं न होति। सम्मोहमरणञ्हि दुक्खं, न च तं अमूळ्हस्स होति। पब्बजितानं सुखसंवासो होति, तिरच्छानयोनियं निब्बत्ति न होति। मोहेन हि निच्‍चसम्मूळ्हा तिरच्छानयोनिं उपपज्‍जन्ति <pb ed="V" n="0.0137"/> <pb ed="P" n="1.0176"/>। मोहपटिपक्खो च अमोहो मोहवसेन अमज्झत्तभावस्स अभावकरो। अमोहेन अविहिंसासञ्‍ञा धातुसञ्‍ञा मज्झिमाय पटिपत्तिया पटिपज्‍जनं, पच्छिमगन्थद्वयस्स पभेदनञ्‍च होति। पच्छिमानि द्वे सतिपट्ठानानि तस्सेव आनुभावेन इज्झन्ति। अमोहो दीघायुकताय पच्‍चयो होति। अमूळ्हो हि हिताहितं ञत्वा अहितं परिवज्‍जेन्तो हितञ्‍च पटिसेवमानो दीघायुको होति, अत्तसम्पत्तिया अपरिहीनो होति। अमूळ्हो हि अत्तनो हितमेव करोन्तो अत्तानं सम्पादेति। अरियविहारस्स पच्‍चयो होति, उदासिनपक्खेसु निब्बुतो होति अमूळ्हस्स सब्बाभिसङ्गताय अभावतो। अमोहेन अनत्तदस्सनं होति। असम्मूळ्हो हि याथावगहणकुसलो अपरिणायकं खन्धपञ्‍चकं अपरिणायकतो बुज्झति। यथा च एतेन अनत्तदस्सनं, एवं अत्तदस्सनं मोहेन। को हि नाम अत्तसुञ्‍ञतं बुज्झित्वा पुन सम्मोहं आपज्‍जेय्याति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तेन ञाणेन समन्‍नागतो</hi>ति एतेन वुत्तप्पकारेन ञाणेन समङ्गीभूतो सेक्खादयो मुनि। <hi rend="bold">मोनप्पत्तो</hi>ति पटिलद्धञाणो मुनिभावं <pb ed="M" n="0.0152"/> पत्तो। <hi rend="bold">तीणी</hi>ति गणनपरिच्छेदो। <hi rend="bold">मोनेय्यानी</hi>ति मुनिभावकरा मोनेय्यकरा पटिपदा धम्मा। <hi rend="bold">कायमोनेय्य</hi>न्तिआदीसु विञ्‍ञत्तिकायरूपकायवसेन पञ्‍ञापेतब्बं <hi rend="bold">कायमोनेय्यं</hi>। विञ्‍ञत्तिवाचासद्दवाचावसेन पञ्‍ञापेतब्बं <hi rend="bold">वचीमोनेय्यं</hi>। मनोद्वारिकचित्तादिवसेन पञ्‍ञापेतब्बं <hi rend="bold">मनोमोनेय्यं। तिविधकायदुच्‍चरितानं पहान</hi>न्ति पाणातिपातादिविधानं कायतो पवत्तानं दुट्ठु चरितानं पजहनं। <hi rend="bold">कायसुचरित</hi>न्ति कायतो पवत्तं सुट्ठु चरितं। <hi rend="bold">कायारम्मणे ञाण</hi>न्ति कायं आरम्मणं कत्वा अनिच्‍चादिवसेन पवत्तं कायारम्मणे ञाणं। <hi rend="bold">कायपरिञ्‍ञा</hi>ति कायं ञाततीरणप्पहानपरिञ्‍ञाहि जाननवसेन पवत्तं ञाणं। <hi rend="bold">परिञ्‍ञासहगतो मग्गो</hi>ति अज्झत्तिकं कायं सम्मसित्वा उप्पादितमग्गो परिञ्‍ञासहगतो। <hi rend="bold">काये छन्दरागस्स पहान</hi>न्ति काये तण्हाछन्दरागस्स पजहनं। <hi rend="bold">कायसङ्खारनिरोधो</hi>ति <pb ed="P" n="1.0177"/> अस्सासपस्सासानं निरोधो आवरणो, चतुत्थज्झानसमापत्तिसमापज्‍जनं। <hi rend="bold">वचीसङ्खारनिरोधो</hi>ति वितक्‍कविचारानं निरोधो आवरणो, दुतियज्झानसमापत्तिसमापज्‍जनं। <hi rend="bold">चित्तसङ्खारनिरोधो</hi>ति सञ्‍ञावेदनानं निरोधो आवरणो, सञ्‍ञावेदयितनिरोधसमापत्तिसमापज्‍जनं।</p>

<p rend="bodytext">पठमगाथाय <hi rend="bold">कायमुनि</hi>न्तिआदीसु कायदुच्‍चरितप्पहानवसेन <hi rend="bold">कायमुनि</hi>। वचीदुच्‍चरितप्पहानवसेन <hi rend="bold">वाचामुनि</hi>। मनोदुच्‍चरितप्पहानवसेन <hi rend="bold">मनोमुनि</hi>। सब्बाकुसलप्पहानवसेन <hi rend="bold">अनासवमुनि। मोनेय्यसम्पन्‍न</hi>न्ति जानितब्बं जानित्वा फले ठितत्ता मोनेय्यसम्पन्‍नं। <hi rend="bold">आहु सब्बप्पहायिन</hi>न्ति सब्बकिलेसे पजहित्वा ठितत्ता सब्बप्पहायिनं कथयन्ति।</p>

<p rend="bodytext">दुतियगाथाय <pb ed="V" n="0.0138"/> <hi rend="bold">निन्हातपापक</hi>न्ति यो अज्झत्तबहिद्धसङ्खाते सब्बस्मिम्पि आयतने अज्झत्तबहिद्धारम्मणवसेन उप्पत्तिरहानि सब्बपापकानि मग्गञाणेन निन्हाय धोवित्वा ठितत्ता निन्हातपापकं आहूति एवमत्थो दट्ठब्बो। अगारमज्झे वसन्ता <hi rend="bold">अगारमुनिनो</hi>। पब्बज्‍जुपगता <hi rend="bold">अनगारमुनिनो</hi>। तत्थ सेक्खा <hi rend="bold">सेक्खमुनिनो</hi>। अरहन्तो <hi rend="bold">असेक्खमुनिनो</hi>। पच्‍चेकबुद्धा <hi rend="bold">पच्‍चेकमुनिनो</hi>। सम्मासम्बुद्धा <hi rend="bold">मुनिमुनिनो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">पुन कथेतुकम्यतापुच्छावसेन <hi rend="bold">‘‘कतमे अगारमुनिनो’’</hi>ति आह। <hi rend="bold">अगारिका</hi>ति कसिगोरक्खादिअगारिककम्मे नियुत्ता। <hi rend="bold">दिट्ठपदा</hi>ति दिट्ठनिब्बाना <pb ed="M" n="0.0153"/>। <hi rend="bold">विञ्‍ञातसासना</hi>ति विञ्‍ञातं सिक्खत्तयसासनं एतेसन्ति विञ्‍ञातसासना। <hi rend="bold">अनगारा</hi>ति कसिगोरक्खादिअगारियकम्मं एतेसं नत्थीति पब्बजिता ‘‘अनगारा’’ति वुच्‍चन्ति। <hi rend="bold">सत्त सेक्खा</hi>ति सोतापन्‍नादयो सत्त। तीसु सिक्खासु सिक्खन्तीति सेक्खा। अरहन्तो न सिक्खन्तीति असेक्खा। तं तं कारणं पटिच्‍च एककाव अनाचरियकाव चतुसच्‍चं बुज्झितवन्तोति <hi rend="bold">पच्‍चेकबुद्धा पच्‍चेकमुनिनो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मुनिमुनिनो वुच्‍चन्ति तथागता</hi>ति एत्थ अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो – तथा आगतोति तथागतो, तथा गतोति तथागतो, तथलक्खणं आगतोति तथागतो, तथधम्मे याथावतो <pb ed="P" n="1.0178"/> अभिसम्बुद्धोति तथागतो, तथदस्सिताय तथागतो, तथवादिताय तथागतो, तथाकारिताय तथागतो, अभिभवनट्ठेन तथागतोति।</p>

<p rend="bodytext">कथं भगवा <hi rend="bold">तथा आगतोति तथागतो</hi>? यथा सब्बलोकहिताय उस्सुक्‍कमापन्‍ना पुरिमका सम्मासम्बुद्धा आगता। किं वुत्तं होति? येनाभिनीहारेन पुरिमका भगवन्तो आगता, तेनेव अम्हाकम्पि भगवा आगतो। अथ वा यथा पुरिमका भगवन्तो दानसीलनेक्खम्मपञ्‍ञावीरियखन्तिसच्‍चाधिट्ठानमेत्तुपेक्खासङ्खाता दस पारमियो दस उपपारमियो दस परमत्थपारमियोति समतिंसपारमियो पूरेत्वा अङ्गपरिच्‍चागं नयनधनरज्‍जपुत्तदारपरिच्‍चागन्ति इमे पञ्‍च महापरिच्‍चागे परिच्‍चजित्वा पुब्बयोगपुब्बचरियधम्मक्खानञातत्थचरियादयो पूरेत्वा बुद्धिचरियाय कोटिं पत्वा आगता, तथा अम्हाकम्पि भगवा आगतो। यथा च पुरिमका भगवन्तो चत्तारो सतिपट्ठाने, चत्तारो सम्मप्पधाने, चत्तारो इद्धिपादे, पञ्‍चिन्द्रियानि, पञ्‍च बलानि, सत्त बोज्झङ्गे, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेत्वा पूरेत्वा आगता, तथा अम्हाकम्पि भगवा आगतो। एवं तथा आगतोति तथागतो।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यथा <pb ed="V" n="0.0139"/> च दीपङ्करबुद्धआदयो, सब्बञ्‍ञुभावं मुनयो इधागता।</p>

<p rend="gathalast">तथा अयं सक्यमुनीपि आगतो, तथागतो वुच्‍चति तेन चक्खुमा’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">कथं <pb ed="M" n="0.0154"/> <hi rend="bold">तथा गतोति तथागतो</hi>? यथा सम्पतिजाता पुरिमका भगवन्तो गता। कथञ्‍च ते गता? ते हि सम्पतिजाता समेहि पादेहि पथवियं पतिट्ठाय उत्तराभिमुखा सत्तपदवीतिहारेन गता। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो समेहि पादेहि पथवियं पतिट्ठहित्वा उत्तराभिमुखो सत्तपदवीतिहारेन गच्छति, सेतम्हि छत्ते अनुधारियमाने सब्बा च दिसा अनुविलोकेति, आसभिञ्‍च वाचं भासति – ‘अग्गोहमस्मि लोकस्स, जेट्ठोहमस्मि लोकस्स, सेट्ठोहमस्मि लोकस्स, अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो’’’ति (दी॰ नि॰ २.३१; म॰ नि॰ ३.२०७)।</p>

<p rend="bodytext">तञ्‍चस्स गमनं तथं अहोसि अवितथं अनेकेसं विसेसाधिगमानं <pb ed="P" n="1.0179"/> पुब्बनिमित्तभावेन। यञ्हि सो सम्पतिजातो समेहि पादेहि पतिट्ठाति, इदमस्स चतुरिद्धिपादपटिलाभस्स पुब्बनिमित्तं। उत्तरमुखभावो पनस्स सब्बलोकुत्तरभावस्स पुब्बनिमित्तं। सत्तपदवीतिहारो सत्तबोज्झङ्गरतनपटिलाभस्स। ‘‘सुवण्णदण्डा वीतिपतन्ति चामरा’’ति (सु॰ नि॰ ६९३) एत्थ वुत्तचामरुक्खेपो पन सब्बतित्थियनिम्मदनस्स। सेतच्छत्तधारणं अरहत्तविमुत्तिवरविमलसेतच्छत्तपटिलाभस्स। सब्बदिसानुविलोकनं सब्बञ्‍ञुतानावरणञाणपटिलाभस्स। आसभिवाचाभासनं पन अप्पटिवत्तियवरधम्मचक्‍कपवत्तनस्स पुब्बनिमित्तं। तथा अयं भगवापि गतो। तञ्‍चस्स गमनं तथं अहोसि अवितथं तेसंयेव विसेसाधिगमानं पुब्बनिमित्तभावेन। तेनाहु पोराणा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘मुहुत्तजातोव गवम्पती यथा, समेहि पादेहि फुसी वसुन्धरं।</p>

<p rend="gathalast">सो विक्‍कमी सत्त पदानि गोतमो, सेतञ्‍च छत्तं अनुधारयुं मरू॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘गन्त्वान सो सत्त पदानि गोतमो, दिसा विलोकेसि समा समन्ततो।</p>

<p rend="gathalast">अट्ठङ्गुपेतं गिरमब्भुदीरयि, सीहो यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो’’ति॥ (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.१.३७; इतिवु॰ अट्ठ॰ ३८)।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="0.0140"/> <pb ed="M" n="0.0155"/> तथा गतोति तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा यथा पुरिमका भगवन्तो, अयम्पि भगवा तथेव नेक्खम्मेन कामच्छन्दं…पे॰… पठमज्झानेन नीवरणे…पे॰… अनिच्‍चानुपस्सनाय निच्‍चसञ्‍ञं…पे॰… अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसे पहाय गतो, एवम्पि तथा गतोति तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">तथलक्खणं आगतोति तथागतो</hi>? पथवीधातुया कक्खळत्तलक्खणं तथं अवितथं, आपोधातुया पग्घरणलक्खणं, तेजोधातुया उण्हत्तलक्खणं, वायोधातुया वित्थम्भनलक्खणं, आकासधातुया असम्फुट्ठलक्खणं, विञ्‍ञाणधातुया विजाननलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">रूपस्स <pb ed="P" n="1.0180"/> रुप्पनलक्खणं, वेदनाय वेदयितलक्खणं, सञ्‍ञाय सञ्‍जाननलक्खणं, सङ्खारानं अभिसङ्खरणलक्खणं, विञ्‍ञाणस्स विजाननलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">वितक्‍कस्स अभिनिरोपनलक्खणं, विचारस्स अनुमज्‍जनलक्खणं, पीतिया फरणलक्खणं, सुखस्स सातलक्खणं, चित्तेकग्गताय अविक्खेपलक्खणं, फस्सस्स फुसनलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खलक्खणं, वीरियिन्द्रियस्स पग्गहलक्खणं, सतिन्द्रियस्स उपट्ठानलक्खणं, समाधिन्द्रियस्स अविक्खेपलक्खणं, पञ्‍ञिन्द्रियस्स पजाननलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सद्धाबलस्स अस्सद्धिये अकम्पियलक्खणं, वीरियबलस्स कोसज्‍जे, सतिबलस्स मुट्ठस्सच्‍चे, समाधिबलस्स उद्धच्‍चे, पञ्‍ञाबलस्स अविज्‍जाय अकम्पियलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सतिसम्बोज्झङ्गस्स उपट्ठानलक्खणं, धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स पविचयलक्खणं, वीरियसम्बोज्झङ्गस्स पग्गहलक्खणं, पीतिसम्बोज्झङ्गस्स फरणलक्खणं, पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उपसमलक्खणं, समाधिसम्बोज्झङ्गस्स अविक्खेपलक्खणं, उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स पटिसङ्खानलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सम्मादिट्ठिया दस्सनलक्खणं, सम्मासङ्कप्पस्स अभिनिरोपनलक्खणं, सम्मावाचाय परिग्गहलक्खणं, सम्माकम्मन्तस्स समुट्ठानलक्खणं, सम्माआजीवस्स वोदानलक्खणं, सम्मावायामस्स <pb ed="V" n="0.0141"/> पग्गहलक्खणं, सम्मासतिया उपट्ठानलक्खणं, सम्मासमाधिस्स अविक्खेपलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">अविज्‍जाय <pb ed="M" n="0.0156"/> अञ्‍ञाणलक्खणं, सङ्खारानं चेतनालक्खणं, विञ्‍ञाणस्स विजाननलक्खणं, नामस्स नमनलक्खणं, रूपस्स रुप्पनलक्खणं, सळायतनस्स आयतनलक्खणं, फस्सस्स फुसनलक्खणं, वेदनाय वेदयितलक्खणं, तण्हाय हेतुलक्खणं, उपादानस्स गहणलक्खणं, भवस्स आयूहनलक्खणं, जातिया निब्बत्तिलक्खणं, जराय जीरणलक्खणं, मरणस्स चुतिलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">धातूनं सुञ्‍ञतलक्खणं, आयतनानं आयतनलक्खणं, सतिपट्ठानानं उपट्ठानलक्खणं, सम्मप्पधानानं पदहनलक्खणं, इद्धिपादानं इज्झनलक्खणं, इन्द्रियानं अधिपतिलक्खणं, बलानं अकम्पियलक्खणं, बोज्झङ्गानं निय्यानलक्खणं, मग्गस्स हेतुलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सच्‍चानं तथलक्खणं, समथस्स अविक्खेपलक्खणं, विपस्सनाय अनुपस्सनालक्खणं, समथविपस्सनानं एकरसलक्खणं, युगनद्धानं अनतिवत्तनलक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">सीलविसुद्धिया संवरणलक्खणं, चित्तविसुद्धिया अविक्खेपलक्खणं, दिट्ठिविसुद्धिया दस्सनलक्खणं, खये ञाणस्स समुच्छेदलक्खणं, अनुप्पादे ञाणस्स पस्सद्धिलक्खणं, छन्दस्स मूललक्खणं।</p>

