ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ
ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨. ಫುಸನಕವಸೇನಾತಿ ಫುಸನಾಕಾರೋ। ಸಮ್ಫುಸನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಮಾಗಮಫುಸನಾ, ನ ಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಫುಸನಾ। ಸಮ್ಫುಸಿತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮಾಗತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಫುಸಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಭಾವೋ। ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಪರಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ, ಅಪರೇನ ವಾ ಪುರಿಮತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನಾ ಅಪರದೀಪನಾ। ‘‘ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಾ ನಾನಾಕಾಲೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇ ಇತರೇಪಿ ಅನುಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾ ವಿಭತ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ ಅತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ಕತತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಕೋಧೋ ಕುಜ್ಝನಾ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೬) ಸಭಾವಾಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಕೋಧೋತಿ ಏವಮಾಕಾರೋವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಏವಮಿಧ, ಇಧ ಪನ ಪಣ್ಡಿತಾದಿಭಾವಾಕಾರಭಿನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಇದಂ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನ ‘‘ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಏವಮಾಕಾರೋವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಏವಮಾಕಾರೋ ಪನ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಿಗಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದೋಸೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ನಾನಾಭೂತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ। ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ತೇನೇವ ನಾನತ್ತೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಏಕೋವ ಖನ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕೇನ ಖನ್ಧಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಚೇತನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ ತಪ್ಪಮುಖತ್ತಾ। ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸತಂ, ಅಸನ್ತೋ ವಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮವಚನೀಯಭಾವೇನ ಏಕೀಭೂತೋಪಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಕೋಧಗರುತಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ಗತೋತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ವಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾಭಾವೇನ ಏಕೀಭೂತಾಪಿ ಕೋಧಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ಗತಾ। ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ವಾ ನಾನತ್ತಂ ಗತಾ। ಅಲೋಭೋತಿಆದೀನಂ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ನಾನತ್ತಂ ಲೋಭಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾನತ್ತಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ವಿಭಾವನಂ ಪದತ್ಥುತಿ। ತೇನ ಹಿ ತಂ ಪದಂ ಮಹತ್ಥನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ ಅಲಙ್ಕತಞ್ಚಾತಿ। ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಆಭರಣವಸೇನ ಚ ಆದರವಸೇನ ಚ ಪುನ ವಚನಂ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ।
೩. ತಜ್ಜನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ। ನ ಕೇವಲಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ಸಾತಮೇವ ಅಧಿಕತಂ ‘‘ತೇಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ವಾ ಜಾತಾ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಫಸ್ಸತ್ಥಂ ಪವತ್ತಾತಿ ತಜ್ಜಾ। ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಾ ಅತ್ತನಿ ಸಾದಯತೀತಿ ಸಾತಂ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸುಟ್ಠು ಖಾದತಿ, ಖಣತಿ ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸುಖಂ।
೫. ಪಾಸೋತಿ ರಾಗಪಾಸೋ। ಸೋ ಹಿ ನಿರಾವರಣತ್ತಾ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ। ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಪಣ್ಡರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಞ್ಹಿ ಪಣ್ಡರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಸಯಞ್ಚ ಪಣ್ಡರನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಭಾವತೋ ಪಣ್ಡರಮೇವ, ಆಗನ್ತುಕೋಪಕ್ಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಹಿ ಪನ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠವಿಸುದ್ಧತರತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ದಾರುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಸಿಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದಾರುಮ್ಹಿ ಪವತ್ತಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೇವ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ನ ತಸ್ಸಾ ತಜ್ಜತಾ। ತೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಜಾತಾ ತಜ್ಜಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸಮ್ಫಸ್ಸಜತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನಾಪಿ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸಜತಾಯ ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಲಭತಿ, ನ ಚ ತದೇವ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಫಲಭಾವೇನ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಹೋತೀತಿ। ಕಿಂ ವಾ ಏತೇನ, ಯಥಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ ತಂಸಭಾವಾಯೇವ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ನ ಏವಂವಿಧೇಸು ಕಾರಣಂ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಂ।
೭. ಏವಂ ತಕ್ಕನವಸೇನ ಲೋಕಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಚೇವಞ್ಚ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿವಿಧಂ ತಕ್ಕನಂ ಕೂಪೇ ವಿಯ ಉದಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನಂ ವಿತಕ್ಕನಂ।
