<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="centre">॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥</p>

<p rend="nikaya">खुद्दकनिकाये</p>

<p rend="book">चूळनिद्देस-अट्ठकथा</p>

<p rend="chapter">पारायनवग्गनिद्देसो</p>

<p rend="subhead">१. अजितमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext">पारायनवग्गस्स <pb ed="V" n="0.0001"/> <pb ed="P" n="0.0001"/> <pb ed="M" n="0.0001"/> पठमे अजितसुत्तनिद्देसे –</p>

<p rend="hangnum" n="1"><hi rend="paranum">१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> ‘‘केनस्सु निवुतो लोको, (इच्‍चायस्मा अजितो,)</p>

<p rend="gatha2">केनस्सु नप्पकासति।</p>

<p rend="gathalast">किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भय’’न्ति॥ –</p>

<p rend="unindented">अजितमाणवस्स पुच्छिते पठमपञ्हे च उपरूपरिपञ्हे च निद्देसेसु च वुत्तञ्‍च उत्तानञ्‍च वज्‍जेत्वा विसेसमेव वक्खाम। तत्थ <hi rend="bold">निवुतो</hi>ति पटिच्छादितो। <hi rend="bold">किस्साभिलेपनं ब्रूसी</hi>ति किं अस्स लोकस्स अभिलेपनं वदेसि?</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आवुतो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0002"/> आवरितो। <hi rend="bold">निवुतो</hi>ति पटिच्छादितो। <hi rend="bold">ओवुतो</hi>ति हेट्ठा पटिच्छादितो। <hi rend="bold">पिहितो</hi>ति उपरिभागेन छादितो। <hi rend="bold">पटिच्छन्‍नो</hi>ति अविवटो। <hi rend="bold">पटिकुज्‍जितो</hi>ति अधोमुखं छादितो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नप्पकासती</hi>ति नप्पकासो होति। <hi rend="bold">नप्पभासती</hi>ति ञाणप्पभासं न करोति। <hi rend="bold">न तपती</hi>ति ञाणतपं न करोति। <hi rend="bold">न विरोचती</hi>ति ञाणविरोचनं न करोति। <hi rend="bold">न ञायती</hi>ति न जानीयति। <hi rend="bold">न पञ्‍ञायती</hi>ति नप्पञ्‍ञायते।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">केन</hi> <pb ed="M" n="0.0002"/> <hi rend="bold">लित्तो</hi>ति केन लिम्पितो। <hi rend="bold">संलित्तो उपलित्तो</hi>ति उपसग्गेन पदं वड्ढितं। <hi rend="bold">आचिक्खसि</hi> निद्देसवसेन। <hi rend="bold">देसेसि</hi> पटिनिद्देसवसेन <pb ed="P" n="0.0002"/>। <hi rend="bold">पञ्‍ञपेसि</hi> तेन तेन पकारेन। अत्थं बोधेन्तो <hi rend="bold">पट्ठपेसि</hi>। तस्सत्थस्स कारणं दस्सेन्तो <hi rend="bold">विवरसि</hi>। ब्यञ्‍जनभावं दस्सेन्तो <hi rend="bold">विभजसि</hi>। निकुज्‍जितभावं गम्भीरभावञ्‍च हरित्वा सोतूनं ञाणस्स पतिट्ठं जनयन्तो <hi rend="bold">उत्तानीकरोसि</hi>। सब्बेहिपि इमेहि आकारेहि सोतूनं अञ्‍ञाणन्धकारं विधमेन्तो <hi rend="bold">पकासेसी</hi>ति एवं अत्थो दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">वेविच्छा पमादा नप्पकासती</hi>ति मच्छरियहेतु च पमादहेतु च नप्पकासति। मच्छरियं हिस्स दानादीहि गुणेहि पकासितुं न देति, पमादो सीलादीहि। <hi rend="bold">जप्पाभिलेपन</hi>न्ति तण्हा अस्स लोकस्स मक्‍कटलेपो विय मक्‍कटस्स अभिलेपनं। <hi rend="bold">दुक्ख</hi>न्ति जातिआदिकं दुक्खं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येसं धम्मान</hi>न्ति येसं रूपादिधम्मानं। <hi rend="bold">आदितो समुदागमनं पञ्‍ञायती</hi>ति पठमतो उप्पादो पञ्‍ञायति। <hi rend="bold">अत्थङ्गमतो निरोधो पञ्‍ञायती</hi>ति भङ्गतो निरुज्झनं पञ्‍ञायति। <hi rend="bold">कम्मसन्‍निस्सितो विपाको</hi>ति कुसलाकुसलविपाको कम्मं अमुञ्‍चित्वा पवत्तनतो कम्मसन्‍निस्सितो विपाकोति वुच्‍चति। <hi rend="bold">विपाकसन्‍निस्सितं कम्म</hi>न्ति कुसलाकुसलं कम्मं विपाकस्स ओकासं कत्वा ठितत्ता विपाकसन्‍निस्सितं कम्मन्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">नामसन्‍निस्सितं रूप</hi>न्ति पञ्‍चवोकारे रूपं नामं अमुञ्‍चित्वा पवत्तनतो नामसन्‍निस्सितं रूपन्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">रूपसन्‍निस्सितं नाम</hi>न्ति पञ्‍चवोकारे नामं रूपं अमुञ्‍चित्वा पवत्तनतो रूपसन्‍निस्सितं नामन्ति वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext" n="3"><hi rend="paranum">३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सवन्ति सब्बधि सोता</hi>ति सब्बेसु रूपादिआयतनेसु तण्हादिका सोता सन्दन्ति। <hi rend="bold">किं निवारण</hi>न्ति तेसं किं आवरणं का रक्खा। <hi rend="bold">संवरं ब्रूही</hi>ति तं तेसं निवारणसङ्खातं संवरं ब्रूहि। एतेन सावसेसप्पहानं पुच्छति। <hi rend="bold">केन सोता पिधीयरे</hi>ति केन धम्मेन एते सोता पिधीयन्ति पच्छिज्‍जन्ति। एतेन अनवसेसप्पहानं पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सवन्ती</hi>ति <pb ed="V" n="0.0003"/> उप्पज्‍जन्ति। <hi rend="bold">आसवन्ती</hi>ति अधोगामिनो हुत्वा सवन्ति। <hi rend="bold">सन्दन्ती</hi>ति निरन्तरगामिनो हुत्वा सन्दमाना पवत्तन्ति। <hi rend="bold">पवत्तन्ती</hi>ति पुनप्पुनं वत्तन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="4"><hi rend="paranum">४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सति</hi> <pb ed="M" n="0.0003"/> <hi rend="bold">तेसं निवारण</hi>न्ति विपस्सनायुत्ता कुसलाकुसलधम्मानं गतियो समन्वेसमाना सति तेसं सोतानं निवारणं <pb ed="P" n="0.0003"/>। <hi rend="bold">सोतानं संवरं ब्रूमी</hi>ति तमेवाहं सतिं सोतानं संवरं ब्रूमीति अधिप्पायो। <hi rend="bold">पञ्‍ञायेते पिधीयरे</hi>ति रूपादीसु पन अनिच्‍चतादिपटिवेधसाधिकाय मग्गपञ्‍ञाय एते सोता सब्बसो पिधीयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पच्छिज्‍जन्ती</hi>ति उच्छिज्‍जन्ति। <hi rend="bold">समुदयञ्‍चा</hi>ति पच्‍चयञ्‍च। <hi rend="bold">अत्थङ्गमञ्‍चा</hi>ति उप्पन्‍नानं अभावगमनञ्‍च, अनुप्पन्‍नानं अनुप्पादं वा। <hi rend="bold">अस्सादञ्‍चा</hi>ति आनिसंसञ्‍च। <hi rend="bold">आदीनवञ्‍चा</hi>ति दोसञ्‍च। <hi rend="bold">निस्सरणञ्‍चा</hi>ति निक्खमनञ्‍च।</p>

<p rend="bodytext" n="5"><hi rend="paranum">५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पञ्‍ञा चेवा</hi>ति पञ्हागाथाय या चायं तया वुत्ता <hi rend="bold">पञ्‍ञा,</hi> या च <hi rend="bold">सति,</hi> यञ्‍च तदवसेसं <hi rend="bold">नामरूपं, एतं</hi> सब्बम्पि <hi rend="bold">कत्थ</hi> निरुज्झति। <hi rend="bold">एतं मे</hi> पञ्हं <hi rend="bold">पुट्ठो पब्रूही</hi>ति एवं सङ्खेपत्थो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कत्थेतं उपरुज्झती</hi>ति एतं नामरूपं कत्थ न भवति। <hi rend="bold">वूपसम्मती</hi>ति निब्बाति। <hi rend="bold">अत्थं गच्छती</hi>ति अभावं गच्छति। <hi rend="bold">पटिप्पस्सम्भती</hi>ति सन्‍निसीदति।</p>

<p rend="bodytext" n="6"><hi rend="paranum">६</hi><hi rend="dot">.</hi> विस्सज्‍जनगाथाय पनस्स यस्मा पञ्‍ञासतियो नामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति, तस्मा ता विसुं न वुत्ता। अयमेत्थ सङ्खेपत्थो – <hi rend="bold">यं मं</hi> त्वं, <hi rend="bold">अजित, एतं पञ्हं अपुच्छि</hi> – ‘‘कत्थेतं उपरुज्झती’’ति, तदेतं <hi rend="bold">यत्थ नामञ्‍च रूपञ्‍च असेसं उपरुज्झति,</hi> तं ते <hi rend="bold">वदामि</hi>। तस्स तस्स हि <hi rend="bold">विञ्‍ञाणस्स निरोधेन</hi> सहेव अपुब्बं अचरिमं <hi rend="bold">एत्थेतं उपरुज्झति,</hi> एत्थेव विञ्‍ञाणनिरोधेन निरुज्झति एतं, विञ्‍ञाणनिरोधा तस्स तस्स निरोधो होति, तं नातिवत्ततीति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्‍ञाणस्स निरोधेना</hi>ति सोतापत्तिमग्गसम्पयुत्तपञ्‍ञाय कुसलाकुसलचेतनासम्पयुत्तचित्तस्स अभब्बुप्पत्तिकवसेन निरुज्झनेन। तत्थ दुविधो निरोधो अनुपादिन्‍नकनिरोधो उपादिन्‍नकनिरोधोति। <hi rend="bold">सोतापत्तिमग्गेन</hi> हि चत्तारि दिट्ठिसम्पयुत्तानि विचिकिच्छासहगतन्ति पञ्‍च चित्तानि निरुज्झन्ति, तानि रूपं समुट्ठापेन्ति <pb ed="P" n="0.0004"/>। तं अनुपादिन्‍नकरूपक्खन्धो <pb ed="V" n="0.0004"/>, तानि चित्तानि विञ्‍ञाणक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदना सञ्‍ञा सङ्खारा तयो अरूपक्खन्धा। तत्थ सचे सोतापन्‍नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, तानि पञ्‍च <pb ed="M" n="0.0004"/> चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं। सोतापत्तिमग्गो पन नेसं परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमानो सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमानो अनुपादिन्‍नकं निरोधेति नाम। <hi rend="bold">सकदागामिमग्गेन</hi> चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि द्वे दोमनस्ससहगतानीति ओळारिककामरागब्यापादवसेन छ चित्तानि निरुज्झन्ति। <hi rend="bold">अनागामिमग्गेन</hi> अणुसहगतकामरागब्यापादवसेन तानि एव छ चित्तानि निरुज्झन्ति। <hi rend="bold">अरहत्तमग्गेन</hi> चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि उद्धच्‍चसहगतञ्‍चाति पञ्‍च अकुसलचित्तानि निरुज्झन्ति। तत्थ सचे तेसं अरियानं ते मग्गा अभाविता अस्सु, तानि चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं। ते पन तेसं मग्गा परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमाना सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमाना अनुपादिन्‍नकं निरोधेन्ति नाम। एवं अनुपादिन्‍नकनिरोधो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">सचे पन सोतापन्‍नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा सत्त भवे अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्‍नकक्खन्धप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। तीणि संयोजनानि दिट्ठानुसयो विचिकिच्छानुसयोति इमे पन पञ्‍च किलेसे सो मग्गो उप्पज्‍जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो सोतापन्‍नस्स सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति। एवं सोतापत्तिमग्गो उपादिन्‍नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्‍नकं निरोधेति नाम।</p>

<p rend="bodytext">सचे सकदागामिस्स सकदागामिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा द्वे भवे पञ्‍चसु भवेसु उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। ओळारिकानि कामरागपटिघसंयोजनानि ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्‍जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्‍चसु भवेसु उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति <pb ed="P" n="0.0005"/>। एवं सकदागामिमग्गो उपादिन्‍नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्‍नकं निरोधेति नाम।</p>

<p rend="bodytext">सचे अनागामिस्स अनागामिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा एकं भवं दुतियभवे उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स <pb ed="M" n="0.0005"/> पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। अणुसहगतानि कामरागपटिघसञ्‍ञोजनानि अणुसहगतो कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्‍जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो अनागामिस्स एकं <pb ed="V" n="0.0005"/> भवं ठपेत्वा दुतियभवे उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति। एवं अनागामिमग्गो उपादिन्‍नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्‍नकं निरोधेति नाम।</p>

<p rend="bodytext">सचे अरहतो अरहत्तमग्गो अभावितो अभविस्सा, रूपारूपभवेसु उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्‍चं अविज्‍जा मानानुसयो भवरागानुसयो अविज्‍जानुसयोति इमे पन अट्ठ किलेसे सो मग्गो उप्पज्‍जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो खीणासवस्स पुनब्भवे उपादिन्‍नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं अरहत्तमग्गो उपादिन्‍नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्‍नकं निरोधेति नाम।</p>

<p rend="bodytext">सोतापत्तिमग्गो चेत्थ अपायभवं निरोधेति। सकदागामिमग्गो सुगतिकामभवेकदेसं। अनागामिमग्गो कामभवं। अरहत्तमग्गो रूपारूपभवं, सब्बभवेपि निरोधेति एवाति वदन्ति। एवं उपादिन्‍नकनिरोधो वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ ‘‘अभिसङ्खारविञ्‍ञाणस्स निरोधेना’’ति एतेन अनुपादिन्‍नकनिरोधं दस्सेति। ‘‘ये उप्पज्‍जेय्युं नामञ्‍च रूपञ्‍च, एत्थेते निरुज्झन्ती’’ति इमिना पन उपादिन्‍नकनिरोधं दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">सत्त भवे ठपेत्वा</hi>ति कामभवतो कामभवं संसरन्तस्स सत्त भवे वज्‍जेत्वा। <hi rend="bold">अनमतग्गे संसारे</hi>ति –</p>

<p rend="gatha1">‘‘खन्धानञ्‍च पटिपाटि, धातुआयतनान च।</p>

<p rend="gathalast">अब्बोच्छिन्‍नं वत्तमाना, ‘संसारो’ति पवुच्‍चती’’ति॥ (विसुद्धि॰ २.६१९; ध॰ स॰ अट्ठ॰ निदानकथा; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ २.४.१९९; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.११७; इतिवु॰ अट्ठ॰ १४, ५८; उदा॰ अट्ठ॰ ३९) –</p>

<p rend="unindented">एवं <pb ed="P" n="0.0006"/> वण्णिते संसारवट्टे। <hi rend="bold">ये उप्पज्‍जेय्युं नामञ्‍च रूपञ्‍चा</hi>ति नमनलक्खणं चतुक्खन्धसङ्खातं नामञ्‍च रुप्पनलक्खणं भूतोपादायसङ्खातं रूपञ्‍च एते धम्मा उप्पज्‍जेय्युं। <hi rend="bold">एत्थेते निरुज्झन्ती</hi>ति एतस्मिं सोतापत्तिमग्गे एते <pb ed="M" n="0.0006"/> नामरूपधम्मा अभब्बुप्पत्तिकवसेन निरोधं गच्छन्ति। <hi rend="bold">सकदागामिमग्गञाणेना</hi>ति एत्थ पटिसन्धिवसेन सकिंयेव इमं लोकं आगच्छतीति सकदागामी <pb ed="V" n="0.0006"/>, तस्स मग्गो सकदागामिमग्गो। तेन मग्गेन सम्पयुत्तञाणेन। <hi rend="bold">द्वे भवे ठपेत्वा</hi>ति कामधातुयायेव पटिसन्धिवसेन द्वे भवे वज्‍जेत्वा। <hi rend="bold">पञ्‍चसु भवेसू</hi>ति तदवसिट्ठेसु पञ्‍चसु भवेसु। <hi rend="bold">एत्थेते निरुज्झन्ती</hi>ति एत्थ सकदागामिमग्गे एते धम्मा वुत्तनयेन निरुज्झन्ति। <hi rend="bold">एकं भवं ठपेत्वा</hi>ति उक्‍कट्ठवसेन रूपधातुया वा अरूपधातुया वा एकं भवं वज्‍जेत्वा। <hi rend="bold">रूपधातुया वा अरूपधातुया वा</hi>ति दुतियकभवे रूपधातुया चेव अरूपधातुया च। <hi rend="bold">नामञ्‍च रूपञ्‍चा</hi>ति एत्थ रूपभवे नामरूपं, अरूपभवे नाममेव। <hi rend="bold">एत्थेते निरुज्झन्ती</hi>ति एत्थ अनागामिमग्गे एते नामरूपधम्मा वुत्तनयेन निरुज्झन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरहतो</hi>ति किलेसेहि आरकत्ता ‘‘अरहा’’ति लद्धनामस्स खीणासवस्स। <hi rend="bold">अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया</hi>ति दुविधा हि निब्बानधातु सउपादिसेसा च अनुपादिसेसा च। तत्थ उपादीयति ‘‘अहं ममा’’ति भुसं गण्हीयतीति उपादि, खन्धपञ्‍चकस्सेतं अधिवचनं। उपादियेव सेसो अवसिट्ठो उपादिसेसो, सह उपादिसेसेन वत्ततीति <hi rend="bold">सउपादिसेसा</hi>। नत्थेत्थ उपादिसेसोति <hi rend="bold">अनुपादिसेसा</hi>। ताय अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया। <hi rend="bold">परिनिब्बायन्तस्सा</hi>ति निरिन्धनस्स विय जातवेदस्स निब्बायन्तस्स अप्पवत्तं पविसन्तस्स। <hi rend="bold">चरिमविञ्‍ञाणस्स निरोधेना</hi>ति एत्थ अस्सासपस्सासानं निरोधवसेन। तयो चरिमा भवचरिमो झानचरिमो चुतिचरिमोति। भवेसु हि कामभवे अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति, रूपारूपभवेसु नप्पवत्तन्ति। तस्मा सो <hi rend="bold">भवचरिमो</hi>। झानेसु पुरिमझानत्तयेव पवत्तन्ति, चतुत्थे नप्पवत्तन्ति। तस्मा सो <hi rend="bold">झानचरिमो</hi>। ये पन चुतिचित्तस्स पुरतो सोळसमेन चित्तेन सहुप्पन्‍ना, ते चुतिचित्तेन सह निरुज्झन्ति। सो <hi rend="bold">चुतिचरिमो नाम। अयं इध चरिमोति अधिप्पेतो। ये हि केचि</hi> <pb ed="P" n="0.0007"/> बुद्धा वा पच्‍चेकबुद्धा वा अरियसावका वा अन्तमसो कुन्थकिपिल्‍लिकं उपादाय सब्बे भवङ्गचित्तेनेव अब्याकतेन दुक्खसच्‍चेन कालं करोन्ति। तस्मा <hi rend="bold">चरिमविञ्‍ञाणस्स निरोधेना</hi>ति चुतिचित्तस्स निरोधेनाति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्‍ञा</hi> <pb ed="M" n="0.0007"/> <hi rend="bold">च सति च नामञ्‍चा</hi>ति एतेहि चतुन्‍नं अरूपक्खन्धानं गहणं पच्‍चेतब्बं। <hi rend="bold">रूपञ्‍चा</hi>ति एतेन चतुन्‍नं महाभूतानं चतुवीसतिउपादारूपानञ्‍च गहणं पच्‍चेतब्बं। इदानि तस्स निरुज्झनूपायं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘विञ्‍ञाणस्स निरोधेन, एत्थेतं उपरुज्झती’’</hi>ति आह। तत्थ <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति चरिमविञ्‍ञाणम्पि अभिसङ्खारविञ्‍ञाणम्पि। अभिसङ्खारविञ्‍ञाणस्स पहीननिरोधेन एत्थेतं उपरुज्झति निरुज्झति दीपसिखा विय अपण्णत्तिकभावं याति, चरिमविञ्‍ञाणस्स अनुप्पादपच्‍चयत्ता अनुप्पादनिरोधेन अनुप्पादवसेनेव उपरुज्झतीति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.४९९)।</p>

<p rend="bodytext" n="7"><hi rend="paranum">७</hi><hi rend="dot">.</hi> एत्तावता <pb ed="V" n="0.0007"/> च ‘‘दुक्खमस्स महब्भय’’न्ति इमिना पकासितं दुक्खसच्‍चं, ‘‘यानि सोतानी’’ति इमिना समुदयसच्‍चं, ‘‘पञ्‍ञायेते पिधीयरे’’ति इमिना मग्गसच्‍चं, ‘‘असेसं उपरुज्झती’’ति इमिना निरोधसच्‍चन्ति एवं चत्तारि सच्‍चानि सुत्वापि अरियभूमिं अनधिगतो पुन सेक्खासेक्खपटिपदं पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘ये च सङ्खातधम्मासे’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">सङ्खातधम्मा</hi>ति अनिच्‍चादिवसेन परिवीमंसितधम्मा, अरहन्तानमेतं अधिवचनं। <hi rend="bold">सेक्खा</hi>ति सीलादीनि सिक्खमाना अवसेसा अरियपुग्गला। <hi rend="bold">पुथू</hi>ति बहू सत्तजना। <hi rend="bold">तेसं मे निपको इरियं पुट्ठो पब्रूही</hi>ति तेसं मे सेक्खासेक्खानं निपको पण्डितो त्वं पुट्ठो पटिपत्तिं ब्रूहीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तेसं खन्धा सङ्खाता</hi>ति तेसं पञ्‍चक्खन्धा अप्पटिसन्धिकं कत्वा देसिता, सङ्खेपं कत्वा ठपिता वा। धातुआदीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">इरिय</hi>न्ति पयोगं। <hi rend="bold">चरिय</hi>न्ति किरियं। <hi rend="bold">वुत्ति</hi>न्ति पवत्तिं। <hi rend="bold">आचर</hi>न्ति चरणं। <hi rend="bold">गोचर</hi>न्ति पच्‍चयं। <hi rend="bold">विहार</hi>न्ति इरियापथपवत्तनं। <hi rend="bold">पटिपद</hi>न्ति विपस्सनं।</p>

<p rend="bodytext" n="8"><hi rend="paranum">८</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा यस्मा सेक्खेन कामच्छन्दनीवरणं आदिं कत्वा सब्बकिलेसा पहातब्बा एव, तस्मा <hi rend="bold">‘‘कामेसू</hi>ति <pb ed="P" n="0.0008"/> उपड्ढगाथाय सेक्खपटिपदं दस्सेति। तस्सत्थो – वत्थु<hi rend="bold">कामेसु</hi> किलेसकामेन <hi rend="bold">नाभिगिज्झेय्य,</hi> कायदुच्‍चरितादयो च मनसो आविलभावकरे धम्मे पजहन्तो <hi rend="bold">मनसानाविलो सिया</hi>ति। यस्मा पन असेक्खो अनिच्‍चादिवसेन सब्बसङ्खारादीनं परितुलितत्ता <hi rend="bold">कुसलो</hi> सब्बधम्मेसु कायानुपस्सनासतिआदीहि च <hi rend="bold">सतो</hi> सक्‍कायदिट्ठिआदीनं भिन्‍नत्ता <hi rend="bold">भिक्खु</hi>भावं पत्तो हुत्वा सब्बइरियापथेसु <hi rend="bold">परिब्बजति,</hi> तस्मा ‘‘कुसलो’’ति उपड्ढगाथाय असेक्खपटिपदं दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नाभिगिज्झेय्या</hi>ति <pb ed="M" n="0.0008"/> गेधं नापज्‍जेय्य। <hi rend="bold">न पलिगिज्झेय्या</hi>ति लोभं नापज्‍जेय्य। <hi rend="bold">न पलिबुन्धेय्या</hi>ति लोभवसेन न अल्‍लीयेय्य।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आविलकरे किलेसे जहेय्या</hi>ति चित्तालुळकरे उपतापसङ्खाते किलेसे जहेय्य।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बे धम्मा अनत्ता</hi>ति निब्बानं अन्तोकरित्वा वुत्तं। <hi rend="bold">यं किञ्‍चि समुदयधम्म</hi>न्ति यं किञ्‍चि सप्पच्‍चयसभावं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सह गाथापरियोसाना</hi>ति गाथावसानेनेव सद्धिं। <hi rend="bold">येते ब्राह्मणेन सद्धिं एकच्छन्दा</hi>ति ये एते <pb ed="V" n="0.0008"/> अजितमाणवेन कल्याणछन्देन एकज्झासया। <hi rend="bold">एकप्पयोगा</hi>ति कायवचीमनोपयोगेहि एकप्पयोगा। <hi rend="bold">एकाधिप्पाया</hi>ति एको अधिप्पायो रुचि एतेसन्ति एकाधिप्पाया, एकरुचिकाति अत्थो। <hi rend="bold">एकवासनवासिता</hi>ति अतीतबुद्धसासने तेन सद्धिं भावितभावना। <hi rend="bold">अनेकपाणसहस्सान</hi>न्ति अनेकेसं देवमनुस्ससङ्खातानं पाणसहस्सानं। <hi rend="bold">विरजं वीतमल</hi>न्ति रागादिरजविरहितं रागादिमलविरहितञ्‍च।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">धम्मचक्खु</hi>न्ति इध सोतापत्तिमग्गो अधिप्पेतो। अञ्‍ञत्थ हेट्ठामग्गत्तयं। तस्स उप्पत्तिकारणदस्सनत्थं <hi rend="bold">‘‘यं किञ्‍चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’</hi>न्ति आह। तञ्हि निरोधं आरम्मणं कत्वा किच्‍चवसेन एवं सब्बसङ्खतं पटिविज्झन्तं उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">तस्स ब्राह्मणस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्‍ची</hi>ति तस्स च अजितब्राह्मणस्स अन्तेवासिकसहस्सानञ्‍च तण्हादीहि अग्गहेत्वा कामासवादीहि मग्गक्खणे चित्तं विमुच्‍चमानं फलक्खणे विमुच्‍चि। <hi rend="bold">सह अरहत्तप्पत्ता</hi>ति अरहत्तप्पत्तिया च सहेव आयस्मतो अजितस्स च अन्तेवासिकसहस्सस्स च अजिनजटावाकचीरतिदण्डकमण्डलुआदयो <pb ed="P" n="0.0009"/> अन्तरधायिंसु। सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा द्वङ्गुलकेसा एहिभिक्खू हुत्वा भगवन्तं नमस्समाना पञ्‍जलिका निसीदिंसु। पाळियं पन अजितत्थेरोव पञ्‍ञायति। तत्थ <hi rend="bold">अन्वत्थपटिपत्तिया</hi>ति सयं पच्‍चासीसितलद्धपटिपत्तिया, निब्बानलद्धभावेनाति अत्थो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव। एवं भगवा अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">अजितमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">२. तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="9"><hi rend="paranum">९</hi><hi rend="dot">.</hi> दुतिये <pb ed="P" n="0.0010"/> <pb ed="M" n="0.0009"/> तिस्समेत्तेय्यसुत्तनिद्देसे – <hi rend="bold">कोध सन्तुसितो</hi>ति निट्ठिते पन अजितसुत्ते ‘‘कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्‍चुराजा न पस्सती’’ति (सु॰ नि॰ ११२४; चूळनि॰ मोघराजमाणवपुच्छा १४३) एवं मोघराजा पुच्छितुं आरभि। ‘‘न तावस्स इन्द्रियानि परिपाकं गतानी’’ति ञत्वा भगवा ‘‘तिट्ठ त्वं, मोघराज, अञ्‍ञो पुच्छतू’’ति पटिक्खिपि। ततो तिस्समेत्तेय्यो अत्तनो संसयं पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘कोधा</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">कोध सन्तुसितो</hi>ति को इध सत्तो तुट्ठो। <hi rend="bold">इञ्‍जिता</hi>ति तण्हादिट्ठिविप्फन्दितानि। <hi rend="bold">उभन्तमभिञ्‍ञाया</hi>ति उभो अन्ते अभिजानित्वा। <hi rend="bold">मन्ता न लिप्पती</hi>ति पञ्‍ञाय न लिप्पति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">परिपुण्णसङ्कप्पो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0009"/> नेक्खम्मादिवितक्‍केहि परिपुण्णसङ्कप्पत्ता परिपुण्णमनोरथो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हिञ्‍जित</hi>न्ति तण्हाय चलितं। <hi rend="bold">दिट्ठिञ्‍जिता</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">कामिञ्‍जित</hi>न्ति किलेसकामेहि इञ्‍जितं फन्दितं। ‘‘कम्मिञ्‍जित’’न्तिपि पाठो, तं न सुन्दरं।</p>

<p rend="bodytext">महन्तो पुरिसोति <hi rend="bold">महापुरिसो</hi>। उत्तमो पुरिसोति <hi rend="bold">अग्गपुरिसो</hi>। पधानो पुरिसोति <hi rend="bold">सेट्ठपुरिसो</hi>। अलामको पुरिसोति <hi rend="bold">विसिट्ठपुरिसो</hi>। जेट्ठको पुरिसोति <hi rend="bold">पामोक्खपुरिसो</hi>। न हेट्ठिमको पुरिसोति <hi rend="bold">उत्तमपुरिसो</hi>। पुरिसानं कोटिप्पत्तो पुरिसोति <hi rend="bold">पधानपुरिसो</hi>। सब्बेसं इच्छितो पुरिसोति <hi rend="bold">पवरपुरिसो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सिब्बिनिमच्‍चगा</hi>ति तण्हं अतिअगा, अतिक्‍कमित्वा ठितो। <hi rend="bold">उपच्‍चगा</hi>ति भुसं अतिअगा।</p>

<p rend="bodytext" n="10"><hi rend="paranum">१०</hi><hi rend="dot">.</hi> तस्सेतमत्थं भगवा ब्याकरोन्तो <hi rend="bold">‘‘कामेसू’’</hi>ति गाथाद्वयमाह। तत्थ <hi rend="bold">कामेसु ब्रह्मचरियवा</hi>ति कामनिमित्तं ब्रह्मचरियवा, कामेसु आदीनवं दिस्वा मग्गब्रह्मचरियेन समन्‍नागतोति वुत्तं होति। एत्तावता सन्तुसिततं दस्सेति। ‘‘वीततण्हो’’तिआदीहि अनिञ्‍जिततं। तत्थ <hi rend="bold">सङ्खाय निब्बुतो</hi>ति अनिच्‍चादिवसेन धम्मे वीमंसित्वा रागादिनिब्बानेन निब्बुतो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">असद्धम्मसमापत्तिया</hi>ति <pb ed="P" n="0.0011"/> <pb ed="M" n="0.0010"/> नीचधम्मसमायोगतो। <hi rend="bold">आरती</hi>ति आरका रमनं। <hi rend="bold">विरती</hi>ति ताय विना रमनं। <hi rend="bold">पटिविरती</hi>ति पटिनिवत्तित्वा ताय विना रमनं। <hi rend="bold">वेरमणी</hi>ति वेरविनासनं। <hi rend="bold">अकिरिया</hi>ति किरियापच्छिन्दनं। <hi rend="bold">अकरण</hi>न्ति करणपरिच्छिन्दनं। <hi rend="bold">अनज्झापत्ती</hi>ति अनापज्‍जनता। <hi rend="bold">वेलाअनतिक्‍कमो</hi>ति सीमाअनतिक्‍कमो। सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि। देसनापरियोसाने अयम्पि ब्राह्मणो अरहत्ते पतिट्ठासि सद्धिं अन्तेवासिकसहस्सेन, अञ्‍ञेसञ्‍च अनेकसहस्सानं धम्मचक्खुं उदपादि। सेसं पुब्बसदिसमेव।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">३. पुण्णकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="12"><hi rend="paranum">१२</hi><hi rend="dot">.</hi> ततिये <pb ed="V" n="0.0010"/> <pb ed="P" n="0.0012"/> पुण्णकसुत्तनिद्देसे – <hi rend="bold">अनेज</hi>न्ति इदम्पि पुरिमनयेनेव मोघराजानं पटिक्खिपित्वा वुत्तं। तत्थ <hi rend="bold">मूलदस्सावि</hi>न्ति अकुसलमूलादिदस्साविं। <hi rend="bold">इसयो</hi>ति इसिनामका जटिला। <hi rend="bold">यञ्‍ञ</hi>न्ति देय्यधम्मं। <hi rend="bold">अकप्पयिंसू</hi>ति परियेसिंसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">हेतुदस्सावी</hi>तिआदीनि सब्बानि कारणवेवचनानेव। कारणञ्हि यस्मा अत्तनो फलत्थाय हिनोति पवत्तति, तस्मा <hi rend="bold">हेतू</hi>ति वुच्‍चति। यस्मा तं फलं निदेति ‘हन्द, गण्हथ न’न्ति अप्पेति विय, तस्मा <hi rend="bold">निदान</hi>न्ति वुच्‍चति। <hi rend="bold">सम्भवदस्सावी</hi>तिआदीनि पञ्‍च पदानि हेट्ठा दस्सितनयानि एव। यस्मा तं पटिच्‍च एति पवत्तति, तञ्‍च फलं ततो समुदेति उप्पज्‍जति, तस्मा <hi rend="bold">पच्‍चयो</hi>ति च <hi rend="bold">समुदयो</hi>ति च वुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">या वा पनञ्‍ञापि काचि सुगतियो</hi>ति चतुअपायविनिमुत्तका उत्तरमातादयो अप्पेसक्खा कपणमनुस्सा च दुल्‍लभघासच्छादना दुक्खपीळिता वेदितब्बा। <hi rend="bold">या वा पनञ्‍ञापि काचि दुग्गतियो</hi>ति यमराजनागसुपण्णपेतमहिद्धिकादयो पच्‍चेतब्बा। <hi rend="bold">अत्तभावाभिनिब्बत्तिया</hi>ति तीसु ठानेसु <pb ed="M" n="0.0011"/> पटिसन्धिवसेन अत्तभावपटिलाभत्थाय। <hi rend="bold">जानाती</hi>ति सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणेन जानाति। <hi rend="bold">पस्सती</hi>ति समन्तचक्खुना पस्सति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अकुसला</hi>ति अकोसल्‍लसम्भूता। अकुसलं भजन्तीति <hi rend="bold">अकुसलभागिया</hi>। अकुसलपक्खे भवाति <hi rend="bold">अकुसलपक्खिका</hi>। सब्बे ते अविज्‍जा मूलं कारणं एतेसन्ति <hi rend="bold">अविज्‍जामूलका</hi>। अविज्‍जाय समोसरन्ति सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति <hi rend="bold">अविज्‍जासमोसरणा। अविज्‍जासमुग्घाता</hi>ति अरहत्तमग्गेन अविज्‍जाय हताय। <hi rend="bold">सब्बे ते समुग्घातं गच्छन्ती</hi>ति वुत्तप्पकारा अकुसलधम्मा, ते सब्बे हतभावं पापुणन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अप्पमादमूलका</hi>ति सतिअविप्पवासो अप्पमादो मूलं कारणं एतेसन्ति अप्पमादमूलका। अप्पमादेसु सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति <hi rend="bold">अप्पमादसमोसरणा। अप्पमादो तेसं</hi> <pb ed="P" n="0.0013"/> धम्मानं अग्गमक्खायती<hi rend="bold">ति सयं कामावचरोपि समानो चतुभूमकधम्मानं पतिट्ठाभावेन अग्गो नाम जातो।</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अलमत्तो</hi>ति समत्थचित्तो। <hi rend="bold">मया पुच्छित</hi>न्ति मया पुट्ठं। <hi rend="bold">वहस्सेतं भार</hi>न्ति एतं आभतभारं <pb ed="V" n="0.0011"/> वहस्सु। <hi rend="bold">ये केचि इसिपब्बज्‍जं पब्बजिता</hi>। ‘‘इसिपब्बज्‍जा पब्बजिता’’तिपि पाठो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आजीवकसावकानं आजीवका देवता</hi>ति ये आजीवकवचनं सुणन्ति सुस्सुसन्ति, ते आजीवकसावका, तेसं आजीवकसावकानं। आजीवका च तेसं देय्यधम्मं पटिग्गण्हन्ति, ते एव आजीवका देवता। एवं सब्बत्थ। <hi rend="bold">ये येसं दक्खिणेय्या</hi>ति ये आजीवकादयो दिसापरियोसाना येसं खत्तियादीनं देय्यधम्मानुच्छविका। <hi rend="bold">ते तेसं देवता</hi>ति ते आजीवकादयो तेसं खत्तियादीनं देवता।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येपि यञ्‍ञं एसन्ती</hi>ति देय्यधम्मं इच्छन्ति। <hi rend="bold">गवेसन्ती</hi>ति ओलोकेन्ति। <hi rend="bold">परियेसन्ती</hi>ति उप्पादेन्ति। <hi rend="bold">यञ्‍ञा वा एते पुथू</hi>ति यञ्‍ञा एव वा एते पुथुका। <hi rend="bold">यञ्‍ञयाजका वा एते पुथू</hi>ति देय्यधम्मस्स याजनका एव वा एते पुथुका। <hi rend="bold">दक्खिणेय्या वा एते पुथू</hi>ति देय्यधम्मानुच्छविका एव वा एते पुथुका। ते वित्थारतो दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘कथं यञ्‍ञा वा एते पुथू’’</hi>तिआदिना नयेन वित्थारेन दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext" n="13"><hi rend="paranum">१३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">आसीसमाना</hi>ति <pb ed="M" n="0.0012"/> रूपादीनि पत्थयमाना। <hi rend="bold">इत्थत्त</hi>न्ति इत्थभावञ्‍च पत्थयमाना, मनुस्सादिभावं इच्छन्ताति वुत्तं होति। <hi rend="bold">जरं सिता</hi>ति जरं निस्सिता। जरामुखेन चेत्थ सब्बं वट्टदुक्खं वुत्तं। तेन वट्टदुक्खनिस्सिता ततो अपरिमुच्‍चमानायेव कप्पयिंसूति दीपेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपपटिलाभं आसीसमाना</hi>ति वण्णायतनसम्पत्तिलाभं पत्थयमाना। <hi rend="bold">सद्दा</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">खत्तियमहासालकुले अत्तभावपटिलाभ</hi>न्ति सारप्पत्ते खत्तियानं महासालकुले अत्तभावलाभं पटिसन्धिं पत्थयमाना। <hi rend="bold">ब्राह्मणमहासालकुला</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">ब्रह्मकायिकेसु देवेसू</hi>ति एत्थ पुब्बभवं सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">एत्था</hi>ति खत्तियकुलादीसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जरानिस्सिता</hi>ति जरं अस्सिता। <hi rend="bold">ब्याधिनिस्सिता</hi>तिआदीसुपि <pb ed="P" n="0.0014"/> एसेव नयो। एतेहि सब्बं वट्टदुक्खं परियादियित्वा दस्सितं होति।</p>

