<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-deva.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>
<p rend="chapter">६. गतिकथा</p>

<p rend="title">गतिकथावण्णना</p>

<p rend="bodytext" n="231"><hi rend="paranum">२३१</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="V" n="2.0156"/> <pb ed="P" n="3.0570"/> तस्सा विमोक्खुप्पत्तिया हेतुभूतं हेतुसम्पत्तिं दस्सेन्तेन कथिताय गतिकथाय अपुब्बत्थानुवण्णना। दुहेतुकपटिसन्धिकस्सापि हि ‘‘नत्थि झानं अपञ्‍ञस्सा’’ति (ध॰ प॰ ३७२) वचनतो झानम्पि न उप्पज्‍जति, किं <pb ed="M" n="2.0170"/> पन विमोक्खो। तत्थ <hi rend="bold">गतिसम्पत्तिया</hi>ति निरयतिरच्छानयोनिपेत्तिविसयमनुस्सदेवसङ्खातासु पञ्‍चसु गतीसु मनुस्सदेवसङ्खाताय गतिसम्पत्तिया। एतेन पुरिमा तिस्सो गतिविपत्तियो पटिक्खिपति। गतिया सम्पत्ति गतिसम्पत्ति, सुगतीति वुत्तं होति। <hi rend="bold">गती</hi>ति च सहोकासा खन्धा। पञ्‍चसु च गतीसु पेत्तिविसयग्गहणेनेव असुरकायोपि गहितो। <hi rend="bold">देवा</hi>ति छ कामावचरदेवा ब्रह्मानो च। देवग्गहणेन असुरापि सङ्गहिता। <hi rend="bold">ञाणसम्पयुत्ते</hi>ति ञाणसम्पयुत्तपटिसन्धिक्खणे। खणोपि हि ञाणसम्पयुत्तयोगेन तेनेव वोहारेन वुत्तोति वेदितब्बो। <hi rend="bold">कतिनं हेतून</hi>न्ति अलोभादोसामोहहेतूसु कतिनं हेतूनं। <hi rend="bold">उपपत्ती</hi>ति उपपज्‍जनं, निब्बत्तीति अत्थो।</p>

<p rend="bodytext">यस्मा पन सुद्दकुलजातापि तिहेतुका होन्ति, तस्मा ते सन्धाय पठमपुच्छा। यस्मा च येभुय्येन महापुञ्‍ञा तीसु महासालकुलेसु जायन्ति, तस्मा तेसं तिण्णं कुलानं वसेन तिस्सो पुच्छा। पाठो पन सङ्खित्तो। महती साला एतेसन्ति महासाला, महाघरा महाविभवाति अत्थो। अथ वा महा सारो एतेसन्ति महासाराति वत्तब्बे र-कारस्स ल-कारं कत्वा ‘‘महासाला’’ति वुत्तं। खत्तिया महासाला, खत्तियेसु वा महासालाति <hi rend="bold">खत्तियमहासाला</hi>। सेसेसुपि एसेव नयो। तत्थ यस्स खत्तियस्स गेहे पच्छिमन्तेन कोटिसतं धनं निधानगतं होति, कहापणानञ्‍च वीसति अम्बणानि दिवसं वलञ्‍जे निक्खमन्ति, अयं <hi rend="bold">खत्तियमहासालो</hi> नाम। यस्स ब्राह्मणस्स गेहे पच्छिमन्तेन असीतिकोटिधनं निधानगतं होति, कहापणानञ्‍च दस अम्बणानि दिवसं वलञ्‍जे निक्खमन्ति, अयं <hi rend="bold">ब्राह्मणमहासालो</hi> नाम। यस्स गहपतिस्स गेहे पच्छिमन्तेन चत्तालीसकोटिधनं निधानगतं होति, कहापणानञ्‍च पञ्‍च अम्बणानि दिवसं वलञ्‍जे निक्खमन्ति, अयं <hi rend="bold">गहपतिमहासालो</hi> नाम।</p>