೮. ಸಮನ್ತತೋ ಚರಣಂ ವಿಚರಣಂ।
೯. ಅತ್ತಮನತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ನ ಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಅತ್ತಮನಸ್ಸ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅತ್ತಮನತಾತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೧. ನ ಬಲವತೀ, ಕಸ್ಮಾ ಅವಟ್ಠಿತಿ ವುತ್ತಾತಿ? ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಪಾಣವಧಾದಿಕರಣೇ ತಥಾ ಅವಟ್ಠಾನಮತ್ತಭಾವತೋ ವಿಸಾಹಾರೋ, ಸಂಹರಣಂ ವಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ, ತದಭಾವೋ ವಿಸಾಹಾರೋ।
೧೨. ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯೇತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾರಣೇ। ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಹೂನಂ ವಾ ಪದಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ।
೧೩. ಆರಮ್ಭತಿ ಚಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಚ। ಉದ್ಧಂ ಯಮನಂ ಉಯ್ಯಾಮೋ। ಧುರನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ ಕುಸಲಂ, ಪಟಿಞ್ಞಂ ವಾ।
೧೪. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ। ಚಿತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಜೋತನಞ್ಚ ಸತಿಯೇವಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಏತಂ ಲಕ್ಖಣಂ।
೧೬. ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರವಾಲಿಕಾದಿರಹಿತಾ ಭೂಮಿ ಸಣ್ಹಾತಿ ‘‘ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೯. ಅಯನ್ತೀತಿ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಮನುಸ್ಸಾದಿಸನ್ತತಿಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸುಪಿ ಹಿ ಜೀವಿತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಪವತ್ತಯಮಾನಮೇವ ತದವಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೩೦. ಯಂ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಹಿರೀಯತಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ ಭಾವೋ ಯಂ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಚ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
೩೨. ಅಲುಬ್ಭನಕವಸೇನಾತಿ
೩೩. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ದುಕ್ಖೇನ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೇನ ದೋಸೇನ ವಿಯ ನ ಬ್ಯಾಪಾದೇತಬ್ಬೋತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ।
೪೨-೪೩. ಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರೇ ಚ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಪರಿವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾ ಲಹುಪರಿಣಾಮತಾ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಞ್ಹಿ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿ ಲಹುತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಾ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸೀಘಂ ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೪೪-೪೫. ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಅವಿಪನ್ನಲಹುತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಕುಸಲಕರಣೇ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೋ ಮುದುತಾ। ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಮುದುತಾದಿರೂಪಸದಿಸತಾಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಮುದುತಾ ಮದ್ದವತಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೪೬-೪೭. ಸಿನೇಹವಸೇನ ಕಿಲಿನ್ನಂ ಅತಿಮುದುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ವಿಲೀನಂ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಂ, ಮಾನಾದಿವಸೇನ ಅತಿಥದ್ಧಞ್ಚ ಅತಾಪಿತಂ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಂ, ಯಂ ಪನಾನುರೂಪಮುದುತಾಯುತ್ತಂ, ತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಯುತ್ತಮದ್ದವಂ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಂ। ತಸ್ಸೇವ ಮುದುಕಸ್ಸ ಯೋ ಕಮ್ಮಞ್ಞಾಕಾರೋ, ಸಾ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಮುದುತಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೫೦-೫೧. ಪಚ್ಚೋಸಕ್ಕನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಪಚ್ಚೋಸಕ್ಕನಂ। ಏಕವೀಸತಿ ಅನೇಸನಾ ನಾಮ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ದೂತಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಪಹಿಣಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಗಣ್ಡಂ ಫಾಲೇತಿ, ಅರುಮಕ್ಖನಂ ದೇತಿ, ಉದ್ಧಂವಿರೇಚನಂ ದೇತಿ, ಅಧೋವಿರೇಚನಂ ದೇತಿ, ನತ್ಥುತೇಲಂ ಪಚತಿ, ಚಕ್ಖುತೇಲಂ ಪಚತಿ, ವೇಳುದಾನಂ ದೇತಿ, ಪಣ್ಣದಾನಂ ದೇತಿ, ಪುಪ್ಫದಾನಂ ದೇತಿ, ಫಲದಾನಂ ದೇತಿ, ಸಿನಾನದಾನಂ ದೇತಿ, ದನ್ತಕಟ್ಠದಾನಂ ದೇತಿ, ಮುಖೋದಕದಾನಂ ದೇತಿ, ಚುಣ್ಣದಾನಂ ದೇತಿ, ಮತ್ತಿಕಾದಾನಂ ದೇತಿ, ಚಾಟುಕಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಮುಗ್ಗಸೂಪಿಯಂ, ಪಾರಿಭಟ್ಯಂ, ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಯಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಮಂ ದೂತಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಏಕವೀಸತಿ। ಛ ಅಗೋಚರಾ ವೇಸಿಯಾಗೋಚರೋ, ವಿಧವಾ, ಥುಲ್ಲಕುಮಾರೀ, ಪಣ್ಡಕ, ಪಾನಾಗಾರ, ಭಿಕ್ಖುನೀಅಗೋಚರೋತಿ। ಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಸರೂಪೇನ ಅನುದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ನ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೮-೧೨೦. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸಙ್ಗಹೋ। ಠಪೇತ್ವಾ ಯೇವಾಪನಕೇತಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾತಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಯೇವಾಪನಕಾ ಸಙ್ಗಹಗಮನೇನೇವ ತಥಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂನಿದ್ದೇಸೇ ಅಖನ್ಧಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಯೇವಾಪನಾತ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ ನ ಯೇವಾಪನಕಾ ಠಪೇತಬ್ಬಾತಿ। ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತೇಸು ದ್ವೀಸು ಜನಕೋ ಹೇತು ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಂ ವಿಸೇಸವನ್ತೇಸು ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣೇನ ರೂಪಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ, ