ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ
ಇತಿ
ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಿಸಾಮೇಥ, ದುಲ್ಲಭಾ ಹಿ ಅಯಂ ಕಥಾತಿ॥
ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಕಥನೋಕಾಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದೀನಿ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣಾನಿ; ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಾದೀನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಕಣ್ಡಾನಿ; ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಮ್ಪಿ ಮಾತಿಕಾಪದಭಾಜನೀಯವಸೇನ ದುವಿಧಂ; ತತ್ಥ ಮಾತಿಕಾ ಆದಿ; ಸಾಪಿ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ದುಕಮಾತಿಕಾತಿ ದುವಿಧಾ; ತತ್ಥ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ಆದಿ; ತಿಕಮಾತಿಕಾಯಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಪದಂ; ತಸ್ಮಾ –
ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಇಮಂ।
ವುಚ್ಚಮಾನಂ ನಿಸಾಮೇಥ, ಏಕಗ್ಗಾ ಸಾಧು ಸಾಧವೋತಿ॥
೧. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಆದಿಪದೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ನಾಮ। ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ನಾಮ। ಏವಂ ಆದಿಪದವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಪದವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ನಾಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ
ಏವಂ ವವತ್ಥಿತಾ ಪನೇತೇ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಹಿ ನವ ತಿಕಾ ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ। ಅವಸೇಸಾ ತೇರಸ ತಿಕಾ ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ತಿಕೇಸು ತಾವ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೋ ಪೀತಿತ್ತಿಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೋ ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಾತಿ ಇಮೇ ನವ ತಿಕಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ। ದುಕೇಸು ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕಾದೀನಂ ಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ನವನ್ನಂ ಗೋಚ್ಛಕಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ, ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕಪರಿಯೋಸಾನೇ
ಇದಾನಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀನಂ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಂ ಅಯಮನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ‘ಕುಸಲ’-ಸದ್ದೋ ತಾವ
ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಗುಣನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೨) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೭೨೦) ಹೇತುಮ್ಹಿ।
‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ।
ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೩೦೪; ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೮೬) –
ಆದೀಸು ಗುಣೇ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ’’ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೧), ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೩) ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಂ। ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಮೇವ ವಟ್ಟತಿ।
ವಚನತ್ಥೋ ಕುಸಲಾ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ। ಧಾರಿಯನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾ। ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯ, ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ವಿಯ ಚ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸು ಪನ
ಕಿಂ ಪನೇತಾನಿ ‘ಕುಸಲಾ’ತಿ ವಾ ‘ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ವಾತಿಆದೀನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾನೀತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ? ಯದಿ ತಾವ ಏಕತ್ಥಾನಿ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಇದಂ ‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’ತಿವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ನಾನತ್ಥಾನಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಯಥಾ ಹಿ ‘ಕುಸಲಾ’ ‘ರೂಪಂ’‘ಚಕ್ಖುಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪದಾನಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತಾನಿ ಚ ಪದಾನಿ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾಪಿ ಚೇಸಾ ಪರತೋ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ; ಅಥ ಚ ಪನಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ – ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ‘ಕುಸಲಾ’ತಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯದಿ ಏತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ‘ಧಮ್ಮಾನಂ’ ಏಕತ್ತಾ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕುಸಲಾದಿಪರಾನಞ್ಹಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ‘ಧಮ್ಮಾನಂ’ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮತ್ತಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನತ್ಥಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ‘ಯದೇವ ಕುಸಲಂ, ತಂ ಅಕುಸಲಂ, ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತ’ನ್ತಿ। ‘ಅಥಾಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಥ, ಅಞ್ಞೋವ ಕುಸಲಪರೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಞ್ಞೋ
ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಥಾನುಮತಿವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋತಿ। ವೋಹಾರೋ ಹಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೇಸು ಅನುಮತೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ ತಥಾ ತಥೇವ ಸಿದ್ಧೋ। ನ ಚಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಪುಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋ ಧಮ್ಮಪರೋ ಚ ಕುಸಲಾಭಿಲಾಪೋ, ಯಥಾ ‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಏವಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ; ನ ಚ ‘ಕುಸಲಾ’ ‘ರೂಪಂ’ಚಕ್ಖುಮಾಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಲೋಕಿತತ್ಥಭಾವೇನ। ‘ಕುಸಲ’-ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ
೨. ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯಾತಿಆದೀಸು ‘ಸುಖ’-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಸುಖವೇದನಾಸುಖಮೂಲಸುಖಾರಮ್ಮಣಸುಖಹೇತುಸುಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝನಿಬ್ಬಾನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೨) ಸುಖವೇದನಾಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸುಖೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ’’ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೪), ‘‘ಸುಖಾ ವಿರಾಗತಾ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ॰ ೧೧; ಮಹಾವ॰ ೫) ಸುಖಮೂಲೇ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ‘ವೇದನಾ’-ಸದ್ದೋ ‘‘ವಿದಿತಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦೮) ವೇದಯಿತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವತ್ತತಿ।
‘ದುಕ್ಖ’-ಸದ್ದೋ
ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ। ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ। ನ ದುಕ್ಖಾ ನ ಸುಖಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ। ‘ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ವೇದಯನ್ತಿ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ವೇದನಾ। ತಾಸು ಇಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಸುಖಾ, ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ದುಕ್ಖಾ, ಉಭಯವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ। ಯೋಪನಾಯಂ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಕತರೇಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ? ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ।
೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪಾಕಾತಿ ವಿಪಾಕಾ। ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾತಿ ವಿಪಾಕಸಭಾವಧಮ್ಮಾ। ಯಥಾ ಜಾತಿಜರಾಸಭಾವಾ ಜಾತಿಜರಾಪಕತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಾಕಜನಕಟ್ಠೇನ ವಿಪಾಕಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕಪಕತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಸಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೪. ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯತ್ತಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಆದಿನ್ನಾ, ಫಲಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾ। ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಾದಾನಿಯಾ। ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಪಾದಿಣ್ಣಾ ಚ ತೇ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಚಾತಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣುಪಾದಾನಿಯಾ; ಸಾಸವಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಪಟಿಸೇಧಸಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೫. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಿಕೇ ಸಂಕಿಲೇಸೇತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಕಿಲೇಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ। ಅತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ಅರಹನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ। ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಚಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಸವಿತಕ್ಕಾ। ಸಹ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರಾ। ಸವಿತಕ್ಕಾ ಚ ತೇ ಸವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ। ಉಭಯರಹಿತಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿಚಾರೋವ ಮತ್ತಾ, ಪಮಾಣಂ, ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ। ವಿಚಾರತೋ ಉತ್ತರಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ ತೇ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ।