<p rend="bodytext" n="14"><hi rend="paranum">१४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कच्‍चिसु ते भगवा यञ्‍ञपथे अप्पमत्ता, अतारु जातिञ्‍च जरञ्‍च मारिसा</hi>ति एत्थ यञ्‍ञो एव यञ्‍ञपथो। इदं वुत्तं होति – कच्‍चि ते यञ्‍ञे अप्पमत्ता हुत्वा यञ्‍ञं कप्पयन्ता वट्टदुक्खमुत्तरिंसूति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येपि</hi> <pb ed="V" n="0.0012"/> <hi rend="bold">यञ्‍ञं देन्ति यजन्ती</hi>ति देय्यधम्मदानवसेन यजन्ति। <hi rend="bold">परिच्‍चजन्ती</hi>ति विस्सज्‍जेन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="15"><hi rend="paranum">१५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">आसीसन्ती</hi>ति रूपपटिलाभादयो पत्थेन्ति। <hi rend="bold">थोमयन्ती</hi>ति ‘‘सुचिं दिन्‍न’’न्तिआदिना नयेन यञ्‍ञादीनि पसंसन्ति। <hi rend="bold">अभिजप्पन्ती</hi>ति रूपादिपटिलाभाय वाचं गीरन्ति। <hi rend="bold">जुहन्ती</hi>ति देन्ति। <hi rend="bold">कामाभिजप्पन्ति पटिच्‍च लाभ</hi>न्ति रूपादिलाभं पटिच्‍च पुनप्पुनं कामे एव अभिजप्पन्ति, ‘‘अहो वत अम्हाकम्पि सिय्यु’’न्ति वदन्ति, तण्हञ्‍च तत्थ वड्ढेन्तीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">याजयोगा</hi>ति यागाधिमुत्ता। <hi rend="bold">भवरागरत्ता</hi>ति एवमिमेहि आसीसनादीहि भवरागेनेव रत्ता, भवरागरत्ता वा हुत्वा एतानि आसीसनादीनि करोन्ता <hi rend="bold">नातरिंसु</hi> जातिआदिवट्टदुक्खं न उत्तरिंसु।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यञ्‍ञं वा थोमेन्ती</hi>ति दानं वा वण्णेन्ति। <hi rend="bold">फलं वा</hi>ति रूपादिपटिलाभं। <hi rend="bold">दक्खिणेय्ये वा</hi>ति जातिसम्पन्‍नादीसु। <hi rend="bold">सुचिं दिन्‍न</hi>न्ति सुचिं कत्वा दिन्‍नं। <hi rend="bold">मनाप</hi>न्ति मनवड्ढनकं। <hi rend="bold">पणीत</hi>न्ति ओजवन्तं। <hi rend="bold">कालेना</hi>ति तत्थ तत्थ सम्पत्तकाले <pb ed="M" n="0.0013"/>। <hi rend="bold">कप्पिय</hi>न्ति अकप्पियं वज्‍जेत्वा दिन्‍नं। <hi rend="bold">अनवज्‍ज</hi>न्ति निद्दोसं। <hi rend="bold">अभिण्ह</hi>न्ति पुनप्पुनं। <hi rend="bold">ददं चित्तं पसादित</hi>न्ति ददतो मुञ्‍चनचित्तं पसादितन्ति। <hi rend="bold">थोमेन्ति कित्तेन्ती</hi>ति गुणं पाकटं करोन्ति। <hi rend="bold">वण्णेन्ती</hi>ति वण्णं भणन्ति। <hi rend="bold">पसंसन्ती</hi>ति पसादं पापेन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इतो निदान</hi>न्ति इतो मनुस्सलोकतो दिन्‍नकारणा। <hi rend="bold">अज्झायका</hi>ति मन्ते परिवत्तेन्ता। <hi rend="bold">मन्तधरा</hi>ति मन्ते धारेन्ता। <hi rend="bold">तिण्णं वेदान</hi>न्ति इरुवेदयजुवेदसामवेदानं। ओट्ठपहटकरणवसेन पारं गताति <hi rend="bold">पारगू</hi>। सह निघण्डुना च केटुभेन च <hi rend="bold">सनिघण्डुकेटुभानं। निघण्डू</hi>ति निघण्डुरुक्खादीनं वेवचनप्पकासकं सत्थं। <hi rend="bold">केटुभ</hi>न्ति किरियाकप्पविकप्पो कवीनं उपकारावहं सत्थं <pb ed="P" n="0.0015"/>। सह अक्खरप्पभेदेन <hi rend="bold">साक्खरप्पभेदानं। अक्खरप्पभेदो</hi>ति सिक्खा च निरुत्ति च। <hi rend="bold">इतिहासपञ्‍चमान</hi>न्ति आथब्बणवेदं चतुत्थं कत्वा ‘‘इतिह आस, इतिह आसा’’ति ईदिसवचनपटिसंयुत्तपुराणकथासङ्खातो इतिहासो पञ्‍चमो एतेसन्ति इतिहासपञ्‍चमा, तेसं इतिहासपञ्‍चमानं वेदानं।</p>

<p rend="bodytext">पदं तदवसेसञ्‍च ब्याकरणं अधियन्ति, वेदेन्ति वाति <hi rend="bold">पदका वेय्याकरणा। लोकायतं</hi> वुच्‍चति वितण्डवादसत्थं। <hi rend="bold">महापुरिसलक्खण</hi>न्ति महापुरिसानं बुद्धादीनं लक्खणदीपकं द्वादससहस्सगन्थप्पमाणं सत्थं। यत्थ सोळससहस्सगाथापदपरिमाणा बुद्धमन्ता नाम अहेसुं। येसं वसेन ‘‘इमिना लक्खणेन समन्‍नागता बुद्धा नाम होन्ति, इमिना पच्‍चेकबुद्धा, अग्गसावका <pb ed="V" n="0.0013"/>, असीतिमहासावका (थेरगा॰ अट्ठ॰ २.१२८८), बुद्धमाता, बुद्धपिता, अग्गुपट्ठाको, अग्गुपट्ठायिका, राजा चक्‍कवत्ती’’ति अयं विसेसो ञायति। <hi rend="bold">अनवया</hi>ति इमेसु लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनूना परिपूरकारिनो, अवया न होन्तीति वुत्तं होति। अवया नाम ये तानि अत्थतो च गन्थतो च सन्धारेतुं न सक्‍कोन्ति। <hi rend="bold">वीतरागा</hi>ति पहीनरागा। एतेन अरहत्तफलट्ठा वुत्ता। <hi rend="bold">रागविनयाय वा पटिपन्‍ना</hi>ति एतेन अरहत्तमग्गट्ठा। <hi rend="bold">वीतदोसा</hi>ति अनागामिफलट्ठा। <hi rend="bold">दोसविनयाय वा पटिपन्‍ना</hi>ति एतेन अनागामिमग्गट्ठा। <hi rend="bold">वीतमोहा</hi>ति अरहत्तफलट्ठा। <hi rend="bold">मोहविनयाय वा पटिपन्‍ना</hi>ति अरहत्तमग्गट्ठा। <hi rend="bold">सीलसमाधिपञ्‍ञाविमुत्तिसम्पन्‍ना</hi>ति <pb ed="M" n="0.0014"/> एतेहि चतूहि लोकियलोकुत्तरमिस्सकेहि सीलादीहि सम्पन्‍ना। <hi rend="bold">विमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्‍ना</hi>ति एतेन पच्‍चवेक्खणञाणसम्पन्‍ना वुत्ताति ञातब्बं, तञ्‍च खो लोकियमेव। <hi rend="bold">अभिजप्पन्ती</hi>ति पत्थेन्ति। <hi rend="bold">जप्पन्ती</hi>ति पच्‍चासीसन्ति। <hi rend="bold">पजप्पन्ती</hi>ति अतीव पच्‍चासीसन्ति। <hi rend="bold">याजयोगेसु युत्ता</hi>ति अनुयोगे देय्यधम्मे दिय्यमाने अभियोगवसेन युत्ता।</p>

<p rend="bodytext" n="16"><hi rend="paranum">१६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अथ को चरही</hi>ति अथ इदानि को अञ्‍ञो अतारि।</p>

<p rend="bodytext" n="17"><hi rend="paranum">१७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सङ्खाया</hi>ति ञाणेन वीमंसित्वा। <hi rend="bold">परोपरानी</hi>ति परानि च ओपरानि च, परत्तभावसकत्तभावादीनि परानि च ओपरानि चाति वुत्तं होति। <hi rend="bold">विधूमो</hi>ति कायदुच्‍चरितादिधूमविरहितो <pb ed="P" n="0.0016"/>। <hi rend="bold">अनीघो</hi>ति रागादिईघविरहितो। <hi rend="bold">अतारि सो</hi>ति सो एवरूपो अरहा जातिजरं अतारि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सकरूपा</hi>ति अत्तनो रूपा। <hi rend="bold">पररूपा</hi>ति परेसं रूपा। <hi rend="bold">कायदुच्‍चरितं विधूमित</hi>न्ति तिविधकायदुच्‍चरितं विधूमं कतं। <hi rend="bold">विधमित</hi>न्ति नासितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारो</hi>ति यथा खारिभारो खन्धेन वय्हमानो उपरिट्ठितोपि अक्‍कन्तक्‍कन्तट्ठानं पथविया सद्धिं फस्सेति विय, एवं जातिगोत्तकुलादीनि मानवत्थूनि निस्साय उस्सापितो मानो, तत्थ तत्थ इस्सं उप्पादेन्तो चतूसु अपायेसु संसीदापेति। तेनाह – ‘‘मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारो’’ति। <hi rend="bold">कोधो धूमो</hi>ति तव ञाणग्गिस्स उपक्‍किलेसट्ठेन कोधो धूमो। तेन हि ते उपक्‍किलिट्ठो ञाणग्गि न विरोचति। <hi rend="bold">भस्मनि मोसवज्‍ज</hi>न्ति निरोजट्ठेन मुसावादो छारिका नाम। यथा हि छारिकाय पटिच्छन्‍नो अग्गि न जोतति, एवं ते मुसावादेन पटिच्छन्‍नं ञाणन्ति दस्सेति। <hi rend="bold">जिव्हा सुजा</hi>ति यथा तुय्हं सुवण्णरजतलोहकट्ठमत्तिकासु अञ्‍ञतरमया यागयजनत्थाय सुजा होति, एवं मय्हं धम्मयागयजनत्थाय <pb ed="V" n="0.0014"/> पहुतजिव्हा सुजाति वदति। यथा तुय्हं नदीतीरे यजनट्ठानं, एवं धम्मयागयजनट्ठानट्ठेन <hi rend="bold">हदयं जोतिट्ठानं। अत्ता</hi>ति चित्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जाती</hi>ति जायनकवसेन जाति। इदमेत्थ सभावपच्‍चत्तं। सञ्‍जायनवसेन <hi rend="bold">सञ्‍जाति,</hi> उपसग्गेन पदं वड्ढितं। ओक्‍कमनवसेन <hi rend="bold">ओक्‍कन्ति</hi>। जायनट्ठेन <pb ed="M" n="0.0015"/> वा <hi rend="bold">जाति</hi>। सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता। सञ्‍जायनट्ठेन सञ्‍जाति। सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता। ओक्‍कमनट्ठेन <hi rend="bold">ओक्‍कन्ति</hi>। सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता। ते हि अण्डकोसञ्‍च वत्थिकोसञ्‍च ओक्‍कमन्ति पविसन्ति ओक्‍कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति। अभिनिब्बत्तनट्ठेन <hi rend="bold">अभिनिब्बत्ति</hi>। सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता। ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति। अयं ताव सम्मुतिकथा।</p>

<p rend="bodytext">इदानि परमत्थकथा होति। खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता। तत्थ च <hi rend="bold">खन्धान</hi>न्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्‍नं, पञ्‍चवोकारभवे <pb ed="P" n="0.0017"/> पञ्‍चन्‍नम्पि गहणं वेदितब्बं। <hi rend="bold">पातुभावो</hi>ति उप्पत्ति। <hi rend="bold">आयतनान</hi>न्ति एत्थ तत्र तत्र उपपज्‍जमानायतनानं सङ्गहो वेदितब्बो। <hi rend="bold">पटिलाभो</hi>ति सन्ततिया पातुभावोयेव। पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति। सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा जाति, निय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्‍जनपच्‍चुपट्ठाना, फलवसेन दुक्खविचित्ततापच्‍चुपट्ठाना वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जरा</hi>ति सभावपच्‍चत्तं। <hi rend="bold">जीरणता</hi>ति आकारभावनिद्देसो। <hi rend="bold">खण्डिच्‍च</hi>न्तिआदयो तयो कालातिक्‍कमे किच्‍चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा। अयञ्हि <hi rend="bold">जरा</hi>ति इमिना पदेन सभावतो दीपिता। तेनस्सा इदं सभावपच्‍चत्तं। <hi rend="bold">जीरणता</hi>ति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो। <hi rend="bold">खण्डिच्‍च</hi>न्ति इमिना कालातिक्‍कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्‍चतो। <hi rend="bold">पालिच्‍च</hi>न्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्‍चतो। <hi rend="bold">वलित्तचता</hi>ति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचे वलिभावकरणकिच्‍चतो। तेनस्सा इमे खण्डिच्‍चन्तिआदयो तयो कालातिक्‍कमे किच्‍चनिद्देसा। तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता। यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संभग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीनं खण्डिच्‍चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति, न च खण्डिच्‍चादीनेव जरा। न हि जरा चक्खुविञ्‍ञेय्या होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आयुनो</hi> <pb ed="V" n="0.0015"/> <pb ed="M" n="0.0016"/> <hi rend="bold">संहानि इन्द्रियानं परिपाको</hi>ति इमेहि पन पदेहि कालातिक्‍कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खयचक्खादिइन्द्रियपरिपाकसङ्खाताय पकतिया दीपिता, तेनस्सिमे पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा। तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता। यस्मा च दहरकाले सुप्पसन्‍नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्‍कानि आलुळितानि अविसदानि, ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति। तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता।</p>

<p rend="bodytext">सा पनेसा एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्‍नाति <pb ed="P" n="0.0018"/> दुविधा होति। तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा <hi rend="bold">पाकटजरा</hi> नाम। अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो <hi rend="bold">पटिच्छन्‍नजरा</hi> नाम। तत्थ य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं सुविञ्‍ञेय्यत्ता वण्णोयेव। तञ्‍च चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति। उदकट्ठाने बद्धानि गोसिङ्गादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावजाननं विय।</p>

<p rend="bodytext">पुन अवीचि सवीचीति एवम्पि अयं जरा दुविधा होति। तत्थ मणिकनकरजतपवाळचन्दसूरियादीनं मन्ददसकादीसु पाणीनं विय च पुप्फफलपल्‍लवादीसु अपाणीनं विय च अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुब्बिञ्‍ञेय्यत्ता जरा <hi rend="bold">अवीचिजरा</hi> नाम, निरन्तरजराति अत्थो। ततो अञ्‍ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्‍ञेय्यत्ता जरा <hi rend="bold">सवीचिजरा</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ सवीचिजरा उपादिन्‍नकअनुपादिन्‍नकवसेन एवं दीपेतब्बा – दहरकुमारकानञ्हि पठममेव खीरदन्ता नाम उट्ठहन्ति, न ते थिरा। तेसु पन पतितेसु पुन दन्ता उट्ठहन्ति, ते पठममेव सेता होन्ति, जरावातेन पन पहटकाले काळका होन्ति। केसा पन पठममेव तम्बापि होन्ति काळकापि सेतकापि। छवि पन सलोहितका होति। वड्ढन्तानं वड्ढन्तानं ओदातानं ओदातभावो, काळकानं काळकभावो पञ्‍ञायति। जरावातेन पहटकाले च वलिं गण्हाति। सब्बम्पि सस्सं वपितकाले सेतं होति, पच्छा नीलं। जरावातेन पन पहटकाले पण्डरं <pb ed="M" n="0.0017"/> होति। अम्बङ्कुरेनापि दीपेतुं वट्टति एव। सा पनेसा खन्धपरिपाकलक्खणा जरा, मरणूपनयनरसा, योब्बनविनासपच्‍चुपट्ठाना। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव। एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने अयम्पि ब्राह्मणो <pb ed="V" n="0.0016"/> अरहत्ते पतिट्ठासि सद्धिं अन्तेवासिकसहस्सेन। अञ्‍ञेसञ्‍च अनेकसहस्सानं धम्मचक्खुं उदपादि। सेसं वुत्तसदिसमेव।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">पुण्णकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">४. मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="18"><hi rend="paranum">१८</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थे <pb ed="P" n="0.0019"/> मेत्तगूसुत्ते – <hi rend="bold">मञ्‍ञामि तं वेदगू भावितत्त</hi>न्ति ‘‘अयं वेदगू’’ति च ‘‘भावितत्तो’’ति च एवं तं मञ्‍ञामि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अपरित्तो</hi>ति न अप्पो। <hi rend="bold">महन्तो</hi>ति न खुद्दको। <hi rend="bold">गम्भीरो</hi>ति न उत्तानो। <hi rend="bold">अप्पमेय्यो</hi>ति मिनितुं न सक्‍कुणेय्यो। <hi rend="bold">दुप्परियोगाळ्हो</hi>ति अवगाहितुं ओतरितुं दुक्खो। <hi rend="bold">बहुरतनो सागरूपमो</hi>ति बहूनं धम्मरतनानं आकरत्ता अनेकविधरतनसम्पन्‍नो महासमुद्दो विय बहुरतनो सागरसदिसो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न मङ्कु होती</hi>ति न विकुणितमुखो होति। <hi rend="bold">अप्पतिट्ठितचित्तो</hi>ति दोसवसेन न घनीभूतचित्तो। <hi rend="bold">अलीनमनसो</hi>ति न सङ्कुचितचित्तो। <hi rend="bold">अब्यापन्‍नचेतसो</hi>ति न पूतिचित्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दिट्ठे दिट्ठमत्तो</hi>ति चक्खुविसये रूपारम्मणे दिट्ठमत्तोयेव तं आरम्मणं भविस्सति, कत्ता वा कारेता वा नत्थि। यं चक्खुना दिट्ठं वण्णायतनमेव। <hi rend="bold">सुता</hi>दीसुपि एसेव नयो। अपि च <hi rend="bold">दिट्ठे</hi>ति दस्सनयोगेन वण्णायतनं, सवनयोगेन सद्दायतनं, मुतयोगेन घानजिव्हाकायायतनानि दस्सेति। घानस्स गन्धायतनं, जिव्हाय रसायतनं, कायस्स पथवी तेजो वायूति फोट्ठब्बायतनं, विञ्‍ञातयोगेन धम्मायतनं दस्सेति। <hi rend="bold">दिट्ठे अनूपयो</hi>ति चक्खुविञ्‍ञाणेन दिट्ठे रागूपयविरहितो। <hi rend="bold">अनपायो</hi>ति कोधविरहितो अप्पटिघो <pb ed="M" n="0.0018"/>। <hi rend="bold">अनिस्सितो</hi>ति तण्हाय अनल्‍लीनो। <hi rend="bold">अप्पटिबद्धो</hi>ति मानेन न बद्धो। <hi rend="bold">विप्पमुत्तो</hi>ति सब्बारम्मणतो मुत्तो। <hi rend="bold">विसञ्‍ञुत्तो</hi>ति किलेसेहि वियुत्तो हुत्वा ठितो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">संविज्‍जति भगवतो चक्खू</hi>ति बुद्धस्स भगवतो पकतिमंसचक्खु <pb ed="P" n="0.0020"/> उपलब्भति। <hi rend="bold">पस्सती</hi>ति <pb ed="V" n="0.0017"/> दक्खति ओलोकेति। <hi rend="bold">चक्खुना रूप</hi>न्ति चक्खुविञ्‍ञाणेन रूपारम्मणं। <hi rend="bold">छन्दरागो</hi>ति तण्हाछन्दो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दन्तं नयन्ति समिति</hi>न्ति उय्यानकीळामण्डलादीसु हि महाजनमज्झं गच्छन्ता दन्तमेव गोणं वा दन्तं अस्साजानीयं वा याने योजेत्वा नयन्ति। <hi rend="bold">राजा</hi>ति तथारूपानेव ठानानि गच्छन्तो राजापि दन्तमेव अभिरुहति। <hi rend="bold">मनुस्सेसू</hi>ति मनुस्सेसुपि चतूहि अरियमग्गेहि दन्तो निब्बिसेवनोव सेट्ठो। <hi rend="bold">योतिवाक्य</hi>न्ति एवरूपं अतिक्‍कम्मवचनं पुनप्पुनं वुच्‍चमानम्पि तितिक्खति नप्पतिप्फरति न विहञ्‍ञति, एवरूपो दन्तो सेट्ठोति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अस्सतरा</hi>ति वळवाय गद्रभेन जाता। <hi rend="bold">आजानीया</hi>ति यं अस्सदम्मसारथि कारणं कारेति, तस्स खिप्पं जाननसमत्था। <hi rend="bold">सिन्धवा</hi>ति सिन्धवरट्ठे जाता अस्सा। <hi rend="bold">महानागा</hi>ति कुञ्‍जरसङ्खाता महाहत्थिनो। <hi rend="bold">अत्तदन्तो</hi>ति एते अस्सतरा वा सिन्धवा वा कुञ्‍जरा वा दन्ताव, न अदन्ता। यो पन चतुमग्गसङ्खातेन अत्तनो दन्तताय अत्तदन्तो निब्बिसेवनो, अयं ततोपि वरं, सब्बेहिपि एतेहि उत्तरितरोति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न हि एतेहि यानेही</hi>ति यानि एतानि हत्थियानादीनि उत्तमयानानि, एतेहि यानेहि कोचि पुग्गलो सुपिनन्तेनपि अगतपुब्बत्ता ‘‘अगत’’न्ति सङ्खातं निब्बानदिसं तथा न गच्छेय्य। यथा पुब्बभागे इन्द्रियदमेन दन्तेन, अपरभागे अरियमग्गभावनाय सुदन्तेन दन्तो निब्बिसेवनो सप्पञ्‍ञो पुग्गलो तं अगतपुब्बं दिसं गच्छति, दन्तभूमिं पापुणाति, तस्मा अत्तदमनमेव वरतरन्ति अत्थो (ध॰ प॰ अट्ठ॰ २.३२२; महानि॰ अट्ठ॰ ९०)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विधासु न विकम्पन्ती</hi>ति नवविधमानकोट्ठासेसु न चलन्ति न वेधेन्ति। <hi rend="bold">विप्पमुत्ता पुनब्भवा</hi>ति कम्मकिलेसतो समुच्छेदविमुत्तिया सुट्ठु मुत्ता। <hi rend="bold">दन्तभूमिं अनुप्पत्ता</hi>ति <pb ed="P" n="0.0021"/> अरहत्तफलं पापुणित्वा ठिता। <hi rend="bold">ते लोके विजिताविनो</hi>ति <pb ed="M" n="0.0019"/> ते वुत्तप्पकारा खीणासवा सत्तलोके विजितविजया नाम (सं॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३.७६; महानि॰ अट्ठ॰ ९०)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यस्सिन्द्रियानि भावितानी</hi>ति यस्स खीणासवस्स सद्धादिपञ्‍चिन्द्रियानि अरहत्तफलं पापेत्वा वड्ढितानि। <hi rend="bold">अज्झत्तञ्‍च बहिद्धा चा</hi>ति चक्खादिअज्झत्तायतनानि च रूपादिबहिद्धायतनानि च निब्बिसेवनानि कतानि। <hi rend="bold">सब्बलोके</hi>ति सकलतेधातुके लोके च। <hi rend="bold">निब्बिज्झ इमं परञ्‍च लोक</hi>न्ति इमञ्‍च अत्तभावं परलोके च अत्तभावं अतिक्‍कमित्वा ठितो खीणासवो <pb ed="V" n="0.0018"/>। <hi rend="bold">कालं कङ्खति भावितो स दन्तो</hi>ति सो खीणासवो चक्खादितो दन्तो वड्ढितचित्तो मरणकालं पत्थेति (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.५२२; महानि॰ अट्ठ॰ ९०)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येसं धम्मानं आदितो समुदागमनं पञ्‍ञायती</hi>ति येसं खन्धादिधम्मानं उप्पत्ति पञ्‍ञायति। <hi rend="bold">अत्थङ्गमतो निरोधो</hi>ति अत्थङ्गमनवसेन तेसंयेव अभावो पञ्‍ञायति। <hi rend="bold">कम्मसन्‍निस्सितो विपाको</hi>ति कुसलाकुसलकम्मनिस्सितो विपाको कम्मं अमुञ्‍चित्वा पवत्तनतो विपाकोपि कम्मसन्‍निस्सितोव नाम। <hi rend="bold">नामसन्‍निस्सितं रूप</hi>न्ति सब्बरूपं नामं गहेत्वा पवत्तनतो नामसन्‍निस्सितं नाम जातं। <hi rend="bold">जातिया अनुगत</hi>न्ति सब्बं कम्मादिकं जातिया अनुपविट्ठं। <hi rend="bold">जराय अनुसट</hi>न्ति जराय पत्थटं। <hi rend="bold">ब्याधिना अभिभूत</hi>न्ति ब्याधिदुक्खेन अभिमद्दितं। <hi rend="bold">मरणेन अब्भाहत</hi>न्ति मच्‍चुना अभिहटं पहटं। <hi rend="bold">अताण</hi>न्ति पुत्तादीहिपि तायनस्स अभावतो अतायनं अनारक्खं अलब्भणेय्यं खेमं वा। <hi rend="bold">अलेण</hi>न्ति अल्‍लीयितुं निस्सयितुं अनरहं, अल्‍लीनानम्पि न लेणकिच्‍चकरणं। <hi rend="bold">असरण</hi>न्ति निस्सितानं न भयहारकं, न भयविनासकं। <hi rend="bold">असरणीभूत</hi>न्ति पुरे उप्पत्तिया अत्तनो अभावेनेव असरणं, उप्पत्तिसमकालमेव असरणभूतन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext" n="19"><hi rend="paranum">१९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अपुच्छसी</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">अ</hi>-इति पदपूरणमत्ते निपातो, पुच्छसित्वेव अत्थो। <hi rend="bold">पवक्खामि यथा पजान</hi>न्ति यथा पजानन्तो आचिक्खति, एवं आचिक्खिस्सामि। <hi rend="bold">उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा</hi>ति तण्हादिउपधिनिदाना जातिआदिदुक्खविसेसा पभवन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हूपधी</hi>ति <pb ed="P" n="0.0022"/> <pb ed="M" n="0.0020"/> तण्हा एव तण्हूपधि। सस्सतुच्छेददिट्ठि एव <hi rend="bold">दिट्ठूपधि</hi>। रागादिकिलेसा एव <hi rend="bold">किलेसूपधि</hi>। पुञ्‍ञादिकम्मानि एव <hi rend="bold">कम्मूपधि</hi>। तिविधदुच्‍चरितानियेव <hi rend="bold">दुच्‍चरितूपधि</hi>। कबळीकारादयो आहारा एव <hi rend="bold">आहारूपधि</hi>। दोसपटिघो एव <hi rend="bold">पटिघूपधि</hi>। कम्मसमुट्ठाना कम्मेनेव गहिता पथवादयो चतस्सो धातुयोव <hi rend="bold">चतस्सो उपादिन्‍नधातुयो उपधी</hi>। चक्खादिछअज्झत्तिकानि आयतनानि एव <hi rend="bold">छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी</hi>। चक्खुविञ्‍ञाणादिछविञ्‍ञाणकायाव <hi rend="bold">छ विञ्‍ञाणकाया उपधी। सब्बम्पि दुक्खं दुक्खमनट्ठेना</hi>ति सब्बतेभूमकं दुक्खं दुस्सहनट्ठेन उपधि।</p>

<p rend="bodytext" n="20"><hi rend="paranum">२०</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं उपधिनिदानतो पभवन्तेसु दुक्खेसु – <hi rend="bold">यो वे अविद्वा</hi>ति गाथा। तत्थ <hi rend="bold">पजान</hi>न्ति सङ्खारे अनिच्‍चादिवसेन जानन्तो। <hi rend="bold">दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी</hi>ति वट्टदुक्खस्स जातिकारणं ‘‘उपधी’’ति अनुपस्सन्तो। इमिस्सा गाथाय निद्देसे वत्तब्बं नत्थि।</p>

<p rend="bodytext" n="21"><hi rend="paranum">२१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सोकपरिद्दवञ्‍चा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0019"/> सोकञ्‍च परिदेवञ्‍च। <hi rend="bold">तथा हि ते विदितो एस धम्मो</hi>ति यथा यथा सत्ता जानन्ति, तथा तथा ञापनवसेन विदितो एस तया धम्मोति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">तरन्ती</hi>ति पठममग्गेन दिट्ठोघं तरन्ति। <hi rend="bold">उत्तरन्ती</hi>ति दुतियमग्गेन कामोघं तनुकरणवसेन उग्गन्त्वा तरन्ति। <hi rend="bold">पतरन्ती</hi>ति तमेव निरवसेसप्पहानवसेन ततियमग्गेन विसेसेन तरन्ति। <hi rend="bold">समतिक्‍कमन्ती</hi>ति भवोघअविज्‍जोघप्पहानवसेन चतुत्थमग्गेन सम्मा अतिक्‍कमन्ति। <hi rend="bold">वीतिवत्तन्ती</hi>ति फलं पापुणित्वा तिट्ठन्ति।</p>

<p rend="bodytext" n="22"><hi rend="paranum">२२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कित्तयिस्सामि ते धम्म</hi>न्ति निब्बानधम्मं निब्बानगामिनिपटिपदाधम्मञ्‍च ते देसयिस्सामि। <hi rend="bold">दिट्ठे धम्मे</hi>ति दिट्ठेव दुक्खादिधम्मे, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे। <hi rend="bold">अनीतिह</hi>न्ति अत्तपच्‍चक्खं। <hi rend="bold">यं विदित्वा</hi>ति यं धम्मं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्‍चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; कथा॰ ७५३) नयेन सम्मसन्तो विदित्वा।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">आदिकल्याण</hi>न्ति हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं तव कित्तयिस्सामि, तञ्‍च खो अप्पं वा बहुं वा कित्तयन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव कित्तयिस्सामि। आदिम्हि कल्याणं भद्दकं अनवज्‍जमेव कत्वा कित्तयिस्सामि <pb ed="P" n="0.0023"/>। मज्झेपि। परियोसानेपि भद्दकं अनवज्‍जमेव कत्वा कित्तयिस्सामीति <pb ed="M" n="0.0021"/> वुत्तं होति। यस्मिञ्हि भगवा एकगाथम्पि देसेसि, सा समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा। एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं। नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं।</p>

<p rend="bodytext">अपि च सनिदानउप्पत्तित्ता आदिकल्याणं, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभजननेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं।</p>

<p rend="bodytext">सकलो हि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो। सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो। बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणो <pb ed="V" n="0.0020"/>। तं सुत्वा तथत्ताय पटिपन्‍नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्‍चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो।</p>

<p rend="bodytext">सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो भवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्‍जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणमेव आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्‍नो (पारा॰ अट्ठ॰ १.१) च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणमेव आवहतीति परियोसानकल्याणोति।</p>

<p rend="bodytext">यं पनेस भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्‍च पकासेति, नानानयेहि दीपेति। तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया <hi rend="bold">सात्थं</hi>। ब्यञ्‍जनसम्पत्तिया <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्‍ञत्तिअत्थपदसमायोगतो <hi rend="bold">सात्थं</hi>। अक्खरपदब्यञ्‍जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि <hi rend="bold">सात्थं</hi> <pb ed="M" n="0.0022"/>। धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो <hi rend="bold">सात्थं</hi>। धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो <pb ed="P" n="0.0024"/> <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। पण्डितवेदनीयतो सरिक्खकजनप्पसादकन्ति <hi rend="bold">सात्थं</hi>। सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। गम्भीराधिप्पायतो <hi rend="bold">सात्थं</hi>। उत्तानपदतो <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन <hi rend="bold">केवलपरिपुण्णं</hi>। अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन <hi rend="bold">परिसुद्धं</hi>।</p>

<p rend="bodytext">अपि च – पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो <hi rend="bold">सात्थं</hi>। परियत्तिया आगमब्यत्तितो <hi rend="bold">सब्यञ्‍जनं</hi>। सीलादिपञ्‍चधम्मक्खन्धयुत्ततो <hi rend="bold">केवलपरिपुण्णं</hi>। निरुपक्‍किलेसतो नित्थरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च <hi rend="bold">परिसुद्धं</hi>। सिक्खत्तयपरिग्गहितत्ता ब्रह्मभूतेहि सेट्ठेहि चरितब्बतो, तेसञ्‍च चरियभावतो <hi rend="bold">ब्रह्मचरियं</hi> (पारा॰ अट्ठ॰ १.१)।</p>