<p rend="bodytext">रूपावचरानं <pb ed="V" n="2.0157"/> अरूपावचरानञ्‍च एकन्ततिहेतुकत्ता ‘‘ञाणसम्पयुत्ते’’ति न वुत्तं, मनुस्सेसु पन दुहेतुकाहेतुकानञ्‍च सब्भावतो, कामावचरेसु देवेसु दुहेतुकानञ्‍च सब्भावतो सेसेसु ‘‘ञाणसम्पयुत्ते’’ति वुत्तं। एत्थ च कामावचरदेवा पञ्‍चकामगुणरतिया <pb ed="P" n="3.0571"/> कीळन्ति, सरीरजुतिया च जोतन्तीति <hi rend="bold">देवा,</hi> रूपावचरब्रह्मानो झानरतिया कीळन्ति <pb ed="M" n="2.0171"/>, सरीरजुतिया च जोतन्तीति देवा, अरूपावचरब्रह्मानो झानरतिया कीळन्ति, ञाणजुतिया च जोतन्तीति देवा।</p>

<p rend="bodytext" n="232"><hi rend="paranum">२३२</hi><hi rend="dot">.</hi> <hi rend="bold">कुसलकम्मस्स जवनक्खणे</hi>ति अतीतजातिया इध तिहेतुकपटिसन्धिजनकस्स तिहेतुककामावचरकुसलकम्मस्स च जवनवीथियं पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन सत्तवारं जवनक्खणे, पवत्तनकालेति अत्थो। <hi rend="bold">तयो हेतू कुसला</hi>ति अलोभो कुसलहेतु अदोसो कुसलहेतु अमोहो कुसलहेतु। <hi rend="bold">तस्मिं खणे जातचेतनाया</hi>ति तस्मिं वुत्तक्खणेयेव जाताय कुसलचेतनाय। <hi rend="bold">सहजातपच्‍चया होन्ती</hi>ति उप्पज्‍जमाना च सहउप्पादनभावेन उपकारका होन्ति। <hi rend="bold">तेन वुच्‍चती</hi>ति तेन सहजातपच्‍चयभावेनेव वुच्‍चति। <hi rend="bold">कुसलमूलपच्‍चयापि सङ्खारा</hi>ति एकचित्तक्खणिकपच्‍चयाकारनयेन वुत्तं। ‘‘सङ्खारा’’ति च बहुवचनेन तत्थ सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता सब्बे चेतसिका गहिताति वेदितब्बं। अपिसद्देन सङ्खारपच्‍चयापि कुसलमूलानीतिपि वुत्तं होति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">निकन्तिक्खणे</hi>ति अत्तनो विपाकं दातुं पच्‍चुपट्ठितकम्मे वा तथा पच्‍चुपट्ठितकम्मेन उपट्ठापिते कम्मनिमित्ते वा गतिनिमित्ते वा उप्पज्‍जमानानं निकन्तिक्खणे। <hi rend="bold">निकन्ती</hi>ति निकामना पत्थना। आसन्‍नमरणस्स हि मोहेन आकुलचित्तत्ता अवीचिजालायपि निकन्ति उप्पज्‍जति, किं पन सेसेसु निमित्तेसु। <hi rend="bold">द्वे हेतू</hi>ति लोभो अकुसलहेतु मोहो अकुसलहेतु। भवनिकन्ति पन पटिसन्धिअनन्तरं पवत्तभवङ्गवीथितो वुट्ठितमत्तस्सेव अत्तनो खन्धसन्तानं आरब्भ सब्बेसम्पि उप्पज्‍जति। ‘‘यस्स वा पन यत्थ अकुसला धम्मा न उप्पज्‍जित्थ, तस्स तत्थ कुसला धम्मा न उप्पज्‍जित्थाति आमन्ता’’ति एवमादि इदमेव सन्धाय वुत्तं। <hi rend="bold">तस्मिं खणे जातचेतनाया</hi>ति अकुसलचेतनाय।