<p rend="bodytext">मनसिकारस्स समुट्ठानलक्खणं, फस्सस्स <pb ed="P" n="1.0181"/> समोधानलक्खणं, वेदनाय समोसरणलक्खणं, समाधिस्स पमुखलक्खणं, सतिया आधिपतेय्यलक्खणं, पञ्‍ञाय ततुत्तरियलक्खणं, विमुत्तिया सारलक्खणं, अमतोगधस्स निब्बानस्स परियोसानलक्खणं तथं अवितथं, एतं तथलक्खणं ञाणगतिया आगतो अविरज्झित्वा पत्तो अनुप्पत्तोति तथागतो। एवं तथलक्खणं आगतोति तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">तथधम्मे याथावतो अभिसम्बुद्धोति तथागतो</hi>? तथधम्मा नाम चत्तारि अरियसच्‍चानि। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथानि अवितथानि अनञ्‍ञथानि। कतमानि चत्तारि? ‘इदं <pb ed="V" n="0.0142"/> दुक्ख’न्ति, भिक्खवे, तथमेतं अवितथमेतं अनञ्‍ञथमेत’’न्ति वित्थारो (सं॰ नि॰ ५.१०९०)।</p>

<p rend="bodytext">तानि <pb ed="M" n="0.0157"/> च भगवा अभिसम्बुद्धोति तथानं अभिसम्बुद्धत्ता तथागतोति वुच्‍चति। अभिसम्बुद्धत्थो हि एत्थ गतसद्दो।</p>

<p rend="bodytext">अपि च जरामरणस्स जातिपच्‍चयसम्भूतसमुदागतट्ठो तथो अवितथो अनञ्‍ञथो…पे॰… सङ्खारानं अविज्‍जापच्‍चयसम्भूतसमुदागतट्ठो तथो अवितथो अनञ्‍ञथो। तथा अविज्‍जाय सङ्खारानं पच्‍चयट्ठो…पे॰… जातिया जरामरणस्स पच्‍चयट्ठो तथो अवितथो अनञ्‍ञथो। तं सब्बं भगवा अभिसम्बुद्धो, तस्सापि तथानं अभिसम्बुद्धत्ता तथागतो। एवं तथधम्मे याथावतो अभिसम्बुद्धोति तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">तथदस्सिताय तथागतो</hi>? भगवा यं सदेवके लोके…पे॰… सदेवमनुस्साय पजाय अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं चक्खुद्वारे आपाथं आगच्छन्तं रूपारम्मणं नाम अत्थि, तं सब्बाकारेन जानाति पस्सति। एवं जानता पस्सता च तेन तं इट्ठानिट्ठादिवसेन वा दिट्ठसुतमुतविञ्‍ञातेसु लब्भमानकपदवसेन वा ‘‘कतमं तं रूपं रूपायतनं? यं रूपं चतुन्‍नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतक’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ ६१६) नयेन अनेकेहि नामेहि तेरसहि वारेहि द्विपञ्‍ञासाय नयेहि विभज्‍जमानं तथमेव होति, वितथं नत्थि। एस नयो सोतद्वारादीसुपि आपाथमागच्छन्तेसु <pb ed="P" n="1.0182"/> सद्दादीसु। वुत्तम्पि चेतं भगवता –</p>

<p rend="indent">‘‘यं, भिक्खवे, सदेवकस्स लोकस्स…पे॰… सदेवमनुस्साय पजाय दिट्ठं सुतं मुतं विञ्‍ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तमहं जानामि…पे॰… तमहं अब्भञ्‍ञासिं। तं तथागतस्स विदितं, तं तथागतो न उपट्ठासी’’ति (अ॰ नि॰ ४.२४)।</p>