<p rend="bodytext">एवं परियत्तिधम्मं दस्सेत्वा इदानि लोकुत्तरधम्मं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने’’</hi>ति आह। सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मे दस्सेत्वा निब्बत्तितलोकुत्तरं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘निब्बानञ्‍चा’’</hi>ति आह। <hi rend="bold">निब्बानगामिनिञ्‍च पटिपद</hi>न्ति पुब्बभागसीलसमाधिविपस्सनाधम्मञ्‍च कित्तयिस्सामि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">दुक्खे दिट्ठे</hi>ति दुक्खसच्‍चे सरसलक्खणेन दिट्ठे दुक्खसच्‍चं पकासेस्सामि। <hi rend="bold">समुदया</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext" n="23"><hi rend="paranum">२३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तञ्‍चाहं</hi> <pb ed="V" n="0.0021"/> <hi rend="bold">अभिनन्दामी</hi>ति तं वुत्तप्पकारधम्मजोतकं तव वचनं अहं पत्थयामि। <hi rend="bold">धम्ममुत्तम</hi>न्ति तञ्‍च धम्ममुत्तमं अभिनन्दामि।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">महतो तमोकायस्स पदालन</hi>न्ति महतो अविज्‍जारासिस्स छेदनं। अनिच्‍चलक्खणवसेन <hi rend="bold">एसी</hi>। दुक्खलक्खणवसेन <hi rend="bold">गवेसी</hi>। अनत्तलक्खणवसेन समन्ततो <hi rend="bold">परियेसी। महतो विपल्‍लासस्स पभेदन</hi>न्ति महन्तस्स असुभे सुभन्तिआदिद्वादसविधस्स विपल्‍लासस्स भेदनं। <hi rend="bold">महतो तण्हासल्‍लस्स अब्बहन</hi>न्ति महन्तस्स अन्तोतुदनट्ठेन तण्हाकण्टकस्स लुञ्‍चनं। <hi rend="bold">दिट्ठिसङ्घाटस्स विनिवेठन</hi>न्ति दिट्ठियेव अब्बोच्छिन्‍नप्पवत्तितो सङ्घटितट्ठेन सङ्घाटो, तस्स दिट्ठिसङ्घाटस्स निवत्तनं। <hi rend="bold">मानधजस्स पातन</hi>न्ति उस्सितट्ठेन उन्‍नतिलक्खणस्स मानद्धजस्स पातनं। <hi rend="bold">अभिसङ्खारस्स वूपसम</hi>न्ति पुञ्‍ञादिअभिसङ्खारस्स <pb ed="P" n="0.0025"/> उपसमनं। <hi rend="bold">ओघस्स नित्थरण</hi>न्ति वट्टे ओसीदापनस्स कामोघादिओघस्स <pb ed="M" n="0.0023"/> नित्थरणं निक्खमनं। <hi rend="bold">भारस्स निक्खेपन</hi>न्ति रूपादिपञ्‍चक्खन्धभारस्स खिपनं छड्डनं। <hi rend="bold">संसारवट्टस्स उपच्छेद</hi>न्ति खन्धादिपटिपाटिसंसारवट्टस्स हेतुनस्सनेन उच्छिज्‍जनं। <hi rend="bold">सन्तापस्स निब्बापन</hi>न्ति किलेससन्तापस्स निब्बुतिं। <hi rend="bold">परिळाहस्स पटिपस्सद्ध</hi>न्ति किलेसपरिळाहस्स वूपसमं पटिपस्सम्भनं। <hi rend="bold">धम्मधजस्स उस्सापन</hi>न्ति नवविधलोकुत्तरधम्मस्स उस्सापेत्वा ठपनं। <hi rend="bold">परमत्थं अमतं निब्बान</hi>न्ति उत्तमट्ठेन परमत्थं। नत्थि एतस्स मरणसङ्खातं मतन्ति अमतं। किलेसविसपटिपक्खत्ता अगदन्तिपि अमतं। संसारदुक्खपटिपक्खभूतत्ता निब्बुतन्ति <hi rend="bold">निब्बानं</hi>। नत्थेत्थ तण्हासङ्खातं वानन्तिपि <hi rend="bold">निब्बानं</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">महेसक्खेहि सत्तेही</hi>ति महानुभावेहि सक्‍कादीहि सत्तेहि। <hi rend="bold">परियेसितो</hi>ति परियिट्ठो। <hi rend="bold">कहं देवदेवो</hi>ति देवानं अतिदेवो कुहिं। <hi rend="bold">कहं नरासभो</hi>ति उत्तमपुरिसो।</p>

<p rend="bodytext" n="24"><hi rend="paranum">२४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उद्धं अधो तिरियञ्‍चापि मज्झे</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">उद्ध</hi>न्ति अनागतद्धा वुच्‍चति। <hi rend="bold">अधो</hi>ति अतीतद्धा। <hi rend="bold">तिरियञ्‍चापि मज्झे</hi>ति पच्‍चुप्पन्‍नद्धा। <hi rend="bold">एतेसु नन्दिञ्‍च निवेसनञ्‍च, पनुज्‍ज विञ्‍ञाण</hi>न्ति एतेसु उद्धादीसु तण्हञ्‍च दिट्ठिनिवेसनञ्‍च अभिसङ्खारविञ्‍ञाणञ्‍च पनुदेहि। पनुदित्वा च <hi rend="bold">भवे न तिट्ठे</hi>ति एवं सन्ते दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्य। एवं ताव पनुज्‍जसद्दस्स पनुदेहीति इमस्मिं अत्थविकप्पे सम्बन्धो। पनुदित्वाति एतस्मिं पन अत्थविकप्पे भवे न तिट्ठेति अयमेव सम्बन्धो। एतानि नन्दीनिवेसनविञ्‍ञाणानि पनुदित्वा दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्याति।</p>

<p rend="bodytext">सहोकासवसेन देवलोको उद्धं। अपायलोको अधो। मनुस्सलोको मज्झे। तत्थ <hi rend="bold">कुसला धम्मा</hi>ति अपायं मुञ्‍चित्वा उपरि पटिसन्धिदानतो कुसला धम्मा <hi rend="bold">उद्ध</hi>न्ति वुच्‍चन्ति। <hi rend="bold">अकुसला</hi> <pb ed="V" n="0.0022"/> <hi rend="bold">धम्मा</hi> अपायेसु पटिसन्धिदानतो <hi rend="bold">अधो</hi>ति। तदुभयविमुत्तत्ता <hi rend="bold">अब्याकता धम्मा तिरियञ्‍चापि मज्झे</hi>ति वुच्‍चन्ति। सब्बोपरिवसेन अरूपधातु उद्धं। सब्बअधोवसेन कामधातु अधो। तदुभयन्तरवसेन रूपधातु मज्झे। कायचित्ताबाधखननवसेन सुखा वेदना उद्धं <pb ed="P" n="0.0026"/>। दुक्खमनवसेन दुक्खा वेदना अधो। अदुक्खमसुखा वेदना मज्झे। अत्तभाववसेन परिच्छेदं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘उद्धन्ति उद्धं पादतला’’</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">उद्धं पादतला</hi>ति पादतलतो उपरि। <hi rend="bold">अधो केसमत्थका</hi>ति केसमत्थकतो अधो। <hi rend="bold">मज्झे</hi>ति द्विन्‍नं अन्तरं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पुञ्‍ञाभिसङ्खारसहगतं</hi> <pb ed="M" n="0.0024"/> <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति तेरसविधपुञ्‍ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">अपुञ्‍ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्‍ञाण</hi>न्ति द्वादसविधअपुञ्‍ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">आनेञ्‍जाभिसङ्खारसहगतं विञ्‍ञाण</hi>न्ति चतुब्बिधं आनेञ्‍जाभिसङ्खारसहगतं कम्मविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">नुज्‍जा</hi>ति खिप। <hi rend="bold">पनुज्‍जा</hi>ति अतीव खिप। <hi rend="bold">नुदा</hi>ति लुञ्‍च। <hi rend="bold">पनुदा</hi>ति अतीव लुञ्‍च। <hi rend="bold">पजहा</hi>ति छड्डेहि। <hi rend="bold">विनोदेही</hi>ति दूरं करोहि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कम्मभवञ्‍चा</hi>ति पुञ्‍ञाभिसङ्खारचेतनाव। <hi rend="bold">पटिसन्धिकञ्‍च पुनब्भव</hi>न्ति पटिसन्धिया रूपादिपुनब्भवञ्‍च। <hi rend="bold">पजहन्तो</hi> पठममग्गेन, <hi rend="bold">विनोदेन्तो</hi> दुतियमग्गेन, <hi rend="bold">ब्यन्ती करोन्तो</hi> ततियमग्गेन, <hi rend="bold">अनभावं गमेन्तो</hi> चतुत्थमग्गेन। <hi rend="bold">कम्मभवे न तिट्ठेय्या</hi>ति पुञ्‍ञादिअभिसङ्खारे न तिट्ठेय्य।</p>

<p rend="bodytext" n="25"><hi rend="paranum">२५</hi><hi rend="dot">.</hi> एतानि विनोदेत्वा भवे अतिट्ठन्तो एसो – <hi rend="bold">एवं विहारी</hi>ति गाथा। तत्थ <hi rend="bold">इधेवा</hi>ति इमस्मिंयेव सासने, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे। इमिस्सा गाथाय निद्देसो उत्तानत्थोव।</p>

<p rend="bodytext" n="26"><hi rend="paranum">२६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुकित्तितं गोतमनूपधीक</hi>न्ति एत्थ <hi rend="bold">अनूपधीक</hi>न्ति निब्बानं, तं सन्धाय भगवन्तं आलपन्तो आह – ‘‘सुकित्तितं गोतमनूपधीक’’न्ति।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">किलेसा चा</hi>ति उपतापनट्ठेन रागादयो किलेसा च रासट्ठेन विपाकभूता पञ्‍चक्खन्धा च कुसलादिअभिसङ्खारा चेतना च ‘‘उपधी’’ति वुच्‍चन्ति कथीयन्ति। <hi rend="bold">उपधिप्पहानं</hi> तदङ्गप्पहानेन, <hi rend="bold">उपधिवूपसमं</hi> विक्खम्भनप्पहानेन, <hi rend="bold">उपधिपटिनिस्सग्गं</hi> समुच्छेदप्पहानेन <hi rend="bold">उपधिपटिपस्सद्धं</hi> फलेनाति।</p>

<p rend="bodytext" n="27"><hi rend="paranum">२७</hi><hi rend="dot">.</hi> न केवलं दुक्खमेव पहासि – <hi rend="bold">ते चापी</hi>ति गाथा। तत्थ <hi rend="bold">अट्ठित</hi>न्ति सक्‍कच्‍चं, सदा <pb ed="V" n="0.0023"/> वा। <hi rend="bold">तं तं नमस्सामी</hi>ति तस्मा <pb ed="P" n="0.0027"/> तं नमस्सामि। <hi rend="bold">समेच्‍चा</hi>ति उपगन्त्वा। <hi rend="bold">नागा</hi>ति भगवन्तं आलपन्तो आह।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">समेच्‍चा</hi>ति जानित्वा, एकतो हुत्वा वा। <hi rend="bold">अभिसमेच्‍चा</hi>ति पटिविज्झित्वा। <hi rend="bold">समागन्त्वा</hi>ति सम्मुखा हुत्वा। <hi rend="bold">अभिसमागन्त्वा</hi>ति समीपं गन्त्वा। <hi rend="bold">सम्मुखा</hi>ति सम्मुखे। <hi rend="bold">आगुं न करोती</hi>ति पापं न करोति।</p>

<p rend="bodytext" n="28"><hi rend="paranum">२८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि नं भगवा ‘‘अद्धा हि भगवा पहासि दुक्ख’’न्ति एवं तेन ब्राह्मणेन विदितोपि अत्तानं अनुपनेत्वाव पहीनदुक्खेन पुग्गलेन ओवदन्तो <pb ed="M" n="0.0025"/> <hi rend="bold">‘‘यं ब्राह्मण’’</hi>न्ति गाथमाह। तस्सत्थो – <hi rend="bold">यं</hi> तं अभिजानन्तो ‘‘अयं बाहितपापत्ता <hi rend="bold">ब्राह्मणो,</hi> वेदेहि गतत्ता <hi rend="bold">वेदगू,</hi> किञ्‍चनाभावा <hi rend="bold">अकिञ्‍चनो,</hi> कामेसु च भवेसु च असत्तत्ता <hi rend="bold">कामभवे असत्तो’’</hi>ति जञ्‍ञा जानेय्यासि। <hi rend="bold">अद्धा हि सो ओघमिमं अतारि, तिण्णो च पारं अखिलो अकङ्खो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">रागकिञ्‍चन</hi>न्ति रागपलिबोधं। <hi rend="bold">दोसकिञ्‍चन</hi>न्तिआदिपि एसेव नयो। <hi rend="bold">कामोघं तिण्णो</hi> अनागामिमग्गेन। <hi rend="bold">भवोघं तिण्णो</hi> अरहत्तमग्गेन। <hi rend="bold">दिट्ठोघं तिण्णो</hi> सोतापत्तिमग्गेन। <hi rend="bold">अविज्‍जोघं तिण्णो</hi> अरहत्तमग्गेन। <hi rend="bold">संसारपथं तिण्णो कुसलाकुसलकम्मप्पभेदेनाति। उत्तिण्णो</hi> पठममग्गेन। <hi rend="bold">नित्तिण्णो</hi> दुतियमग्गेन। <hi rend="bold">अतिक्‍कन्तो</hi> ततियमग्गेन। <hi rend="bold">समतिक्‍कन्तो चतुत्थमग्गेन।</hi>वीतिवत्तो फलेन।</p>

<p rend="bodytext" n="29"><hi rend="paranum">२९</hi><hi rend="dot">.</hi> किञ्‍च भिय्यो – <hi rend="bold">विद्वा च यो</hi>ति गाथा। तत्थ <hi rend="bold">इधा</hi>ति इमस्मिं सासने, अत्तभावे वा। <hi rend="bold">विसज्‍जा</hi>ति वोसज्‍जित्वा।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">सज्‍ज</hi>न्ति मुञ्‍चनं। <hi rend="bold">विसज्‍ज</hi>न्ति वोसज्‍जनं। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव। एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि। देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">५. धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="30"><hi rend="paranum">३०</hi><hi rend="dot">.</hi> पञ्‍चमे <pb ed="V" n="0.0024"/> <pb ed="P" n="0.0028"/> धोतकसुत्ते – <hi rend="bold">वाचाभिकङ्खामी</hi>ति वाचं अभिकङ्खामि। <hi rend="bold">सिक्खे निब्बानमत्तनो</hi>ति अत्तनो रागादीनं निब्बानत्थाय अधिसीलादीनि सिक्खेय्य। निद्देसे अपुब्बं नत्थि।</p>

<p rend="hangnum" n="31"><hi rend="paranum">३१</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> <hi rend="bold">इतो</hi>ति मम मुखतो।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">आतप्प</hi>न्ति किलेसतापनं। <hi rend="bold">उस्साह</hi>न्ति असङ्कोचं। <hi rend="bold">उस्सोळ्ही</hi>न्ति बलववीरियं। <hi rend="bold">थाम</hi>न्ति असिथिलं। <hi rend="bold">धिति</hi>न्ति धारणं। <hi rend="bold">वीरियं करोही</hi>ति परक्‍कमं करोहि। <hi rend="bold">छन्दं जनेही</hi>ति रुचिं उप्पादेहि।</p>

<p rend="bodytext" n="32"><hi rend="paranum">३२</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं <pb ed="M" n="0.0026"/> वुत्ते अत्तमनो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो कथंकथापमोक्खं याचन्तो <hi rend="bold">‘‘पस्सामह’’</hi>न्ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">पस्सामहं देवमनुस्सलोके</hi>ति पस्सामि अहं देवमनुस्सलोके। <hi rend="bold">तं तं नमस्सामी</hi>ति तं एवरूपं तं नमस्सामि। <hi rend="bold">पमुञ्‍चा</hi>ति पमोचेहि।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">पच्‍चेकबुद्धा</hi>ति तं तं आरम्मणं पाटियेक्‍कं चतुसच्‍चं सयमेव बुद्धा पटिवेधप्पत्ताति पच्‍चेकबुद्धा। <hi rend="bold">सीहसीहो</hi>ति अछम्भितट्ठेन सीहानं अतिसीहो। <hi rend="bold">नागनागो</hi>ति निक्‍किलेसट्ठेन, महन्तट्ठेन वा नागानं अतिनागो। <hi rend="bold">गणिगणी</hi>ति गणवन्तानं अतीव गणवा। <hi rend="bold">मुनिमुनी</hi>ति ञाणवन्तानं अतीव ञाणवा। <hi rend="bold">राजराजा</hi>ति उत्तमराजा। <hi rend="bold">मुञ्‍च म</hi>न्ति मोचेहि मं। <hi rend="bold">पमुञ्‍च म</hi>न्ति नानाविधेन मुञ्‍चेहि मं। <hi rend="bold">मोचेहि म</hi>न्ति सिथिलं करोहि मं। <hi rend="bold">पमोचेहि म</hi>न्ति अतीव सिथिलं करोहि मं। <hi rend="bold">उद्धर म</hi>न्ति मं संसारपङ्का उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि। <hi rend="bold">समुद्धर म</hi>न्ति सम्मा उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि मं। <hi rend="bold">वुट्ठापेही</hi>ति विचिकिच्छासल्‍लतो अपनेत्वा विसुं करणवसेन उट्ठापेहि।</p>

<p rend="bodytext" n="33"><hi rend="paranum">३३</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा अत्ताधीनमेव कथंकथापमोक्खं ओघतरणमुखेन दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘नाह’’</hi>न्ति गाथमाह। तत्थ <pb ed="P" n="0.0029"/> <hi rend="bold">नाहं सहिस्सामी</hi>ति अहं न सहिस्सामि न सक्‍कोमि। न वायमिस्सामीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">पमोचनाया</hi>ति पमोचेतुं। <hi rend="bold">कथंकथि</hi>न्ति सकङ्खं। <hi rend="bold">तरेसी</hi>ति तरेय्यासि।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <pb ed="V" n="0.0025"/> <hi rend="bold">न ईहामी</hi>ति पयोगं न करोमि। न समीहामीति अतीव पयोगं न करोमि। <hi rend="bold">अस्सद्धे पुग्गले</hi>ति रतनत्तये सद्धाविरहिते पुग्गले। <hi rend="bold">अच्छन्दिके</hi>ति मग्गफलत्थं रुचिविरहिते। <hi rend="bold">कुसीते</hi>ति समाधिविरहिते। <hi rend="bold">हीनवीरिये</hi>ति निब्बीरिये। <hi rend="bold">अप्पटिपज्‍जमाने</hi>ति पटिपत्तिया न पटिपज्‍जमाने।</p>

<p rend="bodytext" n="34"><hi rend="paranum">३४</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं वुत्ते अत्तमनतरो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो अनुसासनिं याचन्तो <hi rend="bold">‘‘अनुसास ब्रह्मे’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">ब्रह्मे</hi>ति सेट्ठवचनमेतं। तेन भगवन्तं आमन्तयमानो आह ‘‘अनुसास ब्रह्मे’’ति। <hi rend="bold">विवेकधम्म</hi>न्ति सब्बसङ्खारविवेकं निब्बानधम्मं। <hi rend="bold">अब्यापज्‍जमानो</hi>ति नानप्पकारकं अनापज्‍जमानो। <hi rend="bold">इधेव सन्तो</hi>ति इधेव समानो। <hi rend="bold">असितो</hi>ति अनिस्सितो।</p>

<p rend="bodytext" n="35-7"><hi rend="paranum">३५-७</hi><hi rend="dot">.</hi> इतो <pb ed="M" n="0.0027"/> परा द्वे गाथा मेत्तगूसुत्ते वुत्तनया एव। केवलञ्हि तत्थ धम्मं, इध सन्तिन्ति अयं विसेसो। ततियगाथायपि पुब्बड्ढं तत्थ वुत्तनयमेव। अपरड्ढे <hi rend="bold">सङ्गो</hi>ति सज्‍जनट्ठानं, लग्गनन्ति वुत्तं होति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">६. उपसीवमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="38"><hi rend="paranum">३८</hi><hi rend="dot">.</hi> छट्ठे <pb ed="P" n="0.0030"/> उपसीवसुत्ते – <hi rend="bold">महन्तमोघ</hi>न्ति महन्तं ओघं। <hi rend="bold">अनिस्सितो</hi>ति पुग्गलं वा धम्मं वा अनल्‍लीनो। <hi rend="bold">नो विसहामी</hi>ति न सक्‍कोमि। <hi rend="bold">आरम्मण</hi>न्ति निस्सयं। <hi rend="bold">यं निस्सितो</hi>ति यं धम्मं वा पुग्गलं वा निस्सितो।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">कामोघ</hi>न्ति अनागामिमग्गेन कामोघं। अरहत्तमग्गेन <hi rend="bold">भवोघं</hi>। सोतापत्तिमग्गेन <hi rend="bold">दिट्ठोघं</hi>। अरहत्तमग्गेन <hi rend="bold">अविज्‍जोघं</hi> तरेय्यं। <hi rend="bold">सक्यकुला पब्बजितो</hi>ति भगवतो उच्‍चाकुलपरिदीपनवसेन वुत्तं। <hi rend="bold">आलम्बण</hi>न्ति अवत्थरित्वा ठानं। <hi rend="bold">निस्सय</hi>न्ति अल्‍लीयनं। <hi rend="bold">उपनिस्सय</hi>न्ति अपस्सयनं।</p>

<p rend="bodytext" n="39"><hi rend="paranum">३९</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="V" n="0.0026"/> यस्मा ब्राह्मणो आकिञ्‍चञ्‍ञायतनलाभी तञ्‍च सन्तम्पि निस्सयं न जानाति। तेनस्स भगवा तञ्‍च निस्सयं उत्तरिञ्‍च निय्यानपथं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘आकिञ्‍चञ्‍ञ’’</hi>न्ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">पेक्खमानो</hi>ति तं आकिञ्‍चञ्‍ञायतनसमापत्तिं सतो समापज्‍जित्वा वुट्ठहित्वा च अनिच्‍चादिवसेन पस्समानो। <hi rend="bold">नत्थीति निस्साया</hi>ति तं ‘‘नत्थि किञ्‍ची’’ति पवत्तं समापत्तिं आरम्मणं कत्वा। <hi rend="bold">तरस्सु ओघ</hi>न्ति ततो पभुति पवत्ताय विपस्सनाय यथानुरूपं चतुब्बिधम्पि ओघं तरस्सु। <hi rend="bold">कथाही</hi>ति कथंकथाहि। <hi rend="bold">तण्हक्खयं नत्तमहाभिपस्सा</hi>ति रत्तिन्दिवं निब्बानं विभूतं कत्वा पस्स। एतेनस्स दिट्ठधम्मसुखविहारं कथेसि।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <pb ed="M" n="0.0028"/> <hi rend="bold">तञ्‍ञेव विञ्‍ञाणं अभावेती</hi>ति आकासालम्बणं कत्वा पवत्तमहग्गतविञ्‍ञाणं अभावेति अभावं गमेति। <hi rend="bold">विभावेती</hi>ति विविधा अभावं गमेति। <hi rend="bold">अन्तरधापेती</hi>ति अदस्सनं गमेति। <hi rend="bold">नत्थि किञ्‍चीति पस्सती</hi>ति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पिस्स नत्थीति पस्सति।</p>

<p rend="bodytext" n="40"><hi rend="paranum">४०</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि ‘‘कामे पहाया’’ति सुत्वा विक्खम्भनवसेन अत्तना पहीने कामे सम्पस्समानो <hi rend="bold">‘‘सब्बेसू’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">हित्वा</hi> <pb ed="P" n="0.0031"/> <hi rend="bold">मञ्‍ञ</hi>न्ति अञ्‍ञं ततो हेट्ठा छब्बिधम्पि समापत्तिं हित्वा। <hi rend="bold">सञ्‍ञाविमोक्खे परमे</hi>ति सत्तसु सञ्‍ञाविमोक्खेसु उत्तमे आकिञ्‍चञ्‍ञायतने। <hi rend="bold">तिट्ठे नु सो तत्थ अनानुयायी</hi>ति सो पुग्गलो तत्थ आकिञ्‍चञ्‍ञायतनब्रह्मलोके अविगच्छमानो तिट्ठेय्य नूति पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">अविच्‍चमानो</hi>ति अवियुज्‍जमानो। <hi rend="bold">अविगच्छमानो</hi>ति वियोगं अनापज्‍जमानो। <hi rend="bold">अनन्तरधायमानो</hi>ति अन्तरधानं अनापज्‍जमानो। <hi rend="bold">अपरिहायमानो</hi>ति अनन्तरा परिहानं अनापज्‍जमानो।</p>

<p rend="bodytext" n="41-2"><hi rend="paranum">४१-२</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा सट्ठिकप्पसहस्समत्तकंयेव ठानं अनुजानन्तो चतुत्थं गाथमाह। एवं तस्स तत्थ ठानं सुत्वा इदानिस्स सस्सतुच्छेदभावं पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘तिट्ठे चे’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">पूगम्पि वस्सान</hi>न्ति अनेकसङ्ख्यम्पि वस्सानं, गणनरासिन्ति अत्थो। ‘‘पूगम्पि वस्सानी’’तिपि पाठो। तत्थ विभत्तिब्यत्तयेन सामिवचनस्स पच्‍चत्तवचनं कातब्बं, पूगन्ति वा एतस्स बहूनीति अत्थो वत्तब्बो। ‘‘पूगानी’’ति वापि पठन्ति, पुरिमपाठोयेव सब्बसुन्दरो। <hi rend="bold">तत्थेव सो सीति सिया विमुत्तो</hi>ति सो पुग्गलो तत्थेवाकिञ्‍चञ्‍ञायतने नानादुक्खेहि विमुत्तो सीतिभावप्पत्तो भवेय्य, निब्बानप्पत्तो सस्सतो हुत्वा तिट्ठेय्याति अधिप्पायो। <hi rend="bold">चवेथ विञ्‍ञाणं तथाविधस्सा</hi>ति ‘‘उदाहु तथाविधस्स विञ्‍ञाणं अनुपादाय परिनिब्बायेय्या’’ति <pb ed="V" n="0.0027"/> उच्छेदं पुच्छति, ‘‘पटिसन्धिग्गहणत्थं वापि भवेय्या’’ति पटिसन्धिम्पि तस्स पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तस्स विञ्‍ञाणं चवेय्या</hi>ति तस्स आकिञ्‍चञ्‍ञायतने उप्पन्‍नस्स विञ्‍ञाणं चुतिं पापुणेय्य। <hi rend="bold">उच्छिज्‍जेय्या</hi>ति उच्छेदं भवेय्य। <hi rend="bold">विनस्सेय्या</hi>ति विनासं पापुणेय्य। <hi rend="bold">न भवेय्या</hi>ति अभावं गमेय्य। <hi rend="bold">उपपन्‍नस्सा</hi>ति पटिसन्धिवसेन उपपन्‍नस्स।</p>

<p rend="bodytext" n="43"><hi rend="paranum">४३</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स <pb ed="M" n="0.0029"/> भगवा उच्छेदसस्सतं अनुपगम्म तत्थुपपन्‍नस्स अरियसावकस्स अनुपादाय परिनिब्बानं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘अच्‍ची यथा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">अत्थं पलेती</hi>ति अत्थं गच्छति। <hi rend="bold">न उपेति सङ्ख</hi>न्ति ‘‘असुकं नाम दिसं गतो’’ति <pb ed="P" n="0.0032"/> वोहारं न गच्छति। <hi rend="bold">एवं मुनी नामकाया विमुत्तो</hi>ति एवं तत्थ उप्पन्‍नो सेक्खमुनि पकतिया पुब्बेव रूपकाया विमुत्तो, तत्थ चतुत्थमग्गं निब्बत्तेत्वा धम्मकायस्स परिञ्‍ञातत्ता पुन नामकायापि विमुत्तो उभतोभागविमुत्तो खीणासवो हुत्वा अनुपादानिब्बानसङ्खातं अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं ‘‘खत्तियो वा ब्राह्मणो वा’’ति एवमादिकं।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">खित्ता</hi>ति चलिता। <hi rend="bold">उक्खित्ता</hi>ति अतिचलिता। <hi rend="bold">नुन्‍ना</hi>ति पप्फोटिया। <hi rend="bold">पणुन्‍ना</hi>ति दूरीकता। <hi rend="bold">खम्भिता</hi>ति पटिक्‍कमापिता। <hi rend="bold">विक्खम्भिता</hi>ति न सन्तिके कता।</p>

<p rend="bodytext" n="44"><hi rend="paranum">४४</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि ‘‘अत्थं पलेती’’ति सुत्वा तस्स योनिसो अत्थमसल्‍लक्खेन्तो <hi rend="bold">‘‘अत्थङ्गतो सो’’</hi>ति गाथमाह। तस्सत्थो – सो अत्थङ्गतो उदाहु नत्थि, <hi rend="bold">उदाहु वे सस्सतिया</hi> सस्सतभावेन <hi rend="bold">अरोगो</hi> अविपरिणामधम्मो सोति एवं <hi rend="bold">तं मे मुनी साधु</hi> ब्याकरोहि। किंकारणा? <hi rend="bold">तथा हि ते विदितो एस धम्मो</hi>ति।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">निरुद्धो</hi>ति निरोधं पत्तो। <hi rend="bold">उच्छिन्‍नो</hi>ति उच्छिन्‍नसन्तानो। <hi rend="bold">विनट्ठो</hi>ति विनासं पत्तो।</p>

<p rend="bodytext" n="45"><hi rend="paranum">४५</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तथा अवत्तब्बतं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘अत्थङ्गतस्सा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">अत्थङ्गतस्सा</hi>ति अनुपादापरिनिब्बुतस्स। <hi rend="bold">न पमाणमत्थी</hi>ति रूपादिपमाणं नत्थि। <hi rend="bold">येन नं वज्‍जु</hi>न्ति येन रागादिना नं वदेय्युं। <hi rend="bold">सब्बेसु धम्मेसू</hi>ति सब्बेसु खन्धादिधम्मेसु।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <pb ed="V" n="0.0028"/> <hi rend="bold">अधिवचनानि चा</hi>ति सिरिवड्ढको धनवड्ढकोतिआदयो हि वचनमत्तंयेव अधिकारं कत्वा पवत्ता अधिवचना नाम। अधिवचनानं पथा <hi rend="bold">अधिवचनपथा</hi> नाम। ‘‘अभिसङ्खरोन्तीति खो, भिक्खवे, तस्मा सङ्खारा’’ति (सं॰ नि॰ ३.७९) एवं निद्धारित्वा सहेतुकं कत्वा वुच्‍चमाना अभिलापा <hi rend="bold">निरुत्ति</hi> नाम। निरुत्तीनं पथा <hi rend="bold">निरुत्तिपथा</hi> नाम। ‘‘तक्‍को वितक्‍को सङ्कप्पो’’ति <pb ed="M" n="0.0030"/> (ध॰ स॰ ७) एवं तेन तेन पकारेन पञ्‍ञापनतो <hi rend="bold">पञ्‍ञत्ति</hi> नाम। पञ्‍ञत्तीनं पथा <hi rend="bold">पञ्‍ञत्तिपथा</hi> (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १०१-१०८) नाम। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">उपसीवमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">७. नन्दमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="46"><hi rend="paranum">४६</hi><hi rend="dot">.</hi> सत्तमे <pb ed="P" n="0.0033"/> नन्दसुत्ते – पठमगाथायत्थो – <hi rend="bold">लोके खत्तियादयो</hi>जना आजीवकनिगण्ठादिके सन्धाय ‘‘सन्ति लोके मुनयो’’ति वदन्ति। <hi rend="bold">तयिदं कथंसू</hi>ति किं नु खो ते समापत्तिञाणादिना ञाणेन उपपन्‍नत्ता <hi rend="bold">ञाणूपपन्‍नं मुनि नो वदन्ति,</hi> एवंविधं नु वदन्ति, <hi rend="bold">उदाहु वे</hi> नानप्पकारकेन लूखजीवितसङ्खातेन <hi rend="bold">जीवितेनूपपन्‍न</hi>न्ति।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">अट्ठसमापत्तिञाणेन वा</hi>ति पठमज्झानादिअट्ठसमापत्तिसम्पयुत्तञाणेन वा। <hi rend="bold">पञ्‍चाभिञ्‍ञाञाणेन वा</hi>ति पुब्बेनिवासादिजाननञाणेन वा।</p>

<p rend="bodytext" n="47"><hi rend="paranum">४७</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तदुभयम्पि पटिक्खिपित्वा मुनिं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘न दिट्ठिया’’ति गाथमाह।</hi></p>

<p rend="bodytext" n="48"><hi rend="paranum">४८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि ‘‘दिट्ठादीहि सुद्धी’’ति वदन्तानं वादे कङ्खापहानत्थं <hi rend="bold">‘‘ये केचिमे’’</hi>ति पुच्छति। तत्थ <hi rend="bold">अनेकरूपेना</hi>ति कोतूहलमङ्गलादिनापि। <hi rend="bold">तत्थ यता चरन्ता</hi>ति तत्थ सक्‍कायदिट्ठिया गुत्ता विहरन्ता।</p>

<p rend="bodytext" n="49"><hi rend="paranum">४९</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स <pb ed="V" n="0.0029"/> तथा सुद्धिअभावं दीपेन्तो भगवा चतुत्थं गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="50"><hi rend="paranum">५०</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं ‘‘नातरिंसू’’ति सुत्वा इदानि यो अतरि, तं सोतुकामो <hi rend="bold">‘‘ये केचिमे’’</hi>ति पुच्छति। अथस्स भगवा ओघतिण्णमुखेन जातिजरातिण्णे दस्सेन्तो छट्ठं गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="51"><hi rend="paranum">५१</hi><hi rend="dot">.</hi> तत्थ <pb ed="M" n="0.0031"/> <hi rend="bold">निवुता</hi>ति ओवुटा परियोनद्धा। <hi rend="bold">ये सीधा</hi>ति ये सु इध, एत्थ च सु-इति निपातमत्तं। <hi rend="bold">तण्हं परिञ्‍ञाया</hi>ति तीहि परिञ्‍ञाहि तण्हं परिजानित्वा। सेसं सब्बत्थ पुब्बे वुत्तनयत्ता पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext" n="52"><hi rend="paranum">५२</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं भगवा अरहत्तनिकूटेनेव देसनं निट्ठापेसि, देसनापरियोसाने पन नन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दमानो <hi rend="bold">एताभिनन्दामी</hi>ति गाथमाह। इधापि च पुब्बे वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">नन्दमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">८. हेमकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="53"><hi rend="paranum">५३</hi><hi rend="dot">.</hi> अट्ठमे <pb ed="P" n="0.0034"/> हेमकसुत्ते – <hi rend="bold">ये मे पुब्बे वियाकंसू</hi>ति ये बावरिआदयो पुब्बे मय्हं सकं लद्धिं वियाकंसु। <hi rend="bold">हुरं गोतमसासना</hi>ति गोतमसासनतो पुब्बतरं। <hi rend="bold">सब्बं तं तक्‍कवड्ढन</hi>न्ति सब्बं तं कामवितक्‍कादिवड्ढनं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ये चञ्‍ञे तस्स आचरिया</hi>ति ये च अञ्‍ञे तस्स बावरियस्स आचारे सिक्खापका आचरिया। <hi rend="bold">ते सकं दिट्ठि</hi>न्ति ते आचरिया अत्तनो दिट्ठिं। <hi rend="bold">सकं खन्ति</hi>न्ति अत्तनो खमनं। <hi rend="bold">सकं रुचि</hi>न्ति अत्तनो रोचनं। <hi rend="bold">वितक्‍कवड्ढन</hi>न्ति कामवितक्‍कादिवितक्‍कानं उप्पादनं पुनप्पुनं पवत्तनं। <hi rend="bold">सङ्कप्पवड्ढन</hi>न्ति कामसङ्कप्पादीनं वड्ढनं। इमानि द्वे पदानि सब्बसङ्गाहिकवसेन वुत्तानि। इदानि कामवितक्‍कादिके सरूपतो दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘कामवितक्‍कवड्ढन’’</hi>न्तिआदिना नयेन नववितक्‍के दस्सेसि।</p>

<p rend="bodytext" n="54"><hi rend="paranum">५४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तण्हानिग्घातन</hi>न्ति <pb ed="V" n="0.0030"/> तण्हाविनासनं।</p>

<p rend="bodytext" n="55-6"><hi rend="paranum">५५-६</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तं धम्मं आचिक्खन्तो <hi rend="bold">‘‘इधा’’</hi>ति गाथाद्वयमाह। तत्थ <hi rend="bold">एतदञ्‍ञाय ये सता</hi>ति एतं निब्बानं पदमच्‍चुतं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्‍चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; कथा॰ ७५३) नयेन विपस्सन्ता अनुपुब्बेन जानित्वा ये कायानुपस्सनासतिआदीहि <pb ed="M" n="0.0032"/> सता। <hi rend="bold">दिट्ठधम्माभिनिब्बुता</hi>ति विदितधम्मत्ता दिट्ठधम्मा च रागादिनिब्बानेन च अभिनिब्बुता। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">हेमकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">९. तोदेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="57"><hi rend="paranum">५७</hi><hi rend="dot">.</hi> नवमे <pb ed="P" n="0.0035"/> तोदेय्यसुत्ते – <hi rend="bold">विमोक्खो तस्स कीदिसो</hi>ति तस्स कीदिसो विमोक्खो इच्छितब्बोति पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext" n="58"><hi rend="paranum">५८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानिस्स अञ्‍ञविमोक्खाभावं दस्सेन्तो भगवा दुतियं गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">विमोक्खो तस्स नापरो</hi>ति तस्स अञ्‍ञो विमोक्खो नत्थि।</p>