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पटिसन्धिक्खणे</hi>ति तेन कम्मेन गहितपटिसन्धिक्खणे। <hi rend="bold">तयो हेतू</hi>ति अलोभो अब्याकतहेतु अदोसो अब्याकतहेतु अमोहो अब्याकतहेतु। <hi rend="bold">तस्मिं खणे जातचेतनाया</hi>ति विपाकाब्याकतचेतनाय। <hi rend="bold">नामरूपपच्‍चयापि विञ्‍ञाण</hi>न्ति एत्थ तस्मिं पटिसन्धिक्खणे तयो विपाकहेतू सेसचेतसिका च नामं, हदयवत्थु रूपं। ततो <pb ed="M" n="2.0172"/> नामरूपपच्‍चयतोपि पटिसन्धिविञ्‍ञाणं पवत्तति। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणपच्‍चयापि नामरूप</hi>न्ति एत्थापि नामं वुत्तप्पकारमेव, रूपं पन इध सहेतुकमनुस्सपटिसन्धिया अधिप्पेतत्ता गब्भसेय्यकानं वत्थुदसकं कायदसकं भावदसकन्ति <pb ed="V" n="2.0158"/> समतिंस रूपानि, संसेदजानं ओपपातिकानञ्‍च परिपुण्णायतनानं चक्खुदसकं सोतदसकं घानदसकं जिव्हादसकञ्‍चाति समसत्तति रूपानि। तं वुत्तप्पकारं नामरूपं पटिसन्धिक्खणे पटिसन्धिविञ्‍ञाणपच्‍चया पवत्तति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्‍चक्खन्धा</hi>ति <pb ed="P" n="3.0572"/> एत्थ पटिसन्धिचित्तेन पटिसन्धिक्खणे लब्भमानानि रूपानि रूपक्खन्धो, सहजाता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्‍ञा सञ्‍ञाक्खन्धो, सेसचेतसिका सङ्खारक्खन्धो, पटिसन्धिचित्तं विञ्‍ञाणक्खन्धो। <hi rend="bold">सहजातपच्‍चया होन्ती</hi>ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा अञ्‍ञमञ्‍ञं सहजातपच्‍चया होन्ति, रूपक्खन्धे चत्तारो महाभूता अञ्‍ञमञ्‍ञं सहजातपच्‍चया होन्ति, अरूपिनो खन्धा च हदयरूपञ्‍च अञ्‍ञमञ्‍ञं सहजातपच्‍चया होन्ति, महाभूतापि उपादारूपानं सहजातपच्‍चया होन्ति। <hi rend="bold">अञ्‍ञमञ्‍ञपच्‍चया होन्ती</hi>ति अञ्‍ञमञ्‍ञं उप्पादनुपत्थम्भनभावेन उपकारका होन्ति, चत्तारो अरूपिनो खन्धा च अञ्‍ञमञ्‍ञपच्‍चया होन्ति, चत्तारो महाभूता अञ्‍ञमञ्‍ञपच्‍चया होन्ति। <hi rend="bold">निस्सयपच्‍चया होन्ती</hi>ति अधिट्ठानाकारेन निस्सयाकारेन च उपकारका होन्ति, चत्तारो अरूपिनो खन्धा च अञ्‍ञमञ्‍ञं निस्सयपच्‍चया होन्तीति सहजाता विय वित्थारेतब्बा। <hi rend="bold">विप्पयुत्तपच्‍चया होन्ती</hi>ति एकवत्थुकादिभावानुपगमनेन विप्पयुत्तभावेन उपकारका होन्ति, अरूपिनो खन्धा पटिसन्धिरूपानं विप्पयुत्तपच्‍चया होन्ति, हदयरूपं अरूपीनं खन्धानं विप्पयुत्तपच्‍चयो होति। ‘‘पञ्‍चक्खन्धा’’ति हेत्थ एवं यथालाभवसेन वुत्तं।