<p rend="bodytext">एवं तथदस्सिताय तथागतो। तत्थ तथदस्सीअत्थे तथागतोति पदसम्भवो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">तथवादिताय तथागतो</hi>? यं रत्तिं भगवा बोधिमण्डे अपराजितपल्‍लङ्के निसिन्‍नो चतुन्‍नं मारानं मत्थकं मद्दित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, यञ्‍च रत्तिं यमकसालानमन्तरे <pb ed="V" n="0.0143"/> अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि, एत्थन्तरे पञ्‍चचत्तालीसवस्सपरिमाणे काले <pb ed="M" n="0.0158"/> पठमबोधियम्पि मज्झिमबोधियम्पि पच्छिमबोधियम्पि यं भगवता भासितं सुत्तं गेय्यं…पे॰… वेदल्‍लं। सब्बं तं अत्थतो ब्यञ्‍जनतो च अनुपवज्‍जं अनूनमनधिकं सब्बाकारपरिपुण्णं रागमदनिम्मदनं दोसमोहमदनिम्मदनं, नत्थि तत्थ वालग्गमत्तम्पि पक्खलितं, सब्बं तं एकमुद्दिकाय लञ्छितं विय, एकनाळिया मितं विय, एकतुलाय तुलितं विय च तथमेव होति अवितथं अनञ्‍ञथं। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘यञ्‍च, चुन्द, रत्तिं तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झति, यञ्‍च रत्तिं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति, यं एतस्मिं अन्तरे भासति लपति निद्दिसति, सब्बं तं तथेव होति नो अञ्‍ञथा, तस्मा ‘तथागतो’ति वुच्‍चती’’ति (दी॰ नि॰ ३.१८८)।</p>

<p rend="bodytext">गदअत्थो हि एत्थ गतसद्दो। एवं तथवादिताय तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">अपि च आगदनं आगदो, वचनन्ति अत्थो। तथो अविपरीतो आगदो अस्साति दकारस्स तकारं कत्वा तथागतोति एवमेतस्मिं अत्थे पदसिद्धि वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">तथाकारिताय तथागतो</hi>? भगवतो हि वाचाय कायो अनुलोमेति, कायस्सापि वाचा। तस्मा यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी च होति। एवंभूतस्स चस्स यथा वाचा <pb ed="P" n="1.0183"/>, कायोपि तथा गतो पवत्तोति अत्थो। यथा च कायो, वाचापि तथा गता पवत्ताति तथागतो। तेनेवाह – ‘‘यथावादी, भिक्खवे, तथागतो तथाकारी, यथाकारी तथावादी। इति यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी। ‘तस्मा तथागतो’ति वुच्‍चती’’ति (अ॰ नि॰ ४.२३)। एवं तथाकारिताय तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">कथं <hi rend="bold">अभिभवनट्ठेन तथागतो</hi>? उपरि भवग्गं हेट्ठा अवीचिं परियन्तं कत्वा तिरियं अपरिमाणासु लोकधातूसु सब्बसत्ते अभिभवति सीलेन समाधिना पञ्‍ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन, न तस्स तुला वा पमाणं वा अत्थि, अथ खो अतुलो अप्पमेय्यो अनुत्तरो राजातिराजा देवानं अतिदेवो सक्‍कानं अतिसक्‍को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा। तेनाह –</p>

<p rend="indent">‘‘सदेवके <pb ed="M" n="0.0159"/>, भिक्खवे, लोके…पे॰… सदेवमनुस्साय पजाय तथागतो अभिभू अनभिभूतो <pb ed="V" n="0.0144"/> अञ्‍ञदत्थुदसो वसवत्ती, तस्मा ‘तथागतो’ति वुच्‍चती’’ति (अ॰ नि॰ ४.२३)।</p>

<p rend="bodytext">तत्थेवं पदसिद्धि वेदितब्बा – अगदो विय अगदो। को पनेस? देसनाविलासो चेव पुञ्‍ञुस्सयो च। तेन हेस महानुभावो भिसक्‍को दिब्बागदेन सप्पे विय सब्बपरप्पवादिनो सदेवकञ्‍च लोकं अभिभवति। इति सब्बलोकाभिभवने तथो अविपरीतो देसनाविलासमयो चेव पुञ्‍ञमयो च अगदो अस्साति दकारस्स तकारं कत्वा तथागतोति वेदितब्बो। एवं अभिभवनट्ठेन तथागतो।</p>

<p rend="bodytext">अपि च तथाय गतोतिपि तथागतो, तथं गतोतिपि तथागतो। <hi rend="bold">गतो</hi>ति अवगतो, अतीतो पत्तो पटिपन्‍नोति अत्थो। तत्थ सकलं लोकं तीरणपरिञ्‍ञाय तथाय गतो अवगतोति तथागतो, लोकसमुदयं पहानपरिञ्‍ञाय तथाय गतो अतीतोति तथागतो, लोकनिरोधं सच्छिकिरियाय तथाय गतो पत्तोति तथागतो, लोकनिरोधगामिनिं पटिपदं तथं गतो पटिपन्‍नोति तथागतो। तेन यं वुत्तं भगवता –</p>

<p rend="indent">‘‘लोको, भिक्खवे, तथागतेन अभिसम्बुद्धो, लोकस्मा तथागतो विसंयुत्तो। लोकसमुदयो, भिक्खवे, तथागतेन अभिसम्बुद्धो, लोकसमुदयो तथागतस्स पहीनो। लोकनिरोधो, भिक्खवे, तथागतेन अभिसम्बुद्धो, लोकनिरोधो तथागतस्स सच्छिकतो। लोकनिरोधगामिनी <pb ed="P" n="1.0184"/> पटिपदा, भिक्खवे, तथागतेन अभिसम्बुद्धा, लोकनिरोधगामिनी पटिपदा तथागतस्स भाविता। यं, भिक्खवे, सदेवकस्स लोकस्स…पे॰… अनुविचरितं मनसा, सब्बं तं तथागतेन अभिसम्बुद्धं। तस्मा ‘तथागतो’ति वुच्‍चती’’ति (अ॰ नि॰ ४.२३)।</p>

<p rend="bodytext">तस्स <pb ed="M" n="0.0160"/> एवम्पि अत्थो वेदितब्बो। इदम्पि च तथागतस्स तथागतभावदीपेन मुखमत्तमेव। सब्बाकारेन पन तथागतोव तथागतस्स तथागतभावं वण्णेय्य। यस्मा पन सब्बबुद्धा तथागतगुणेनापि समसमा, तस्मा सब्बेसं वसेन ‘‘तथागता’’ति आह।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरहन्तो</hi>ति किलेसेहि आरकत्ता, अरीनं अरानञ्‍च हतत्ता, पच्‍चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावा तथागतो अरहं। आरका हि सो सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितो मग्गेन सवासनानं किलेसानं विद्धंसितत्ताति आरकत्ता अरहं।</p>

<p rend="gatha1">‘‘सो <pb ed="V" n="0.0145"/> ततो आरका नाम, यस्स येनासमङ्गिता।</p>

<p rend="gathalast">असमङ्गी च दोसेहि, नाथो तेनारहं मतो’’॥</p>

<p rend="unindented">ते चानेन किलेसारयो मग्गेन हताति अरीनं हतत्तापि अरहं।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता।</p>

<p rend="gathalast">पञ्‍ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतो’’॥</p>

<p rend="bodytext">यञ्‍चेतं अविज्‍जाभवतण्हामयनाभिं पुञ्‍ञादिअभिसङ्खारानं जरामरणनेमिं आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा तिभवरथे समायोजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्‍कं, तस्सानेन बोधिमण्डे वीरियपादेहि सीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरं ञाणफरसुं गहेत्वा सब्बे अरा हताति अरहं।</p>

<p rend="gatha1">‘‘अरा संसारचक्‍कस्स, हता ञाणासिना यतो।</p>

<p rend="gathalast">लोकनाथेन तेनेस, ‘अरह’न्ति पवुच्‍चति’’॥</p>

<p rend="bodytext">अग्गदक्खिणेय्यत्ता <pb ed="P" n="1.0185"/> च चीवरादिपच्‍चये अरहति पूजाविसेसञ्‍च, तेनेव च उप्पन्‍ने तथागते ये केचि महेसक्खा देवमनुस्सा, न ते अञ्‍ञत्थ पूजं करोन्ति। तथा हि ब्रह्मा सहम्पति सिनेरुमत्तेन रतनदामेन तथागतं पूजेसि, यथाबलञ्‍च अञ्‍ञे देवा च मनुस्सा च बिम्बिसारकोसलराजादयो। परिनिब्बुतम्पि च भगवन्तं उद्दिस्स छन्‍नवुतिकोटिधनं विस्सज्‍जेत्वा असोकमहाराजा सकलजम्बुदीपे चतुरासीतिविहारसहस्सानि पतिट्ठापेसि। को पन वादो अञ्‍ञेसं पूजाविसेसानन्ति पच्‍चयादीनं अरहत्तापि अरहं।</p>

<p rend="gatha1">‘‘पूजाविसेसं <pb ed="M" n="0.0161"/> सह पच्‍चयेहि, यस्मा अयं अरहति लोकनाथो।</p>

<p rend="gathalast">अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके, तस्मा जिनो अरहति नाममेतं’’॥</p>

<p rend="bodytext">यथा च लोके ये केचि पण्डितमानिनो बाला असिलोकभयेन रहो पापं करोन्ति, एवमेस न कदाचि पापं करोतीति पापकरणे रहाभावतोपि अरहं।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यस्मा नत्थि रहो नाम, पापकम्मेसु तादिनो।</p>

<p rend="gathalast">रहाभावेन तेनेस, अरहं इति विस्सुतो’’॥</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="V" n="0.0146"/> सब्बथापि –</p>

<p rend="gatha1">‘‘आरकत्ता हतत्ता च, किलेसारीन सो मुनि।</p>

<p rend="gatha2">हतसंसारचक्‍कारो, पच्‍चयादीन चारहो।</p>

<p rend="gathalast">न रहो करोति पापानि, अरहं तेन वुच्‍चती’’ति॥</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पन सब्बे बुद्धा अरहत्तगुणेनापि समसमा, तस्मा सब्बेसम्पि वसेन ‘‘अरहन्तो’’ति आह। <hi rend="bold">सम्मासम्बुद्धा</hi>ति सम्मा सामञ्‍च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धो। तथा हेस सब्बधम्मे सम्मासम्बुद्धो, अभिञ्‍ञेय्ये धम्मे अभिञ्‍ञेय्यतो, परिञ्‍ञेय्ये धम्मे परिञ्‍ञेय्यतो, पहातब्बे धम्मे पहातब्बतो, सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकातब्बतो, भावेतब्बे धम्मे भावेतब्बतो। तेनेवाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘अभिञ्‍ञेय्यं <pb ed="P" n="1.0186"/> अभिञ्‍ञातं, भावेतब्बञ्‍च भावितं।</p>