<p rend="bodytext" n="59"><hi rend="paranum">५९</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं ‘‘तण्हक्खयो एव विमोक्खो’’ति वुत्तेपि तमत्थं असल्‍लक्खेन्तो <hi rend="bold">‘‘निराससो सो उद आससानो’’</hi>ति पुन पुच्छति। तत्थ <hi rend="bold">उद पञ्‍ञकप्पी</hi>ति उदाहु समापत्तिञाणादिना ञाणेन तण्हाकप्पं वा दिट्ठिकप्पं वा कप्पयति।</p>

<p rend="bodytext" n="60"><hi rend="paranum">६०</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तं आचिक्खन्तो चतुत्थं गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">कामभवे</hi>ति कामे च भवे च।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपे नासीसती</hi>ति चतुसमुट्ठानिके रूपारम्मणे छन्दरागवसेन न पत्थेति। <hi rend="bold">सद्धा</hi>दीसुपि एसेव <pb ed="V" n="0.0031"/> नयो। पलिबोधट्ठेन रागो एव किञ्‍चनं <hi rend="bold">रागकिञ्‍चनं</hi> मदनट्ठेन वा। <hi rend="bold">दोसकिञ्‍चना</hi>दीसुपि एसेव नयो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">तोदेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१०. कप्पमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="61"><hi rend="paranum">६१</hi><hi rend="dot">.</hi> दसमे <pb ed="P" n="0.0036"/> <pb ed="M" n="0.0033"/> कप्पसुत्तनिद्देसे – <hi rend="bold">मज्झे सरस्मि</hi>न्ति पुरिमपच्छिमकोटिपञ्‍ञाणाभावतो मज्झभूते संसारेति वुत्तं होति। <hi rend="bold">तिट्ठत</hi>न्ति तिट्ठमानानं। <hi rend="bold">यथायिदं नापरं सिया</hi>ति यथा इदं दुक्खं पुन न भवेय्य।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आगमन</hi>न्ति पुब्बन्ततो इधागमनं। <hi rend="bold">गमन</hi>न्ति इतो परलोकगमनं। <hi rend="bold">गमनागमन</hi>न्ति तदुभयवसेन वुत्तं। <hi rend="bold">काल</hi>न्ति मरणकालं। <hi rend="bold">गती</hi>ति निब्बत्ति। <hi rend="bold">भवाभवो</hi>ति भवतो भवो। <hi rend="bold">चुति चा</hi>ति भवतो चवनञ्‍च। <hi rend="bold">उपपत्ति चा</hi>ति चुतस्स उपपत्ति च। <hi rend="bold">निब्बत्ति चा</hi>ति पातुभावो च। <hi rend="bold">भेदो चा</hi>ति खन्धभेदो च। <hi rend="bold">जाति चा</hi>ति जननञ्‍च। <hi rend="bold">जरा चा</hi>ति हानि च। <hi rend="bold">मरणञ्‍चा</hi>ति जीवितिन्द्रियस्स चागो च। <hi rend="bold">पुरिमापि कोटि न पञ्‍ञायती</hi>ति पुब्बापि कोटि नत्थि न संविज्‍जति। तथा <hi rend="bold">पच्छिमापि कोटि</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एत्तका जातियो</hi>ति एतपरमा जातियो। <hi rend="bold">वट्टं वत्ती</hi>ति संसारपवत्ति। <hi rend="bold">ततो परं न वत्तती</hi>ति ततो उद्धं नप्पवत्तति। <hi rend="bold">हेवं नत्थी</hi>ति एवं नत्थि न संविज्‍जति। <hi rend="bold">हि</hi>-इति निपातो। <hi rend="bold">अनमतग्गोय</hi>न्ति अयं संसारो अविदितग्गो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अविज्‍जानीवरणान</hi>न्ति अविज्‍जाय आवरितानं। <hi rend="bold">तण्हासंयोजनान</hi>न्ति कामरागसङ्खाततण्हाबन्धनबद्धानं। <hi rend="bold">सन्धावत</hi>न्ति कामधातुया पुनप्पुनं धावन्तानं। <hi rend="bold">संसरत</hi>न्ति रूपारूपधातुया संसरन्तानं। <hi rend="bold">दुक्खं पच्‍चनुभूत</hi>न्ति कायिकचेतसिकदुक्खं अनुभूतं विन्दितं। <hi rend="bold">तिब्ब</hi>न्ति बहलं। <hi rend="bold">ब्यसन</hi>न्ति अवड्ढि विनासो। <hi rend="bold">कटसी वड्ढिता</hi>ति सुसानवड्ढितं। <hi rend="bold">अलमेवा</hi>ति युत्तमेव <pb ed="V" n="0.0032"/>। <hi rend="bold">सब्बसङ्खारेसू</hi>ति तेभूमकसङ्खारेसु। <hi rend="bold">निब्बिन्दितु</hi>न्ति उक्‍कण्ठितुं। <hi rend="bold">विरज्‍जितु</hi>न्ति विरागं उप्पादेतुं। <hi rend="bold">विमुच्‍चितु</hi>न्ति मोचेतुं। <hi rend="bold">वट्टं वत्तिस्सती</hi>ति संसारपवत्तं तेभूमकवट्टं अनागते पवत्तिस्सति। <hi rend="bold">ततो परं न वत्तिस्सती</hi>ति ततो उद्धं अनागते संसारपवत्तं नप्पवत्तिस्सति। <hi rend="bold">जातिभये</hi>ति जातिं पटिच्‍च उप्पज्‍जनकभये। <hi rend="bold">जराभया</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext" n="62-3"><hi rend="paranum">६२-३</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स <pb ed="P" n="0.0037"/> भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो उपरूपरिगाथायो अभासि। दुतियगाथा वुत्तत्थायेव। ततियगाथाय <hi rend="bold">अकिञ्‍चन</hi>न्ति किञ्‍चनपटिपक्खं। <hi rend="bold">अनादान</hi>न्ति आदानपटिपक्खं, किञ्‍चनादानवूपसमन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">अनापर</hi>न्ति अपरपटिभागदीपविरहितं, सेट्ठन्ति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext" n="64"><hi rend="paranum">६४</hi><hi rend="dot">.</hi> चतुत्थगाथाय <pb ed="M" n="0.0034"/> <hi rend="bold">न ते मारस्स पद्धगू</hi>ति ते मारस्स पद्धचरा परिचारिका सिस्सा न होन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">महाजनं पासे नियोजेत्वा मारेतीति मारो।</hi> अकुसलकम्मे नियुत्तत्ता <hi rend="bold">कण्हो</hi>। छसु देवलोकेसु अधिपतित्ता <hi rend="bold">अधिपति</hi>। अकुसलानं धम्मानं अन्तं गतत्ता <hi rend="bold">अन्तगू</hi>। पापजनं न मुञ्‍चतीति <hi rend="bold">नमुचि</hi>। सतिविप्पवासप्पमत्तपुग्गलानं ञातकोति <hi rend="bold">पमत्तबन्धु</hi>। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">कप्पमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">११. जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="65"><hi rend="paranum">६५</hi><hi rend="dot">.</hi> एकादसमे <pb ed="P" n="0.0038"/> जतुकण्णिसुत्ते – <hi rend="bold">सुत्वानहं वीर अकामकामि</hi>न्ति अहं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (पारा॰ १; दी॰ नि॰ १.१५७, २५५, ३०१; अ॰ नि॰ ६.१०; सं॰ नि॰ ५.९९७) नयेन वीर कामानं अकामनतो अकामकामिं बुद्धं सुत्वा। <hi rend="bold">अकाममागम</hi>न्ति निक्‍कामं भगवन्तं पुच्छितुं आगतोम्हि। <hi rend="bold">सहजनेत्ता</hi>ति सहजातसब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणचक्खु <pb ed="V" n="0.0033"/>। <hi rend="bold">यथातच्छ</hi>न्ति यथातथं। <hi rend="bold">ब्रूहि मे</hi>ति पुन याचन्तो भणति। याचन्तो हि सहस्सक्खत्तुम्पि भणेय्य, को पन वादो द्विक्खत्तुं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो</hi>ति इमेसं पदानं अत्थो हेट्ठा वुत्तोव। विज्‍जाहि पन चरणेन च सम्पन्‍नत्ता <hi rend="bold">विज्‍जाचरणसम्पन्‍नो</hi>। तत्थ <hi rend="bold">विज्‍जा</hi>ति तिस्सोपि विज्‍जा अट्ठपि विज्‍जा। तिस्सो विज्‍जा भयभेरवसुत्ते (म॰ नि॰ १.३४ आदयो) वुत्तनयेन वेदितब्बा, अट्ठ अम्बट्ठसुत्ते (दी॰ नि॰ १.२५४ आदयो)। तत्थ हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्‍ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्‍जा वुत्ता। <hi rend="bold">चरण</hi>न्ति सीलसंवरो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्तञ्‍ञुता जागरियानुयोगो सत्त सद्धम्मा चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्‍नरस धम्मा वेदितब्बा। इमेयेव हि पन्‍नरस धम्मा यस्मा एतेहि <pb ed="M" n="0.0035"/> चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा ‘‘चरण’’न्ति वुत्ता। यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म॰ नि॰ २.२४) सब्बं मज्झिमपण्णासके वुत्तनयेन वेदितब्बं। भगवा इमाहि विज्‍जाहि इमिना च चरणेन समन्‍नागतो, तेन वुच्‍चति विज्‍जाचरणसम्पन्‍नोति। तत्थ विज्‍जासम्पदा भगवतो सब्बञ्‍ञुतं पूरेत्वा ठिता, चरणसम्पदा महाकारुणिकतं। सो सब्बञ्‍ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्‍जेत्वा अत्थे नियोजेति, यथा तं विज्‍जाचरणसम्पन्‍नो। तेनस्स <pb ed="P" n="0.0039"/> सावका सुप्पटिपन्‍ना होन्ति, नो दुप्पटिपन्‍ना, विज्‍जाचरणविपन्‍नानञ्हि सावका अत्तन्तपादयो विय (पारा॰ अट्ठ॰ १.१)।</p>

<p rend="bodytext">सोभनगमनत्ता सुन्दरं ठानं गतत्ता सम्मा गतत्ता सम्मा च गदत्ता <hi rend="bold">सुगतो</hi>। गमनम्पि हि गतन्ति वुच्‍चति। तञ्‍च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्‍जं। किं पन तन्ति? अरियमग्गो। तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्‍जमानो गतोति <hi rend="bold">सोभनगमनत्ता सुगतो</hi>। सुन्दरञ्‍चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति <hi rend="bold">सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो</hi>। सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्‍चागच्छन्तो। वुत्तञ्हेतं –</p>

<p rend="indent">‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्‍चेति न पच्‍चागच्छतीति सुगतो…पे॰… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्‍चेति न पच्‍चागच्छतीति सुगतो’’ति (महानि॰ ३८; चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७)।</p>

<p rend="bodytext">सम्मा वा गतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमीपूरिकाय <pb ed="V" n="0.0034"/> सम्मा पटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं उच्छेदं कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति <hi rend="bold">सम्मा गतत्तापि सुगतो</hi>। सम्मा चेस गदति युत्तट्ठानेसु युत्तमेव वाचं भासतीति <hi rend="bold">सम्मा गदत्तापि सुगतो</hi>।</p>

<p rend="bodytext">तत्रिदं साधकसुत्तं –</p>

<p rend="indent">‘‘यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति। यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं <pb ed="M" n="0.0036"/> अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति। यञ्‍च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्र कालञ्‍ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय। यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं। सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति। यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति। यञ्‍च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तत्र कालञ्‍ञू <pb ed="P" n="0.0040"/> तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति (म॰ नि॰ २.८६)।</p>

<p rend="unindented">एवं <hi rend="bold">सम्मा गदत्तापि सुगतो</hi>ति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">सब्बथा विदितलोकत्ता पन <hi rend="bold">लोकविदू</hi>। सो हि भगवा सभावतो समुदयतो निरोधतो निरोधूपायतोति सब्बथा लोकं अवेदि अञ्‍ञासि पटिविज्झि। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘यत्थ खो, आवुसो, न जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्‍जति, नाहं तं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि। न चाहं, आवुसो, अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि। अपि चाहं, आवुसो, इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्‍ञिम्हि समनके लोकञ्‍च पञ्‍ञपेमि लोकसमुदयञ्‍च लोकनिरोधञ्‍च लोकनिरोधगामिनिञ्‍च पटिपदं (सं॰ नि॰ १.१०७; अ॰ नि॰ ४.४५)।</p>

<p rend="gatha1">‘‘गमनेन <pb ed="V" n="0.0035"/> न पत्तब्बो, लोकस्सन्तो कुदाचनं।</p>

<p rend="gathalast">न च अप्पत्वा लोकन्तं, दुक्खा अत्थि पमोचनं॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘तस्मा हवे लोकविदू सुमेधो, लोकन्तगू वुसितब्रह्मचरियो।</p>

<p rend="gathalast">लोकस्स अन्तं समितावि ञत्वा, नासीसती लोकमिमं परञ्‍चा’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१०७; अ॰ नि॰ ४.४५)।</p>

<p rend="bodytext">अपि <pb ed="M" n="0.0037"/> च – तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति। तत्थ ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (पटि॰ म॰ १.११२) आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो। ‘‘सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वा’’ति (दी॰ नि॰ १.४२१; म॰ नि॰ १.२६९; सं॰ नि॰ ४.४१६; विभ॰ ९३७) आगतट्ठाने सत्तलोको।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना।</p>

<p rend="gathalast">ताव सहस्सधा लोको, एत्थ ते वत्तती वसो’’ति॥ (म॰ नि॰ १.५०३) –</p>

<p rend="unindented">आगतट्ठाने ओकासलोको। तम्पि भगवा सब्बथा अवेदि। तथा हिस्स ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका। द्वे लोका नामञ्‍च रूपञ्‍च। तयो लोका तिस्सो वेदना। चत्तारो लोका चत्तारो आहारा। पञ्‍च लोका पञ्‍चुपादानक्खन्धा। छ <pb ed="P" n="0.0041"/> लोका छ अज्झत्तिकानि आयतनानि। सत्त लोका सत्त विञ्‍ञाणट्ठितियो। अट्ठ लोका अट्ठ लोकधम्मा। नव लोका नव सत्तावासा। दस लोका दसायतनानि। द्वादस लोका द्वादसायतनानि। अट्ठारसलोका अट्ठारस धातुयो’’ति (पटि॰ म॰ १.११२) अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पनेस सब्बेसम्पि सत्तानं आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविञ्‍ञापये दुविञ्‍ञापये, भब्बे अभब्बे सत्ते जानाति। तस्मास्स सत्तलोकोपि सब्बथा विदितो। यथा च सत्तलोको, एवं ओकासलोकोपि। तथा हेस एकं चक्‍कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादस सतसहस्सानि चतुतिंस सतानि च पञ्‍ञासञ्‍च योजनानि। परिक्खेपतो –</p>

<p rend="gatha1">सब्बं <pb ed="V" n="0.0036"/> सतसहस्सानि, छत्तिंस परिमण्डलं।</p>

<p rend="gathalast">दस चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च॥</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="0.0038"/> –</p>

<p rend="gatha1">दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च।</p>

<p rend="gathalast">एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा॥</p>

<p rend="bodytext">तस्सायेव सन्धारकं –</p>

<p rend="gatha1">चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च।</p>

<p rend="gathalast">एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं॥</p>

<p rend="bodytext">तस्सापि सन्धारको –</p>

<p rend="gatha1">नव सतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो।</p>

<p rend="gathalast">सट्ठि चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति॥</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="P" n="0.0042"/> सण्ठिते चेत्थ योजनानं –</p>

<p rend="gatha1">चतुरासीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे।</p>

<p rend="gathalast">अच्‍चुग्गतो तावदेव, सिनेरु पब्बतुत्तमो॥</p>

<p rend="gatha1">ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्‍कमं।</p>

<p rend="gathalast">अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता॥</p>

<p rend="gatha1">युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो।</p>

<p rend="gathalast">नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा॥</p>

<p rend="gatha1">एते <pb ed="V" n="0.0037"/> सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो।</p>

<p rend="gathalast">महाराजानमावासा, देवयक्खनिसेविता॥</p>

<p rend="gatha1">योजनानं सतानुच्‍चो, हिमवा पञ्‍च पब्बतो।</p>

<p rend="gathalast">योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो॥</p>

<p rend="gatha1">चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो।</p>

<p rend="gathalast">तिपञ्‍चयोजनक्खन्ध-परिक्खेपा नगव्हया॥</p>

<p rend="gatha2">पञ्‍ञासयोजनक्खन्ध-साखायामा समन्ततो।</p>

<p rend="gatha3">सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता।</p>

<p rend="gathalast">जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो॥ (विसुद्धि॰ १.१३७; ध॰ स॰ अट्ठ॰ ५८४)।</p>

<p rend="bodytext">यञ्‍चेतं <pb ed="M" n="0.0039"/> जम्बुया पमाणं, एतदेव असुरानं चित्तपाटलिया, गरुळानं सिम्बलिरुक्खस्स, अपरगोयाने कदम्बस्स, उत्तरकुरूसु कप्परुक्खस्स, पुब्बविदेहे सिरीसस्स, तावतिंसेसु पारिच्छत्तकस्साति। तेनाहु पोराणा –</p>

<p rend="gatha1">‘‘पाटली <pb ed="P" n="0.0043"/> सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको।</p>

<p rend="gathalast">कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तमं॥</p>

<p rend="gatha1">‘‘द्वे असीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे।</p>

<p rend="gatha2">अच्‍चुग्गतो तावदेव, चक्‍कवाळसिलुच्‍चयो।</p>

<p rend="gathalast">परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितो’’ति॥ (विसुद्धि॰ १.१३७; ध॰ स॰ अट्ठ॰ ५८४)।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ चन्दमण्डलं एकूनपञ्‍ञासयोजनं, सूरियमण्डलं पञ्‍ञासयोजनं, तावतिंसभवनं दससहस्सयोजनं, तथा असुरभवनं अवीचिमहानिरयो जम्बुदीपो च। अपरगोयानं सत्तसहस्सयोजनं। तथा पुब्बविदेहो। उत्तरकुरु अट्ठसहस्सयोजनो। एकमेको चेत्थ महादीपो पञ्‍चसतपञ्‍चसतपरित्तदीपपरिवारो। तं सब्बम्पि एकं चक्‍कवाळं एका लोकधातु। तदन्तरेसु लोकन्तरिकनिरया <pb ed="V" n="0.0038"/>। एवं अनन्तानि चक्‍कवाळानि अनन्ता लोकधातुयो भगवा अनन्तेन बुद्धञाणेन अवेदि अञ्‍ञासि पटिविज्झि। एवमस्स ओकासलोकोपि सब्बथा विदितो। एवम्पि <hi rend="bold">सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू</hi>।</p>

<p rend="bodytext">अत्तनो पन गुणेहि विसिट्ठतरस्स कस्सचि अभावतो नत्थि एतस्स उत्तरोति <hi rend="bold">अनुत्तरो</hi>। तथा हेस सीलगुणेनपि सब्बं लोकं अभिभवति समाधि…पे॰… पञ्‍ञा… विमुत्ति… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनपि। सीलगुणेनपि असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो…पे॰… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनपि। यथाह – ‘‘न खो पनाहं पस्सामि सदेवके लोके…पे॰… सदेवमनुस्साय अत्तना सीलसम्पन्‍नतर’’न्ति (सं॰ नि॰ १.१७३; अ॰ नि॰ ४.२१) वित्थारो।</p>

<p rend="bodytext">एवं अग्गपसादसुत्तादीनि (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिका (म॰ नि॰ १.२८५; महाव॰ ११; कथा॰ ४०५; मि॰ प॰ ४.५.११) गाथायो च वित्थारेतब्बा।</p>

<p rend="bodytext">पुरिसदम्मे <pb ed="M" n="0.0040"/> सारेतीति <hi rend="bold">पुरिसदम्मसारथि,</hi> दमेति विनेतीति वुत्तं होति। तत्थ <hi rend="bold">पुरिसदम्मा</hi>ति अदन्ता दमेतुं युत्ता तिरच्छानपुरिसापि मनुस्सपुरिसापि अमनुस्सपुरिसापि <pb ed="P" n="0.0044"/>। तथा हि भगवता तिरच्छानपुरिसापि अपलालो नागराजा चूळोदरो महोदरो अग्गिसिखो धूमसिखो अरवाळो नागराजा धनपालको हत्थीति एवमादयो दमिता निब्बिसा कता, सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता। मनुस्सपुरिसापि सच्‍चकनिगण्ठपुत्तअम्बट्ठमाणवपोक्खरसातिसोणदन्तकूटदन्तादयो। अमनुस्सपुरिसापि आळवकसूचिलोमखरलोमयक्खसक्‍कदेवराजादयो दमिता विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहि। ‘‘अहं खो केसि पुरिसदम्मे सण्हेनपि विनेमि, फरुसेनपि विनेमि, सण्हफरुसेनपि विनेमी’’ति (अ॰ नि॰ ४.१११) इदञ्‍चेत्थ सुत्तं वित्थारेतब्बं। अपि च भगवा विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनि सोतापन्‍नादीनञ्‍च उत्तरिमग्गपटिपदं आचिक्खन्तो दन्तेपि दमेतियेव।</p>

<p rend="bodytext">अथ वा <hi rend="bold">अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी</hi>ति एकमेविदं अत्थपदं। भगवा हि तथा पुरिसदम्मे सारेति, यथा एकपल्‍लङ्केनेव निसिन्‍ना अट्ठ दिसा असज्‍जमाना धावन्ति। तस्मा ‘‘अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी’’ति वुच्‍चति। ‘‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थि दम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावती’’ति इदञ्‍चेत्थ सुत्तं (म॰ नि॰ ३.३१२) वित्थारेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">वीरियवा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0039"/> अरियमग्गेन सब्बपापकेहि विरतो। <hi rend="bold">पहू</hi>ति पभू। <hi rend="bold">विसवी</hi>ति परसन्ताने वीरियुप्पादको। <hi rend="bold">अलमत्तो</hi>ति समत्थचित्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विरतो</hi>ति अरियमग्गेन विरतत्ता आयतिं अप्पटिसन्धिको। <hi rend="bold">सब्बपापकेहि निरयदुक्खं अतिच्‍चा</hi>ति आयतिं अप्पटिसन्धिताय निरयदुक्खं अतिच्‍च ठितो। <hi rend="bold">वीरियवासो</hi>ति वीरियनिकेतो। <hi rend="bold">सो वीरियवा</hi>ति सो खीणासवो ‘‘वीरियवा’’ति वत्तब्बतं अरहति। <hi rend="bold">पधानवा वीरो तादी</hi>ति इमानि पनस्स थुतिवचनानि। सो हि पधानवा मग्गज्झानपधानेन, वीरो किलेसारिविद्धंसनसमत्थताय, तादि निब्बिकारताय <hi rend="bold">पवुच्‍चते तथत्ता</hi>ति तथारूपो ‘‘वीरियवा’’ति पवुच्‍चति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ते कामकामिनो</hi>ति एते रूपादिवत्थुकामे इच्छन्ता। <hi rend="bold">रागरागिनो</hi>ति रागेन रञ्‍जिता। <hi rend="bold">सञ्‍ञासञ्‍ञिनो</hi>ति रागसञ्‍ञाय सञ्‍ञिनो। <hi rend="bold">न</hi> <pb ed="M" n="0.0041"/> <hi rend="bold">कामे कामेती</hi>ति रूपादिवत्थुकामे न पत्थेति। <hi rend="bold">अकामो</hi>ति कामेहि विरहितो। <hi rend="bold">निक्‍कामो</hi>ति निक्‍कन्तकामो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाण</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0045"/> तियद्धगतं सब्बनेय्यपथं जानातीति सब्बञ्‍ञू, तस्स भावो सब्बञ्‍ञुता, सब्बञ्‍ञुता एव ञाणं सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणं, सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणसङ्खातं <hi rend="bold">नेत्तञ्‍च</hi> वासनाय सह किलेसे पराजेत्वा जितत्ता <hi rend="bold">जिनभावो च अपुब्बं अचरिमं</hi> अपुरे अपच्छा <hi rend="bold">एकस्मिं खणे</hi> एकस्मिं काले <hi rend="bold">उप्पन्‍नो</hi> पुब्बन्ततो उद्धं पन्‍नोति उप्पन्‍नो।</p>

<p rend="bodytext" n="66"><hi rend="paranum">६६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तेजी तेजसा</hi>ति तेजेन समन्‍नागतो तेजसा अभिभुय्य। <hi rend="bold">यमहं विजञ्‍ञं जातिजराय इध विप्पहान</hi>न्ति यं अहं जातिजराय पहानभूतं धम्मं इधेव जानेय्यं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">जगती</hi>ति पथवी। <hi rend="bold">सब्बं आकासगत</hi>न्ति सकलं आकासे पवत्तं पत्थटं। <hi rend="bold">तमगत</hi>न्ति तममेव तमगतं अन्धकारं यथा गूथगतं मुत्तगतन्ति। <hi rend="bold">अभिविहच्‍चा</hi>ति नासेत्वा। <hi rend="bold">अन्धकारं विधमित्वा</hi>ति चक्खुविञ्‍ञाणुप्पत्तिनिवारकं अन्धकारं पलापेत्वा। <hi rend="bold">आलोकं दस्सयित्वा</hi>ति सूरियालोकं दस्सयित्वा। <hi rend="bold">आकासे</hi>ति अजटाकासे। <hi rend="bold">अन्तलिक्खे</hi>ति अन्तरधातुसमत्थतुच्छोकासे। <hi rend="bold">गगनपथे</hi>ति देवतानं गमनमग्गे गच्छति। <hi rend="bold">सब्बं अभिसङ्खारसमुदय</hi>न्ति सकलं कम्मं समुदयं उप्पादं, तण्हन्ति अत्थो। <hi rend="bold">किलेसतमं अविज्‍जन्धकारं विधमित्वा</hi>ति किलेसतमसङ्खातं अञ्‍ञाणं अविज्‍जन्धकारं नीहरित्वा नासेत्वा। <hi rend="bold">ञाणालोकं</hi> पञ्‍ञालोकं दस्सयित्वा। <hi rend="bold">वत्थुकामे परिजानित्वा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0040"/> रूपादिवत्थुकामे ञाततीरणपरिञ्‍ञाय जानित्वा। <hi rend="bold">किलेसकामे पहाया</hi>ति उपतापनसङ्खाते किलेसकामे पहानपरिञ्‍ञाय पजहित्वा।</p>

<p rend="bodytext" n="67"><hi rend="paranum">६७</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तं धम्मं आचिक्खन्तो उपरूपरिगाथायो अभासि। तत्थ <hi rend="bold">नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो</hi>ति निब्बानञ्‍च निब्बानगामिनिञ्‍च पटिपदं ‘‘खेम’’न्ति दिस्वा। <hi rend="bold">उग्गहित</hi>न्ति तण्हावसेन दिट्ठिवसेन गहितं। <hi rend="bold">निरत्तं वा</hi>ति निरस्सितब्बं वा, मुञ्‍चितब्बन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">मा ते विज्‍जित्था</hi>ति मा ते अहोसि। <hi rend="bold">किञ्‍चन</hi>न्ति रागादिकिञ्‍चनं, तम्पि ते मा विज्‍जित्थ।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मुञ्‍चितब्ब</hi>न्ति मुञ्‍चित्वा न पुन गहेतब्बं। <hi rend="bold">विजहितब्ब</hi>न्ति चजितब्बं। <hi rend="bold">विनोदेतब्ब</hi>न्ति खिपितब्बं। <hi rend="bold">ब्यन्तीकातब्ब</hi>न्ति विगतन्तं कातब्बं <pb ed="P" n="0.0046"/>। <hi rend="bold">अनभावं गमेतब्ब</hi>न्ति अनु अनु अभावं गमेतब्बं।</p>

<p rend="bodytext" n="68-9"><hi rend="paranum">६८-९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पुब्बे</hi>ति <pb ed="M" n="0.0042"/> अतीते सङ्खारे आरब्भ उप्पन्‍नकिलेसा। <hi rend="bold">ब्राह्मणा</hi>ति भगवा जतुकण्णिं आलपति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१२. भद्रावुधमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="70"><hi rend="paranum">७०</hi><hi rend="dot">.</hi> द्वादसमे <pb ed="P" n="0.0047"/> भद्रावुधसुत्ते – <hi rend="bold">ओकञ्‍जह</hi>न्ति आलयं जहं। <hi rend="bold">तण्हच्छिद</hi>न्ति तण्हाकायच्छिदं। <hi rend="bold">अनेज</hi>न्ति लोकधम्मेसु निक्‍कम्पं। <hi rend="bold">नन्दिञ्‍जह</hi>न्ति अनागतरूपादिपत्थनाजहं। एका एव हि सा तण्हा, थुतिवसेन इध नानप्पकारतो वुत्ता। <hi rend="bold">कप्पञ्‍जह</hi>न्ति दुविधं कप्पजहं। <hi rend="bold">अभियाचे</hi>ति अतिविय याचामि। <hi rend="bold">सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतो</hi>ति नागस्स तव भगवतो वचनं सुत्वा इतो पासाणकचेतियतो बहुजना पक्‍कमिस्सन्तीति अधिप्पायो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ये</hi> <pb ed="V" n="0.0041"/> <hi rend="bold">उपयुपादाना</hi>ति तण्हादिट्ठीहि उपगन्त्वा गहिता। <hi rend="bold">चेतसो अधिट्ठाना</hi>ति चित्ते पतिट्ठिता। <hi rend="bold">अभिनिवेसानुसया</hi>ति पतिट्ठहित्वा आगन्त्वा सयिता।</p>

<p rend="bodytext" n="71"><hi rend="paranum">७१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">जनपदेहि सङ्गता</hi>ति अङ्गादीहि जनपदेहि इध समागता। <hi rend="bold">वियाकरोही</hi>ति धम्मं देसेहि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सङ्गता</hi>ति एते खत्तियादयो एकीभूता। <hi rend="bold">समागता</hi>ति वुत्तप्पकारेहि जनपदेहि आगता। <hi rend="bold">समोहिता</hi>ति रासीभूता। <hi rend="bold">सन्‍निपतिता</hi>ति अधियोगा।</p>

<p rend="bodytext" n="72"><hi rend="paranum">७२</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स आसयानुलोमेन धम्मं देसेन्तो भगवा उपरूपरिगाथायो अभासि। तत्थ <hi rend="bold">आदानतण्ह</hi>न्ति रूपादीनं आदायिकं गहणतण्हं, तण्हुपादानन्ति वुत्तं होति। <hi rend="bold">यं यञ्हि लोकस्मिमुपादियन्ती</hi>ति एतेसु उद्धादिभेदेसु यं यं गण्हन्ति। <hi rend="bold">तेनेव मारो अन्वेति</hi> <hi rend="bold">जन्तु</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0043"/> तेनेव उपादानपच्‍चयनिब्बत्तकम्माभिसङ्खारनिब्बत्तवसेन पटिसन्धिक्खन्धमारो तं सत्तं अनुगच्छति।</p>

<p rend="bodytext" n="73"><hi rend="paranum">७३</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तस्मा पजान</hi>न्ति तस्मा एतमादीनवं अनिच्‍चादिवसेन वा सङ्खारे पजानन्तो। <hi rend="bold">आदानसत्ते इति पेक्खमानो, पजं इमं मच्‍चुधेय्ये विसत्त</hi>न्ति आदातब्बट्ठेन आदानेसु रूपादीसु सत्ते सब्बलोके इमं पजं मच्‍चुधेय्ये लग्गं पेक्खमानो <pb ed="P" n="0.0048"/>, आदानसत्ते वा आदानाभिनिविट्ठे पुग्गले आदानसङ्गहेतुञ्‍च इमं पजं मच्‍चुधेय्ये लग्गं ततो वीतिक्‍कमितुं असमत्थं इति पेक्खमानो किञ्‍चनं सब्बलोके न उपादियेथाति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">भद्रावुधसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१३. उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="74"><hi rend="paranum">७४</hi><hi rend="dot">.</hi> तेरसमे <pb ed="V" n="0.0042"/> <pb ed="P" n="0.0049"/> उदयसुत्ते – <hi rend="bold">अञ्‍ञाविमोक्ख</hi>न्ति पञ्‍ञानुभावनिज्झानं तं विमोक्खं पुच्छति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पठमेनपि झानेन झायी</hi>ति वितक्‍कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन पञ्‍चङ्गिकेन पठमज्झानेन झायतीति झायी। <hi rend="bold">दुतियेना</hi>ति पीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। <hi rend="bold">ततियेना</hi>ति सुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। <hi rend="bold">चतुत्थेना</hi>ति उपेक्खाचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। <hi rend="bold">सवितक्‍कसविचारेनपि झानेन झायी</hi>ति चतुक्‍कनयपञ्‍चकनयेसु पठमज्झानेन सवितक्‍कसविचारेनपि झानेन झायतीति झायी। <hi rend="bold">अवितक्‍कविचारमत्तेना</hi>ति पञ्‍चकनये दुतियेन झानेन। <hi rend="bold">अवितक्‍कअविचारेना</hi>ति दुतियततियादिअवसेसझानेन। <hi rend="bold">सप्पीतिकेना</hi>ति पीतिसम्पयुत्तेन दुकतिकझानेन। <hi rend="bold">निप्पीतिकेना</hi>ति पीतिविरहितेन तदवसेसझानेन। <hi rend="bold">सातसहगतेना</hi>ति सुखसहगतेन तिकचतुक्‍कझानेन। <hi rend="bold">उपेक्खासहगतेना</hi>ति चतुक्‍कपञ्‍चकेन। <hi rend="bold">सुञ्‍ञतेनपी</hi>ति सुञ्‍ञतविमोक्खसम्पयुत्तेन। <hi rend="bold">अनिमित्तेनपी</hi>ति अनिच्‍चनिमित्तं धुवनिमित्तं अनिमित्तञ्‍च उग्घाटेत्वा पटिलद्धेन <pb ed="M" n="0.0044"/> अनिमित्तेनपि झानेन झायतीति झायी। <hi rend="bold">अप्पणिहितेनपी</hi>ति मग्गागमनवसेन पणिधिं सोधेत्वा परियादियित्वा फलसमापत्तिवसेन अप्पणिहितेनपि। <hi rend="bold">लोकियेनपी</hi>ति लोकियेन पठमदुतियततियचतुत्थेन।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लोकुत्तरेनपी</hi>ति तेनेव लोकुत्तरसम्पयुत्तेन। <hi rend="bold">झानरतो</hi>ति झानेसु अभिरतो। <hi rend="bold">एकत्तमनुयुत्तो</hi>ति एकत्तं एकीभावं अनुयुत्तो पयुत्तो। <hi rend="bold">सदत्थगरुको</hi>ति सकत्थगरुको, <hi rend="bold">क</hi>-कारस्सायं <hi rend="bold">द</hi>-कारो कतो। सदत्थोति च अरहत्तं वेदितब्बं। तञ्हि अत्तूपनिबद्धट्ठेन अत्तानं अविजहनट्ठेन अत्तनो परमत्थट्ठेन च अत्तनो अत्थत्ता सकत्थोति वुच्‍चति। फलसमापत्तिसमापज्‍जनवसेन सकत्थगरुको, ‘‘निब्बानगरुको’’ति एके। <hi rend="bold">अरजो</hi>ति निक्‍किलेसो। <hi rend="bold">विरजो</hi>ति विगतकिलेसो। <hi rend="bold">निरजो</hi>ति अपनीतकिलेसो <pb ed="P" n="0.0050"/>, ‘‘वितरजो’’तिपि पाठो, सोयेवत्थो। <hi rend="bold">रजापगतो</hi>ति किलेसेहि दूरीभूतो। <hi rend="bold">रजविप्पहीनो</hi>ति किलेसप्पहीनो। <hi rend="bold">रजविप्पयुत्तो</hi>ति किलेसेहि मुत्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पासाणके चेतिये</hi>ति पासाणपिट्ठे पारायनसुत्तन्तदेसितट्ठाने। <hi rend="bold">सब्बोस्सुक्‍कपटिप्पस्सद्धत्ता</hi>ति सब्बेसं किलेसउस्सुक्‍कानं पटिप्पस्सद्धत्ता, नासितत्ता <hi rend="bold">आसीनो</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">किच्‍चाकिच्‍च</hi>न्ति <pb ed="V" n="0.0043"/> ‘‘इदं कत्तब्बं, इदं न कत्तब्ब’’न्ति एवं मनसा चिन्तेतब्बं। <hi rend="bold">करणीयाकरणीय</hi>न्ति कायद्वारेन अवस्सं इदं करणीयं, इदं न करणीयन्ति एवं करणीयाकरणीयं। <hi rend="bold">पहीन</hi>न्ति विस्सट्ठं। <hi rend="bold">वसिप्पत्तो</hi>ति पगुणभावप्पत्तो।</p>

<p rend="bodytext" n="75"><hi rend="paranum">७५</hi><hi rend="dot">.</hi> अथ भगवा यस्मा उदयो चतुत्थज्झानलाभी, तस्मास्स पटिलद्धझानवसेन नानप्पकारतो अञ्‍ञाविमोक्खं दस्सेन्तो उपरूपरिगाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">पहानं कामच्छन्दान</hi>न्ति यदिदं पठमं झानं निब्बत्तेन्तस्स कामच्छन्दपहानं, तम्पि अञ्‍ञाविमोक्खन्ति पब्रूमि। एवं सब्बपदानि योजेतब्बानि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">या चित्तस्स अकल्यता</hi>ति चित्तस्स गिलानभावो। गिलानो हि अकल्‍लकोति वुच्‍चति। विनयेपि वुत्तं – ‘‘नाहं, भन्ते, अकल्‍लको’’ति (पारा॰ १५१)। <hi rend="bold">अकम्मञ्‍ञता</hi>ति <pb ed="M" n="0.0045"/> चित्तगेलञ्‍ञसङ्खातोव अकम्मञ्‍ञताकारो। <hi rend="bold">ओलीयना</hi>ति ओलीयनाकारो। इरियापथिकचित्तञ्हि इरियापथं सन्धारेतुं असक्‍कोन्तं रुक्खे वग्गुलि विय खीले लग्गितफाणितवारको विय च ओलीयति, तस्स तं आकारं सन्धाय ‘‘ओलीयना’’ति वुत्तं। दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं। <hi rend="bold">लीना</hi>ति अविप्फारिकताय पटिकुटितं। इतरे द्वे आकारभावनिद्देसा। <hi rend="bold">थिन</hi>न्ति सप्पिपिण्डो विय अविप्फारिकताय घनभावेन ठितं। <hi rend="bold">थियना</hi>ति आकारनिद्देसो। थियितभावो <hi rend="bold">थियितत्तं,</hi> अविप्फारवसेनेव थद्धताति अत्थो (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ११६२)।</p>

<p rend="bodytext" n="76"><hi rend="paranum">७६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">उपेक्खासतिसंसुद्ध</hi>न्ति चतुत्थज्झानउपेक्खासतीहि संसुद्धं। <hi rend="bold">धम्मतक्‍कपुरेजव</hi>न्ति इमिना तस्मिं चतुत्थज्झानविमोक्खे ठत्वा झानङ्गानि विपस्सित्वा अधिगतं <pb ed="P" n="0.0051"/> अरहत्तविमोक्खं वदति। अरहत्तविमोक्खस्स हि मग्गसम्पयुत्तसम्मासङ्कप्पादिभेदो धम्मतक्‍को पुरेजवो होति। तेनाह ‘‘धम्मतक्‍कपुरेजव’’न्ति। <hi rend="bold">अविज्‍जाय पभेदन</hi>न्ति एतमेव च अञ्‍ञाविमोक्खं अविज्‍जापभेदनसङ्खातं निब्बानं निस्साय जातत्ता कारणोपचारेन ‘‘अविज्‍जाय पभेदन’’न्ति ब्रूमीति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">या चतुत्थे झाने उपेक्खा</hi>ति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो। <hi rend="bold">उपेक्खना</hi>ति आकारनिद्देसो। <hi rend="bold">अज्झुपेक्खना</hi>ति उपसग्गवसेन पदं वड्ढितं। <hi rend="bold">चित्तसमता</hi>ति चित्तस्सेकग्गभावो। <hi rend="bold">चित्तप्पस्सद्धता</hi>ति चित्तस्स ऊनातिरित्तवज्‍जितभावो। <hi rend="bold">मज्झत्तता</hi>ति चित्तस्स मज्झे ठितभावो।</p>

<p rend="bodytext" n="77"><hi rend="paranum">७७</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं <pb ed="V" n="0.0044"/> अविज्‍जापभेदवचनेन वुत्तं निब्बानं सुत्वा ‘‘तं किस्स विप्पहानेन वुच्‍चती’’ति पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘किंसु संयोजनो’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">किंसु संयोजनो</hi>ति किंसंयोजनो। <hi rend="bold">विचारण</hi>न्ति विचारणकारणं। <hi rend="bold">किस्सस्स विप्पहानेना</hi>ति किंनामकस्स अस्स धम्मस्स विप्पहानेन।</p>

<p rend="bodytext" n="78"><hi rend="paranum">७८</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो <hi rend="bold">‘‘नन्दिसंयोजनो’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">वितक्‍कस्सा</hi>ति कामवितक्‍कादिको वितक्‍को अस्स।</p>

<p rend="bodytext" n="79"><hi rend="paranum">७९</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="0.0046"/> तस्स निब्बानस्स मग्गं पुच्छन्तो <hi rend="bold">‘‘कथं सतस्सा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति अभिसङ्खारविञ्‍ञाणं।</p>

<p rend="hangnum" n="80"><hi rend="paranum">८०</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> अथस्स मग्गं कथेन्तो भगवा <hi rend="bold">‘‘अज्झत्तञ्‍चा’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">एवं सतस्सा</hi>ति एवं सतस्स सम्पजानस्स। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१४. पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="81"><hi rend="paranum">८१</hi><hi rend="dot">.</hi> चुद्दसमे <pb ed="P" n="0.0052"/> पोसालसुत्ते – <hi rend="bold">यो अतीतं आदिसती</hi>ति यो भगवा अत्तनो च परेसञ्‍च ‘‘एकम्पि जाति’’न्तिआदिभेदं अतीतं आदिसति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">एकम्पि जाति</hi>न्ति एकम्पि पटिसन्धिमूलकं चुतिपरियोसानं एकभवपरियापन्‍नं खन्धसन्तानं। एस नयो <hi rend="bold">द्वेपि जातियो</hi>तिआदीसु। <hi rend="bold">अनेकेपि संवट्टकप्पे</hi>तिआदीसु पन परिहायमानो कप्पो संवट्टकप्पो, तदा सब्बेसं ब्रह्मलोके सन्‍निपतनतो। वड्ढमानो कप्पो विवट्टकप्पो, तदा ब्रह्मलोकतो सत्तानं विवट्टनतो। तत्थ संवट्टेन संवट्टट्ठायी गहितो होति तंमूलकत्ता, विवट्टेन च विवट्टट्ठायी। एवञ्हि सति यानि तानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कप्पस्स <pb ed="V" n="0.0045"/> असङ्ख्येय्यानि। कतमानि चत्तारि? संवट्टो संवट्टट्ठायी विवट्टो विवट्टट्ठायी’’ति वुत्तानि (अ॰ नि॰ ४.१५६), तानि परिग्गहितानि होन्ति। <hi rend="bold">संवट्टकप्पे विवट्टकप्पे</hi>ति च कप्पस्स अद्धं गहेत्वा वुत्तं। <hi rend="bold">संवट्टविवट्टकप्पे</hi>ति सकलं कप्पं गहेत्वा वुत्तं। कथं अनुस्सरतीति चे? <hi rend="bold">अमुत्रासि</hi>न्तिआदिना नयेन। तत्थ <hi rend="bold">अमुत्रासि</hi>न्ति अमुम्हि संवट्टकप्पे अहं अमुम्हि भवे वा योनिया वा गतिया वा विञ्‍ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा सत्तनिकाये वा आसिं। <hi rend="bold">एवंनामो</hi>ति तिस्सो वा फुस्सो वा। <hi rend="bold">एवंगोत्तो</hi>ति कच्‍चानो वा कस्सपो वा <pb ed="M" n="0.0047"/>। इदमस्स अतीतभवे अत्तनो नामगोत्तानुस्सरणवसेन वुत्तं। सचे पन तस्मिं काले अत्तनो वण्णसम्पत्तिं वा लूखपणीतजीवितभावं वा सुखदुक्खबहुलतं वा अप्पायुकदीघायुकभावं वा अनुस्सरितुकामो, तम्पि अनुस्सरतियेव। तेनाह – <hi rend="bold">‘‘एवंवण्णो एवमायुपरियन्तो’’</hi>ति। तत्थ <hi rend="bold">एवंवण्णो</hi>ति ओदातो वा सामो वा। <hi rend="bold">एवमाहारो</hi>ति सालिमंसोदनाहारो वा पवत्तफलभोजनो वा। <hi rend="bold">एवं सुखदुक्खपटिसंवेदी</hi>ति <pb ed="P" n="0.0053"/> अनेकप्पकारेन कायिकचेतसिकानं सामिसनिरामिसादिप्पभेदानं वा सुखदुक्खानं पटिसंवेदी। <hi rend="bold">एवमायुपरियन्तो</hi>ति एवं वस्ससतपरमायुपरियन्तो वा चतुरासीति कप्पसहस्सपरमायुपरियन्तो वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सो ततो चुतो अमुत्र उदपादि</hi>न्ति सो अहं ततो भवतो योनितो गतितो विञ्‍ञाणट्ठितितो सत्तावासतो सत्तनिकायतो वा चुतो पुन अमुकस्मिं नाम भवे योनिया गतिया विञ्‍ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा उदपादिं। <hi rend="bold">तत्रापासि</hi>न्ति अथ तत्रापि भवे योनिया गतिया विञ्‍ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा पुन अहोसिं। <hi rend="bold">एवंनामो</hi>तिआदिवुत्तनयमेव।</p>

<p rend="bodytext">अपि च – यस्मा <hi rend="bold">अमुत्रासि</hi>न्ति इदं अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स यावदिच्छकं अनुस्सरणं। <hi rend="bold">सो ततो चुतो</hi>ति पटिनिवत्तन्तस्स पच्‍चवेक्खणं। तस्मा <hi rend="bold">इधूपपन्‍नो</hi>ति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरमेवस्स उपपत्तिट्ठानं सन्धाय अमुत्र उदपादिन्ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं। <hi rend="bold">तत्रापासि</hi>न्ति एवमादि पनस्स तत्रा इमिस्सा उपपत्तिया अन्तरे उपपत्तिट्ठाने नामगोत्तादीनं अनुस्सरणदस्सनत्थं वुत्तं। <hi rend="bold">सो ततो चुतो इधूपपन्‍नो</hi>ति स्वाहं ततो अनन्तरूपपत्तिट्ठानतो चुतो इध असुकस्मिं नाम खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा निब्बत्तो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इति</hi>ति एवं। <hi rend="bold">साकारं सउद्देस</hi>न्ति नामगोत्तवसेन सउद्देसं, वण्णादिवसेन साकारं। नामगोत्तेन हि सत्तो ‘‘तिस्सो कस्सपो’’ति उद्दिसियति, वण्णादीहि ‘‘ओदातो सामो’’ति नानत्ततो पञ्‍ञायति। तस्मा नामगोत्तं उद्देसो, इतरे आकाराति। <hi rend="bold">पुब्बेनिवास</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0048"/> पुब्बे अतीतजातीसु <pb ed="V" n="0.0046"/> निवुट्ठक्खन्धा पुब्बेनिवासो। निवुट्ठाति अज्झावुट्ठा अनुभूता अत्तनो सन्ताने उप्पज्‍जित्वा निरुद्धा, निवुट्ठधम्मा वा। निवुट्ठाति गोचरनिवासेन निवुट्ठा, अत्तनो विञ्‍ञाणेन विञ्‍ञाता परिच्छिन्‍ना, परविञ्‍ञाणेन विञ्‍ञातापि वा छिन्‍नवटुमकानुस्सरणादीसु। ते बुद्धानंयेव लब्भन्ति। तं पुब्बेनिवासं आदिसति कथेति। <hi rend="bold">परेसं अतीत</hi>न्ति अञ्‍ञेसं परपुग्गलानं पुब्बेनिवासं एकम्पि जातिन्तिआदिना नयेन आदिसति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">महापदानियसुत्तन्त</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0054"/> महापुरिसानं अपदाननियुत्तं महापदानसुत्तं (दी॰ नि॰ २.१ आदयो)। <hi rend="bold">महासुदस्सनियसुत्तन्त</hi>न्ति महासुदस्सनस्स सम्पत्तियुत्तं महासुदस्सनसुत्तं (दी॰ नि॰ २.२४१ आदयो)। <hi rend="bold">महागोविन्दियसुत्तन्त</hi>न्ति महागोविन्दब्राह्मणस्स अपदाननियुत्तं महागोविन्दसुत्तं (दी॰ नि॰ २.२९३ आदयो)। <hi rend="bold">माघदेवियसुत्तन्त</hi>न्ति मघदेवरञ्‍ञो अपदाननियुत्तं मघदेवसुत्तं (म॰ नि॰ २.३०८ आदयो)। <hi rend="bold">सतानुसारिञ्‍ञाणं होती</hi>ति पुब्बेनिवासानुस्सतिसम्पयुत्तञाणं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यावतकं आकङ्खती</hi>ति यत्तकं ञातुं इच्छति, तत्तकं जानिस्सामीति ञाणं पेसेति। अथस्स दुब्बलपत्तपुटे पक्खन्दनाराधो विय अप्पटिहतं अनिवारितं ञाणं गच्छति। तेन यावतकं आकङ्खति, तावतकं अनुस्सरति। <hi rend="bold">बोधिज</hi>न्ति बोधिया मूले जातं। <hi rend="bold">ञाणं उप्पज्‍जती</hi>ति चतुमग्गञाणं उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">अयमन्तिमा जाती</hi>ति तेन ञाणेन जातिमूलस्स पहीनत्ता पुन ‘‘अयमन्तिमा जाति, नत्थिदानि पुनब्भवो’’ति (दी॰ नि॰ २.३१) अपरम्पि ञाणं उप्पज्‍जति। <hi rend="bold">इन्द्रियपरोपरियत्तञाण</hi>न्ति एत्थ उपरि ‘‘सत्तान’’न्ति पदं इधेव आहरित्वा सत्तानं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणन्ति योजेतब्बं। परानि च अपरानि च ‘‘परापरानी’’ति वत्तब्बे सन्धिवसेन <hi rend="bold">रो</hi>-कारं कत्वा ‘‘परोपरानी’’ति वुच्‍चति। परोपरानं भावो परोपरियं, परोपरियमेव परोपरियत्तं, वेनेय्यसत्तानं सद्धादीनं पञ्‍चन्‍नं इन्द्रियानं परोपरियत्तं इन्द्रियपरोपरियत्तं, इन्द्रियपरोपरियत्तस्स ञाणं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणं, इन्द्रियानं उत्तमानुत्तमभावञाणन्ति अत्थो। ‘‘इन्द्रियवरोवरियत्तञाण’’न्तिपि पाठो, वरानि च अवरानि च वरोवरियानि, वरोवरियानं भावो वरोवरियत्तन्ति योजेतब्बं। <hi rend="bold">अवरियानी</hi>ति च उत्तमानीति अत्थो। अथ वा – परानि च ओपरानि <pb ed="M" n="0.0049"/> च परोपरानि, तेसं भावो परोपरियत्तन्ति योजेतब्बं। <hi rend="bold">ओपरानी</hi>ति च ओरानीति वुत्तं होति, लामकानीति अत्थो ‘‘परोपरायस्स समेच्‍च धम्मा’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.५; सु॰ नि॰ ४७९) विय। ‘‘इन्द्रियपरोपरियत्ते ञाण’’न्ति भुम्मवचनेनपि पाठो (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.१.६८)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तथागतस्सा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0047"/> <pb ed="P" n="0.0055"/> यथा विपस्सिआदयो पुब्बका इसयो आगता, तथा आगतस्स। यथा च ते गता, तथा गतस्स। <hi rend="bold">तथागतबल</hi>न्ति अञ्‍ञेहि असाधारणं तथागतस्सेव बलं। यथा वा पुब्बबुद्धानं बलं पुञ्‍ञुस्सयसम्पत्तिया आगतं, तथा आगतबलन्तिपि अत्थो। तत्थ दुविधं तथागतस्स बलं कायबलञ्‍च ञाणबलञ्‍च। तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं। वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –</p>

<p rend="gatha1">‘‘काळावकञ्‍च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं।</p>

<p rend="gathalast">गन्धमङ्गलहेमञ्‍च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति॥ (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१४८; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ २.२.२२; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.१०.२१; विभ॰ अट्ठ॰ ७६०; उदा॰ अट्ठ॰ ७५; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.२.४४)।</p>

<p rend="bodytext">यदेतं पकतिहत्थिग्गणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सस्स, पुरिसगणनाय दसन्‍नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति, इदं ताव तथागतस्स कायबलं। ञाणबलं पन महासीहनादे (म॰ नि॰ १.१४६ आदयो) आगतं दसबलञाणं चतुवेसारज्‍जञाणं अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं पञ्‍चगतिपरिच्छेदकञाणं संयुत्तके (सं॰ नि॰ २.३३-३४) आगतानि तेसत्तति ञाणानि सत्तसत्तति ञाणानीति एवं अञ्‍ञानिपि अनेकानि ञाणसहस्सानि, एतं ञाणबलं नाम। इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं, ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन उपथम्भकट्ठेन च बलन्ति (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.२.४४) वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सत्तानं आसयानुसये ञाण</hi>न्ति एत्थ रूपादीसु खन्धेसु छन्दरागेन सत्ता विसत्ताति सत्ता। वुत्तञ्हेतं भगवता –</p>

<p rend="indent">‘‘रूपे खो, राध, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो तत्र विसत्तो, तस्मा ‘सत्तो’ति वुच्‍चति <pb ed="M" n="0.0050"/>। वेदनाय… सञ्‍ञाय… सङ्खारेसु… विञ्‍ञाणे यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो तत्र विसत्तो, तस्मा ‘सत्तो’ति वुच्‍चती’’ति (सं॰ नि॰ ३.१६१; महानि॰ ७)।</p>

<p rend="bodytext">अक्खरचिन्तका पन अत्थं अविचारेत्वा ‘‘नाममत्तमेत’’न्ति इच्छन्ति। येपि अत्थं विचारेन्ति, ते सत्वयोगेन सत्ताति इच्छन्ति। तेसं सत्तानं आसयन्ति निस्सयन्ति एत्थाति आसयो <pb ed="V" n="0.0048"/>, मिच्छादिट्ठिया सम्मादिट्ठिया वा कामादीहि नेक्खम्मादीहि वा परिभावितस्स चित्तसन्तानस्सेतं अधिवचनं। सत्तसन्ताने अनुसेन्ति अनुपवत्तन्तीति अनुसया, थामगतानं कामरागादीनं एतं अधिवचनं। आसयो च अनुसयो <pb ed="P" n="0.0056"/> च आसयानुसयो। जातिग्गहणेन च द्वन्दसमासवसेन च एकवचनं वेदितब्बं। यस्मा चरिताधिमुत्तियो आसयानुसयसङ्गहिता, तस्मा उद्देसे चरिताधिमुत्तीसु ञाणानि आसयानुसयञाणेनेव सङ्गहेत्वा ‘‘आसयानुसये ञाण’’न्ति वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">यमकपाटिहीरे ञाण</hi>न्ति एत्थ अग्गिक्खन्धउदकधारादीनं अपुब्बं अचरिमं सकिंयेव पवत्तितो यमकं, अस्सद्धियादीनं पटिपक्खधम्मानं हरणतो पाटिहीरं, यमकञ्‍च तं पाटिहीरञ्‍चाति यमकपाटिहीरं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">महाकरुणासमापत्तिया ञाण</hi>न्ति एत्थ परदुक्खे सति साधूनं हदयकम्पनं करोतीति करुणा, किनाति वा परदुक्खं हिंसति विनासेतीति करुणा, किरीयति वा दुक्खितेसु फरणवसेन पसारीयतीति करुणा, फरणकम्मवसेन कम्मगुणवसेन च महती करुणा महाकरुणा, समापज्‍जन्ति एतं महाकारुणिकाति समापत्ति, महाकरुणा च सा समापत्ति चाति महाकरुणासमापत्ति, तस्सं महाकरुणासमापत्तियं। तं सम्पयुत्तं वा ञाणं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणं अनावरणञाण</hi>न्ति एत्थ पञ्‍चनेय्यपथप्पभेदं सब्बं अञ्‍ञासीति सब्बञ्‍ञू, सब्बञ्‍ञुस्स भावो सब्बञ्‍ञुता, सब्बञ्‍ञुता एव ञाणं सब्बञ्‍ञुताञाणन्ति वत्तब्बे सब्बञ्‍ञुतञ्‍ञाणन्ति वुत्तं। सङ्खतासङ्खतादिभेदा सब्बधम्मा हि सङ्खारो विकारो लक्खणं निब्बानं पञ्‍ञत्तीति पञ्‍चेव नेय्यपथा होन्ति। आवज्‍जनपटिबद्धत्ता एव हि नत्थि तस्स आवरणन्ति तदेव <hi rend="bold">अनावरणञाण</hi>न्ति वुच्‍चति (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.१.६८)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बत्थ</hi> <pb ed="M" n="0.0051"/> <hi rend="bold">असङ्गमप्पटिहतमनावरणञाण</hi>न्ति एत्थ अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नेसु असङ्गं सङ्गविरहितं अप्पटिहतं पटिपक्खविरहितं हुत्वा पवत्तं आवरणविरहितं ञाणं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अनागतम्पि आदिसती</hi>ति –</p>

<p rend="gatha1">‘‘इमस्मिं भद्दके कप्पे, तयो आसिंसु नायका।</p>

<p rend="gathalast">अहमेतरहि सम्बुद्धो, मेत्तेय्यो चापि हेस्सती’’ति॥ च –</p>

<p rend="indent">‘‘असीतिवस्ससहस्सायुकेसु <pb ed="V" n="0.0049"/> <pb ed="P" n="0.0057"/>, भिक्खवे, मनुस्सेसु मेत्तेय्यो नाम भगवा लोके उप्पज्‍जिस्सति अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्‍जाचरणसम्पन्‍नो’’ति च (दी॰ नि॰ ३.१०७) –</p>

<p rend="indent">‘‘अथ खो, भिक्खवे, सङ्खो नाम राजा यो सो यूपो रञ्‍ञा महापनादेन कारापितो, तं यूपं उस्सापेत्वा अज्झावसित्वा तं दत्वा विस्सज्‍जित्वा समणब्राह्मणकपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं दानं दत्वा मेत्तेय्यस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजिस्सती’’ति च (दी॰ नि॰ ३.१०८) –</p>

<p rend="indent">‘‘अनागते अट्ठिस्सरो नाम पच्‍चेकसम्बुद्धो भविस्सती’’ति (मि॰ प॰ ४.१.३) च, ‘‘सुमनिस्सरो नाम पच्‍चेकसम्बुद्धो भविस्सती’’ति च –</p>

<p rend="unindented">आदिना नयेन देवदत्तादीनं अनागतं आचिक्खति। <hi rend="bold">पच्‍चुप्पन्‍नम्पि आदिसती</hi>ति इदं पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext" n="82"><hi rend="paranum">८२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">विभूतरूपसञ्‍ञिस्सा</hi>ति समतिक्‍कन्तरूपसञ्‍ञिस्स। <hi rend="bold">सब्बकायप्पहायिनो</hi>ति तदङ्गविक्खम्भनवसेन सब्बरूपकायपहायिनो, पहीनरूपभवपटिसन्धिकस्साति अधिप्पायो। <hi rend="bold">नत्थि किञ्‍चीति पस्सतो</hi>ति विञ्‍ञाणाभावदस्सनेन ‘‘नत्थि किञ्‍ची’’ति पस्सतो, आकिञ्‍चञ्‍ञायतनलाभिनोति वुत्तं होति। <hi rend="bold">ञाणं सक्‍कानुपुच्छामी</hi>ति सक्‍काति भगवन्तं आलपन्तो आह। तस्स पुग्गलस्स ञाणं पुच्छामि, कीदिसं इच्छितब्बन्ति। <hi rend="bold">कथं नेय्या</hi>ति कथञ्‍च सो नेतब्बो, कथमस्स उत्तरिञाणं उप्पादेतब्बन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कतमा</hi> <pb ed="M" n="0.0052"/> <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञा</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञा</hi>ति सञ्‍ञासीसेन वुत्तरूपावचरझानञ्‍चेव तदारम्मणञ्‍च। रूपावचरझानम्पि हि रूपन्ति वुच्‍चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २४८; पटि॰ म॰ १.२०९)। तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २२३)। तस्मा इध रूपे सञ्‍ञा रूपसञ्‍ञाति एवं सञ्‍ञासीसेन रूपावचरझानस्सेतं अधिवचनं। रूपं सञ्‍ञा अस्साति रूपसञ्‍ञा, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति। एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं। इध पन कुसलविपाककिरियवसेन पञ्‍चदसझानसङ्खाता रूपसञ्‍ञा एव अधिप्पेता <pb ed="V" n="0.0050"/>। <hi rend="bold">रूपावचरसमापत्तिं</hi> <pb ed="P" n="0.0058"/> <hi rend="bold">समापन्‍नस्स वा</hi>ति रूपावचरकुसलज्झानसमापत्तिं समापन्‍नस्स। <hi rend="bold">उपपन्‍नस्स वा</hi>ति विपाकज्झानवसेन तस्मिं भवे उपपन्‍नस्स। <hi rend="bold">दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा</hi>ति इमस्मिंयेव अत्तभावे किरियाझानं समापज्‍जित्वा सुखं उप्पादेत्वा विहरन्तस्स। <hi rend="bold">अरूपसमापत्तियो</hi>ति आकासानञ्‍चायतनादीनि। <hi rend="bold">पटिलद्धस्सा</hi>ति उप्पादेत्वा ठितस्स। <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञा विभूता होन्ती</hi>ति रूपसञ्‍ञा अपगता होन्ति। <hi rend="bold">विगता</hi>ति विनासिता। ‘‘अभाविता’’तिपि पाठो, सुन्दरो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तदङ्गसमतिक्‍कमा</hi>ति तदङ्गप्पहानवसेन अतिक्‍कमेन। <hi rend="bold">विक्खम्भनप्पहानेन पहीनो</hi>ति अरूपज्झानपटिलाभेन विक्खम्भनेन पहीनो। <hi rend="bold">तस्स रूपकायो</hi>ति तस्स अरूपसमापत्तिपटिलाभिनो अरूपपुग्गलस्स रूपावचरकायो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकिञ्‍चञ्‍ञायतन</hi>न्ति एत्थ नास्स किञ्‍चनन्ति अकिञ्‍चनं, अन्तमसो सङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति। अकिञ्‍चनस्स भावो आकिञ्‍चञ्‍ञं, आकासानञ्‍चायतनविञ्‍ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं, तं आकिञ्‍चञ्‍ञं अधिट्ठानट्ठेन इमिस्सा सञ्‍ञाय आयतनन्ति आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं, आकासे पवत्तितविञ्‍ञाणापगमारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणञ्‍चायतनसमापत्तिं सतो समापज्‍जित्वा</hi>ति तं विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं सतोकारी हुत्वा समापज्‍जित्वा। <hi rend="bold">ततो वुट्ठहित्वा</hi>ति सतोकारी हुत्वा ताय समापत्तिया वुट्ठाय। <hi rend="bold">तञ्‍ञेव विञ्‍ञाण</hi>न्ति तं आकासे पवत्तितं महग्गतविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">अभावेती</hi>ति विनासेति। <hi rend="bold">विभावेती</hi>ति विविधा नासेति। <hi rend="bold">अन्तरधापेती</hi>ति अदस्सनं गमेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कथं</hi> <pb ed="M" n="0.0053"/> <hi rend="bold">सो नेतब्बो</hi>ति सो पुग्गलो केनप्पकारेन जानितब्बो। <hi rend="bold">विनेतब्बो</hi>ति नानाविधेन जानितब्बो। <hi rend="bold">अनुनेतब्बो</hi>ति पुनप्पुनं चित्तेन कथं गमयितब्बो।</p>

<p rend="hangnum" n="83"><hi rend="paranum">८३</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="bodytext"> अथस्स भगवा तादिसे पुग्गले अत्तनो अप्पटिहतञाणतं पकासेत्वा तं ञाणं ब्याकातुं गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">विञ्‍ञाणट्ठितियो सब्बा, अभिजानं तथागतो</hi>ति अभिसङ्खारवसेन चतस्सो पटिसन्धिवसेन सत्ताति एवं सब्बा विञ्‍ञाणट्ठितियो अभिजानन्तो तथागतो। <hi rend="bold">तिट्ठन्तमेनं जानाती</hi>ति कम्माभिसङ्खारवसेन तिट्ठमेतं पुग्गलं जानाति <pb ed="P" n="0.0059"/> – ‘‘आयतिं अयं एवंगतिको भविस्सती’’ति। <hi rend="bold">धिमुत्त</hi>न्ति आकिञ्‍चञ्‍ञायतनादीसु अधिमुत्तं। <hi rend="bold">तप्परायण</hi>न्ति तम्मयं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विञ्‍ञाणट्ठितियो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0051"/> पटिसन्धिविञ्‍ञाणस्स ठानानि सविञ्‍ञाणका खन्धा एव। तत्थ <hi rend="bold">सेय्यथापी</hi>ति निदस्सनत्थे निपातो यथा मनुस्साति अत्थो। अपरिमाणेसुपि हि चक्‍कवाळेसु अपरिमाणानं मनुस्सानं वण्णसण्ठानादिवसेन द्वेपि एकसदिसा नत्थि। येपि हि कत्थचि यमकभातरो वण्णेन वा सण्ठानेन वा सदिसा होन्ति। तेपि आलोकितविलोकितादीहि विसदिसाव होन्ति। तस्मा <hi rend="bold">‘‘नानत्तकाया’’</hi>ति वुत्ता। पटिसन्धिसञ्‍ञा पन नेसं तिहेतुकापि दुहेतुकापि अहेतुकापि होति। तस्मा <hi rend="bold">‘‘नानत्तसञ्‍ञिनो’’</hi>ति वुत्ता। <hi rend="bold">एकच्‍चे च देवा</hi>ति छ कामावचरदेवा। तेसु हि केसञ्‍चि कायो नीलो होति, केसञ्‍चि पीतकादिवण्णो। सञ्‍ञा पन नेसं तिहेतुकापि दुहेतुकापि होति, अहेतुका न होति। <hi rend="bold">एकच्‍चे च विनिपातिका</hi>ति चतुअपायविनिमुत्ता पुनब्बसुमाता यक्खिनी पियङ्करमाता फुस्समित्ता धम्मगुत्ताति एवमादयो अञ्‍ञे च वेमानिका पेता। एतेसञ्हि ओदातकाळमङ्गुरच्छविसामवण्णादिवसेन चेव किसथूलरस्सदीघवसेन च कायो नाना होति, मनुस्सानं विय तिहेतुकदुहेतुकाहेतुकवसेन सञ्‍ञापि। ते पन देवा विय न महेसक्खा, कपणमनुस्सा विय अप्पेसक्खा दुल्‍लभघासच्छादना दुक्खपीळिता विहरन्ति। एकच्‍चे काळपक्खे दुक्खिता जुण्हपक्खे सुखिता होन्ति, तस्मा सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता <hi rend="bold">विनिपातिका</hi>ति वुत्ता। ये पनेत्थ तिहेतुका, तेसं धम्माभिसमयोपि होति पियङ्करमातादीनं विय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">ब्रह्मकायिका</hi>ति <pb ed="M" n="0.0054"/> ब्रह्मपारिसज्‍जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो। <hi rend="bold">पठमाभिनिब्बत्ता</hi>ति ते सब्बेपि पठमज्झानेन निब्बत्ता। ब्रह्मपारिसज्‍जा पन परित्तेन, ब्रह्मपुरोहिता मज्झिमेन, कायोव नेसं विप्फारिकतरो होति। महाब्रह्मानो पणीतेन, कायो पन नेसं अतिविप्फारिकतरो होति। इति ते कायस्स नानत्ता, पठमज्झानवसेन सञ्‍ञाय एकत्ता <hi rend="bold">नानत्तकाया एकत्तसञ्‍ञिनो</hi>ति वुत्ता। यथा च ते, एवं चतूसु अपायेसु सत्ता। निरयेसु हि केसञ्‍चि गावुतं, केसञ्‍चि अड्ढयोजनं, केसञ्‍चि तिगावुतं अत्तभावो होति, देवदत्तस्स <pb ed="P" n="0.0060"/> पन योजनसतिको जातो। तिरच्छानेसुपि केचि खुद्दका होन्ति, केचि महन्ता। पेत्तिविसयेसुपि केचि सट्ठिहत्था, केचि असीतिहत्था होन्ति, केचि सुवण्णा, केचि दुब्बण्णा। तथा कालकञ्‍चिका असुरा। अपि चेत्थ दीघपिट्ठिकपेता नाम सट्ठियोजनिकापि होन्ति। सञ्‍ञा पन सब्बेसम्पि अकुसलविपाकाहेतुकाव होति। इति आपायिकापि <hi rend="bold">नानत्तकाया एकत्तसञ्‍ञिनो</hi>ति सङ्खं गच्छन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आभस्सरा</hi>ति दण्डउक्‍काय अच्‍चि विय एतेसं सरीरतो आभा छिज्‍जित्वा छिज्‍जित्वा पतन्ती विय सरति विसरतीति आभस्सरा। तेसु पञ्‍चकनये दुतियततियज्झानद्वयं परित्तं भावेत्वा <pb ed="V" n="0.0052"/> उपपन्‍ना <hi rend="bold">परित्ताभा</hi> नाम होन्ति। मज्झिमं भावेत्वा उपपन्‍ना <hi rend="bold">अप्पमाणाभा</hi> नाम होन्ति। पणीतं भावेत्वा उपपन्‍ना आभस्सरा नाम होन्ति। इध पन उक्‍कट्ठपरिच्छेदवसेन सब्बे गहिता। सब्बेसञ्हि तेसं कायो एकविप्फारोव होति, सञ्‍ञा पन अवितक्‍कविचारमत्ता च अवितक्‍कअविचारा चाति नाना।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुभकिण्हा</hi>ति सुभेन वोकिण्णा, सुभेन सरीरप्पभावण्णेन एकग्घनाति अत्थो। एतेसञ्हि न आभस्सरानं विय छिज्‍जित्वा छिज्‍जित्वा पभा गच्छतीति। चतुक्‍कनये ततियस्स पञ्‍चकनये चतुक्‍कस्स परित्तमज्झिमपणीतस्स झानस्स वसेन परित्तसुभअप्पमाणसुभसुभकिण्हा नाम हुत्वा निब्बत्तन्ति। इति सब्बेपि ते <hi rend="bold">एकत्तकाया</hi> चेव चतुत्थज्झानसञ्‍ञाय <hi rend="bold">एकत्तसञ्‍ञिनो</hi> चाति वेदितब्बा। <hi rend="bold">वेहप्फला</hi>पि चतुत्थविञ्‍ञाणट्ठितिमेव भजन्ति। <hi rend="bold">असञ्‍ञसत्ता</hi> विञ्‍ञाणाभावा एत्थ सङ्गहं न गच्छन्ति, सत्तावासेसु गच्छन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुद्धावासा</hi> <pb ed="M" n="0.0055"/> विवट्टपक्खे ठिता, न सब्बकालिका, कप्पसतसहस्सम्पि असङ्ख्येय्यम्पि बुद्धसुञ्‍ञे लोके न उप्पज्‍जन्ति। सोळसकप्पसहस्सब्भन्तरे बुद्धेसु उप्पन्‍नेसुयेव उप्पज्‍जन्ति। धम्मचक्‍कपवत्तिस्स (सं॰ नि॰ ५.१०८१; महाव॰ १३; पटि॰ म॰ २.३०) भगवतो खन्धावारसदिसा होन्ति। तस्मा नेव विञ्‍ञाणट्ठितिं, न च सत्तावासं भजन्ति। महासीवत्थेरो पन ‘‘न खो पन सो, सारिपुत्त, आवासो सुलभरूपो, यो मया अनावुट्ठपुब्बो इमिना दीघेन अद्धुना अञ्‍ञत्र सुद्धावासेहि देवेहीति इमिना <pb ed="P" n="0.0061"/> सुत्तेन (म॰ नि॰ १.१६०) सुद्धावासापि चतुत्थविञ्‍ञाणट्ठितिं चतुत्थसत्तावासञ्‍च भजन्ती’’ति वदति, तं अप्पटिबाहितत्ता सुत्तस्स अनुञ्‍ञातं (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.७.४४-४५; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.१.२१)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सब्बसो रूपसञ्‍ञानं समतिक्‍कमा</hi>ति एत्थ <hi rend="bold">सब्बसो</hi>ति सब्बाकारेन, सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो। <hi rend="bold">रूपसञ्‍ञान</hi>न्ति सञ्‍ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्‍चेव तदारम्मणानञ्‍च। रूपावचरज्झानम्पि हि रूपन्ति वुच्‍चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २४८; पटि॰ म॰ १.२०९), तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २२३)। तस्मा इध ‘‘रूपे सञ्‍ञा रूपसञ्‍ञा’’ति एवं सञ्‍ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं। रूपं सञ्‍ञा अस्साति रूपसञ्‍ञा, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति। एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">समतिक्‍कमा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0053"/> विरागा निरोधा च। किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्‍चदसन्‍नं झानसङ्खातानं रूपसञ्‍ञानं एतेसञ्‍च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठन्‍नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्‍ञानं सब्बाकारेन अनवसेसानं वा विरागा च निरोधा च विरागहेतु चेव निरोधहेतु च आकासानञ्‍चायतनं उपसम्पज्‍ज विहरति। न हि सक्‍का सब्बसो अनतिक्‍कन्तरूपसञ्‍ञेन एतं उपसम्पज्‍ज विहरितुन्ति। तत्थ यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्‍ञासमतिक्‍कमो न होति, समतिक्‍कन्तासु च सञ्‍ञासु आरम्मणं समतिक्‍कन्तमेव होति। तस्मा आरम्मणसमतिक्‍कमं अवत्वा –</p>

<p rend="indent">‘‘तत्थ कतमा रूपसञ्‍ञा? रूपावचरसमापत्तिं समापन्‍नस्स वा उपपन्‍नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा सञ्‍ञा सञ्‍जानना सञ्‍जानितत्तं, <pb ed="M" n="0.0056"/> इमा वुच्‍चन्ति रूपसञ्‍ञायो। इमा रूपसञ्‍ञायो अतिक्‍कन्तो होति वीतिक्‍कन्तो समतिक्‍कन्तो, तेन वुच्‍चति सब्बसो रूपसञ्‍ञानं समतिक्‍कमा’’ति –</p>

<p rend="unindented">एवं <hi rend="bold">विभङ्गे</hi> (विभ॰ ६०२) सञ्‍ञानंयेव समतिक्‍कमो वुत्तो। यस्मा पन आरम्मणसमतिक्‍कमेन पत्तब्बा एता समापत्तियो, न एकस्मिंयेव आरम्मणे पठमज्झानादीनि विय, तस्मा अयं आरम्मणसमतिक्‍कमवसेनापि अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पटिघसञ्‍ञानं</hi> <pb ed="P" n="0.0062"/> <hi rend="bold">अत्थङ्गमा</hi>ति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्‍च पटिघातेन उप्पन्‍ना सञ्‍ञा पटिघसञ्‍ञा, रूपसञ्‍ञादीनं एतं अधिवचनं। यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्‍ञा? रूपसञ्‍ञा सद्दसञ्‍ञा गन्धसञ्‍ञा रससञ्‍ञा फोट्ठब्बसञ्‍ञा, इमा वुच्‍चन्ति पटिघसञ्‍ञायो’’ति (विभ॰ ६०३)। तासं कुसलविपाकानं पञ्‍चन्‍नं अकुसलविपाकानं पञ्‍चन्‍नन्ति सब्बसो दसन्‍नं पटिघसञ्‍ञानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा, अप्पवत्तिं कत्वाति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext">कामञ्‍चेता पठमज्झानादीनि समापन्‍नस्सापि न सन्ति, न हि तस्मिं समये पञ्‍चद्वारवसेन चित्तं पवत्तति, एवं सन्तेपि अञ्‍ञत्थ पहीनानं सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने विय सक्‍कायदिट्ठादीनं ततियमग्गे विय च इमस्मिंयेव झाने उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासं एत्थ वचनं वेदितब्बं। अथ वा – किञ्‍चापि ता रूपावचरं समापन्‍नस्स न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति, न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ता च एतासं पवत्ति, अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति <pb ed="V" n="0.0054"/>। तस्मा ता एत्थ ‘‘पहीना’’ति वत्तुं वट्टति। न केवलञ्‍च वत्तुं, एकंसेनेव एवं धारेतुम्पि वट्टति। तासञ्हि इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव ‘‘पठमज्झानं समापन्‍नस्स सद्दो कण्टको’’ति (अ॰ नि॰ १०.७२) वुत्तो भगवता। इध च पहीनत्तायेव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्‍जता सन्तविमोक्खता च वुत्ता – ‘‘आळारो च कालामो अरूपं समापन्‍नो पञ्‍चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्‍कन्तानि नेव अद्दस, न पन सद्दं अस्सोसी’’ति (दी॰ नि॰ २.१९२)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नानत्तसञ्‍ञानं अमनसिकारा</hi>ति नानत्ते गोचरे पवत्तानं सञ्‍ञानं, नानत्तानं वा सञ्‍ञानं। यस्मा हि एता –</p>

<p rend="indent">‘‘तत्थ <pb ed="M" n="0.0057"/> कतमा नानत्तसञ्‍ञा? असमापन्‍नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्‍ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्‍ञा सञ्‍जानना सञ्‍जानितत्तं, इमा वुच्‍चन्ति नानत्तसञ्‍ञायो’’ति (विभ॰ ६०४) –</p>

<p rend="unindented">एवं <hi rend="bold">विभङ्गे</hi> विभजित्वा वुत्ताव इध अधिप्पेता असमापन्‍नस्स मनोधातुमनोविञ्‍ञाणधातुसङ्गहिता सञ्‍ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति। यस्मा चेता अट्ठ कामावचरकुसलसञ्‍ञा द्वादस अकुसलसञ्‍ञा एकादस <pb ed="P" n="0.0063"/> कामावचरकुसलविपाकसञ्‍ञा द्वे अकुसलविपाकसञ्‍ञा एकादस कामावचरकिरियसञ्‍ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्‍ञा नानत्ता नानासभावा अञ्‍ञमञ्‍ञं असदिसा, तस्मा ‘‘नानत्तसञ्‍ञा’’ति वुत्ता। तासं सब्बसो नानत्तसञ्‍ञानं अमनसिकारा अनावज्‍जना असमन्‍नाहारा अपच्‍चवेक्खणा। यस्मा ता नावज्‍जति न मनसिकरोति न पच्‍चवेक्खति, तस्माति वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा चेत्थ पुरिमा रूपसञ्‍ञा पटिघसञ्‍ञा च इमिना झानेन निब्बत्ते भवेपि न विज्‍जन्ति, पगेव तस्मिं भवे इमं झानं उपसम्पज्‍ज विहरणकाले, तस्मा तासं ‘‘समतिक्‍कमा अत्थङ्गमा’’ति द्वेधापि अभावोयेव वुत्तो। नानत्तसञ्‍ञासु पन यस्मा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्‍ञा नव किरियसञ्‍ञा दस अकुसलसञ्‍ञाति, इमा सत्तवीसति सञ्‍ञा इमिना झानेन निब्बत्ते भवे विज्‍जन्ति, तस्मा तासं ‘‘अमनसिकारा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं। तत्रापि हि इमं झानं उपसम्पज्‍ज विहरन्तो तासं अमनसिकारायेव उपसम्पज्‍ज विहरति, ता पन मनसिकरोन्तो असमापन्‍नो होतीति। सङ्खेपतो चेत्थ ‘‘रूपसञ्‍ञानं समतिक्‍कमा’’ति इमिना सब्बरूपावचरधम्मानं पहानं वुत्तं। ‘‘पटिघसञ्‍ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्‍ञानं अमनसिकारा’’ति <pb ed="V" n="0.0055"/> इमिना सब्बेसं कामावचरचित्तचेतसिकानञ्‍च पहानं अमनसिकारो च वुत्तोति वेदितब्बो (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.२१३)।</p>

<p rend="bodytext">इति भगवा पन्‍नरसन्‍नं रूपसञ्‍ञानं समतिक्‍कमेन दसन्‍नं पटिघसञ्‍ञानं अत्थङ्गमेन चतुचत्तालीसाय नानत्तसञ्‍ञानं अमनसिकारेनाति तीहि पदेहि आकासानञ्‍चायतनसमापत्तिया वण्णं कथेसि। किं कारणाति चे? सोतूनं उस्साहजननत्थञ्‍चेव पलोभनत्थञ्‍च। सचे हि केचि <pb ed="M" n="0.0058"/> अपण्डिता वदेय्युं – ‘‘सत्था आकासानञ्‍चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथाति वदति, को नु खो एताय निब्बत्तिताय अत्थो, को आनिसंसो’’ति। ‘‘ते एवं वत्तुं मा लभन्तू’’ति इमेहि आकारेहि समापत्तिया वण्णं कथेसि। तञ्हि नेसं सुत्वा एवं भविस्सति – ‘‘एवं सन्ता किर अयं समापत्ति एवं पणीता, निब्बत्तेस्साम न’’न्ति, अथस्सा निब्बत्तनत्थाय उस्साहं करिस्सन्तीति।</p>

<p rend="bodytext">पलोभनत्थञ्‍चापि तेसं एतिस्सा वण्णं कथेसि विसकण्टकवाणिजोविय, विसकण्टकवाणिजो नाम गुळवाणिजो वुच्‍चति। सो किर गुळफाणितखण्डसक्‍करादीनि <pb ed="P" n="0.0064"/> सकटेन आदाय पच्‍चन्तगामं गन्त्वा ‘‘विसकण्टकं गण्हथ, विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसेसि। तं सुत्वा गामिका ‘‘विसं नाम कक्खळं, यो नं खादति, सो मरति, कण्टकोपि विज्झित्वा मारेति, उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’’ति गेहद्वारानि थकेसुं, दारके च पलापेसुं। तं दिस्वा वाणिजो ‘‘अवोहारकुसला इमे गामिका, हन्द ने उपायेन गण्हापेमी’’ति ‘‘अतिमधुरं गण्हथ, अतिसादुं गण्हथ, गुळं फाणितं सक्‍करं समग्घं लब्भति, कूटमासककूटकहापणादीहिपि लब्भती’’ति उग्घोसेसि। तं सुत्वा गामिका हट्ठपहट्ठा निक्खन्ता बहुम्पि मूलं दत्वा गहेसुं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ वाणिजस्स ‘‘विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसनं विय भगवतो ‘‘आकासानञ्‍चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथा’’ति वचनं। ‘‘उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’’ति गामिकानं चिन्तनं विय ‘‘भगवा ‘आकासानञ्‍चायतनं निब्बत्तेथा’ति आह, को नु खो एत्थ आनिसंसो, नास्स गुणं जानामा’’ति सोतूनं चिन्तनं। अथस्स वाणिजस्स ‘‘अतिमधुरं गण्हथा’’तिआदिवचनं विय भगवतो रूपसञ्‍ञासमतिक्‍कमनादिकं आनिसंसप्पकासनं। इदञ्हि सुत्वा ते बहुम्पि मूलं दत्वा गामिका विय गुळं ‘‘इमिना आनिसंसेन पलोभितचित्ता महन्तम्पि उस्साहं कत्वा इमं समापत्तिं निब्बत्तेस्सन्ती’’ति उस्साहजननत्थं पलोभनत्थञ्‍च कथेसि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकासानञ्‍चायतनूपगा</hi>ति <pb ed="V" n="0.0056"/> <pb ed="M" n="0.0059"/> एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं, आकासं अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तं एव आकासानञ्‍चं, तं आकासानञ्‍चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्‍चायतनं। कसिणुग्घाटिमाकासस्सेतं अधिवचनं। तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा पटिसन्धिवसेन आकासानञ्‍चायतनभवं उपगता आकासानञ्‍चायतनूपगा। इतो परेसु विसेसमत्तमेव वण्णयिस्साम (ध॰ स॰ अट्ठ॰ २६५, १४३६-७)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकासानञ्‍चायतनं समतिक्‍कम्मा</hi>ति एत्थ ताव पुब्बे वुत्तनयेन आकासानञ्‍चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकासानञ्‍चायतनं, वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि। एवमेतं झानञ्‍च आरम्मणञ्‍चाति उभयम्पि <pb ed="P" n="0.0065"/> अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्‍कमित्वाव यस्मा इदं विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं उपसम्पज्‍ज विहरितब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘‘आकासानञ्‍चायतनं समतिक्‍कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विञ्‍ञाणञ्‍चायतनूपगा</hi>ति एत्थ पन ‘‘अनन्त’’न्ति मनसिकातब्बवसेन नास्स अन्तोति अनन्तं, अनन्तमेव आनञ्‍चं, विञ्‍ञाणं आनञ्‍चं ‘‘विञ्‍ञाणानञ्‍च’’न्ति अवत्वा ‘‘विञ्‍ञाणञ्‍च’’न्ति वुत्तं। अयञ्हेत्थ रुळ्हीसद्दो। तदेव विञ्‍ञाणञ्‍चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनन्ति विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं। तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा विञ्‍ञाणञ्‍चायतनभवं उपगता विञ्‍ञाणञ्‍चायतनूपगा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं समतिक्‍कम्मा</hi>ति एत्थपि पुब्बे वुत्तनयेनेव विञ्‍ञाणञ्‍चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं, वुत्तनयेनेव च आरम्मणम्पि। एवमेतं झानञ्‍च आरम्मणञ्‍चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्‍कमित्वाव यस्मा इदं आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं उपसम्पज्‍ज विहरितब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘‘विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं समतिक्‍कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकिञ्‍चञ्‍ञायतनूपगा</hi>ति एत्थ पन नास्स किञ्‍चनन्ति अकिञ्‍चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति। अकिञ्‍चनस्स भावो आकिञ्‍चञ्‍ञं, आकासानञ्‍चायतनविञ्‍ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं। तं आकिञ्‍चञ्‍ञं अधिट्ठानट्ठेन आयतनन्ति आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं। तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा आकिञ्‍चञ्‍ञायतनभवं उपगता आकिञ्‍चञ्‍ञायतनूपगा। <hi rend="bold">अयं सत्तमविञ्‍ञाणट्ठिती</hi>ति <pb ed="M" n="0.0060"/> इमं सत्तमं पटिसन्धिविञ्‍ञाणस्स ठानं जानाति <pb ed="V" n="0.0057"/>। नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतनं यथेव सञ्‍ञाय, एवं विञ्‍ञाणस्सापि सुखुमत्ता नेव विञ्‍ञाणं नाविञ्‍ञाणं, तस्मा विञ्‍ञाणट्ठितीसु न वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभूत</hi>न्ति अभूतत्थं ‘‘रूपं अत्ता’’तिआदिवचनं। तं विपल्‍लासभावतो <hi rend="bold">अतच्छं</hi>। दिट्ठिनिस्सयतो <hi rend="bold">अनत्थसञ्हितं</hi>। अथ वा <hi rend="bold">अभूत</hi>न्ति असन्तं अविज्‍जमानं। अचोरस्सेव ‘‘इदं ते चोरिकाय आभतं, न इदं तुय्हं घरे धन’’न्तिआदिवचनं। <hi rend="bold">अतच्छ</hi>न्ति अतथाकारं अञ्‍ञथा सन्तं। <hi rend="bold">अनत्थसञ्हित</hi>न्ति न इधलोकत्थं वा परलोकत्थं <pb ed="P" n="0.0066"/> वा निस्सितं। <hi rend="bold">न तं तथागतो ब्याकरोती</hi>ति तं अनिय्यानिककथं तथागतो न कथेति। <hi rend="bold">भूतं तच्छं अनत्थसञ्हित</hi>न्ति राजकथादितिरच्छानकथं। <hi rend="bold">भूतं तच्छं अत्थसञ्हित</hi>न्ति अरियसच्‍चसन्‍निस्सितं। <hi rend="bold">तत्र कालञ्‍ञू तथागतो होती</hi>ति तस्मिं ततियब्याकरणे तस्स पञ्हस्स ब्याकरणत्थाय तथागतो कालञ्‍ञू होति। महाजनस्स आदानकालं गहणकालं जानित्वा सहेतुकं सकारणं कत्वा युत्तपत्तकालेयेव ब्याकरोतीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">युत्तपत्तकाले वदतीति <hi rend="bold">कालवादी</hi>। भूतं सभावं वदतीति <hi rend="bold">भूतवादी</hi>। परमत्थं निब्बानं वदतीति <hi rend="bold">अत्थवादी</hi>। मग्गफलधम्मं वदतीति <hi rend="bold">धम्मवादी</hi>। संवरादिविनयं वदतीति <hi rend="bold">विनयवादी</hi>। तत्थ दिट्ठन्ति अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं चक्खुद्वारेसु आपाथं आगच्छन्तं रूपारम्मणं नाम अत्थि, तं सब्बाकारतो जानाति पस्सति। एवं जानता पस्सता च तेन तं इट्ठानिट्ठादिवसेन वा दिट्ठसुतमुतविञ्‍ञातेसु लब्भमानकपदवसेन वा ‘‘कतमं तं रूपं रूपायतनं? यं रूपं चतुन्‍नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतक’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ ६१७-६१८) नयेन अनेकेहि नामेहि तेरसहि वारेहि द्विपञ्‍ञासाय नयेहि विभज्‍जमानं तथमेव होति वितथं नत्थि। एस नयो सोतद्वारादीसुपि। आपाथमागच्छन्तेसु सद्दादीसु तेसं विविधं दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘दिट्ठं सुत’’</hi>न्ति आह। तत्थ <hi rend="bold">दिट्ठ</hi>न्ति रूपायतनं। <hi rend="bold">सुत</hi>न्ति सद्दायतनं। <hi rend="bold">मुत</hi>न्ति पत्वा गहेतब्बतो गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं। <hi rend="bold">विञ्‍ञात</hi>न्ति सुखदुक्खादिधम्मारम्मणं। <hi rend="bold">पत्त</hi>न्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं। <hi rend="bold">परियेसित</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0061"/> पत्तं वा अपत्तं वा परियेसितं। <hi rend="bold">अनुविचरितं मनसा</hi>ति चित्तेन अनुसञ्‍चरितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तथागतेन अभिसम्बुद्ध</hi>न्ति इमिना एतं दस्सेति – यञ्हि अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स नीलं पीतकन्तिआदि रूपारम्मणं चक्खुद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम रूपारम्मणं दिस्वा सुमनो <pb ed="P" n="0.0067"/> वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा <pb ed="V" n="0.0058"/> जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं। तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दोतिआदि सद्दारम्मणं सोतद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलगन्धो तचगन्धोतिआदि गन्धारम्मणं घानद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलरसो खन्धरसोतिआदि रसारम्मणं जिव्हाद्वारे आपाथं आगच्छति, कक्खळं मुदुकन्तिआदि पथवीधातुतेजोधातुवायोधातुभेदं फोट्ठब्बारम्मणं कायद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम फोट्ठब्बारम्मणं फुसित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं। तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स सुखदुक्खादिभेदं धम्मारम्मणं मनोद्वारस्स आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम धम्मारम्मणं विजानित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं।</p>

<p rend="bodytext">यञ्हि, चुन्द, इमेसं सत्तानं दिट्ठं सुतं मुतं विञ्‍ञातं, तत्थ तथागतेन अदिट्ठं वा असुतं वा अमुतं वा अविञ्‍ञातं वा नत्थि, इमस्स पन महाजनस्स परियेसित्वा अपत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा अपत्तम्पि अत्थि, परियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, सब्बम्पि तथागतस्स असम्पत्तं नाम नत्थि ञाणेन असच्छिकतं। <hi rend="bold">तस्मा तथागतोति वुच्‍चती</hi>ति यं तथा लोकेन गतं, तस्स तथेव गतत्ता तथागतोति वुच्‍चतीति। पाळियं पन ‘‘अभिसम्बुद्ध’’न्ति वुत्तं, तं गतसद्देन एकत्थं। इमिना नयेन सब्बवारेसु तथागतोति निगमस्स अत्थो वेदितब्बो (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.१८८; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ २.४.२३)।</p>

<p rend="bodytext">‘‘यञ्‍च, चुन्द, रत्तिं तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झति, यञ्‍च रत्तिं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति, यं <pb ed="M" n="0.0062"/> एतस्मिं अन्तरे भासति लपति निद्दिसति, सब्बं तं तथेव होति, नो अञ्‍ञथा, तस्मा तथागतोति वुच्‍चती’’ति –</p>

<p rend="bodytext">एत्थ यं रत्तिं भगवा बोधिमण्डे अप्पराजितपल्‍लङ्के निसिन्‍नो तिण्णं <pb ed="P" n="0.0068"/> मारानं मत्थकं मद्दित्वा अनुत्तरसम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, यञ्‍च रत्तिं यमकसालानमन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि, एत्थन्तरे पञ्‍चचत्तालीसवस्सपरिमाणे काले पठमबोधियापि मज्झिमबोधियापि पच्छिमबोधियापि यं भगवता भासितं सुत्तं गेय्यं…पे॰… वेदल्‍लं, तं सब्बं अत्थतो च ब्यञ्‍जनतो च अनुपवज्‍जं अनूनमनधिकं सब्बाकारपरिपुण्णं रागमदनिम्मदनं दोसमोहमदनिम्मदनं नत्थि, तत्थ वाळग्गमत्तम्पि अवक्खलितं, सब्बं तं एकमुद्दिकाय लञ्छितं विय, एकनाळिया मितं विय, एकतुलाय तुलितं विय च तथमेव होति <pb ed="V" n="0.0059"/> वितथं नत्थि। तेनाह – ‘‘यञ्‍च, चुन्द, रत्तिं तथागतो…पे॰… सब्बं तं तथमेव होति, नो अञ्‍ञथा तस्मा तथागतोति वुच्‍चती’’ति। गदअत्थो हि एत्थ गतसद्दो।</p>

<p rend="bodytext">अपि च – आगदनं आगदो, वचनन्ति अत्थो। तथो अविपरीतो आगदो अस्साति द-कारस्स त-कारं कत्वा गतोति एवमेतस्मिं अत्थे पदसिद्धि वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext">‘‘यथावादी, चुन्द…पे॰… वुच्‍चती’’ति एत्थ भगवतो वाचाय कायो अनुलोमेति कायस्सपि वाचा, तस्मा भगवा यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी च होति, एवंभूतस्स चस्स यथा वाचा, कायोपि तथा गतो पवत्तोति अत्थो। यथा च कायो, वाचापि तथा गता पवत्ताति तथागतोति एवमेत्थ पदसिद्धि वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अभिभू अनभिभूतो</hi>ति उपरि भवग्गं हेट्ठा अवीचिपरियन्तं अपरिमाणासु लोकधातूसु सब्बसत्ते अभिभवति सीलेनपि समाधिनापि पञ्‍ञायपि विमुत्तियापि न तस्स तुला वा पमाणं वा अत्थि। अतुलो अप्पमेय्यो अनुत्तरो राजराजा देवदेवो सक्‍कानं अतिसक्‍को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा। <hi rend="bold">अञ्‍ञदत्थू</hi>ति एकंसत्थे निपातो। दक्खतीति <hi rend="bold">दसो</hi>। वसं वत्तेतीति वसवत्ती।</p>

<p rend="bodytext">तत्रायं <pb ed="M" n="0.0063"/> पदसिद्धि वेदितब्बा – अगदो विय अगदो, को पनेस? देसनाविलासो चेव पुञ्‍ञुस्सयो च। तेन हेस महानुभावो भिसक्‍को दिब्बागदेन सप्पे विय सब्बपरप्पवादिनो <pb ed="P" n="0.0069"/> सदेवकञ्‍च लोकं अभिभवति। इति सब्बलोकाभिभवने तथो अविपरीतो देसनाविलासमयो चेव पुञ्‍ञुस्सयो च अगदो अस्साति द-कारस्स त-कारं कत्वा तथागतोति वेदितब्बो (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इधत्थञ्‍ञेव जानाति कम्माभिसङ्खारवसेना</hi>ति अपुञ्‍ञाभिसङ्खारवसेन इधत्थञ्‍ञेव जानाति। <hi rend="bold">कायस्स भेदा परं मरणा</hi>ति उपादिन्‍नखन्धभेदा मरणतो परं। <hi rend="bold">अपाय</hi>न्तिआदीसु वुड्ढिसङ्खातसुखसाततो अया अपेतत्ता अपायो। दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति <hi rend="bold">दुग्गति</hi>। दुक्‍करकारिनो एत्थ विनिपतन्तीति <hi rend="bold">विनिपातो</hi>। निरतिअट्ठेन निरस्सादट्ठेन <hi rend="bold">निरयो</hi>। तं <hi rend="bold">अपायं…पे॰… निरयं। उपपज्‍जिस्सती</hi>ति पटिसन्धिवसेन उप्पज्‍जिस्सति। <hi rend="bold">तिरच्छानयोनि</hi>न्ति तिरियं अञ्‍चन्तीति तिरच्छाना, तेसं योनि तिरच्छानयोनि, तं तिरच्छानयोनिं। <hi rend="bold">पेत्तिविसय</hi>न्ति पच्‍चभावं पत्तानं विसयोति पेत्तिविसयो, तं पेत्तिविसयं। मनसो उस्सन्‍नताय मनुस्सा <pb ed="V" n="0.0060"/>, तेसु <hi rend="bold">मनुस्सेसु</hi>। इतो परं <hi rend="bold">कम्माभिसङ्खारवसेना</hi>ति एत्थ पुञ्‍ञाभिसङ्खारवसेन अत्थो गहेतब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आसवानं खया</hi>ति आसवानं विनासेन। <hi rend="bold">अनासवं चेतोविमुत्ति</hi>न्ति आसवविरहितं अरहत्तफलसमाधिं। <hi rend="bold">पञ्‍ञाविमुत्ति</hi>न्ति अरहत्तफलपञ्‍ञं। अरहत्तफलसमाधि रागविरागा चेतोविमुत्ति, अरहत्तफलपञ्‍ञा अविज्‍जाविरागा पञ्‍ञाविमुत्तीति वेदितब्बा। तण्हाचरितेन वा अप्पनाझानबलेन किलेसे विक्खम्भेत्वा अधिगतं अरहत्तफलं रागविरागा चेतोविमुत्ति, दिट्ठिचरितेन उपचारज्झानमत्तं निब्बत्तेत्वा विपस्सित्वा अधिगतं अरहत्तफलं अविज्‍जाविरागा पञ्‍ञाविमुत्ति। अनागामिफलं वा कामरागं सन्धाय रागविरागा चेतोविमुत्ति, अरहत्तफलं सब्बप्पकारतो अविज्‍जाविरागा पञ्‍ञाविमुत्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आकिञ्‍चञ्‍ञायतनं धिमुत्तन्ति विमोक्खेना</hi>ति केनट्ठेन विमोक्खो वेदितब्बोति? अधिमुच्‍चनट्ठेन। को अयं अधिमुच्‍चनट्ठो <pb ed="P" n="0.0070"/> नाम? पच्‍चनीकधम्मेहि च सुट्ठु विमुच्‍चनट्ठो, आरम्मणे च अभिरतिवसेन सुट्ठु विमुच्‍चनट्ठो, पितु <pb ed="M" n="0.0064"/> अङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्‍चङ्गस्स दारकस्स सयनं विय अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय आरम्मणे पवत्तीति वुत्तं होति। एवरूपेन विमोक्खेन <hi rend="bold">धिमुत्त</hi>न्ति। विञ्‍ञाणञ्‍चायतनं मुञ्‍चित्वा आकिञ्‍चञ्‍ञायतने निरासङ्कवसेन धिमुत्तं अल्‍लीनं। <hi rend="bold">तत्राधिमुत्त</hi>न्ति तस्मिं समाधिम्हि अल्‍लीनं। <hi rend="bold">तदधिमुत्त</hi>न्ति तस्मिं झाने अधिमुत्तं। <hi rend="bold">तदाधिपतेय्य</hi>न्ति तं झानं जेट्ठकं। <hi rend="bold">रूपाधिमुत्तो</hi>तिआदीनि पञ्‍च कामगुणगरुकवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">कुलाधिमुत्तो</hi>तिआदीनि तीणि खत्तियादिकुलगरुकवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">लाभाधिमुत्तो</hi>तिआदीनि अट्ठ लोकधम्मवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">धीवराधिमुत्तो</hi>तिआदीनि चत्तारि पच्‍चयवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">सुत्तन्ताधिमुत्तो</hi>तिआदीनि पिटकत्तयवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">आरञ्‍ञकङ्गाधिमुत्तो</hi>तिआदीनि धुतङ्गसमादानवसेन वुत्तानि। <hi rend="bold">पठमज्झानाधिमुत्तो</hi>तिआदीनि पटिलाभवसेन वुत्तानि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">कम्मपरायण</hi>न्ति अभिसङ्खारवसेन। <hi rend="bold">विपाकपरायण</hi>न्ति पवत्तिवसेन। <hi rend="bold">कम्मगरुक</hi>न्ति चेतनागरुकं। <hi rend="bold">पटिसन्धिगरुक</hi>न्ति उपपत्तिगरुकं।</p>

<p rend="bodytext" n="84"><hi rend="paranum">८४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">आकिञ्‍चञ्‍ञासम्भवं ञत्वा</hi>ति आकिञ्‍चञ्‍ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा आकिञ्‍चञ्‍ञायतनजनककम्माभिसङ्खारं ञत्वा ‘‘किन्ति पलिबोधो अय’’न्ति। <hi rend="bold">नन्दिसंयोजनं इती</hi>ति या चतुत्थअरूपरागसङ्खाता नन्दी तञ्‍च संयोजनं ञत्वा। <hi rend="bold">ततो तत्थ विपस्सती</hi>ति अथ <pb ed="V" n="0.0061"/> तत्थ आकिञ्‍चञ्‍ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा तं समापत्तिं अनिच्‍चादिवसेन विपस्सति। <hi rend="bold">एतं ञाणं तथं तस्सा</hi>ति एतं तस्स पुग्गलस्स एवं विपस्सतो अनुक्‍कमेन उप्पन्‍नं अरहत्तञाणं अविपरीतं। <hi rend="bold">वुसीमतो</hi>ति वुसितवन्तस्स। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१५. मोघराजमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="85"><hi rend="paranum">८५</hi><hi rend="dot">.</hi> पन्‍नरसमे <pb ed="P" n="0.0071"/> <pb ed="M" n="0.0065"/> मोघराजसुत्ते – <hi rend="bold">द्वाह</hi>न्ति द्वे वारे अहं। सो हि पुब्बे अजितसुत्तस्स (सु॰ नि॰ १०३८ आदयो) च तिस्समेत्तेय्यसुत्तस्स (सु॰ नि॰ १०४६ आदयो) च अवसाने द्विक्खत्तुं भगवन्तं पुच्छि, भगवा पनस्स इन्द्रियपरिपाकं आगमयमानो न ब्याकासि। तेनाह – ‘‘द्वाहं सक्‍कं अपुच्छिस्स’’न्ति। <hi rend="bold">यावततियञ्‍च देवीसि, ब्याकरोतीति मे सुत</hi>न्ति यावततियञ्‍च सहधम्मिकं पुट्ठो विसुद्धिदेवभूतो इसि भगवा सम्मासम्बुद्धो ब्याकरोतीति एवं मे सुतं। गोधावरीतीरेयेव किर सो एवमस्सोसि। तेनाह – ‘‘ब्याकरोतीति मे सुत’’न्ति। इमिस्सा गाथाय निद्देसे यं वत्तब्बं सिया, तं हेट्ठा वुत्तनयं एव।</p>

<p rend="bodytext" n="86"><hi rend="paranum">८६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अयं लोको</hi>ति मनुस्सलोको। <hi rend="bold">परो लोको</hi>ति तं ठपेत्वा अवसेसो। <hi rend="bold">सदेवको</hi>ति ब्रह्मलोकं ठपेत्वा अवसेसो उपपत्तिदेवसम्मुतिदेवयुत्तो। ‘‘ब्रह्मलोको सदेवको’’ति एतं वा ‘‘सदेवको लोको’’तिआदिनयनिदस्सनमत्तं। तेन सब्बोपि तथावुत्तप्पकारलोको वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext" n="87"><hi rend="paranum">८७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">एवं अभिक्‍कन्तदस्सावि</hi>न्ति एवं अग्गदस्साविं, सदेवकस्स लोकस्स अज्झासयाधिमुत्तिगतिपरायणादीनि पस्सितुं समत्थन्ति दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext" n="88"><hi rend="paranum">८८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सुञ्‍ञतो लोकं अवेक्खस्सू</hi>ति अवसियपवत्तसल्‍लक्खणवसेन वा तुच्छसङ्खारसमनुपस्सनावसेन <pb ed="V" n="0.0062"/> वाति द्वीहाकारेहि सुञ्‍ञतो लोकं पस्स। <hi rend="bold">अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्‍चा</hi>ति सक्‍कायदिट्ठिं उद्धरित्वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">लुज्‍जती</hi>ति भिज्‍जति। चक्खतीति <hi rend="bold">चक्खु</hi>। तदेतं ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसभूते दिट्ठमण्डले चक्खुविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। रूपयन्तीति <hi rend="bold">रूपा,</hi> वण्णविकारमापज्‍जन्ता हदयङ्गतभावं पकासेन्तीति अत्थो। चक्खुतो पवत्तं विञ्‍ञाणं <pb ed="P" n="0.0072"/>, चक्खुस्स वा चक्खुसन्‍निस्सितं वा विञ्‍ञाणं <hi rend="bold">चक्खुविञ्‍ञाणं</hi>। चक्खुतो पवत्तो सम्फस्सो <hi rend="bold">चक्खुसम्फस्सो। चक्खुसम्फस्सपच्‍चया</hi>ति चक्खुविञ्‍ञाणसम्पयुत्तफस्सपच्‍चया। <hi rend="bold">वेदयित</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0066"/> विन्दनं, वेदनाति अत्थो। तदेव सुखयतीति <hi rend="bold">सुखं,</hi> यस्स उप्पज्‍जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो। सुट्ठु वा खादति, खनति च कायचित्ताबाधन्ति <hi rend="bold">सुखं</hi>। दुक्खयतीति <hi rend="bold">दुक्खं</hi>। यस्स उप्पज्‍जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो। न दुक्खं न सुखन्ति <hi rend="bold">अदुक्खमसुखं। म</hi>-कारो सन्धिपदवसेन वुत्तो। सो पन चक्खुसम्फस्से अत्तना सम्पयुत्ताय वेदनाय सहजातअञ्‍ञमञ्‍ञनिस्सयविपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा पच्‍चयो होति, सम्पटिच्छनसम्पयुत्ताय अनन्तरसमनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतवसेन पञ्‍चधा, सन्तीरणादिसम्पयुत्तानं उपनिस्सयवसेनेव पच्‍चयो होति।</p>