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चत्तारो महाभूता</hi>ति एत्थ तयो पच्‍चया पठमं वुत्तायेव। <hi rend="bold">तयो जीवितसङ्खारा</hi>ति आयु च उस्मा च विञ्‍ञाणञ्‍च। <hi rend="bold">आयू</hi>ति रूपजीवितिन्द्रियं अरूपजीवितिन्द्रियञ्‍च। <hi rend="bold">उस्मा</hi>ति तेजोधातु। <hi rend="bold">विञ्‍ञाण</hi>न्ति पटिसन्धिविञ्‍ञाणं। एतानि हि उपरूपरि जीवितसङ्खारं सङ्खरोन्ति पवत्तेन्तीति जीवितसङ्खारा। <hi rend="bold">सहजातपच्‍चया होन्ती</hi>ति अरूपजीवितिन्द्रियं पटिसन्धिविञ्‍ञाणञ्‍च सम्पयुत्तकानं खन्धानञ्‍च हदयरूपस्स च अञ्‍ञमञ्‍ञसहजातपच्‍चया होन्ति, तेजोधातु तिण्णं महाभूतानं अञ्‍ञमञ्‍ञसहजातपच्‍चयो होति, उपादारूपानं सहजातपच्‍चयोव, रूपजीवितिन्द्रियं <pb ed="M" n="2.0173"/> सहजातरूपानं परियायेन सहजातपच्‍चयो होतीति वेदितब्बं। <hi rend="bold">अञ्‍ञमञ्‍ञपच्‍चया होन्ति, निस्सयपच्‍चया होन्ती</hi>ति द्वयं अरूपजीवितिन्द्रियं पटिसन्धिविञ्‍ञाणञ्‍च सम्पयुत्तखन्धानं अञ्‍ञमञ्‍ञपच्‍चया होन्ति। अञ्‍ञमञ्‍ञनिस्सयपच्‍चया होन्तीति वुत्तनयेनेव योजेत्वा वेदितब्बं। <hi rend="bold">विप्पयुत्तपच्‍चया होन्ती</hi>ति अरूपजीवितिन्द्रियं पटिसन्धिविञ्‍ञाणञ्‍च पटिसन्धिरूपानं विप्पयुत्तपच्‍चया होन्ति। रूपजीवितिन्द्रियं पन अञ्‍ञमञ्‍ञनिस्सयविप्पयुत्तपच्‍चयत्ते न युज्‍जति। तस्मा ‘‘तयो जीवितसङ्खारा’’ति यथालाभवसेन <pb ed="V" n="2.0159"/> वुत्तं। नामञ्‍च रूपञ्‍च वुत्तनयेनेव चतुपच्‍चयत्ते योजेतब्बं। <hi rend="bold">चुद्दस</hi> <pb ed="P" n="3.0573"/> <hi rend="bold">धम्मा</hi>ति पञ्‍चक्खन्धा, चत्तारो महाभूता, तयो जीवितसङ्खारा, नामञ्‍च रूपञ्‍चाति एवं गणनावसेन चुद्दस धम्मा। तेसञ्‍च उपरि अञ्‍ञेसञ्‍च सहजातादिपच्‍चयभावो वुत्तनयो एव। <hi rend="bold">सम्पयुत्तपच्‍चया होन्ती</hi>ति पुन एकवत्थुकएकारम्मणएकुप्पादएकनिरोधसङ्खातेन सम्पयुत्तभावेन उपकारका होन्ति।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">पञ्‍चिन्द्रियानी</hi>ति सद्धिन्द्रियादीनि। <hi rend="bold">नामञ्‍चा</hi>ति इध वेदनादयो तयो खन्धा। <hi rend="bold">विञ्‍ञाणञ्‍चा</hi>ति पटिसन्धिविञ्‍ञाणं। पुन <hi rend="bold">चुद्दस धम्मा</hi>ति चत्तारो खन्धा, पञ्‍चिन्द्रियानि, तयो हेतू, नामञ्‍च विञ्‍ञाणञ्‍चाति एवं गणनावसेन चुद्दस धम्मा। <hi rend="bold">अट्ठवीसति धम्मा</hi>ति पुरिमा च चुद्दस, इमे च चुद्दसाति अट्ठवीसति। इध रूपस्सापि पविट्ठत्ता सम्पयुत्तपच्‍चयं अपनेत्वा विप्पयुत्तपच्‍चयो वुत्तो।</p>