<p rend="gathalast">पहातब्बं पहीनं मे, तस्मा बुद्धोस्मि ब्राह्मणा’’ति॥ (सु॰ नि॰ ५६३; म॰ नि॰ २.३९९)।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा चक्खु दुक्खसच्‍चं, तस्स मूलकारणभावेन समुट्ठापिका पुरिमतण्हा समुदयसच्‍चं, उभिन्‍नं अप्पवत्ति निरोधसच्‍चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्‍चन्ति एवं एकेकपदुद्धारेनापि सब्बधम्मे सम्मा सामञ्‍च बुद्धो। एस नयो सोतघानजिव्हाकायमनेसु। एतेनेव च नयेन रूपादीनि छ आयतनानि, चक्खुविञ्‍ञाणादयो छ विञ्‍ञाणकाया, चक्खुसम्फस्सादयो छ फस्सा, चक्खुसम्फस्सजा वेदनादयो छ वेदना, रूपसञ्‍ञादयो <pb ed="M" n="0.0162"/> छ सञ्‍ञा, रूपसञ्‍चेतनादयो छ चेतना, रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया, रूपवितक्‍कादयो छ वितक्‍का, रूपविचारादयो छ विचारा, रूपक्खन्धादयो पञ्‍चक्खन्धा, दस कसिणानि, दस अनुस्सतियो, उद्धुमातकसञ्‍ञादिवसेन दस सञ्‍ञा, केसादयो द्वत्तिंसाकारा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, कामभवादयो नव भवा, पठमादीनि चत्तारि झानानि, मेत्ताभावनादयो चतस्सो अप्पमञ्‍ञायो, चतस्सो अरूपसमापत्तियो, पटिलोमतो जरामरणादीनि, अनुलोमतो अविज्‍जादीनि पटिच्‍चसमुप्पादङ्गानि च योजेतब्बानि।</p>