<p rend="bodytext">सुणातीति <hi rend="bold">सोतं,</hi> तं ससम्भारसोतबिलस्स अन्तो तनुतम्बलोमाचिते अङ्गुलिवेधकसण्ठाने पदेसे सोतविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। सद्दीयन्तीति <hi rend="bold">सद्दा,</hi> उदाहरीयन्तीति अत्थो। घायतीति <hi rend="bold">घानं,</hi> तं ससम्भारघानबिलस्स अन्तो अजपदसण्ठाने पदेसे घानविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। गन्धियन्तीति <hi rend="bold">गन्धा,</hi> अत्तनो वत्थुं सूचियन्तीति अत्थो। जीवितं अव्हायतीति <hi rend="bold">जिव्हा,</hi> सायनट्ठेन वा <hi rend="bold">जिव्हा</hi>। सा ससम्भारजिव्हाय अतिअग्गमूलपस्सानि वज्‍जेत्वा उपरिमतलमज्झे भिन्‍नउप्पलदलग्गसण्ठाने पदेसे जिव्हाविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमाना तिट्ठति। रसन्ति ते सत्ताति <hi rend="bold">रसा,</hi> अस्सादेन्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">कुच्छितानं आसवधम्मानं आयोति <hi rend="bold">कायो</hi>। आयोति उप्पत्तिदेसो। सो यावता इमस्मिं काये उपादिन्‍नपवत्ति नाम अत्थि, तत्थ येभुय्येन कायप्पसादो कायविञ्‍ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानो तिट्ठति। फुसियन्तीति <hi rend="bold">फोट्ठब्बा</hi>। मनतीति <hi rend="bold">मनो,</hi> विजानातीति अत्थो। अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति <hi rend="bold">धम्मा। मनो</hi>ति सहावज्‍जनभवङ्गं। <hi rend="bold">धम्मा</hi>ति निब्बानं मुञ्‍चित्वा <pb ed="V" n="0.0063"/> अवसेसा धम्मारम्मणधम्मा। <hi rend="bold">मनोविञ्‍ञाण</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0073"/> जवनमनोविञ्‍ञाणं। <hi rend="bold">मनोसम्फस्सो</hi>ति तंसम्पयुत्तो फस्सो, सो सम्पयुत्ताय वेदनाय विपाकपच्‍चयवज्‍जेहि सेसेहि सत्तहि पच्‍चयेहि पच्‍चयो होति। अनन्तराय तेहेव सेसानं उपनिस्सयेनेव पच्‍चयो होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अवसियपवत्तसल्‍लक्खणवसेन वा</hi>ति अवसो हुत्वा पवत्तसङ्खारे पस्सनवसेन ओलोकनवसेनाति अत्थो। <hi rend="bold">रूपे वसो न लब्भती</hi>ति रूपस्मिं <pb ed="M" n="0.0067"/> वसवत्तिभावो इस्सरभावो न लब्भति। <hi rend="bold">वेदना</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">नायं, भिक्खवे, कायो तुम्हाक</hi>न्ति अत्तनि सति अत्तनियं नाम होति, अत्तायेव च नत्थि। तस्मा ‘‘नायं, भिक्खवे, कायो तुम्हाक’’न्ति आह। <hi rend="bold">नापि अञ्‍ञेस</hi>न्ति अञ्‍ञो नाम परेसं अत्ता। तस्मिं सति अञ्‍ञेसं नाम सिया, सोपि नत्थि। तस्मा ‘‘नापि अञ्‍ञेस’’न्ति आह। <hi rend="bold">पुराणमिदं, भिक्खवे, कम्म</hi>न्ति नयिदं पुराणकम्ममेव, पुराणकम्मनिब्बत्तो पनेस कायो। तस्मा पच्‍चयवोहारेन एवं वुत्तो। <hi rend="bold">अभिसङ्खत</hi>न्तिआदि कम्मवोहारस्सेव वसेन पुरिमलिङ्गसभावताय वुत्तं। अयं पनेत्थ अत्थो – <hi rend="bold">अभिसङ्खत</hi>न्ति पच्‍चयेहि कतोति दट्ठब्बो। <hi rend="bold">अभिसञ्‍चेतयित</hi>न्ति चेतनावत्थुको, चेतनामूलकोति दट्ठब्बो। <hi rend="bold">वेदनिय</hi>न्ति वेदनाय वत्थूति दट्ठब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपे सारो न लब्भती</hi>ति रूपस्मिं निच्‍चादिसारो न लब्भति। <hi rend="bold">वेदना</hi>दीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">रूपं अस्सारं निस्सार</hi>न्ति रूपं अस्सारं सारविरहितञ्‍च। <hi rend="bold">सारापगत</hi>न्ति सारतो अपगतं। <hi rend="bold">निच्‍चसारसारेन वा</hi>ति भङ्गं अतिक्‍कमित्वा पवत्तमानेन निच्‍चसारेन वा। कस्सचि निच्‍चसारस्स अभावतो निच्‍चसारेन सारो नत्थि। <hi rend="bold">सुखसारसारेन वा</hi>ति ठितिसुखं अतिक्‍कमित्वा पवत्तमानस्स कस्सचि सुखसारस्स अभावतो सुखसारसारेन वा। <hi rend="bold">अत्तसारसारेन वा</hi>ति अत्तत्तनियसारसारेन वा। <hi rend="bold">निच्‍चेन वा</hi>ति भङ्गं अतिक्‍कमित्वा पवत्तमानस्स कस्सचि निच्‍चस्स अभावतो निच्‍चेन वा। <hi rend="bold">धुवेन वा</hi>ति विज्‍जमानकालेपि पच्‍चयायत्तवुत्तिताय थिरस्स कस्सचि अभावतो धुवेन वा। <hi rend="bold">सस्सतेन वा</hi>ति अब्बोच्छिन्‍नस्स सब्बकाले विज्‍जमानस्स कस्सचि अभावतो सस्सतेन वा। <hi rend="bold">अविपरिणामधम्मेन वा</hi>ति जराभङ्गवसेन अविपरिणामपकतिकस्स कस्सचि अभावतो अविपरिणामधम्मेन वा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चक्खु</hi> <pb ed="P" n="0.0074"/> <hi rend="bold">सुञ्‍ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा</hi>ति ‘‘कारको वेदको सयंवसी’’ति एवं परिकप्पिकेन अत्तना वा अत्ताभावतोयेव अत्तनो सन्तकेन परिक्खारेन च सुञ्‍ञं। सब्बं चक्खादिलोकियधम्मजातं <pb ed="V" n="0.0064"/> यस्मा अत्ता च एत्थ नत्थि, अत्तनियञ्‍च एत्थ नत्थि, तस्मा ‘‘सुञ्‍ञ’’न्ति वुच्‍चतीति अत्थो <pb ed="M" n="0.0068"/>। लोकुत्तरापि धम्मा अत्तत्तनियेहि सुञ्‍ञायेव, सुञ्‍ञातीतधम्मा नत्थीति वुत्तं होति। तस्मिं धम्मे अत्तत्तनियसारस्स नत्थिभावो वुत्तो होति। लोके च ‘‘सुञ्‍ञं घरं सुञ्‍ञो घटो’’ति वुत्तो घरस्स घटस्स च नत्थिभावो न होति, तस्मिं घटे च अञ्‍ञस्स नत्थिभावो वुत्तो होति। भगवता च इति यम्पि कोचि तत्थ न होति, तेन तं सुञ्‍ञं। यं पन तत्थ अवसिट्ठं होति, तं सन्तं इदमत्थीति पजानातीति अयमेवत्थो वुत्तो। तथा <hi rend="bold">ञायगन्थे सद्दगन्थे</hi> च अयमेवत्थो। इति इमस्मिं सुत्ते अनत्तलक्खणमेव कथितं। <hi rend="bold">अनिस्सरियतो</hi>ति अत्तनो इस्सरिये अवसवत्तनतो। <hi rend="bold">अकामकारियतो</hi>ति अत्तनो अकामं अरुचिकरणवसेन। <hi rend="bold">अपापुणियतो</hi>ति ठातुं पतिट्ठाभावतो। <hi rend="bold">अवसवत्तनतो</hi>ति अत्तनो वसे अवत्तनतो। <hi rend="bold">परतो</hi>ति अनिच्‍चतो पच्‍चयायत्तवुत्तितो। <hi rend="bold">विवित्ततो</hi>ति निस्सरतो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सुद्ध</hi>न्ति केवलं इस्सरकालपकतीहि विना केवलं पच्‍चयायत्तपवत्तिवसेन पवत्तमानं सुद्धं नाम। अत्तनियविरहितो सुद्धधम्मपुञ्‍जोति च। <hi rend="bold">सुद्धं धम्मसमुप्पादं, सुद्धं सङ्खारसन्तति</hi>न्ति सुद्धं पस्सन्तस्स जानन्तस्स सङ्खारानं सन्ततिं अब्बोच्छिन्‍नसङ्खारसन्ततिं। तथेव सुद्धं पस्सन्तस्स सङ्खारादीनि, एकट्ठानि आदरेन द्वत्तिक्खत्तुं वुत्तानि। एवं पस्सन्तस्स मरणमुखे भयं न होति। <hi rend="bold">गामणी</hi>ति आलपनं। <hi rend="bold">तिणकट्ठसमं लोक</hi>न्ति इमं उपादिन्‍नक्खन्धसङ्खातं लोकं। यदा तिणकट्ठसमं पञ्‍ञाय पस्सति। यथा अरञ्‍ञे तिणकट्ठादीसु गण्हन्तेसु अत्तानं वा अत्तनियं वा गण्हातीति न होति, तेसु वा तिणकट्ठादीसु सयमेव नस्सन्तेसुपि <pb ed="P" n="0.0075"/> विनस्सन्तेसुपि अत्ता नस्सति, अत्तनियो नस्सतीति न होति। एवं इमस्मिं कायेपि नस्सन्ते वा विनस्सन्ते वा अत्ता वा अत्तनियं वा भिज्‍जतीति अपस्सन्तो पञ्‍ञाय तिणकट्ठसमं पस्सतीति वुच्‍चति। <hi rend="bold">नाञ्‍ञं पत्थयते किञ्‍चि, अञ्‍ञत्रप्पटिसन्धिया</hi>ति पटिसन्धिविरहितं निब्बानं ठपेत्वा अञ्‍ञं भवं वा अत्तभावं वा न पत्थेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपं समन्‍नेसती</hi>ति रूपस्स सारं परियेसति। <hi rend="bold">अहन्ति वा</hi>ति दिट्ठिवसेन। <hi rend="bold">ममन्ति वा</hi>ति तण्हावसेन। <hi rend="bold">अस्मीति वा</hi>ति मानवसेन। <hi rend="bold">तम्पि तस्स न होती</hi>ति तं तिविधम्पि तस्स पुग्गलस्स न होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">इधा</hi>ति <pb ed="M" n="0.0069"/> देसापदेसे निपातो, स्वायं कत्थचि लोकं उपादाय वुच्‍चति। यथाह – ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्‍जती’’ति (सं॰ नि॰ ३.७८; अ॰ नि॰ ४.३३)। कत्थचि सासनं <pb ed="V" n="0.0065"/>। यथाह – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म॰ नि॰ १.१३९; दी॰ नि॰ २.२१४)। कत्थचि ओकासं। यथाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो।</p>

<p rend="gathalast">पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिसा’’ति॥ (दी॰ नि॰ २.३६९)।</p>

<p rend="bodytext">कत्थचि पदपूरणमत्तमेव। यथाह – ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’ति (म॰ नि॰ १.३०)। इध पन लोकं उपादाय वुत्तोति वेदितब्बो। <hi rend="bold">अस्सुतवा पुथुज्‍जनो</hi>ति एत्थ पन आगमाधिगमाभावा ञेय्यो ‘‘अस्सुतवा’’इति। यस्स हि खन्धधातुआयतनपच्‍चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयरहितत्ता दिट्ठिपटिसेधको नेव आगमो, पटिपत्तिया अधिगन्तब्बस्स अनधिगतत्ता नेव अधिगमो अत्थि, सो आगमाधिगमाभावा ञेय्यो ‘‘अस्सुतवा’’ इति। स्वायं –</p>

<p rend="gatha1">पुथूनं जननादीहि, कारणेहि पुथुज्‍जनो।</p>

<p rend="gathalast">पुथुज्‍जनन्तोगधत्ता, पुथुवायं जनो इति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.५१; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०)।</p>

<p rend="bodytext">सो हि पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादीहिपि कारणेहि <hi rend="bold">पुथुज्‍जनो</hi>। यथाह – पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्‍जना <pb ed="P" n="0.0076"/>, पुथु अविहतसक्‍कायदिट्ठिकाति पुथुज्‍जना, पुथु सत्थारानं मुखुल्‍लोकिकाति पुथुज्‍जना, पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति पुथुज्‍जना, पुथु नानाभिसङ्खारे अभिसङ्खरोन्तीति पुथुज्‍जना, पुथु नानाओघेहि वुय्हन्तीति पुथुज्‍जना, पुथु नानासन्तापेहि सन्तप्पेन्तीति पुथुज्‍जना, पुथु नानापरिळाहेहि परिडय्हन्तीति पुथुज्‍जना, पुथु पञ्‍चसु कामगुणेसु रत्ता गिद्धा गधिता मुञ्छिता अज्झोसन्‍ना लग्गा लग्गिता पलिबुद्धाति पुथुज्‍जना, पुथु पञ्‍चहि नीवरणेहि आवुटा निवुटा ओवुटा पिहिता पटिच्छन्‍ना पटिकुज्‍जिताति पुथुज्‍जना (महानि॰ ५१, ९४), पुथूनं वा गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्‍जना, पुथुव अयं विसुंयेव सङ्ख्यं गतो, विसंसट्ठो <pb ed="M" n="0.0070"/> सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि जनोतिपि पुथुज्‍जनो। एवमेतेहि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्‍जनो’’ति द्वीहि पदेहि ये ते –</p>

<p rend="gatha1">‘‘दुवे <pb ed="V" n="0.0066"/> पुथुज्‍जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्‍चबन्धुना।</p>

<p rend="gathalast">अन्धो पुथुज्‍जनो एको, कल्याणेको पुथुज्‍जनो’’ति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ २.२.६१; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.५१; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०; ध॰ स॰ अट्ठ॰ १००७) –</p>

<p rend="unindented">द्वे पुथुज्‍जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्‍जनो वुत्तो होतीति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरियानं अदस्सावी</hi>तिआदीसु <hi rend="bold">अरिया</hi>ति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन अरणीयतो बुद्धा च पच्‍चेकबुद्धा च बुद्धसावका च वुच्‍चन्ति, बुद्धा एव वा इध अरिया। यथाह – ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे॰… तथागतो अरियोति वुच्‍चती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१०९८)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सप्पुरिसा</hi>ति एत्थ पन पच्‍चेकबुद्धा तथागतसावका च ‘‘सप्पुरिसा’’ति वेदितब्बा। ते हि लोकुत्तरगुणयोगेन सोभना पुरिसाति सप्पुरिसा। सब्बेव वा एते द्विधापि वुत्ता। बुद्धापि हि अरिया च सप्पुरिसा च पच्‍चेकबुद्धापि बुद्धसावकापि। यथाह –</p>

<p rend="gatha1">‘‘यो वे कतञ्‍ञू कतवेदि धीरो, कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति।</p>

<p rend="gathalast">दुखितस्स सक्‍कच्‍च करोति किच्‍चं, तथाविधं सप्पुरिसं वदन्ती’’ति॥ (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०; ध॰ स॰ अट्ठ॰ १००७)।</p>

<p rend="bodytext">‘‘कल्याणमित्तो <pb ed="P" n="0.0077"/> दळ्हभत्ति च होती’’ति एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो। कतञ्‍ञुतादीहि पच्‍चेकबुद्धा बुद्धाति, यो इमेसं अरियानं अदस्सनसीलो, न च दस्सने साधुकारी, सो <hi rend="bold">अरियानं अदस्सावी</hi>ति वेदितब्बो। सो चक्खुना अदस्सावी, ञाणेन अदस्सावीति दुविधो, तेसु ञाणेन अदस्सावी इध अधिप्पेतो। मंसचक्खुना हि दिब्बचक्खुना वा अरिया दिट्ठापि अदिट्ठाव होन्ति तेसं चक्खुना वण्णमत्तगहणतो, न अरियभावगोचरतो। सोणसिङ्गालादयोपि चक्खुना अरिये पस्सन्ति, न च ते अरियानं दस्साविनो।</p>

<p rend="bodytext">तत्रिदं <pb ed="M" n="0.0071"/> वत्थु – चित्तलपब्बतवासिनो किर खीणासवत्थेरस्स उपट्ठाको वुड्ढपब्बजितो एकदिवसं <pb ed="V" n="0.0067"/> थेरेन सद्धिं पिण्डाय चरित्वा थेरस्स पत्तचीवरं गहेत्वा पिट्ठितो आगच्छन्तो थेरं पुच्छि – ‘‘अरिया नाम, भन्ते, कीदिसा’’ति? थेरो आह – ‘‘इधेकच्‍चो महल्‍लको अरियानं पत्तचीवरं गहेत्वा वत्तपटिपत्तिं कत्वा सह चरन्तोपि नेव अरिये जानाति, एवं दुज्‍जाना, आवुसो, अरिया’’ति। एवं वुत्तेपि सो नेव अञ्‍ञासि। तस्मा चक्खुना दस्सनं न दस्सनं, ञाणेन दस्सनमेव दस्सनं। यथाह – ‘‘अलं ते, वक्‍कलि, किं ते इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन, यो खो, वक्‍कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सती’’ति (सं॰ नि॰ ३.८७)। तस्मा चक्खुना पस्सन्तोपि ञाणेन अरियेहि दिट्ठं अनिच्‍चादिलक्खणं अपस्सन्तो, अरियानं अधिगतञ्‍च धम्मं अनधिगच्छन्तो, अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च अदिट्ठत्ता ‘‘अरियानं अदस्सावी’’ति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अरियधम्मस्स अकोविदो</hi>ति सतिपट्ठानादिभेदे अरियधम्मे अकुसलो। <hi rend="bold">अरियधम्मे अविनीतो</hi>ति एत्थ पन –</p>

<p rend="gatha1">दुविधो विनयो नाम, एकमेकेत्थ पञ्‍चधा।</p>

<p rend="gathalast">अभावतो तस्स अयं, ‘‘अविनीतो’’ति वुच्‍चति॥ (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२; सु॰ नि॰ अट्ठ॰ १.उरगसुत्तवण्णना; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०; ध॰ स॰ अट्ठ॰ १००७)।</p>

<p rend="bodytext">अयञ्हि <pb ed="P" n="0.0078"/> संवरविनयो पहानविनयोति दुविधो विनयो। एत्थ च दुविधेपि विनये एकमेकोपि विनयो पञ्‍चधा भिज्‍जति। <hi rend="bold">संवरविनयो</hi>पि हि सीलसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरोति पञ्‍चविधो। <hi rend="bold">पहानविनयो</hi>पि तदङ्गप्पहानं विक्खम्भनप्पहानं समुच्छेदप्पहानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं निस्सरणप्पहानन्ति पञ्‍चविधो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’ति (विभ॰ ५११) अयं <hi rend="bold">सीलसंवरो</hi>। ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्‍जती’’ति (म॰ नि॰ १.२९५; सं॰ नि॰ ४.२३९; अ॰ नि॰ ३.१६) अयं <hi rend="bold">सतिसंवरो</hi>।</p>

<p rend="gatha1">‘‘यानि <pb ed="M" n="0.0072"/> सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा,)</p>

<p rend="gatha2">सति तेसं निवारणं।</p>

<p rend="gathalast">सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्‍ञायेते पिधिय्यरे’’ति॥ (सु॰ नि॰ १०४१; चूळनि॰ अजितमाणवपुच्छानिद्देस ४; नेत्ति॰ ११, ४५; ध॰ स॰ अट्ठ॰ १००७) –</p>

<p rend="unindented">अयं <pb ed="V" n="0.0068"/> <hi rend="bold">ञाणसंवरो</hi>। ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’ति (म॰ नि॰ १.२४; अ॰ नि॰ ४.११४; ६.५८) अयं <hi rend="bold">खन्तिसंवरो</hi>। ‘‘उप्पन्‍नं कामवितक्‍कं नाधिवासेती’’ति (म॰ नि॰ १.२६; अ॰ नि॰ ४.११४; ६.५८) अयं <hi rend="bold">वीरियसंवरो</hi>। सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्‍च कायदुच्‍चरितादीनं संवरणतो ‘‘संवरो’’, विनयनतो ‘‘विनयो’’ति वुच्‍चति। एवं ताव संवरविनयो पञ्‍चधा भिज्‍जतीति वेदितब्बो।</p>

<p rend="bodytext">तथा यं नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसु पटिपक्खभावतो दीपालोकेनेव तमस्स, तेन तेन विपस्सनाञाणेन तस्स तस्स अनत्थस्स पहानं। सेय्यथिदं – नामरूपववत्थानेन सक्‍कायदिट्ठिया, पच्‍चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथीभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘‘अहं ममा’’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्‍ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभये अभयसञ्‍ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्‍ञाय, निब्बिदानुपस्सनाय अभिरतिसञ्‍ञाय <pb ed="P" n="0.0079"/>, मुञ्‍चितुकम्यताञाणेन अमुञ्‍चितुकामताय, उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन धम्मट्ठितियं निब्बाने च पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स पहानं। एतं <hi rend="bold">तदङ्गप्पहानं</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">यं पन उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिभावनिवारणतो घटप्पहारेनेव उदकपिट्ठे सेवालस्स तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानं, एतं <hi rend="bold">विक्खम्भनप्पहानं</hi> नाम। यं चतुन्‍नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो अत्तनो सन्ताने ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना (ध॰ स॰ २७७; विभ॰ ६२८) नयेन वुत्तस्स समुदयपक्खियस्स किलेसगणस्स अच्‍चन्तअप्पवत्तिभावेन पहानं, इदं <hi rend="bold">समुच्छेदप्पहानं</hi> नाम। यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं, एतं <hi rend="bold">पटिप्पस्सद्धिप्पहानं</hi> नाम। यं सब्बसङ्खतनिस्सटत्ता <pb ed="M" n="0.0073"/> पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं <hi rend="bold">निस्सरणप्पहानं</hi> नाम। सब्बम्पि चेतं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयनट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्‍चति। तं तं पहानवतो वा तस्स तस्स विनयस्स सम्भवतोपेतं ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्‍चति। एवं पहानविनयोपि पञ्‍चधा भिज्‍जतीति वेदितब्बो (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२; सु॰ नि॰ अट्ठ॰ १.उरगसुत्तवण्णना; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०)।</p>

<p rend="bodytext">एवमयं <pb ed="V" n="0.0069"/> सङ्खेपतो दुविधो भेदतो च दसविधो विनयो भिन्‍नसंवरत्ता, पहातब्बस्स च अप्पहीनत्ता यस्मा एतस्स अस्सुतवतो पुथुज्‍जनस्स नत्थि, तस्मा अभावतो तस्स अयं ‘‘अविनीतो’’ति वुच्‍चतीति। एसेव नयो <hi rend="bold">सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो, सप्पुरिसधम्मे अविनीतो</hi>ति एत्थपि। निन्‍नानाकरणञ्हि एतमत्थतो। यथाह – ‘‘येव ते अरिया, तेव ते सप्पुरिसा। येव ते सप्पुरिसा, तेव ते अरिया। यो एव सो अरियानं धम्मो, सो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो। यो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो, सो एव सो अरियानं धम्मो। येव ते अरियविनया, तेव ते सप्पुरिसविनया। येव ते सप्पुरिसविनया, तेव ते अरियविनया। अरियेति वा, सप्पुरिसेति वा, अरियधम्मेति <pb ed="P" n="0.0080"/> वा, सप्पुरिसधम्मेति वा, अरियविनयेति वा, सप्पुरिसविनयेति वा एसेसे एके एकट्ठे समे समभागे तज्‍जाते तञ्‍ञेवाति (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १००७; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ २.१.१३०)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">रूपं अत्ततो समनुपस्सती</hi>ति इधेकच्‍चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति, ‘‘यं रूपं, सो अहं, यो अहं, तं रूप’’न्ति रूपञ्‍च अत्तानञ्‍च अद्वयं समनुपस्सति। सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो ‘‘या अच्‍चि, सो वण्णो। यो वण्णो, सा अच्‍ची’’ति अच्‍चिञ्‍च वण्णञ्‍च अद्वयं समनुपस्सति, एवमेव इधेकच्‍चो रूपं अत्ततो…पे॰… समनुपस्सतीति (पटि॰ म॰ १.१३०-१३१) एवं रूपं ‘‘अत्ता’’ति दिट्ठिपस्सनाय पस्सति। <hi rend="bold">रूपवन्तं वा अत्तान</hi>न्ति अरूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा छायावन्तं रुक्खं विय तं रूपवन्तं ‘‘अत्ता’’ति समनुपस्सति। <hi rend="bold">अत्तनि वा रूप</hi>न्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा पुप्फस्मिं गन्धं विय अत्तनि रूपं समनुपस्सति। <hi rend="bold">रूपस्मिं वा अत्तान</hi>न्ति अरूपमेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा करण्डके मणिं विय तं अत्तानं रूपस्मिं समनुपस्सति। <hi rend="bold">वेदना</hi>दीसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <pb ed="M" n="0.0074"/> ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति सुद्धरूपंयेव ‘‘अत्ता’’ति कथितं। ‘‘रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं। वेदनं अत्ततो… सञ्‍ञं… सङ्खारे… विञ्‍ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति (पटि॰ म॰ १.१३१) इमेसु सत्तसु ठानेसु अरूपं ‘‘अत्ता’’ति कथितं, ‘‘वेदनावन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा वेदना, वेदनाय वा अत्तान’’न्ति एवं चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेन द्वादससु ठानेसु रूपारूपमिस्सको अत्ता कथितो। तत्थ रूपं अत्ततो समनुपस्सति। वेदनं… सञ्‍ञं… सङ्खारे… विञ्‍ञाणं अत्ततो समनुपस्सतीति पञ्‍चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता। अवसेसेसु सस्सतदिट्ठि। एवमेत्थ पन्‍नरस भवदिट्ठियो पञ्‍च विभवदिट्ठियो होन्ति। ता सब्बापि मग्गावरणा, न सग्गावरणा, पठममग्गवज्झाति वेदितब्बा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आरञ्‍ञिको</hi>ति <pb ed="V" n="0.0070"/> अरञ्‍ञे निवासं। <hi rend="bold">पवने</hi>ति महन्ते गम्भीरवने। <hi rend="bold">चरमानो</hi>ति तहिं तहिं विचरमानो। <hi rend="bold">विस्सत्थो गच्छती</hi>ति निब्भयो निरासङ्को चरति। <hi rend="bold">अनापाथगतो लुद्दस्सा</hi>ति <pb ed="P" n="0.0081"/> मिगलुद्दस्स परम्मुखगतो। <hi rend="bold">अन्तमकासि मार</hi>न्ति किलेसमारं वा देवपुत्तमारं वा अन्तं अकासि। <hi rend="bold">अपदं वधित्वा</hi>ति किलेसपदं हन्त्वा नासेत्वा। <hi rend="bold">मारचक्खुं अदस्सनं गतो</hi>ति मारस्स अदस्सनविसयं पत्तो। <hi rend="bold">अनापाथगतो</hi>ति मारस्स परम्मुखं पत्तो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसोयेव धम्माभिसमयो अहोसीति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">मोघराजमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१६. पिङ्गियमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="89"><hi rend="paranum">८९</hi><hi rend="dot">.</hi> सोळसमे <pb ed="P" n="0.0082"/> पिङ्गियसुत्तनिद्देसे – <hi rend="bold">जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो</hi>ति सो किर ब्राह्मणो जराभिभूतो वीसवस्ससतिको जातिया, दुब्बलो च ‘‘इध पादं करिस्सामी’’ति अञ्‍ञत्रेव करोति, विनट्ठपुरिमछविवण्णो च। तेनाह – ‘‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो’’ति। <hi rend="bold">माहं</hi> <pb ed="M" n="0.0075"/> <hi rend="bold">नस्सं मोमुहो अन्तरावा</hi>ति माहं तुय्हं धम्मं असच्छिकत्वा अन्तरा एव अविद्वा हुत्वा अनस्सिं।<hi rend="bold"> जातिजराय इध विप्पहान</hi>न्ति इधेव तव पादमूले पासाणके चेतिये वा जातिजराय विप्पहानं निब्बानं धम्मरसं अहं विजञ्‍ञं, तं मे आचिक्ख।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अबलो</hi>ति बलविरहितो। <hi rend="bold">दुब्बलो</hi>ति दुब्बलबलो। <hi rend="bold">अप्पबलो</hi>ति परित्तबलो। <hi rend="bold">अप्पथामो</hi>ति परित्तवीरियो। <hi rend="bold">वीतवण्णो</hi>ति परिवत्तितछविवण्णो। <hi rend="bold">विगतवण्णो</hi>ति अपगतछविवण्णो। <hi rend="bold">विगच्छितवण्णो</hi>ति दूरीभूतछविवण्णो। <hi rend="bold">या सा पुरिमा सुभा वण्णनिभा</hi>ति या सा सुभा सुन्दरा पुरिमकाले सति, सा वण्णनिभा एतरहि अन्तरहिता विगता। <hi rend="bold">आदीनवो पातुभूतो</hi>ति उपद्दवो पातुरहोसि। ‘‘या सा पुरिमा सुभा वण्णनिभा’’ति पाठं ठपेत्वा ‘‘या सुभा अस्सा’’ति एके वण्णयन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">असुद्धा</hi>ति पटलादीहि असुद्धा। <hi rend="bold">अविसुद्धा</hi>ति तिमिरादीहि अविसुद्धा। <hi rend="bold">अपरिसुद्धा</hi>ति समन्ततो फोटपटलादीहि परियोनद्धत्ता अपरिसुद्धा। <hi rend="bold">अवोदाता</hi>ति नप्पसन्‍ना पसन्‍नसदिसा। <hi rend="bold">नो तथा चक्खुना रूपे पस्सामी</hi>ति यथा पोराणचक्खुना रूपारम्मणं पस्सामि ओलोकेमि, तथा <pb ed="V" n="0.0071"/> तेन पकारेन इदानि न पस्सामि। <hi rend="bold">सोतं असुद्ध</hi>न्तिआदीसुपि एसेव नयो। <hi rend="bold">माहं नस्स</hi>न्ति अहं मा विनस्सं।</p>

<p rend="bodytext" n="90"><hi rend="paranum">९०</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि यस्मा पिङ्गियो काये सापेक्खताय ‘‘जिण्णोहमस्मी’’तिआदिमाह <pb ed="P" n="0.0083"/>। तेनस्स भगवा काये सिनेहप्पहानत्थं <hi rend="bold">‘‘दिस्वान रूपेसु विहञ्‍ञमाने’’</hi>ति गाथमाह। तत्थ <hi rend="bold">रूपेसू</hi>ति रूपहेतु रूपपच्‍चया। <hi rend="bold">विहञ्‍ञमाने</hi>ति कम्मकारणादीहि उपहञ्‍ञमाने। <hi rend="bold">रुप्पन्ति रूपेसू</hi>ति चक्खुरोगादीहि च रूपहेतुयेव जना रुप्पन्ति बाधियन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">हञ्‍ञन्ती</hi>ति घटीयन्ति। <hi rend="bold">विहञ्‍ञन्ती</hi>ति विहेसियन्ति। <hi rend="bold">उपविहञ्‍ञन्ती</hi>ति हत्थपादच्छेदादिं लभन्ति। <hi rend="bold">उपघातियन्ती</hi>ति मरणं लभन्ति। <hi rend="bold">कुप्पन्ती</hi>ति परिवत्तन्ति। <hi rend="bold">पीळयन्ती</hi>ति विघातं आपज्‍जन्ति। <hi rend="bold">घट्टयन्ती</hi>ति घट्टनं पापुणन्ति। <hi rend="bold">ब्याधिता</hi>ति भीता। <hi rend="bold">दोमनस्सिता</hi>ति चित्तविघातं पत्ता। <hi rend="bold">वेमाने</hi>ति नस्समाने।</p>

<p rend="bodytext" n="91"><hi rend="paranum">९१</hi><hi rend="dot">.</hi> एवं <pb ed="M" n="0.0076"/> भगवता याव अरहत्तं, ताव कथितं पटिपत्तिं सुत्वा पिङ्गियो जरादुब्बलताय विसेसं अनधिगन्त्वा च पुन <hi rend="bold">‘‘दिसा चतस्सो’’</hi>ति इमाय गाथाय भगवन्तं थोमेन्तो देसनं याचति।</p>

<p rend="bodytext" n="92"><hi rend="paranum">९२</hi><hi rend="dot">.</hi> अथस्स भगवा पुनपि याव अरहत्तं, ताव पटिपदं दस्सेन्तो <hi rend="bold">‘‘तण्हाधिपन्‍ने’’</hi>ति गाथमाह।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">तण्हाधिपन्‍ने</hi>ति तण्हाय विमुच्‍चित्वा ठिते। <hi rend="bold">तण्हानुगे</hi>ति तण्हाय सह गच्छन्ते। <hi rend="bold">तण्हानुगते</hi>ति तण्हाय अनुबन्धन्ते। <hi rend="bold">तण्हानुसटे</hi>ति तण्हाय सह धावन्ते। <hi rend="bold">तण्हाय पन्‍ने</hi>ति तण्हाय निमुग्गे। <hi rend="bold">पटिपन्‍ने</hi>ति तण्हाय अवत्थटे। <hi rend="bold">अभिभूते</hi>ति मद्दिते। <hi rend="bold">परियादिन्‍नचित्ते</hi>ति परियादियित्वा गहितकुसलचित्ते।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सन्तापजाते</hi>ति सञ्‍जातचित्तसन्तापे। <hi rend="bold">ईतिजाते</hi>ति रोगुप्पन्‍ने। <hi rend="bold">उपद्दवजाते</hi>ति आदीनवजाते। <hi rend="bold">उपसग्गजाते</hi>ति उप्पन्‍नदुक्खजाते।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विरजं वीतमल</hi>न्ति एत्थ <hi rend="bold">विरज</hi>न्ति विगतरागादिरजं। <hi rend="bold">वीतमल</hi>न्ति वीतरागादिमलं। रागादयो हि अज्झोत्थरणट्ठेन रजो नाम, दूसट्ठेन मलं नाम। <hi rend="bold">धम्मचक्खु</hi>न्ति कत्थचि पठममग्गञाणं <pb ed="V" n="0.0072"/>, कत्थचि आदीनि तीणि मग्गञाणानि, कत्थचि चतुत्थमग्गञाणम्पि। इध पन जटिलसहस्सस्स चतुत्थमग्गञाणं। पिङ्गियस्स ततियमग्गञाणमेव। <hi rend="bold">यं किञ्‍चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म</hi>न्ति विपस्सनावसेन एवं पवत्तस्स धम्मचक्खुं उदपादीति अत्थो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="bodytext">एवं <pb ed="P" n="0.0084"/> इदम्पि सुत्तं भगवा अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पिङ्गियो अनागामिफले पतिट्ठासि। सो किर अन्तरन्तरा चिन्तेसि – ‘‘एवं विचित्रपटिभानं नाम देसनं न लभति मय्हं मातुलो बावरी सवनाया’’ति। तेन सिनेहविक्खेपेन अरहत्तं पापुणितुं नासक्खि। अन्तेवासिका पनस्स सहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु। सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा एहिभिक्खुनो अहेसुन्ति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">पिङ्गियमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१७. पारायनत्थुतिगाथानिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="93"><hi rend="paranum">९३</hi><hi rend="dot">.</hi> इतो <pb ed="P" n="0.0085"/> <pb ed="M" n="0.0077"/> परं सङ्गीतिकारा देसनं थोमेन्ता <hi rend="bold">‘‘इदमवोच भगवा’’</hi>तिआदिमाहंसु। तत्थ <hi rend="bold">इदमवोचा</hi>ति इदं पारायनं अवोच। <hi rend="bold">परिचारकसोळसान</hi>न्ति बावरिस्स परिचारकेन पिङ्गियेन सह सोळसानं, बुद्धस्स वा भगवतो परिचारकानं सोळसानन्ति परिचारकसोळसानं। ते एव च ब्राह्मणा तत्थ सोळससु दिसासु पुरतो च पच्छतो च वामपस्सतो च दक्खिणपस्सतो च छ छ योजना निसिन्‍ना उजुकेन द्वादसयोजनिका अहोसि। <hi rend="bold">अज्झिट्ठो</hi>ति याचितो।</p>

<p rend="bodytext" n="94-97"><hi rend="paranum">९४-९७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अत्थमञ्‍ञाया</hi>ति पाळिअत्थमञ्‍ञाय। <hi rend="bold">धम्ममञ्‍ञाया</hi>ति पाळिमञ्‍ञाय। <hi rend="bold">पारायन</hi>न्ति एवं इमस्स धम्मपरियायस्स अधिवचनं आरोपेत्वा तेसं ब्राह्मणानं नामानि कित्तयन्तो <hi rend="bold">‘‘अजितो…पे॰… बुद्धसेट्ठमुपागमु’’</hi>न्ति आहंसु। तत्थ <hi rend="bold">सम्पन्‍नचरण</hi>न्ति निब्बानपदट्ठानभूतेन पातिमोक्खसीलादिना सम्पन्‍नं। <hi rend="bold">इसि</hi>न्ति महेसिं।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">उपागमिंसू</hi>ति समीपं गमिंसु। <hi rend="bold">उपसङ्कमिंसू</hi>ति अविदूरट्ठानं गमिंसु। <hi rend="bold">पयिरुपासिंसू</hi>ति <pb ed="V" n="0.0073"/> समीपे निसीदिंसु। <hi rend="bold">परिपुच्छिंसू</hi>ति परिपुच्छं आहरिंसु। <hi rend="bold">परिगण्हिंसू</hi>ति तुलयिंसु। ‘‘चोदयिंसू’’ति केचि।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सीलाचारनिब्बत्ती</hi>ति उत्तमसीलाचारनिब्बत्ति, मग्गेन निप्फन्‍नसीलन्ति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">गम्भीरे</hi>ति उत्तानभावपटिक्खेपवचनं। <hi rend="bold">दुद्दसे</hi>ति गम्भीरत्ता दुद्दसे, दुक्खेन दट्ठब्बे, न सक्‍का सुखेन दट्ठुं। दुद्दसत्ताव <hi rend="bold">दुरनुबोधे,</hi> दुक्खेन अवबुज्झितब्बे, न सक्‍का सुखेन अवबुज्झितुं। <hi rend="bold">सन्ते</hi>ति निब्बुते। <hi rend="bold">पणीते</hi>ति अतप्पके। इदं द्वयं लोकुत्तरमेव सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">अतक्‍कावचरे</hi>ति तक्‍केन न अवचरितब्बे <pb ed="P" n="0.0086"/> न ओगाहितब्बे ञाणेनेव अवचरितब्बे। <hi rend="bold">निपुणे</hi>ति सण्हे। <hi rend="bold">पण्डितवेदनीये</hi>ति सम्मा पटिपन्‍नेहि पण्डितेहि वेदितब्बे।</p>