<p rend="bodytext">एवं पटिसन्धिक्खणे विज्‍जमानस्स तस्स तस्स पच्‍चयुप्पन्‍नस्स धम्मस्स तं तं पच्‍चयभेदं दस्सेत्वा पठमं निद्दिट्ठे हेतू निगमेत्वा दस्सेन्तो <hi rend="bold">इमेसं अट्ठन्‍नं हेतूनं पच्‍चया उपपत्ति होती</hi>ति आह। कम्मायूहनक्खणे तयो कुसलहेतू, निकन्तिक्खणे द्वे अकुसलहेतू, पटिसन्धिक्खणे तयो अब्याकतहेतूति एवं अट्ठ हेतू। तत्थ तयो कुसलहेतू, द्वे अकुसलहेतू च इध पटिसन्धिक्खणे पवत्तिया उपनिस्सयपच्‍चया होन्ति। तयो अब्याकतहेतू यथायोगं हेतुपच्‍चयसहजातपच्‍चयवसेन पच्‍चया होन्ति। सेसवारेसुपि एसेव नयो।</p>

<p rend="bodytext">अरूपावचरानं पन रूपाभावा <hi rend="bold">नामपच्‍चयापि विञ्‍ञाणं, विञ्‍ञाणपच्‍चयापि नाम</hi>न्ति वुत्तं। रूपमिस्सकचुद्दसकोपि च परिहीनो। तस्स परिहीनत्ता ‘‘अट्ठवीसति धम्मा’’ति वारो च न लब्भति।</p>

<p rend="bodytext" n="233"><hi rend="paranum">२३३</hi><hi rend="dot">.</hi> इदानि <pb ed="M" n="2.0174"/> विमोक्खस्स पच्‍चयभूतं तिहेतुकपटिसन्धिं दस्सेत्वा तेनेव सम्बन्धेन दुहेतुकपटिसन्धिविसेसञ्‍च दस्सेतुकामो <hi rend="bold">गतिसम्पत्तिया ञाणविप्पयुत्ते</hi>तिआदिमाह। <hi rend="bold">कुसलकम्मस्स जवनक्खणे</hi>ति अतीतजातिया इध पटिसन्धिजनकस्स दुहेतुककुसलकम्मस्स वुत्तनयेनेव जवनक्खणे। <hi rend="bold">द्वे हेतू</hi>ति ञाणविप्पयुत्तत्ता अलोभो कुसलहेतु अदोसो कुसलहेतु। द्वे अब्याकतहेतूपि अलोभादोसायेव।</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">चत्तारि इन्द्रियानी</hi>ति पञ्‍ञिन्द्रियवज्‍जानि सद्धिन्द्रियादीनि चत्तारि। <hi rend="bold">द्वादस धम्मा</hi>ति <pb ed="P" n="3.0574"/> पञ्‍ञिन्द्रियस्स <pb ed="V" n="2.0160"/> अमोहहेतुस्स च परिहीनत्ता द्वादस। तेसं द्विन्‍नंयेव परिहीनत्ता छब्बीसति। <hi rend="bold">छन्‍नं हेतून</hi>न्ति द्विन्‍नं कुसलहेतूनं, द्विन्‍नं अकुसलहेतूनं, द्विन्‍नं विपाकहेतूनन्ति एवं छन्‍नं हेतूनं। रूपारूपावचरा पनेत्थ एकन्ततिहेतुकत्ता न गहिता। सेसं पठमवारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। इमस्मिं वारे दुहेतुकपटिसन्धिया दुहेतुककम्मस्सेव वुत्तत्ता तिहेतुककम्मेन दुहेतुकपटिसन्धि न होतीति वुत्तं होति। तस्मा यं धम्मसङ्गहट्ठकथायं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ४९८) तिपिटकमहाधम्मरक्खितत्थेरवादे ‘‘तिहेतुककम्मेन पटिसन्धि तिहेतुकाव होति, दुहेतुकाहेतुका न होति। दुहेतुककम्मेन दुहेतुकाहेतुका होति, तिहेतुका न होती’’ति वुत्तं, तं इमाय पाळिया समेति। यं पन तिपिटकचूळनागत्थेरस्स च मोरवापिवासिमहादत्तत्थेरस्स च वादेसु ‘‘तिहेतुककम्मेन पटिसन्धि तिहेतुकापि होति दुहेतुकापि, अहेतुका न होति। दुहेतुककम्मेन दुहेतुकापि होति अहेतुकापि, तिहेतुका न होती’’ति वुत्तं, तं इमाय पाळिया विरुद्धं विय दिस्सति। इमिस्सा कथाय हेतुअधिकारत्ता अहेतुकपटिसन्धि न वुत्ताति।</p>

<p rend="centre">गतिकथावण्णना निट्ठिता।</p>

</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>