<p rend="bodytext">तत्रायं एकपदयोजना – जरामरणं दुक्खसच्‍चं, जाति समुदयसच्‍चं, उभिन्‍नं निस्सरणं निरोधसच्‍चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्‍चन्ति एवं एकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे सम्मा सामञ्‍च <pb ed="V" n="0.0147"/> बुद्धो अनुबुद्धो पटिविद्धो। यं वा पन किञ्‍चि अत्थि नेय्यं नाम, सब्बस्स सम्मा सम्बुद्धत्ता विमोक्खन्तिकञाणवसेन सम्मासम्बुद्धो। तेसं पन विभागो उपरि आवि भविस्सति। यस्मा पन सब्बबुद्धा सम्मासम्बुद्धगुणेनापि समसमा, तस्मा सब्बेसम्पि वसेन ‘‘सम्मासम्बुद्धा’’ति आह।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मोनेना</hi>ति कामञ्हि मोनेय्यपटिपदासङ्खातेन मग्गञाणमोनेन मुनि नाम होति, इध पन तुण्हीभावं सन्धाय ‘‘न मोनेना’’ति वुत्तं। <hi rend="bold">मूळ्हरूपो</hi>ति तुच्छरूपो। <hi rend="bold">अविद्दसू</hi>ति <pb ed="P" n="1.0187"/> अविञ्‍ञू। एवरूपो हि तुण्हीभूतोपि मुनि नाम न होति। अथ वा मोनेय्यमुनि नाम न होति, तुच्छभावो च पन अञ्‍ञाणी च होतीति अत्थो। <hi rend="bold">यो च तुलंव पग्गय्हा</hi>ति यथा हि तुलं गहेत्वा ठितो अतिरेकं चे होति, हरति, ऊनं चे होति, पक्खिपति; एवमेव सो अतिरेकं हरन्तो विय पापं हरति परिवज्‍जेति, ऊनके पक्खिपन्तो विय कुसलं परिपूरेति। एवञ्‍च पन करोन्तो सीलसमाधिपञ्‍ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसङ्खातं <hi rend="bold">वरं</hi> उत्तममेव आदाय <hi rend="bold">पापानि</hi> अकुसलकम्मानि <hi rend="bold">परिवज्‍जेति स मुनि</hi> नामाति अत्थो। <hi rend="bold">तेन सो मुनी</hi>ति कस्मा पन सो मुनीति चे? यं हेट्ठा वुत्तकारणं, तेन सो मुनीति अत्थो। <hi rend="bold">यो मुनाति उभो लोके</hi>ति यो पुग्गलो इमस्मिं खन्धादिलोके तुलं आरोपेत्वा मिनन्तो विय ‘‘इमे अज्झत्तिका खन्धा, इमे बाहिरा’’तिआदिना नयेन इमे <pb ed="M" n="0.0163"/> उभो अत्थे मुनाति। <hi rend="bold">मुनि तेन पवुच्‍चती</hi>ति तेन पन कारणेन ‘‘मुनी’’ति वुच्‍चतियेवाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">असतञ्‍चा</hi>ति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – य्वायं अकुसलकुसलप्पभेदो, असतञ्‍च सतञ्‍च धम्मो, तं ‘‘अज्झत्तं बहिद्धा’’ति इमस्मिं सब्बलोके पविचयञाणेन असतञ्‍च सतञ्‍च ञत्वा धम्मं। तस्स ञातत्ता एव, रागादिभेदतो सत्तविधं <hi rend="bold">सङ्गं</hi> तण्हादिट्ठिभेदतो दुविधं <hi rend="bold">जाल</hi>ञ्‍च <hi rend="bold">अतिच्‍च</hi> अतिक्‍कमित्वा ठितो, सो तेन मोनसङ्खातेन पविचयञाणेन समन्‍नागतत्ता <hi rend="bold">मुनि। देवमनुस्सेहि पूजितो</hi>ति इदं पनस्स थुतिवचनं। सो हि खीणासवमुनित्ता देवमनुस्सानं पूजारहो होति, तस्मा एवं वुत्तोति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सल्‍ल</hi>न्ति मूलपदं। <hi rend="bold">सत्त सल्‍लानी</hi>ति गणनपरिच्छेदो। <hi rend="bold">रागसल्‍ल</hi>न्ति रञ्‍जनट्ठेन रागो च पीळाजनकताय अन्तोतुदनताय दुन्‍नीहरणताय सल्‍लञ्‍चाति रागसल्‍लं। <hi rend="bold">दोससल्‍ला</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">अब्बूळ्हसल्‍लो</hi>ति मूलपदं। <hi rend="bold">अब्बहितसल्‍लो</hi>ति नीहटसल्‍लो। <hi rend="bold">उद्धतसल्‍लो</hi>ति उद्धं हटसल्‍लो उद्धरितसल्‍लो। <hi rend="bold">समुद्धतसल्‍लो</hi>ति उपसग्गवसेन वुत्तो। <hi rend="bold">उप्पाटितसल्‍लो</hi>ति लुञ्‍चितसल्‍लो। <hi rend="bold">समुप्पाटितसल्‍लो</hi>ति उपसग्गवसेनेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सक्‍कच्‍चकारी</hi>ति <pb ed="V" n="0.0148"/> <pb ed="P" n="1.0188"/> दानादीनं कुसलधम्मानं भावनाय पुग्गलस्स वा देय्यधम्मस्स वा सक्‍कच्‍चकरणवसेन सक्‍कच्‍चकारी। सततभावकरणेन <hi rend="bold">सातच्‍चकारी</hi>। अट्ठितकरणेन <hi rend="bold">अट्ठितकारी</hi>। यथा नाम ककण्टको थोकं गन्त्वा थोकं तिट्ठति, न निरन्तरं गच्छति; एवमेव यो पुग्गलो एकदिवसं दानं दत्वा पूजं वा कत्वा धम्मं वा सुत्वा समणधम्मं वा कत्वा पुन चिरस्सं करोति, तं न निरन्तरं पवत्तेति। सो ‘‘असातच्‍चकारी, अनट्ठितकारी’’ति वुच्‍चति। अयं एवं न करोतीति अट्ठितकारी। <hi rend="bold">अनोलीनवुत्तिको</hi>ति निरन्तरकरणसङ्खातस्स विप्फारस्स भावेन न लीनवुत्तिकोति अनोलीनवुत्तिको। <hi rend="bold">अनिक्खित्तच्छन्दो</hi>ति कुसलकरणे वीरियच्छन्दस्स अनिक्खित्तभावेन अनिक्खित्तच्छन्दो। <hi rend="bold">अनिक्खित्तधुरो</hi>ति वीरियधुरस्स अनोरोपनेन अनिक्खित्तधुरो, अनोसक्‍कितमानसोति अत्थो। <hi rend="bold">यो तत्थ छन्दो च वायामो चा</hi>ति यो तेसु कुसलधम्मेसु कत्तुकम्यताधम्मच्छन्दो च पयत्तसङ्खातो वायामो च। उस्सहनवसेन <pb ed="M" n="0.0164"/> <hi rend="bold">उस्साहो च</hi>। अधिमत्तुस्सहनवसेन <hi rend="bold">उस्सोळ्ही च</hi>। वायामो चेसो पारं गमनट्ठेन। उस्साहो चेसो पुब्बङ्गमनट्ठेन। उस्सोळ्ही चेसो अधिमत्तट्ठेन। <hi rend="bold">अप्पटिवानि चा</hi>ति अनिवत्तना च। <hi rend="bold">सति च सम्पजञ्‍ञ</hi>न्ति सरतीति सति। सम्पजानातीति सम्पजञ्‍ञं, समन्ततो पकारेहि जानातीति अत्थो। सात्थकसम्पजञ्‍ञं सप्पायसम्पजञ्‍ञं गोचरसम्पजञ्‍ञं असम्मोहसम्पजञ्‍ञन्ति इमस्स सम्पजानस्स वसेन भेदो वेदितब्बो। <hi rend="bold">आतप्प</hi>न्ति किलेसतापनवीरियं। <hi rend="bold">पधान</hi>न्ति उत्तमवीरियं। <hi rend="bold">अधिट्ठान</hi>न्ति कुसलकरणे पतिट्ठाभावो। <hi rend="bold">अनुयोगो</hi>ति अनुयुञ्‍जनं। <hi rend="bold">अप्पमादो</hi>ति नप्पमज्‍जनं, सतिया अविप्पवासो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इमं लोकं नासीसती</hi>ति मूलपदं। <hi rend="bold">सकत्तभाव</hi>न्ति अत्तनो अत्तभावं। <hi rend="bold">परत्तभाव</hi>न्ति परलोके अत्तभावं। सकरूपवेदनादयो अत्तनो पञ्‍चक्खन्धे, पररूपवेदनादयो च परलोके पञ्‍चक्खन्धे। <hi rend="bold">कामधातु</hi>न्ति कामभवं। <hi rend="bold">रूपधातु</hi>न्ति रूपभवं। <hi rend="bold">अरूपधातु</hi>न्ति अरूपभवं। पुन रूपारूपवसेन दुकं <pb ed="P" n="1.0189"/> दस्सेतुं कामधातुं रूपधातुं एकं कत्वा, अरूपधातुं एकं कत्वा वुत्तं। <hi rend="bold">गतिं वा</hi>ति पतिट्ठानवसेन पञ्‍चगति वुत्ता। <hi rend="bold">उपपत्तिं वा</hi>ति निब्बत्तिवसेन चतुयोनि वुत्ता। <hi rend="bold">पटिसन्धिं वा</hi>ति तिण्णं भवानं घटनवसेन पटिसन्धि वुत्ता। <hi rend="bold">भवं वा</hi>ति कम्मभववसेन। <hi rend="bold">संसारं वा</hi>ति खन्धादीनं अब्बोच्छिन्‍नवसेन। <hi rend="bold">वट्टं वा</hi>ति तेभूमकवट्टं <hi rend="bold">नासीसती</hi>ति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय महानिद्देसट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">गुहट्ठकसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