<p rend="bodytext" n="98"><hi rend="paranum">९८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तोसेसी</hi>ति तुट्ठिं आपादेसि। <hi rend="bold">वितोसेसी</hi>ति विविधा तेसं सोमनस्सं उप्पादेसि। <hi rend="bold">पसादेसी</hi>ति तेसं चित्तप्पसादं अकासि <pb ed="M" n="0.0078"/>। <hi rend="bold">आराधेसी</hi>ति आराधयि सिद्धिं पापेसि। <hi rend="bold">अत्तमने अकासी</hi>ति सोमनस्सवसेन सकमने अकासि।</p>

<p rend="bodytext" n="99"><hi rend="paranum">९९</hi><hi rend="dot">.</hi> ततो परं <hi rend="bold">ब्रह्मचरियमचरिंसू</hi>ति मग्गब्रह्मचरियं अचरिंसु।</p>

<p rend="bodytext" n="101"><hi rend="paranum">१०१</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तस्मा पारायन</hi>न्ति तस्स पारभूतस्स निब्बानस्स आयतनन्ति वुत्तं होति।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">पारायनत्थुतिगाथानिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="subhead">१८. पारायनानुगीतिगाथानिद्देसवण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="102"><hi rend="paranum">१०२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पारायनमनुगायिस्स</hi>न्ति अस्स अयं सम्बन्धो – भगवता हि पारायने देसिते सोळससहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु, अवसेसानञ्‍च चुद्दसकोटिसङ्खानं देवमनुस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि। वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –</p>

<p rend="gatha1">‘‘ततो <pb ed="V" n="0.0074"/> पासाणके रम्मे, पारायनसमागमे।</p>

<p rend="gathalast">अमतं पापयी बुद्धो, चुद्दस पाणकोटियो’’ति॥ (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.११३८)।</p>

<p rend="bodytext">निट्ठिताय पन धम्मदेसनाय ततो ततो आगता मनुस्सा भगवतो आनुभावेन अत्तनो अत्तनो गामनिगमादीस्वेव पातुरहेसुं। भगवापि सावत्थिमेव अगमासि परिचारकसोळसादीहि अनेकेहि भिक्खुसहस्सेहि परिवुतो। तत्थ पिङ्गियो भगवन्तं वन्दित्वा आह – ‘‘गच्छामहं, भन्ते, बावरिस्स बुद्धुप्पादं आरोचेतुं, पटिस्सुतञ्हि तस्सेव मया’’ति। अथ भगवता अनुञ्‍ञातो ञाणगमनेनेव गोधावरीतीरं गन्त्वा पादगमनेन अस्समाभिमुखो अगमासि। तमेनं बावरी ब्राह्मणो मग्गं ओलोकेन्तो निसिन्‍नो दूरतोव तं खारिजटादिविरहितं भिक्खुवेसेनागच्छन्तं दिस्वा ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्‍नो’’ति निट्ठमगमासि। सम्पत्तञ्‍चापि नं पुच्छि – ‘‘किं, पिङ्गिय, बुद्धो लोके उप्पन्‍नो’’ति? ‘‘आम, ब्राह्मण, उप्पन्‍नो, पासाणके चेतिये निसिन्‍नो अम्हाकं धम्मं देसेसि, तमहं तुय्हं देसेस्सामी’’ति। ततो बावरी महता <pb ed="M" n="0.0079"/> सक्‍कारेन <pb ed="P" n="0.0087"/> सपरिसो तं पूजेत्वा आसनं पञ्‍ञापेसि। तत्थ निसीदित्वा पिङ्गियो <hi rend="bold">‘‘पारायनमनुगायिस्स’’</hi>न्तिआदिमाह।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">अनुगायिस्स</hi>न्ति भगवतो गीतं अनुगायिस्सं। <hi rend="bold">यथाद्दक्खी</hi>ति यथा सामं सच्‍चाभिसम्बोधेन असाधारणञाणेन च अद्दक्खि। <hi rend="bold">निक्‍कामो</hi>ति पहीनकामो। ‘‘निक्‍कमो’’तिपि पाठो, वीरियवाति अत्थो। निक्खन्तो वा अकुसलपक्खा। <hi rend="bold">निब्बनो</hi>ति किलेसवनविरहितो, तण्हाविरहितो एव वा। <hi rend="bold">किस्स हेतु मुसा भणे</hi>ति येहि किलेसेहि मुसा भणेय्य, एते तस्स पहीनाति दस्सेति। एतेन ब्राह्मणस्स सवने उस्साहं जनेति (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.११३८)।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अमलो</hi>ति किलेसमलविरहितो। <hi rend="bold">विमलो</hi>ति विगतकिलेसमलो। <hi rend="bold">निम्मलो</hi>ति किलेसमलसुद्धो। <hi rend="bold">मलापगतो</hi>ति किलेसमला दूरीभूतो हुत्वा चरति। <hi rend="bold">मलविप्पहीनो</hi>ति किलेसमलप्पहीनो। <hi rend="bold">मलविमुत्तो</hi>ति किलेसेहि विमुत्तो। <hi rend="bold">सब्बमलवीतिवत्तो</hi>ति वासनादिसब्बकिलेसमलं अतिक्‍कन्तो। <hi rend="bold">ते वना</hi>ति एते वुत्तप्पकारा किलेसा।</p>

<p rend="bodytext" n="103"><hi rend="paranum">१०३</hi><hi rend="dot">.</hi> वण्णूपसंहितन्ति गुणूपसंहितं।</p>

<p rend="bodytext" n="104"><hi rend="paranum">१०४</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सच्‍चव्हयो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0075"/> बुद्धो हि सच्‍चेनेव अव्हानेन नामेन युत्तो। <hi rend="bold">ब्रह्मे</hi>ति तं ब्राह्मणं आलपति।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">लोको</hi>ति लुज्‍जनट्ठेन लोको। <hi rend="bold">एको लोको भवलोको</hi>ति तेभूमकविपाको। सो हि भवतीति भवो, भवो एव लोको भवलोको। <hi rend="bold">भवलोको च सम्भवलोको चा</hi>ति एत्थ एकेको द्वे द्वे होति। भवलोको हि सम्पत्तिभवविपत्तिभववसेन दुविधो। सम्भवलोकोपि सम्पत्तिसम्भवविपत्तिसम्भववसेन दुविधो। तत्थ <hi rend="bold">सम्पत्तिभवलोको</hi>ति सुगतिलोको। सो हि इट्ठफलत्ता सुन्दरो लोकोति सम्पत्ति, भवतीति भवो, सम्पत्ति एव भवो सम्पत्तिभवो, सो एव लोको सम्पत्तिभवलोको। <hi rend="bold">सम्पत्तिसम्भवलोको</hi>ति सुगतूपगं कम्मं। तञ्हि सम्भवति <pb ed="M" n="0.0080"/> एतस्मा फलन्ति सम्भवो, सम्पत्तिया सम्भवो सम्पत्तिसम्भवो, सम्पत्तिसम्भवो एव लोको सम्पत्तिसम्भवलोकोति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">विपत्तिभवलोको</hi>ति अपायलोको। सो हि अनिट्ठफलत्ता विरूपो लोकोति विपत्ति, भवतीति भवो, विपत्ति एव भवो विपत्तिभवो, विपत्तिभवो एव लोको <pb ed="P" n="0.0088"/> विपत्तिभवलोको। <hi rend="bold">विपत्तिसम्भवलोको</hi>ति अपायूपगं कम्मं। तञ्हि सम्भवति एतस्मा फलन्ति सम्भवो, विपत्तिया सम्भवो विपत्तिसम्भवो, विपत्तिसम्भवो एव लोको विपत्तिसम्भवलोकोति। <hi rend="bold">तिस्सो वेदना</hi>ति सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना लोकिया एव। <hi rend="bold">आहारा</hi>ति पच्‍चया। पच्‍चया हि अत्तनो फलं आहरन्तीति आहारा। कबळीकाराहारो फस्साहारो मनोसञ्‍चेतनाहारो विञ्‍ञाणाहारोति चत्तारो। वत्थुवसेन कबळीकत्तब्बत्ता कबळीकारो, अज्झोहरितब्बत्ता आहारो, ओदनकुम्मासादिवत्थुकाय ओजायेतं नामं। सा हि ओजट्ठमकरूपानि आहरतीति आहारो। चक्खुसम्फस्सादिको छब्बिधो फस्सो तिस्सो वेदना आहरतीति आहारो। मनसो सञ्‍चेतना न सत्तस्साति मनोसञ्‍चेतना यथा चित्तेकग्गता, मनसा वा सम्पयुत्ता सञ्‍चेतना मनोसञ्‍चेतना यथा आजञ्‍ञरथो, तेभूमककुसलाकुसलचेतना। सा हि तयो भवे आहरतीति आहारो। विञ्‍ञाणन्ति एकूनवीसतिभेदं पटिसन्धिविञ्‍ञाणं। तञ्हि पटिसन्धिनामरूपं आहरतीति आहारो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">उपादानक्खन्धा</hi>ति उपादानगोचरा खन्धा उपादानक्खन्धा, मज्झे पदलोपो दट्ठब्बो। उपादानसम्भूता वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा तिणग्गि, थुसग्गि। उपादानविधेय्या वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा राजपुरिसो। उपादानप्पभवा वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा पुप्फरुक्खो, फलरुक्खो। उपादानानि पन कामुपादानं दिट्ठुपादानं सीलब्बतुपादानं अत्तवादुपादानन्ति <pb ed="V" n="0.0076"/> चत्तारि। अत्थतो पन भुसं आदानन्ति उपादानं। रूपुपादानक्खन्धो, वेदनुपादानक्खन्धो, सञ्‍ञुपादानक्खन्धो, सङ्खारुपादानक्खन्धो, विञ्‍ञाणुपादानक्खन्धोति पञ्‍च। <hi rend="bold">छ अज्झत्तिकानि आयतनानी</hi>ति चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, मनायतनं। <hi rend="bold">सत्त विञ्‍ञाणट्ठितियो</hi> वुत्तनया एव। तथा <hi rend="bold">अट्ठ</hi> <pb ed="M" n="0.0081"/> <hi rend="bold">लोकधम्मा</hi>। अपि च – लाभो, अलाभो, यसो, अयसो, निन्दा, पसंसा, सुखं, दुक्खन्ति इमे अट्ठ लोकप्पवत्तिया सति अनुपरिवत्तनधम्मकत्ता <pb ed="P" n="0.0089"/> लोकस्स धम्माति लोकधम्मा। एतेहि मुत्तो सत्तो नाम नत्थि, बुद्धानम्पि होन्तियेव। यथाह –</p>

<p rend="indent">‘‘अट्ठिमे, भिक्खवे, लोकधम्मा लोकं अनुपरिवत्तन्ति, लोको च अट्ठ लोकधम्मे अनुपरिवत्तति। कतमे अट्ठ? लाभो च अलाभो च…पे॰… सुखञ्‍च दुक्खञ्‍च। इमे खो, भिक्खवे, अट्ठ लोकधम्मा लोकं अनुपरिवत्तन्ति, लोको च इमे अट्ठ लोकधम्मे अनुपरिवत्तती’’ति (अ॰ नि॰ ८.६)।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">अनुपरिवत्तन्ती</hi>ति अनुबन्धन्ति नप्पजहन्ति, लोकतो न निवत्तन्तीति अत्थो। <hi rend="bold">लाभो</hi>ति पब्बजितस्स चीवरादि, गहट्ठस्स धनधञ्‍ञादिलाभो। सोयेव अलब्भमानो लाभो अलाभो न लाभो <hi rend="bold">अलाभो</hi>ति वुच्‍चति, नो च अत्ताभावप्पत्तितो परिञ्‍ञेय्यो सिया। <hi rend="bold">यसो</hi>ति परिवारो। सोयेव अलब्भमानो यसो <hi rend="bold">अयसो। निन्दा</hi>ति अवण्णभणनं। <hi rend="bold">पसंसा</hi>ति वण्णभणनं। <hi rend="bold">सुख</hi>न्ति कामावचरकायिकचेतसिकं। <hi rend="bold">दुक्ख</hi>न्ति पुथुज्‍जनसोतापन्‍नसकदागामीनं कायिकचेतसिकं, अनागामिअरहन्तानं कायिकमेव। <hi rend="bold">सत्तावासा</hi>ति सत्तानं आवासा, वसनट्ठानानीति अत्थो। तानि पन तथा पकासिता खन्धा एव। सत्तसु विञ्‍ञाणट्ठितीसु असञ्‍ञसत्तेन च नेवसञ्‍ञानासञ्‍ञायतनेन च सद्धिं नव सत्तावासा। <hi rend="bold">दसायतनानी</hi>ति चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनन्ति एवं दस। <hi rend="bold">द्वादसायतनानी</hi>ति मनायतनधम्मायतनेहि सद्धिं एवं द्वादस। <hi rend="bold">अट्ठारस धातुयो</hi>ति चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्‍ञाणधातु…पे॰… मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्‍ञाणधातूति एकेकस्मिं तीणि तीणि कत्वा अट्ठारस धातुयो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सदिसनामो</hi>ति तेसं सदिसनामो एकगुणवण्णनामो। <hi rend="bold">सदिसव्हयो</hi>ति एकगुणवण्णनामेन अव्हायनो। <hi rend="bold">सच्‍चसदिसव्हयो</hi>ति अवितथएकगुणवण्णनामेन अविपरीतेन अव्हायनो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">आसितो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0077"/> <pb ed="M" n="0.0082"/> उपसङ्कमितो। <hi rend="bold">उपासितो</hi>ति उपगन्त्वा सेवितो। <hi rend="bold">पयिरुपासितो</hi>ति भत्तिवसेन अतीव सेवितो।</p>

<p rend="bodytext" n="105"><hi rend="paranum">१०५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कुब्बनक</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0090"/> परित्तवनं। <hi rend="bold">बहुप्फलं काननमावसेय्या</hi>ति अनेकफलादिविकतिभरितकाननं आगम्म वसेय्य। <hi rend="bold">अप्पदस्से</hi>ति बावरिप्पभुतिके परित्तपञ्‍ञे। <hi rend="bold">महोदधि</hi>न्ति अनोतत्तादिं महन्तं उदकरासिं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">अप्पदस्सा</hi>ति मन्ददस्सिनो। <hi rend="bold">परित्तदस्सा</hi>ति अतिमन्ददस्सिनो। <hi rend="bold">थोकदस्सा</hi>ति परित्ततोपि अतिपरित्तदस्सिनो। <hi rend="bold">ओमकदस्सा</hi>ति हेट्ठिमदस्सिनो। <hi rend="bold">लामकदस्सा</hi>ति अप्पधानदस्सिनो। <hi rend="bold">छतुक्‍कदस्सा</hi>ति न उत्तमदस्सिनो। <hi rend="bold">अप्पमाणदस्स</hi>न्ति पमाणं अतिक्‍कमित्वा अप्पमाणं निब्बानदस्सं। <hi rend="bold">अग्गदस्स</hi>न्ति ‘‘अग्गतो वे पसन्‍नान’’न्तिआदिना (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) नयेन अग्गधम्मदस्सं। <hi rend="bold">सेट्ठदस्स</hi>न्ति सम्बुद्धो द्विपदसेट्ठोति सेट्ठदस्सं। <hi rend="bold">विसेट्ठदस्स</hi>न्तिआदीनि चत्तारि उपसग्गेन वड्ढितानि। <hi rend="bold">असम</hi>न्ति न समं असमं सब्बञ्‍ञुं। <hi rend="bold">असमसम</hi>न्ति असमेहि अतीतबुद्धेहि समं असमसमं। <hi rend="bold">अप्पटिसम</hi>न्ति अत्तनो सदिसविरहितं। <hi rend="bold">अप्पटिभाग</hi>न्ति अत्तनो पटिबिम्बविरहितं। <hi rend="bold">अप्पटिपुग्गल</hi>न्ति पटिमल्‍लपुग्गलविरहितं। <hi rend="bold">देवातिदेव</hi>न्ति विसुद्धिदेवानम्पि अतिदेवं। अभिमङ्गलसम्मतट्ठेन <hi rend="bold">उसभं</hi>। अछम्भितट्ठेन <hi rend="bold">पुरिससीहं</hi>। निद्दोसट्ठेन <hi rend="bold">पुरिसनागं</hi>। उत्तमट्ठेन <hi rend="bold">पुरिसाजञ्‍ञं</hi>। अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्‍चत्थिकेन पच्‍चामित्तेन अकम्पिये अचलट्ठाने तिट्ठनट्ठेन <hi rend="bold">पुरिसनिसभं</hi>। धम्मदेसनाधुरवहनट्ठेन <hi rend="bold">पुरिसधोरय्हं</hi>।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मानसकं वा सर</hi>न्ति मनसा चिन्तेत्वा कतं पल्‍लं वा नाममेव वा। <hi rend="bold">अनोतत्तं वा दह</hi>न्ति चन्दिमसूरिया दक्खिणेन वा उत्तरेन वा गच्छन्ता पब्बतन्तरेन तं ओभासेन्ति, उजुं गच्छन्ता न ओभासेन्ति, तेनेवस्स ‘‘अनोतत्त’’न्ति सङ्खा उदपादि। एवरूपं अनोतत्तं वा दहं। <hi rend="bold">अक्खोभं अमितोदक</hi>न्ति चालेतुं असक्‍कुणेय्यं अपरिमितं <pb ed="P" n="0.0091"/> उदकजलरासिं। <hi rend="bold">एवमेवा</hi>ति ओपम्मसंसन्दनं, बुद्धं भगवन्तं अक्खोभं आसभं ठानट्ठानेन चालेतुं असक्‍कुणेय्यं। <hi rend="bold">अमिततेज</hi>न्ति अपरिमितञाणतेजं। <hi rend="bold">पभिन्‍नञाण</hi>न्ति दसबलञाणादिवसेन पभेदगतञाणं। <hi rend="bold">विवटचक्खु</hi>न्ति समन्तचक्खुं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्‍ञापभेदकुसल</hi>न्ति <pb ed="V" n="0.0078"/> <pb ed="M" n="0.0083"/> ‘‘या पञ्‍ञा पजानना विचयो पविचयो’’तिआदिना (ध॰ स॰ १६; विभ॰ ५२५) नयेन पञ्‍ञाय पभेदजानने छेकं। <hi rend="bold">अधिगतपटिसम्भिद</hi>न्ति पटिलद्धचतुपटिसम्भिदं। <hi rend="bold">चतुवेसारज्‍जप्पत्त</hi>न्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.१५०; अ॰ नि॰ ४.८) नयेन वुत्तेसु चतूसु ठानेसु विसारदभावप्पत्तं। <hi rend="bold">सद्धाधिमुत्त</hi>न्ति परिसुद्धे फलसमापत्तिचित्ते अधिमुत्तं, तत्थ पविट्ठं। <hi rend="bold">सेतपच्‍चत्त</hi>न्ति वासनाय विप्पहीनत्ता परिसुद्धं आवेणिकअत्तभावं। <hi rend="bold">अद्वयभाणि</hi>न्ति परिच्छिन्‍नवचनत्ता द्विवचनविरहितं। <hi rend="bold">तादि</hi>न्ति तादिसं, इट्ठानिट्ठेसु अकम्पनं वा। तथा पटिञ्‍ञा अस्साति <hi rend="bold">तथापटिञ्‍ञो,</hi> तं। <hi rend="bold">अपरित्त</hi>न्ति न खुद्दकं। <hi rend="bold">महन्त</hi>न्ति तेधातुं अतिक्‍कमित्वा महन्तप्पत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">गम्भीर</hi>न्ति अञ्‍ञेसं दुप्पवेसं। <hi rend="bold">अप्पमेय्य</hi>न्ति अतुलट्ठेन अप्पमेय्यं। <hi rend="bold">दुप्परियोगाह</hi>न्ति परियोगाहितुं दुक्खप्पवेसं। <hi rend="bold">पहूतरतन</hi>न्ति सद्धादिरतनेहि पहूतरतनं। <hi rend="bold">सागरसम</hi>न्ति रतनाकरतो समुद्दसदिसं। <hi rend="bold">छळङ्गुपेक्खाय समन्‍नागत</hi>न्ति ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति न दुम्मनो’’ति (अ॰ नि॰ ६.१) वुत्तनयेन छळङ्गुपेक्खाय परिपुण्णं। <hi rend="bold">अतुल</hi>न्ति तुलविरहितं, तुलयितुं असक्‍कुणेय्यं। <hi rend="bold">विपुल</hi>न्ति अतिमहन्तं। <hi rend="bold">अप्पमेय्य</hi>न्ति पमेतुं असक्‍कुणेय्यं। <hi rend="bold">तं तादिस</hi>न्ति तं भगवन्तं तादिगुणसम्पन्‍नं। <hi rend="bold">पवदतं मग्गवादिन</hi>न्ति पवदन्तानं कथेन्तानं उत्तमं कथयन्तं वदन्तं अधिगच्छिन्ति सम्बन्धो। <hi rend="bold">मेरुमिव नगान</hi>न्ति पब्बतानं अन्तरे सिनेरुं विय। <hi rend="bold">गरुळमिव दिजान</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0092"/> पक्खिजातानं अन्तरे सुपण्णं विय। <hi rend="bold">सीहमिव मिगान</hi>न्ति चतुप्पदानमन्तरे सीहं विय। <hi rend="bold">उदधिमिव अण्णवान</hi>न्ति वित्थिण्णअण्णवानं अन्तरे समुद्दं विय अधिगच्छिं। <hi rend="bold">जिनपवर</hi>न्ति बुद्धुत्तमं।</p>

<p rend="bodytext" n="106"><hi rend="paranum">१०६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">येमे पुब्बे</hi>ति ये इमे पुब्बे।</p>

<p rend="bodytext" n="107"><hi rend="paranum">१०७</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">तमोनुदासीनो</hi>ति तमोनुदो आसीनो। <hi rend="bold">भूरिपञ्‍ञाणो</hi>ति ञाणद्धजो। <hi rend="bold">भूरिमेधसो</hi>ति विपुलपञ्‍ञो।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">पभङ्करो</hi>ति तेजंकरो। <hi rend="bold">आलोककरो</hi>ति अनन्धकारकरो। <hi rend="bold">ओभासकरो</hi>ति ओभासं जोतिं करोतीति ओभासकरो। दीपसदिसं आलोकं करोतीति <hi rend="bold">दीपङ्करो</hi>। पदीपसदिसं आलोकं करोतीति <pb ed="M" n="0.0084"/> <hi rend="bold">पदीपकरो। उज्‍जोतकरो</hi>ति पतापकरो। <hi rend="bold">पज्‍जोतकरो</hi>ति दिसाविदिसा पतापकरो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भूरिपञ्‍ञाणो</hi>ति <pb ed="V" n="0.0079"/> पुथुलञाणो। <hi rend="bold">ञाणपञ्‍ञाणो</hi>ति ञाणेन पाकटो। <hi rend="bold">पञ्‍ञाधजो</hi>ति उस्सितट्ठेन पञ्‍ञाव धजो अस्साति पञ्‍ञाधजो, धजो रथस्स पञ्‍ञाणन्तिआदीसु (जा॰ २.२२.१८४१; चूळनि॰ पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७) विय। <hi rend="bold">विभूतविहारी</hi>ति पाकटविहारो।</p>

<p rend="bodytext" n="108"><hi rend="paranum">१०८</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">सन्दिट्ठिकमकालिक</hi>न्ति सामं पस्सितब्बं फलं, न च कालन्तरे पत्तब्बफलं। <hi rend="bold">अनीतिक</hi>न्ति किलेसादिईतिविरहितं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">सन्दिट्ठिक</hi>न्ति लोकुत्तरधम्मो येन अधिगतो होति, तेन परसद्धाय गन्तब्बतं हित्वा पच्‍चवेक्खणञाणेन सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको, तं सन्दिट्ठिकं। अत्तनो फलंदानं सन्धाय नास्स कालोति अकालो, अकालोयेव अकालिको। यो एत्थ अरियमग्गधम्मो, सो अत्तनो समनन्तरमेव फलं देतीति अत्थो, तं <hi rend="bold">अकालिकं</hi>। एहि पस्स इमं धम्मन्ति एवं पवत्तं एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको, तं <hi rend="bold">एहिपस्सिकं</hi>। आदित्तं चेलं वा सीसं वा अज्झुपेक्खित्वापि अत्तनो चित्ते उपनयं अरहतीति ओपनेय्यिको, तं <hi rend="bold">ओपनेय्यिकं</hi>। सब्बेहिपि उग्घटितञ्‍ञूआदीहि ‘‘भावितो मे मग्गो, अधिगतं फलं, सच्छिकतो निरोधो’’ति अत्तनि अत्तनि वेदितब्बन्ति <hi rend="bold">पच्‍चत्तं वेदितब्बं विञ्‍ञूहि</hi>।</p>

<p rend="bodytext" n="109"><hi rend="paranum">१०९</hi><hi rend="dot">.</hi> अथ नं बावरी आह <hi rend="bold">‘‘किं नु तम्हा’’</hi>ति द्वे गाथा।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">मुहुत्तम्पी</hi>ति <pb ed="P" n="0.0093"/> थोकम्पि। <hi rend="bold">खणम्पी</hi>ति न बहुकम्पि। <hi rend="bold">लयम्पी</hi>ति मनम्पि। <hi rend="bold">वयम्पी</hi>ति कोट्ठासम्पि। <hi rend="bold">अद्धम्पी</hi>ति दिवसम्पि।</p>

<p rend="bodytext" n="111-113"><hi rend="paranum">१११-११३</hi><hi rend="dot">.</hi> ततो पिङ्गियो भगवतो सन्तिका अविप्पवासमेव दीपेन्तो <hi rend="bold">‘‘नाहं तम्हा’’</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">नाहं यो मे…पे॰… पस्सामि नं मनसा चक्खुनावा</hi>ति तं बुद्धं मंसचक्खुना विय मनसा पस्सामि। <hi rend="bold">नमस्समानो विवसेमि रत्ति</hi>न्ति नमस्समानोव रत्तिं अतिनामेमि।</p>

<p rend="bodytext" n="114"><hi rend="paranum">११४</hi><hi rend="dot">.</hi> तेन <pb ed="M" n="0.0085"/> <hi rend="bold">तेनेव नतो</hi>ति येन येन दिसाभागेन बुद्धो, तेन तेनेवाहम्पि नतो, तन्‍निन्‍नो तप्पोणोति दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext" n="115"><hi rend="paranum">११५</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">दुब्बलथामकस्सा</hi>ति अप्पथामकस्स। अथ वा दुब्बलस्स दुत्थामकस्स च, बलवीरियहीनस्सापीति <pb ed="V" n="0.0080"/> वुत्तं होति। <hi rend="bold">तेनेव कायो न पलेती</hi>ति तेनेव दुब्बलत्थामकत्तेन कायो न गच्छति, येन बुद्धो, न तेन गच्छति। ‘‘न परेती’’तिपि पाठो, सो एवत्थो। <hi rend="bold">तत्था</hi>ति बुद्धस्स सन्तिके। <hi rend="bold">सङ्कप्पयन्ताया</hi>ति सङ्कप्पगमनेन। <hi rend="bold">तेन युत्तो</hi>ति येन बुद्धो, तेन युत्तो पयुत्तो अनुयुत्तोति दस्सेति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">येन बुद्धो</hi>ति येन दिसाभागेन बुद्धो उपसङ्कमितब्बो, तेन दिसाभागेन न पलेति। अथ वा भुम्मत्थे करणवचनं। यत्थ बुद्धो तत्थ न पलेति न गच्छति। <hi rend="bold">न वजती</hi>ति पुरतो न याति। <hi rend="bold">न गच्छती</hi>ति निवत्तति। <hi rend="bold">नातिक्‍कमती</hi>ति न उपसङ्कमति।</p>

<p rend="bodytext" n="116"><hi rend="paranum">११६</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">पङ्के सयानो</hi>ति कामकद्दमे सयमानो। <hi rend="bold">दीपा दीपं उपल्‍लवि</hi>न्ति सत्थारादितो सत्थारादिं अधिगच्छिं। <hi rend="bold">अथद्दसासिं सम्बुद्ध</hi>न्ति सोहं एवं दुदिट्ठिं गहेत्वा अन्वाहिण्डन्तो अथ पासाणकचेतिये बुद्धमद्दक्खिं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">सेमानो</hi>ति निसज्‍जमानो। <hi rend="bold">सयमानो</hi>ति सेय्यं कप्पयमानो। <hi rend="bold">आवसमानो</hi>ति वसमानो। <hi rend="bold">परिवसमानो</hi>ति निच्‍चं वसमानो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पल्‍लवि</hi>न्ति उग्गमिं। <hi rend="bold">उपल्‍लवि</hi>न्ति उत्तरिं <pb ed="P" n="0.0094"/>, <hi rend="bold">सम्पल्‍लवि</hi>न्ति उपसग्गेन पदं वड्ढितं। <hi rend="bold">अद्दस</hi>न्ति निद्देसस्स उद्देसपदं। <hi rend="bold">अद्दस</hi>न्ति पस्सिं। <hi rend="bold">अद्दक्खि</hi>न्ति ओलोकेसिं। <hi rend="bold">अपस्सि</hi>न्ति एसिं। <hi rend="bold">पटिविज्झि</hi>न्ति विनिविज्झिं।</p>

<p rend="bodytext" n="117"><hi rend="paranum">११७</hi><hi rend="dot">.</hi> इमिस्सा गाथाय अवसाने पिङ्गियस्स च बावरिस्स च इन्द्रियपरिपाकं विदित्वा भगवा सावत्थियं ठितोयेव सुवण्णोभासं मुञ्‍चि। पिङ्गियो बावरिस्स बुद्धगुणे वण्णयन्तो निसिन्‍नो एव तं ओभासं दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति ओलोकेन्तो भगवन्तं अत्तनो पुरतो ठितं विय दिस्वा बावरिब्राह्मणस्स ‘‘बुद्धो आगतो’’ति आरोचेसि। ब्राह्मणो उट्ठायासना <pb ed="M" n="0.0086"/> अञ्‍जलिं पग्गहेत्वा अट्ठासि। भगवापि ओभासं फरित्वा ब्राह्मणस्स अत्तानं दस्सेन्तो उभिन्‍नम्पि सप्पायं विदित्वा पिङ्गियमेव आलपमानो <hi rend="bold">‘‘यथा अहू, वक्‍कली’’</hi>ति इमं गाथमभासि।</p>

<p rend="bodytext">तस्सत्थो – <hi rend="bold">यथा वक्‍कलि</hi>त्थेरो सद्धाधिमुत्तो अहोसि, सद्धाधुरेनेव अरहत्तं पापुणि, यथा च सोळसन्‍नं एको <hi rend="bold">भद्रावुधो</hi> नाम, यथा च <hi rend="bold">आळविगोतमो च। एवमेव त्वम्पि पमुञ्‍चस्सु सद्धं</hi> <pb ed="V" n="0.0081"/>, ततो सद्धाय अधिमुच्‍चन्तो ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्‍चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; पटि॰ म॰ १.३१; कथा॰ ७५३) नयेन विपस्सनं आरभित्वा <hi rend="bold">मच्‍चुधेय्यस्स पारं</hi> निब्बानं गमिस्ससीति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि, देसनापरियोसाने पिङ्गियो अरहत्ते, बावरी अनागामिफले पतिट्ठहि, बावरिब्राह्मणस्स सिस्सा पन पञ्‍चसता सोतापन्‍ना अहेसुं।</p>

<p rend="bodytext">तत्थ <hi rend="bold">मुञ्‍चस्सू</hi>ति मोचस्सु। <hi rend="bold">पमुञ्‍चस्सू</hi>ति मोचेहि। <hi rend="bold">अधिमुञ्‍चस्सू</hi>ति तत्थ अधिमोक्खं करस्सु। <hi rend="bold">ओकप्पेही</hi>ति बहुमानं उप्पादेहीति। <hi rend="bold">सब्बे सङ्खारा अनिच्‍चा</hi>ति हुत्वा अभावट्ठेन। <hi rend="bold">सब्बे सङ्खारा दुक्खा</hi>ति दुक्खमट्ठेन। <hi rend="bold">सब्बे धम्मा अनत्ता</hi>ति अवसवत्तनट्ठेन।</p>

<p rend="bodytext" n="118"><hi rend="paranum">११८</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि पिङ्गियो अत्तनो पसादं निवेदेन्तो <hi rend="bold">‘‘एस भिय्यो</hi>तिआदिमाह। तत्थ <hi rend="bold">पटिभानवा</hi>ति पटिभानप्पटिसम्भिदाय उपेतो।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">भिय्यो भिय्यो</hi>ति उपरूपरि।</p>

<p rend="bodytext" n="119"><hi rend="paranum">११९</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">अधिदेवे अभिञ्‍ञाया</hi>ति अधिदेवकरे धम्मे ञत्वा। <hi rend="bold">परोपर</hi>न्ति हीनपणीतं, अत्तनो च परस्स च अधिदेवत्तकरं सब्बधम्मजातं अवेदीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">कङ्खीनं पटिजानत</hi>न्ति <pb ed="P" n="0.0095"/> कङ्खीनंयेव सतं ‘‘निक्‍कङ्खम्हा’’ति पटिजानन्तानं।</p>

<p rend="bodytext">निद्देसे <hi rend="bold">पारायनिकपञ्हान</hi>न्ति पारायनिकब्राह्मणानं पुच्छानं। अवसानं करोतीति <hi rend="bold">अन्तकरो</hi>। कोटिं करोतीति <hi rend="bold">परियन्तकरो</hi>। सीमं मरियादं करोतीति <hi rend="bold">परिच्छेदकरो</hi>। निगमं करोतीति <hi rend="bold">परिवटुमकरो</hi>। <hi rend="bold">सभियपञ्हान</hi>न्ति न केवलं पारायनिकब्राह्मणानं पञ्हानं एव, अथ खो सभियपरिब्बाजकादीनम्पि पञ्हानं अन्तं करोतीति दस्सेतुं <hi rend="bold">‘‘सभियपञ्हान’’</hi>न्तिआदिमाह।</p>

<p rend="bodytext" n="120"><hi rend="paranum">१२०</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">असंहीर</hi>न्ति <pb ed="M" n="0.0087"/> रागादीहि असंहारियं। <hi rend="bold">असङ्कुप्प</hi>न्ति असङ्कुप्पं अविपरिणामधम्मं। द्वीहिपि पदेहि निब्बानं भणति। <hi rend="bold">अद्धा गमिस्सामी</hi>ति एकंसेनेव तं अनुपादिसेसनिब्बानधातुं गमिस्सामि। <hi rend="bold">न मेत्थ कङ्खा</hi>ति नत्थि मे एत्थ निब्बाने कङ्खा। <hi rend="bold">एवं मं धारेहि अधिमुत्तचित्त</hi>न्ति पिङ्गियो ‘‘एवमेव त्वम्पि पमुञ्‍चस्सु सद्ध’’न्ति इमिना भगवतो ओवादेन अत्तनि सद्धं उप्पादेत्वा सद्धाधुरेनेव च विमुञ्‍चित्वा तं सद्धाधिमुत्तिं पकासेन्तो भगवन्तं आह – ‘‘एवं मं <pb ed="V" n="0.0082"/> धारेहि अधिमुत्तचित्त’’न्ति। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो ‘‘यथा मं त्वं अवच, एवमेव मं अधिमुत्तचित्तं धारेही’’ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">न संहरियती</hi>ति गहेत्वा संहरितुं न सक्‍का। <hi rend="bold">नियोगवचन</hi>न्ति युत्तवचनं। <hi rend="bold">अवत्थापनवचन</hi>न्ति सन्‍निट्ठानवचनं। इमस्मिं पारायनवग्गे यं अन्तरन्तरा न वुत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयेन गहेतब्बं। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।</p>

<p rend="centre">सद्धम्मप्पज्‍जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय</p>

<p rend="centre">पारायनानुगीतिगाथानिद्देसवण्णना निट्ठिता।</p>

<p rend="centre">पारायनवग्गवण्णना निट्ठिता।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