೭. ಪೀತಿತ್ತಿಕೇ ಪೀತಿಯಾ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾ, ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಉಪೇಕ್ಖತಿ, ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಇತಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕತೋ ಪದದ್ವಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಸಪ್ಪೀತಿಕಸುಖತೋ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಅಯಂ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ।
೮. ದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ। ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಗೋತ್ರಭು ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮತರಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಆಗತೋ ಪುರಿಸೋ ದೂರತೋವ ರಥಿಕಾಯ ಚರನ್ತಂ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಗತಂ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ‘ದಿಟ್ಠೋ ತೇ ಭಾವನಾಯಾತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ। ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೯. ತದನನ್ತರತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತಿಯಪದೇ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
೧೦. ಆಚಯಗಾಮಿತ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಚಿಯತೀತಿ ಆಚಯೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಗತಿಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ। ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಾದನಕಭಾವೇನ ತಂ ಆಚಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಆಚಯಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿಪಿ ಆಚಯಗಾಮಿನೋ; ಸಾಸವಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತತೋ ಏವ ಆಚಯಸಙ್ಖಾತಾ ಚಯಾ ಅಪೇತತ್ತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪೇತಂ ಚಯಾತಿ ಅಪಚಯೋ। ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಅಪಚಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ; ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಪಿಚ ಪಾಕಾರಂ ಇಟ್ಠಕವಡ್ಢಕೀ ವಿಯ ಪವತ್ತಂ ಆಚಿನನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಚಯಗಾಮಿನೋ। ತೇನ ಚಿತಂ ಚಿತಂ ಇಟ್ಠಕಂ ವಿದ್ಧಂಸಯಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ತದೇವ ಪವತ್ತಂ ಅಪಚಿನನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ। ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ।
೧೧. ಸೇಕ್ಖತ್ತಿಕೇ ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ। ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಏತೇತಿಪಿ ಸೇಕ್ಖಾ। ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿಪಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ। ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿಪಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ। ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ।
೧೨. ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ; ‘ಪರಿತ್ತಂ ಗೋಮಯಪಿಣ್ಡ’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೬) ವಿಯ। ಇಮೇಪಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಪರಿತ್ತಾ; ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಪುಲಫಲತಾಯ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ಚ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಗತಾ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ವಾ ಉಳಾರಚ್ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತಪಞ್ಞೇಹಿ ಗತಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾ। ಪಮಾಣಕರಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ।
೧೩. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೧೪. ಹೀನತ್ತಿಕೇ ಹೀನಾತಿ ಲಾಮಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಹೀನಪ್ಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ। ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತಾ; ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ।
೧೫. ಮಿಚ್ಛತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಏವಂ ಆಸೀಸಿತಾಪಿ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ, ‘ಅಸುಭಾದೀಸುಯೇವ ಸುಭ’ನ್ತಿಆದಿ ವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ; ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತಿ ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರಮೇವ ವಿಪಾಕದಾನತೋ ನಿಯತಾ; ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ। ವುತ್ತವಿಪರೀತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸಮ್ಮಾಸಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತಾ; ಸಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚ ಅನನ್ತರಮೇವ ಫಲದಾನೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಾ। ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ನಿಯತಾತಿ ಅನಿಯತಾ।
೧೬. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ, ಗವೇಸತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಮಗ್ಗೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋಪಿ ಮಗ್ಗೋ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಏತೇಸಂ ಹೇತೂತಿ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ। ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಹೇತೂ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಹೇತೂತಿ ಮಗ್ಗಹೇತೂ। ತೇ ಏತೇಸಂ ಹೇತೂತಿಪಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ।
೧೭. ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಉದ್ಧಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ನ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ। ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಾರಣೇಕದೇಸತ್ತಾ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ।
೧೮. ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾತಿ ಅನಾಗತಾ। ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ।
೧೯. ಅನನ್ತರತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೨೦. ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ಅಜ್ಝತ್ತಾ। ‘ಅಜ್ಝತ್ತ’-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತೇನಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ’’ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೮), ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೩೬೨) ಹಿ ಅಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ’’ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೮; ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೧), ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೩) ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ। ‘‘ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೪) ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ। ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ವಿಹಾರೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೭) ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇ; ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಇಧ ಪನ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಬಾಹಿರಭೂತಾ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ। ತತಿಯಪದಂ ತದುಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೨೧. ಅನನ್ತರತ್ತಿಕೋ
೨೨. ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಾ। ಪಟಿಹನನಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಪಟಿಘೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ। ಸನಿದಸ್ಸನಾ ಚ ತೇ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಚಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ। ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಾ। ಅನಿದಸ್ಸನಾ ಚ ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಚಾತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ। ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ತಾವ ತಿಕಮಾತಿಕಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ।
ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।