॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ-ಮೂಲಟೀಕಾ
ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಗುಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಗುಣವಿಸೇಸವಾ ಹಿ ಪಣಾಮಾರಹೋ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಕರುಣಂ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಥೋಮೇತಿ।
ತತ್ಥ ಕರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಮೇತಂ, ಯಸ್ಸ ಯಥಾ ಕರುಣಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತೇಸೂತಿ ವಿಸಯನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ। ಪಞ್ಞಾತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಯಸ್ಸಾತಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ। ಮಹೇಸಿನೋತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ। ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ। ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಕಿರಿಯಾನಿದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾರುಚೀತಿ ವಸೀಭಾವನಿದಸ್ಸನಂ।
ತತ್ಥ ಕಿರತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ನಿರುಳ್ಹಭಾವತೋ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಾಪಿ ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಯಮನಂ। ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿಯಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಹೇಸೀತಿ ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಏಸಿ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ। ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಞೇಯ್ಯಾ, ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞೇಯ್ಯತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಞೇಯ್ಯಾನಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ತೇನ ಅಞ್ಞಾತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ। ಯಥಾರುಚೀತಿ ಯಾ ಯಾ ರುಚಿ ಯಥಾರುಚಿ, ರುಚೀತಿ ಚ ಇಚ್ಛಾ, ಕತ್ತುಕಾಮತಾ ಸಾ। ಯಾ ಯಾ ಪವತ್ತಾ ತಪ್ಪಭೇದಾ, ಯಥಾ ವಾ ರುಚಿ ತಥಾ, ರುಚಿಅನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ರುಚಿ ಪವತ್ತಾ, ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ಥ ಭಗವತಿ ಪವತ್ತಾವ ಕರುಣಾ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾ, ನ ಅಞ್ಞಾ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಚ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾನಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆಧಾರಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ। ನ ಹಿ ನಿರಾಧಾರಾ ಕರುಣಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣವಿಭಙ್ಗವಸೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣವಿಭಙ್ಗಾದಿವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಚ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ ದಸಬಲಾನಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ…ಪೇ॰… ಯಥಾರುಚೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾದುಕ್ಖಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪಟಿಪನ್ನಞ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತ್ತೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸತ್ತಾ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ। ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕಿಂ
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨. ೫೬)।
ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಸನ್ತಾರೇತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇ ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪವತ್ತಿತ್ಥ ಯಥಾರುಚೀತಿ ಏತೇನ ಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನೇನ ಪಯೋಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅಹೋಸಿ। ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ಹಿ ತನ್ತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇನ ರತನಘರಸತ್ತಾಹೇ ಅಹೋಸಿ। ಏವಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಾದೀಸು ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಅಹೋಸಿ, ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯಂ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣದೇಸನಾಯನ್ತಿ। ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಚ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾಬೋಧಿದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ, ಇತರೇಹಿಪಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ। ತೇನ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪನ್ನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಭಗವತೋ ಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಚ ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ ನಿರತಿಸಯಪಣಾಮಾರಹಭಾವಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಚ ಕಿರಿಯಾಯ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಲೋಕಿಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಸಾಧಾರಣಗುಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಮಗ್ಗಞಾಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ। ಕರುಣಾವಚನೇನ ಚ ಉಪಗಮನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಅಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ಲೋಕೇ ಸಞ್ಜಾತಸಂವಡ್ಢಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಲೋಕೇನ ಅನುಪಲಿತ್ತತಂ। ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಚ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಭಗವತೋ
೨. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಯ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿದಾನಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಬಾಹಿರಞ್ಚಾತಿ। ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಕರುಣಾ, ಬಾಹಿರಂ ದೇಸಕಾಲಾದಿ। ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯ ಸತ್ತೇಸು, ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ದಯಾತಿ ಕರುಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀತಿ। ತಾಯಾತಿ ಅಯಂ ತ-ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತಿ।
ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಚ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಬ್ಬಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಕರುಣಾ। ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಾ ಅಪ್ಪಧಾನಾ ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಿನಿವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ನಾರಹತಿ। ಯಾ ಚ ಪಧಾನಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ತಾವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ, ಕರುಣಾಯ ಪನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನೋ ನ ಯುತ್ತೋ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ। ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಞ್ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಹೋತಿ। ರೂಪ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಏಕವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದಯಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀತಿ ಪಧಾನಾ, ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಞ್ಚಿದಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಯಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಚನಮೇತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಯಥಾ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ
ಕಥಂ ಪನ ಕರುಣಾ ‘‘ದಯಾ’’ತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮) ‘‘ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಯಾ ಮೇತ್ತಾತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಕರುಣಾತಿ? ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ನಿಕ್ಕರುಣತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಯಾ ಮೇತ್ತಾತಿ ಚ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಚ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ಅವಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ। ಕರುಣಾ ಚ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಮೇತ್ತಾ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಹಿ ತಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧) ಏವಮಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕರುಣಾವ ದಯಾವಚನೇನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀ, ನ ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾಗತಿಕಪವತ್ತಿನೀ ಹೋತೀತಿ।
‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸತ್ತವಿಸಯಾ ಕರುಣಾ ಗಹಿತಾತಿ? ನೋ ನ ಗಹಿತಾ, ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಪನ ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯತಂ ಗಹೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಭೂತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತವಿಸಯಾಯ ಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯಿ, ನ ದೇವವಿಸಯಾಯ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯಿ, ನ ದೇವಾನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ನ ದಯಾಯ ಆಲಮ್ಬನನಿದಸ್ಸನಂ, ಸಮುಸ್ಸಾಹನವಿಸಯೋ ಪನ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಕರುಣಾಯ ನ ದೇವೇಸುಯೇವ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಸತ್ತೇಸು ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋತಿ
ಏವಂ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಬಾಹಿರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರಾವಸಾನಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಭಗವತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ ಪವತ್ತಿತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರಾವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋ ತಿದಸಾಲಯೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಸ್ಸಾವಸಾನಮ್ಹಿ ತಿದಸಾಲಯೇ ವಸಿ, ತಂ ಕಣ್ಡಮ್ಬಮೂಲೇ ಕತಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಬೋಧಿಮೂಲಾದೀಸು ಕತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ನಾಪಿ ಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಚ ತದೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ। ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಚ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಟೀತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೮೫; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗ, ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೪) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಚ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಚ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹರಿತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಹರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಪಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಪಟಿಹಾರಿಯೇ ವಾ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಸಮುದಾಯೇ ಭವಂ ಏಕೇಕಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಪಾಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋತಿ ಏತೇಹಿ ಕಾಲಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಪಾಟಿಹೀರಕರಣಾವಸಾನೇನ ಹಿ ತಿದಸಾಲಯವಾಸೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ಕಾಲೋತಿ ತಿದಸಾಲಯೇತಿ ದೇಸಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ದೇಸೋ ತತ್ಥ ವಸನ್ತೇನ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾತಿ।
೩. ತತ್ಥಾಪಿ ದೇಸವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಮೂಲಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯುಗನ್ಧರೇತಿ ಸೀತಪಬ್ಬತೇಸ್ವೇಕೋ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧೋ, ಆದಿಚ್ಚೋ ಚ ತದುಬ್ಬೇಧಮಗ್ಗಚಾರೀ, ಸೋ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಯಥಾ ಯುಗನ್ಧರೇ ಸೋಭೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸೋಭಮಾನೋ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪-೫. ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಅಪದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬೇಹಿ ದಿಸಾಭಾಗೇಹಿ, ಸನ್ನಿವೇಸವಸೇನ ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಹಿ ದಸಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ದಸಹಿ ದಸಹೀತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಅಧಿಕೇಹಿ ವಾ ಆಗಮನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ। ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಾಬಾಧೇತ್ವಾ ಭಗವತಿ ಗಾರವಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಂ ಓದಹಿತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜದೋಸೇ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾತರಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನ ದೇವಾನಂ ಗಣೇನ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ವಾ, ಮಾತರಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇಜಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಯಾ ಸಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಕರುಣಾಯ ಉಪಮಿತಾ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಜಾನನಸಮತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನಸಮತ್ಥಾ, ಬೋಧೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಆಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಯಾದಿವಿಭಾವನಸಮತ್ಥಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಬಲಯೋಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇ ಸಮತ್ಥಂ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ। ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಬೋಧಸ್ಸ, ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ವಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಬನ್ಧೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ದೇವಾನಂ ಗಣೇನ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ದೇವಾನನ್ತಿ ವಚನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ಅಸಮತ್ಥಾನಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತೀತಿ।
೬. ಏವಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಥೋಮನೇನೇವ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ತಪ್ಪಭವಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಣಾಮಾರಹಂ ತಞ್ಚ ರತನದ್ವಯಂ ಪಣಮನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಚಞ್ಜಲಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ತಥಾಗತೋ ವನ್ದನೀಯೋ’’ತಿ, ಸಙ್ಘೋ ಚ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚಞ್ಜಲಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮೋ ಪನ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ತಥಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ ‘‘ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂಕತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೧) ವಚನತೋ, ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಪೂಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿರೀಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಿರೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಕತಪುಞ್ಞೇ ನಿಸ್ಸಯತಿ, ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ನಿಸ್ಸೀಯತೀತಿ ‘‘ಸಿರೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚ ಅತಿಸಯವತೀ ಭಗವತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿರೀಮಾ, ಭಗವಾ, ತಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ।
೭. ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾಯ। ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಬಲೇನ। ಸೋಸೇತ್ವಾತಿ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನ್ತರಾಯೇತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ಉಪಘಾತಕೇ। ಅಸೇಸತೋತಿ ನಿಸ್ಸೇಸೇ ಸಕಲೇ।
೮. ಇದಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತ್ತಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಯಾಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರೋ, ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ। ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರಸೀಲೋ, ತೇನ। ಸಕ್ಕಚ್ಚನ್ತಿ ಚಿತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ। ಅಭಿಯಾಚಿತೋತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಯಾಚಿತೋ। ತೇನ ಅನಾದರಿಯಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೯. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಕಾಮೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ದೇವದೇವೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ। ದೇವದೇವೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಮುತಿಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ದೇವೋ। ಲೋಕೇ ಹಿ ಯೇ ‘‘ಸರಣಂ ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ ಗನ್ತಬ್ಬಾ ಗತಿಭೂತಾ, ತೇ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಗವಾ ಚ ಸಬ್ಬದೇವಾನಂ ಗತಿಭೂತೋತಿ ನಯತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ। ಸಮಾಚಿಕ್ಖೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಚಿಕ್ಖಿ ಯಥಾ ಥೇರೋ ಬುಜ್ಝತಿ। ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ವಿನೇತೀತಿ ವಿನಾಯಕೋ, ನಾಯಕವಿರಹಿತೋ ವಾ, ಸಯಮ್ಭೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೦-೧೨. ಯಞ್ಚಾತಿ ಯಞ್ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಯಿರುದಾಹಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಯಿರುದಾಹಾಸೀತಿ ಕಥೇಸಿ। ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ। ‘‘ಯೋ ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ಯನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ಧಾರಿತೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಧಾರಿತೋ, ಯೋ ಚ ಸಙ್ಗೀತೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ವೇದೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಈಹತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದೇಹೋ, ತೇನ ಮುನಿನಾ। ಅಭಿಣ್ಹಸೋತಿ ಬಹುಸೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ಯೋ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ।
೧೩. ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಙ್ಗೀತಾ, ಕಸ್ಸ ಪನ ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ? ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಙ್ಗೀತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಯಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾಪಿ ಚ ದುತಿಯತತಿಯಸಙ್ಗೀತೀಸು ಅನುಸಙ್ಗೀತಾ।
೧೪-೧೬. ಅಭಿಸಙ್ಖತಾತಿ ರಚಿತಾ। ತತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ। ತನ್ತಿನಯಾನುಗನ್ತಿ ತನ್ತಿಗತಿಂ ಅನುಗತಂ। ಭಾಸನ್ತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಂ। ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹೀತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅನುಪ್ಪವೇಸಿತಾಹಿ। ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಂ। ಅನಾಕುಲನ್ತಿ ಸನಿಕಾಯೇಪಿ ಅನಾವಿಲಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಅನಾಕುಲೋ ಚ ಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ದೀಪಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ವುತ್ತೋ ಥೇರವಾದೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಭಾಸಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಮಾಗಧಭಾಸಞ್ಚ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿಯಮಾನೋ ಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಅನಾಕುಲೋಯೇವ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಭೂತೋ, ತಂ ಅತ್ಥಂ ‘‘ಏಸೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ದೀಪಯನ್ತೋ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ। ತಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ತಥಾ ದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ।
೧೭. ತೋಸಯನ್ತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಚಕ್ಖಣೇ ತೋಸಯನ್ತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾನಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗಹಿತಂ ಸುಟ್ಠು ಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತೋಸಯನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ
೧೮-೨೦. ಇದಾನಿ ಯಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಮಹತ್ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣನಾ ನಾಮ ವಿವರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ। ಇತೀತಿ ‘‘ಅಪನೇತ್ವಾ ತತೋ ಭಾಸ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಇತಿ ಸೋತೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹುಪ್ಪಾದನಸ್ಸ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಂ। ನಿಸಾಮೇಥಾತಿ ಸುಣಾಥ। ಇದಾನಿ ಅವಸ್ಸಂ ಅಯಂ ಸೋತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ದಳ್ಹಂ ಉಸ್ಸಾಹೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದುಲ್ಲಭಾ ಹಿ ಅಯಂ ಕಥಾ’’ತಿ।
ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಂ ತಾವ ವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸನ್ನಿವೇಸೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ವಚನತ್ಥೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಸನ್ನಿವೇಸೋ ಚ ಪಾಳಿಯಾ।
ಸಾಗರೇಹಿ ತಥಾ ಚಿನ್ತಾ, ದೇಸನಾಹಿ ಗಮ್ಭೀರತಾ॥
‘‘ದೇಸನಾಯ
ಥೇರಸ್ಸ ವಾಚನಾಮಗ್ಗ-ತಪ್ಪಭಾವಿತತಾಪಿ ಚ॥
‘‘ಪಟಿವೇಧಾ ತಥಾ ಬುದ್ಧ-ವಚನಾದೀಹಿ ಆದಿತೋ।
ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಾವಸ್ಸ, ಸಾಧನಂ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನೋ॥
‘‘ವಿನಯೇನಾಥ
ಭಾಸಿತತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸಿದ್ಧಿ, ನಿದಾನೇನ ಚ ದೀಪಿತಾ॥
‘‘ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಬ್ಬಂ, ಪಟಿಞ್ಞಾತಕಥಾ ಕತಾ।
ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಏತಂ, ಸನ್ನಿವೇಸಂ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ॥
ವಚನತ್ಥವಿಜಾನನೇನ ವಿದಿತಾಭಿಧಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸೋಭೇಯ್ಯಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಜಾನನಮೇವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತರೂಪನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ಅತಿರೇಕೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕೋ, ಸುತ್ತನ್ತಾಧಿಕಾ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮೋ ವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮಾತಿಸಯೋ, ವಿಚಿತ್ತಾ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಾ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೋ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಟ್ಠದೀಪಕೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಕಿರಿಯಾಯ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪಕೋ ಹೋತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ಉಪಸಗ್ಗಭಾವತೋ, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪನ ನ ಧಾತುಸದ್ದೋತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಪುರತೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಪಯೋಗಮೇವ ನಾರಹತಿ। ಅಥಾಪಿ ಪಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕಾ ಉಪಸಗ್ಗಾ, ನ ಚ ಧಮ್ಮೋ ಕಿರಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಾ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಛತ್ತಾತಿರೇಕಛತ್ತವಿಸೇಸಾದಿಅತ್ಥೇನ ಅತಿಛತ್ತಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಅತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾಯ ಚ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕತ್ತಾ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅಭಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾಯ ಚ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏಕದೇಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾತಿ ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ। ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಏವಮಾದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೪೮; ವಿಭ॰ ೨) ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಅತೀತ’’ನ್ತಿಏವಮಾದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೩) ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ನ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನಿಪ್ಪದೇಸತೋವ ವಿಭತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ನಯಾನಂ ಅತಿರೇಕಪಾಳಿಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಪಾಳಿಭಾವತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತನ್ತೇ ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕತೋ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಉದ್ದೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕಂ ನತ್ಥಿ। ಸುತ್ತನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀತಿಆದೀನಿ। ಸಾ ಪನ ವೇರಮಣೀ ಯದಿ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜೀಯೇಯ್ಯ, ‘‘ಆರತಿ ವಿರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ವಿಭಜೀಯೇಯ್ಯ, ತಥಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಪನ ವೇರಮಣೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ।
ವಚನತ್ಥತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಞಾತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಞಾಪೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’’ತಿಆದಿ। ಕತಿಪಯಾವ ಪಞ್ಹವಾರಾ ಅವಸೇಸಾತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಹದಯೇ ಆಗತಾ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗವಚನವಸೇನ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾವ ತನ್ತಿ ಅವಸೇಸಾತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಹದಯೇ ಆಗತತನ್ತಿತೋ ಯದಿ ಪಥವೀಆದೀನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಮಹಾಧಾತುಕಥಾ ರೂಪಕಣ್ಡಧಾತುವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು, ಅಥ ಧಾತುಕಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಧಾತುಕಥಾಯ ಆಗತತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚತೂಸು ಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ ದ್ವೇಪಿ ಪಞ್ಚಕಾ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ, ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಸರೀರಂ ಸಬ್ಬಂ ವಾ ದೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ ಏಕೋ, ‘‘ಸಬ್ಬದಾ’’ತಿ ಕಾಲಮುಪಾದಾಯ ಏಕೋ, ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಯದಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ, ಅಥ ಪನ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ’’ತಿ ಏತೇಹಿ ನ ಕೋಚಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ದೇಸೋ ಕಾಲೋ ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಯೋಗೋ ಕತೋ, ನ ಭೇದವಸೇನಾತಿ ಭೇದವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠದೇಸಕಾಲಪ್ಪದೇಸೇ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪವತ್ತಾ ಏಕೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಞ್ಚಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಕಥಾ॰ ೧೮) ಏಕಂ, ‘‘ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸಿ…ಪೇ॰… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಕಥಾ॰ ೩) ಏಕಂ, ‘‘ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇ…ಪೇ॰… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ, ತೇನ ಹಿ ಯಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ…ಪೇ॰… ಸುಕತಾ ಪಟಿಪಾದನಾ’’ತಿ (ಕಥಾ॰ ೧೦) ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹಕರಣಂ, ಪಟಿಕಮ್ಮಕರಣಂ, ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸುನಿಗ್ಗಹಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನೇನ ಪಟಿಕಮ್ಮವೇಠನಂ, ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ದುಪ್ಪಟಿಕಮ್ಮಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ತಂನಿದಸ್ಸನೇನ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಭಾವದಸ್ಸನೇನ ನಿಗ್ಗಹನಿಬ್ಬೇಠನಂ, ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಾರೋಪನಾದಿನಾ ಛೇದೋತಿ ಅಯಂ ಏಕೋ ಪಞ್ಚಕೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಉಪನಯನಚತುಕ್ಕನಿಗಮನಚತುಕ್ಕ ನಾಮೇಹಿ ಸಕವಾದಿಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪರವಾದಿಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಚ ಏವಮೇವ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸೇಸಪಞ್ಹೇಸುಪೀತಿ ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಚಕಾ ಅಟ್ಠಮುಖಾ ವಾದಯುತ್ತೀತಿ ಯುತ್ತೀತಿ ಉಪಾಯೋ, ವಾದಸ್ಸ ಯುತ್ತಿ ವಾದಯುತ್ತಿ, ವಾದಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ಉಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೇ ಆದಿನಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಚ ಆದಿನಿಗ್ಗಹಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅತ್ತಾ ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ। ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಲಬ್ಭತಿ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ನಾಭೂತಾಕಾರೇನ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ವಿಯ ನ ಅನುತ್ತಮತ್ಥಭಾವೇನ, ಅಥ ಖೋ ಭೂತೇನ ಉತ್ತಮತ್ಥಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇತರೋ ತಾದಿಸಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪುನ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞೋ ತದಾಧಾರೋ, ಅಞ್ಞತ್ರ ವಾ ತೇಹಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ…ಪೇ॰… ಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಇತರೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪುನ ಸಕವಾದೀ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಾಪನ್ನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಕವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪುನ ಇತರೋ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಅನಞ್ಞೋ ವಾ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ…ಪೇ॰… ಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಾನಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಅನನುಯೋಗೋ ಪುಗ್ಗಲಲದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋತಿ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಇತರೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಆಪಜ್ಜನಲೇಸಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೋಯೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇತಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ।
ಇತೀತಿ ಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ, ಏವಂ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಯಂಕಾರಣಾ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾದಿನಿದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚೇತಿ ಏತೇಸು ಆಯತನಾದೀಸು ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿವದಿತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝೋಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ ನತ್ಥಿ ಚೇ ಏಸೇವನ್ತೋತಿ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ನತ್ಥಿಭಾವಕರೋ ಮಗ್ಗೋ ತಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭೂತಂ ಫಲಂ ವಾ ರಾಗಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ, ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ। ನ ಹಿ ಪದೇಸಞಾಣವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ। ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಥ ವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಕಾಮರೂಪಪರಿಞ್ಞಾವಾದಿನೋ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವಾ ಚಕ್ಖುಭೂತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮಯತ್ತಾ ಸತ್ತೇಸು ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಞಾಣಭೂತೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ, ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ ತಬ್ಭೂತೋ। ವತ್ತಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ವದತೀತಿ ವತ್ತಾ। ಪವತ್ತಾತಿ ಚಿರಂ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ವದತೀತಿ ಪವತ್ತಾ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿನ್ನೇತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಾ, ಪರಮತ್ಥಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪಯಿತಾ। ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾತಿ ಅಮತಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಅಮತಂ ದದಾತೀತಿ ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ತದಾಯತ್ತಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ। ಸುವಣ್ಣಾಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಆಲಿಙ್ಗಂ ಖುದ್ದಕಮುದಿಙ್ಗಂ। ಸುಪುಪ್ಫಿತಸತಪತ್ತಪದುಮಮಿವ ಸಸ್ಸಿರಿಕಂ ಸಸೋಭಂ ಸುಪುಪ್ಫಿತಸತಪತ್ತಸಸ್ಸಿರಿಕಂ।
ಅನುಮೋದಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ…ಪೇ॰… ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನುಮೋದನಾ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಅನನುಮೋದಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ‘‘ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವಾ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಥೇವ ಚ ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ಠಪಿತಮಾತಿಕಾಯ ವಿಭಜೀತಿ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ತಂ ಪನ ಅನುಮೋದನಾಯ ಪಾಕಟಂ ಜಾತನ್ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂ ಸತ್ಥಾರಾ…ಪೇ॰… ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಪಕರಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಅಟ್ಠಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಟ್ಠ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉದ್ಧರತಿ। ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಯತ್ಥ ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತೇ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಾ ‘‘ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇಸಞ್ಚ ಸಮುದಾಯೋ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪನ್ನಮೇತಂ ‘‘ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತೀ’’ತಿ। ಮಾತಿಕಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತಿಕಾಪಿ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವಾತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ ಮಾತಿಕಾಪದಭಾಜನೀಯವಸೇನ ದುವಿಧನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಮೂಲತೋತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೫) ಕುಸಲಾದೀನಂ ಮೂಲವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಚನಂ। ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧತೋ। ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರತೋ। ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೮) ಭೂಮಿತೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ಹೇತುಫಲಂ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತು ಧಮ್ಮತೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ। ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೫-೯೮೬) ಹೇತುಫಲವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥತೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಭಾಸಿತೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ। ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೫೯) ಧಮ್ಮೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ ಅಲೋಭೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೦) ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಚ ಧಮ್ಮೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಲೋಭೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೧) ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಸೇನ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಾಮತೋತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಲೋಭೋತಿಆದಿನಾಮವಸೇನ। ಲಿಙ್ಗತೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೧) ಪುರಿಸಾದಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿಕ್ಖೇಪೋ।
ಗಣನಚಾರನ್ತಿ ಗಣನಪ್ಪವತ್ತಿಂ। ಸಮಾನೇನ್ತೀತಿ ಸಮಾನಂ ಕರೋನ್ತಿ ಪೂರೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೧) ಏವಮಾದೀಸು ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಾ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಸುಣನ್ತಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾ ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆಗತೇಸು ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಕಿಲಮತ್ಥಂ ಠಪಿತಾ’’ತಿ।
ಅನಮತಗ್ಗೋತಿ ಖನ್ಧನ್ತರನ್ತಿ ಖನ್ಧನಾನತ್ತಂ, ಖನ್ಧಮೇವ ವಾ। ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸಣ್ಹಂ, ಸುಖುಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಸುಖುಮಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮಂ। ಬಲವತಾ ಞಾಣವೇಗೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಬಲವತೋ ಞಾಣವೇಗಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಚ ಬಲವಂ। ಗಮ್ಭೀರಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಗತಂ, ಗಮ್ಭೀರಾನಿ ವಾ ಗತಾನಿ ಗಮನಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಗಮ್ಭೀರಗತಂ। ಯಥಾನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬೇನ। ನಿಖಿಲೇನಾತಿ ನಿರವಸೇಸೇನ ದೇಸಿತಂ, ಪಞ್ಚಖಿಲರಹಿತೇನ ವಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ। ರೂಪಗತಂವಾತಿ ಹತ್ಥಗತಂ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ। ‘‘ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇನ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ಯೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅತ್ಥೇವ, ನೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಥೇರೋ ವದತೀತಿ।
ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತೇಸು ಏಕಾಧಿಕೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಿಲೇಸಸತೇಸು ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ದಿಗುಣಿತಾನಿ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸಾಧಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಕಂ ಪನ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾ ನ ಗಣನೂಪಗಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತರೇಸಂ ಅತೀತಾದಿಭಾವಾಮಸನಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಖೇಪನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮೇಚಕಪಟಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಬಹಿ ನಿಗಚ್ಛತೀತಿ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಉತುಸದ್ದಾನಂ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸೋಯೇವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುವಣ್ಣತಾ ಸುಸ್ಸರತಾ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸುಸ್ಸರತಾ’’ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಾಧಿಕಾರೇ ಆಗತಂ, ನ ಚ ಸದ್ದೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕರೂಪಓಟ್ಠತಾಲುಆದಿನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮೇತ್ಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂ’’ತಿ ವದತಿ।
ಕಾಯಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ। ದನ್ತಾವರಣನ್ತಿ ಓಟ್ಠದ್ವಯಂ। ಮುಖಾದಾನನ್ತಿ ಮುಖವಿವರಂ। ಸಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಂಗತಂ ಸುಸಣ್ಠಿತಂ। ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸರವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ನ ಕಿಲೇಸಾನುಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ। ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರೋತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಥೇರಪ್ಪಭವತ್ತವಚನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಪುರಿಮವಚನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಚೋದೇತಿ।
ತೇನೇತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದೇತಿ ಯೋ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ ಸುಣಾತಿ ವಾಚೇತಿ ಚಿನ್ತೇತಿ ದೇಸೇತಿ, ಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥೋ ತಸ್ಸಪಿ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪರಸ್ಸ ಸಾಧೇತಬ್ಬತೋ ಪರಸ್ಸಪಿ ಹೋತೀತಿ ತದುಭಯಂ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸೂಚೇತಿ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರತ್ಥೇತಿ ಏವಮಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ಥಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಹಿತಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ನ ಭಾಸಿತತ್ಥವಚನಂ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಸುತ್ತಂ ಅತ್ತನೋಪಿ ಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಸೂಚೇತಿ ಪರಸುತ್ತಸ್ಸಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಸುತ್ತೇನ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ, ಸೋ ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ನ ತೇನ ಪರತ್ಥೋ ಸೂಚಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಸೂಚೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪರತ್ಥಸ್ಸ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಭಾಸಿತತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆದಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಸುತ್ತಾಧಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ।
ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯೇ ಅತ್ತತ್ಥಾದಯೋಪಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಾ ವುತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ‘‘ಅತ್ತತ್ಥೋ ಪರತ್ಥೋ ಉಭಯತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಉತ್ತಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅತ್ಥೋ ಗುಳ್ಹೋ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ನೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸುತ್ತೇ ಚ ಆಣಾಧಮ್ಮಸಭಾವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ, ನ ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ವಿಯ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೋ ಆಣಾಧಮ್ಮಸಭಾವೇ ಅನುವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಏಕನ್ತಹಿತಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುವುತ್ತಾ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಸವತೀತಿ ಫಲತಿ ‘‘ಸುತ್ತಾಣಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚ ನೇ ತಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿವಿಧಾನೇಸು ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವೋ ತೇಸಞ್ಚ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತದತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಪಧಾನತ್ತಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸನಞ್ಚ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅತ್ಥವಚನಂ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ।
ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಕಮನಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಭಾವಂ ಅತಿರೇಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಕನ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕತ್ತಂ ವಿಸೇಸಭಾವನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕತ್ತಾ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ। ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ, ಅಭಿರಾಜಾ, ಅಭಿವಿನಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಪೂಜಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ರತ್ತಿಆದೀಸು ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ಕಥಮೇತಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ? ಲಕ್ಖಣಕರಣಞಾಣಪೂಜನಪರಿಚ್ಛೇದಕಿರಿಯಾದೀಪನತೋ ತಾಹಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಹಿ ರತ್ತಿರಾಜವಿನಯಾನಂ ಯುತ್ತತ್ತಾ। ಭಾವನಾಫರಣವುದ್ಧೀಹಿ ವುದ್ಧಿಮನ್ತೋ। ಆರಮ್ಮಣಾದೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮದ್ವಾರಪಟಿಪದಾದೀಹಿ। ಅವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ವಿನಯಸುತ್ತನ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ ಸಮಾನಂ ಪಿಟಕಸದ್ದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವಾತಿ ‘‘ಏವಂ ದುವಿಧತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ।
ಕಥೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ದೇಸಕಾಯತ್ತೇನ ಆಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಅತಿಸಜ್ಜನಂ ಪಬೋಧನಂ ದೇಸನಾ। ಸಾಸಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಾದಿನಾ ಸಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅನುಸಾಸನಂ ವಿನಯನಂ ಸಾಸನಂ। ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಂವರಾಸಂವರಾದಿನೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನಂ ವಚನಪಟಿಬದ್ಧಕರಣಂ ಕಥಾ। ಭೇದ-ಸದ್ದೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ದೇಸನಾಭೇದಂ ಸಾಸನಭೇದಂ ಕಥಾಭೇದಞ್ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿದೀಪಯೇ’’ತಿ। ಭೇದನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ, ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಹಾನಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿದೀಪಯೇ। ಯನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಆದಿಂ। ಯಥಾತಿ ಉಪಾರಮ್ಭಾದಿಹೇತು ಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ।
ತೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಏತೇ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ ತನ್ತಿದೇಸನಾ ತನ್ತಿಅತ್ಥಪಟಿವೇಧೋ ಚ ತನ್ತಿವಿಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾಧಾರಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ಪಿಟಕಾನಿ ಪನ ತನ್ತಿಯೋಯೇವಾತಿ ಧಮ್ಮಾಧಾರಭಾವೋ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ? ತನ್ತಿಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವತನ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವತೋ, ಧಮ್ಮಾದೀನಞ್ಚ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಭಾವತೋ ತೇಹಿ ವಿನಯಾದಯೋ ಗಮ್ಭೀರಾತಿ ವಿನಯಾದೀನಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾದಯೋ ಏವ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾ, ನ
ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಏತೇನ ವಚನತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಕಥಂ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ? ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಅವಯವಪದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹೇತುಧಮ್ಮಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಞಾಣಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸದ್ದಾ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಸಾಧಿತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಚ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಂ ಹೇತುಫಲಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಭಾವವಾಚಕೋ ಹೇಸ, ನ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಭಾವವಾಚಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯೋ ಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಅವಿಪರೀತಾಭಿಲಾಪೋ। ಏತೇನ ‘‘ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೮-೭೨೦) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಲಾಪಂ ಕಥನಂ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏತೇನ ‘‘ದೇಸನಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸೋ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಸಮಯಂ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಯಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಯೋ ಚ ತಸ್ಸ ಸಭಾವೋ, ತೇಹಿ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ವಿಸಯತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ವಿಸಯತೋ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾರಾದಿಅತ್ಥತದುಭಯಪಞ್ಞಾಪನಾರಮ್ಮಣೋ ಲೋಕಿಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋ। ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ। ಅಭಿಸಮಯತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಟಿವೇಧತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಪಟಿವೇಧನಂ
ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಿಟಕಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಸು ಪಿಟಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೋ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ತಂತಂಪಿಟಕಗತೇಸು ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಯೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಏತೇಸು ಚ ಪಿಟಕೇಸು ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಪಟಿವೇಧೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖೋಗಾಹೋ’’ತಿ।
ಯನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿದುಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಪಯೋಜನತ್ಥಞ್ಚ। ನ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ನ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ। ನ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ನಿಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಂ ನ ಖಮನ್ತಿ, ನಿಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ರೋಚೇತ್ವಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಏತಾಯ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾನಿಸಂಸಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಪರೇಹಿ ಆರೋಪಿತವಾದಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಮೋಕ್ಖಪ್ಪಯೋಜನಾ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿ। ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ನಿನ್ದಾಪಮೋಕ್ಖೋ। ಯಸ್ಸ ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಸ್ಸ ಚ ಸೀಲಾದಿಪರಿಪೂರಣಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ। ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಞಾಯೇನ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ। ನಾನುಭೋನ್ತೀತಿ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ದುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಪಾರಮ್ಭಮಾನದಪ್ಪಮಕ್ಖಪಲಾಸಾದಿಹೇತುಭಾವೇನ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಭಣ್ಡಾಗಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಧಮ್ಮರತನಾನುಪಾಲಕೋ। ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಪರಿಯತ್ತಿ।
ತಾಸಂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಾನಂ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ವಿನಯೇ ಪಭೇದವಚನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡೇ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾವ ವಿಭತ್ತಾತಿ। ದುತಿಯೇ ತಾಸಂಯೇವಾತಿ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಿಟಕಾನಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ।
ಅತ್ಥಾನುಲೋಮನಾಮತೋ ಅನುಲೋಮಿಕೋ। ಅನುಲೋಮಿಕತ್ತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕನಿಕಾಯಮ್ಪೀತಿ ಏಕಸಮೂಹಮ್ಪಿ। ಪೋಣಿಕಾ ಪೋಣಿಕನಿಕಾಯೋ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಿಕನಿಕಾಯೋ ಚ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧತೋ ಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಬುದ್ಧವಚನಪಿಟಕಾದೀನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಅನೇಕಚ್ಛರಿಯಪಾತುಭಾವಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ಪಠಮಬುದ್ಧವಚನಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಉದ್ದಾನಸಙ್ಗಹಾದಿಭೇದೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ಞಾಯತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಪಿಟಕತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಿಟಕಾದಿಭಾವದಸ್ಸನೇನೇವ ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಭಾವೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಚ ಆದಿತೋ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ತಥಾಗತಭಾಸಿತಭಾವೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಭಾವೋ ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಏವ ಚ ನ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿನಯಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವಂ ಸಾಧೇತುಂ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಧಾರಯನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬಸಾಮಯಿಕಪರಿಸಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬನಿಕಾಯಿಕಪರಿಸಾಯ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿಯಾ। ನ ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ। ವಿನಯಮತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಿಭಙ್ಗದ್ವಯಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ। ವಿನಯಂ ಅವಿವಣ್ಣೇತುಕಾಮತಾಯ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಸ್ಸೂ’’ತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅನೋಕಾಸಕತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಞ್ಚ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೇಹಿ ಸುತ್ತಾದೀಹಿಸಹ ವಚನತೋ, ಬಾಹಿರಕಭಾಸಿತೇಸು ಚ ಈದಿಸಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ।
ಇತೋಪಿ ಬಲವತರಂ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಾಧುಕಾರದಾನೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ। ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮನ್ತರಂ, ತಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಂ ರೂಪಾವಚರಾದಿಭಾವೇನ, ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಾದಿಂ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಾದಿಭಾವೇನ ಕಥೇನ್ತೋ ಆಲೋಳೇತಿ।
ಜಿನಚಕ್ಕೇತಿ ಜಿನಸಾಸನೇ। ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇತಿ। ಭೇದಕರವತ್ಥೂಸು ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಭಾಸಿತಂ ಉತ್ತರಿಪಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಸಯೋ…ಪೇ॰… ನಿದಾನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪಾಕಟಾನಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣತ್ಥಂ ತದುಪದೇಸಸಹಿತೇನ ನಿದಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ದೇಸಕೋ ಪಾಕಟೋ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಲಾದೀನಂ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಕಾಲೋ ಚ, ದೇವಲೋಕೇ ದೇಸಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ದೇಸಪರಿಸಾ ಚ ಪಾಕಟಾತಿ ಕಿಂ ನಿದಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಿಯಾತಿ।
ಯತ್ಥ ‘‘ಮಹಾಬೋಧಿನಿದಾನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾಮಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೨) ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವೇದನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇಸಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಸೇನ ವಿಹಾಸಿ। ಧಮ್ಮೇತಿ ಕುಸಲಾದಿಅರಣನ್ತೇ।
ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಪಾಳಿಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಏತಂ ಪರವಾದೀಚೋದನಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪರವಾದೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಮ್ಹಾದಿಸೇಸು ನಿದಾನಂ ಜಾನನ್ತೇಸು ಪಟಿಸರಣೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೋ ಅರಞ್ಞೇ ಕನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ನಿದಾನಸಬ್ಭಾವೇ ಸಕ್ಖಿಭೂತೇಸುಪಿ ಅಮ್ಹೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಸಕ್ಖಿಕಂ ಅಡ್ಡಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನಿದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ನನು ಏತಂ ನಿದಾನನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ಏಕಮೇವಾತಿ ದೇಸನಾನಿದಾನಮೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ದ್ವೇ ನಿದಾನಾನೀತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನುರೂಪೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ಅಭಿಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅಧಿಗಮಂ ನಿದೇತೀತಿ ಅಧಿಗಮನಿದಾನಂ। ಬೋಧಿಅಭಿನೀಹಾರಸದ್ಧಾಯಾತಿ ಯಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಬೋಧಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರಿ ಪಣಿಧಾನಂ ಅಕಾಸಿ।
ಸುಮೇಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖಿಯೇತಿ (ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧-೨) ಉದ್ಧಂ ಆರೋಹನವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಮರಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸೀತಿ ವಚನಸೇಸಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ದಸಹೀತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಭೇರೀಸಙ್ಖಮುದಿಙ್ಗವೀಣಾಗೀತಸಮ್ಮತಾಳೇಹಿ ‘‘ಅಸ್ನಾಥ ಪಿವಥ ಖಾದಥಾ’’ತಿ ದಸಮೇನ ಸದ್ದೇನ। ತೇ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹತ್ಥಿಸದ್ದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಹತ್ಥಿಸದ್ದನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭೇರೀಸಙ್ಖರಥಾನಞ್ಚ ಸದ್ದೇಹಿ ಹತ್ಥಿಸದ್ದನ್ತಿ ವಾ ಹತ್ಥಿಸದ್ದವನ್ತಂ ನಗರಂ। ಖಾದಥ ಪಿವಥ ಚೇವಾತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಞಾತತ್ಥತ್ತಾ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ ಉಯ್ಯಾನಪೋಕ್ಖರಣೀಆದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ಲಕ್ಖಣೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇ ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಚ। ಇತಿಹಾಸೇತಿ ಪೋರಾಣೇ। ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ತನೋ ತೇವಿಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಞ್ಞವಿಧಿಆದಿಕೇ ಚ। ಪಾರಮಿನ್ತಿ ಪಾರಞಾಣಂ ಪಾರಾಧಿಗಮಂ ಗತೋ। ಚಿನ್ತೇಸಹನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ ಅಹಂ ಸುಮೇಧಭೂತೋತಿ ಸತ್ಥಾ ವದತಿ। ಅತ್ಥಿ ಹೇಹಿತೀತಿ ಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹೇತುಯೇತಿ ಅಭವಿತುಂ। ಏವಮೇವಾತಿ ಏವಮೇವಂ। ನ ಗವೇಸತೀತಿ ನ ಗನ್ತುಂ ಏಸತಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ ನಾನುಗಚ್ಛತಿ ವಾ। ಧೋವೇತಿ ಧೋವನ್ತೇ। ಸೇರೀತಿ ಸಾಯತ್ತಿಕೋ। ಸಯಂವಸೀತಿ ಸವಸೋ। ಮಹಾಚೋರಸಮೋ ವಿಯಾತಿ ಕಾಯಸಾರಾಗವಸೇನ ದುಚ್ಚರಿತಾನೇಸನೇಹಿ ಕುಸಲಭಣ್ಡಚ್ಛೇದನಾ। ನಾಥಾತಿ ನಾಥವನ್ತೋ। ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕೇಸುಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖಿತೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವಕ್ಖಾಮ।
ಸಾಸನೇತಿ ಏತ್ಥ ತಾಪಸಸಾಸನಂ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ। ವಸೀಭೂತಸ್ಸ ಸತೋ। ಮಯಿ ಏವಂಭೂತೇ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಜಿನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ಸೋಧೇತಿ ಜನೋ। ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಮಗ್ಗಮೇವ ವದತಿ। ಮಾ ನಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ। ಘಾತಿಯಾಮಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅ-ಇತಿ ಚ ಹಂ-ಇತಿ ಚ ನಿಪಾತಾ, ಅಹಂ-ಇತಿ ವಾ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ ಸಾನುನಾಸಿಕೋ ಕತೋ। ಆಹುತೀನನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣಾಹುತೀನಂ। ಮನ್ತಿ ಮಮ, ಮಂ ವಾ ಅಬ್ರ್ವಿ।
ಕಪ್ಪೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಬೋಧಿಮ್ಹಿ ಮಾತಾದಿಸಂಕಿತ್ತನೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ‘‘ಬೋಧಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸುಖೇನಾತಿ ಉತ್ತಮೇನ ಸುಖೇನ। ಅಸಮೋತಿ ತಾಪಸೇಹಿ ಅಸಮೋ। ಅಭಿಞ್ಞಾಸುಖತೋಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಈದಿಸಂ ಬುದ್ಧತ್ತಬ್ಯಾಕರಣಜಂ ಸುಖಂ ಅಲಭಿಂ। ಯಾತಿ ಯಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ಆಭುಜತೀತಿ ಆವತ್ತತಿ। ಅಭಿರವನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಛುದ್ಧಾತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ। ನುದ್ಧಂಸತೀತಿ ನ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಉಭಯನ್ತಿ ಉಭಯವಚನಂ। ಧುವಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಏಕನ್ತಸಸ್ಸತಂ, ಅವಿಪರೀತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಪನ್ನಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಿನೀನಂ। ಯಾವತಾದಸ ದಿಸಾ, ತತ್ಥ। ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಂ, ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಚಿನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋ, ತಂ ವಮತೇವ ಉದಕಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ। ಏತೇತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ದಾನಪಾರಮಿತಾಯ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಪಟಿಲಗ್ಗಿತಂ ರಕ್ಖತೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಉಪಯೋಗೋ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸು ಸಂವರಭೂಮೀಸು। ಅದ್ವೇಜ್ಝಮಾನಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ಖಮನಂ ಕದಾಚಿ ಅಕ್ಖಮನಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖಮನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕ್ಖಮನನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಧಾಭಾವಂ ಅನಾಪನ್ನಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ। ಸಚ್ಚಸ್ಸ ವೀಥಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಾದಿ ಚ ಅದಿಟ್ಠಾದಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂವ ವತ್ಥು। ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಅಚಲತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಪಥವಿಯಾ ಉಪೇಕ್ಖನಂ ನಾಮ ವಿಕಾರಾನಾಪತ್ತಿ। ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಅಞ್ಞಂ। ಸಭಾವರಸಲಕ್ಖಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಭಾವೋತಿ ಅವಿಪರೀತತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಸಹ ಭಾವೇನ ಸಭಾವೋ, ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ತನೋ ಬೋಧಿಪರಿಪಾಚನಕಿಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೋ ಸಭಾವರಸಲಕ್ಖಣಂ, ತತೋ ಸಮ್ಮಸತೋ। ಧಮ್ಮತೇಜೇನಾತಿ ಞಾಣತೇಜೇನ। ಚಲತಾತಿ ಚಲತಾಯ ಕಮ್ಪನತಾಯ। ಸೇಸೀತಿ ಸಯಿ। ಮಾ ಭಾಥಾತಿ ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥ। ಸಬ್ಬೀತಿಯೋತಿ ಸಬ್ಬಾ ಈತಿಯೋ ಉಪದ್ದವಾ ತಂ ವಿವಜ್ಜನ್ತು।
ಸುಮೇಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪವಚ್ಛತೀತಿ ದೇತಿ। ಯೋಗೇನಾತಿ ಉಪಾಯೇನ। ಸಮಿಂಸೂತಿ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು। ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಅರಹತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಗರಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ। ರಿತ್ತಾತಿ ಸುಞ್ಞಾ ಅನ್ತರಹಿತಾ। ಸಾಲಕಲ್ಯಾಣೀ ನಾಮ ಏಕೋ ರುಕ್ಖೋ। ಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇಯೇವ ಕಿರ ಏಕಾಹೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗತಾ। ಹೇತೂತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿತಾ। ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿತಾ। ಅಧಿಕಾರೋತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಕ್ಕಾರಕರಣಂ। ಛನ್ದತಾತಿ ಬುದ್ಧತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಯೋಗೋ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕತಪಣಿಧಾನಾ। ಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಕಾ। ಪಣ್ಡಕಾತಿ ಉಭಯಲಿಙ್ಗರಹಿತಾ। ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಪಠಮಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಕಾಲೇಸು ಉಭಯಲಿಙ್ಗರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ಪಣ್ಡಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ ದೋಸೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತೇಸು ವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ತದನ್ತೋಗಧಾ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಂಸಾರತ್ತಾ ವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಪಣ್ಡಕಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಸೇವನ್ತಿ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಾಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ। ಭವಾಭವೇತಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಭವೇ। ಭೋಜಪುತ್ತೇತಿ ಲುದ್ದಕೇ। ಲಗನನ್ತಿ ಸಙ್ಗೋ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಲೀನತಾ। ಗಾಮಣ್ಡಲಾತಿ ಗಾಮದಾರಕಾ। ರೂಪನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ। ಅಯಂ ತಾವ ನಿದಾನಕಥಾ ಯಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತತಾಸಿದ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।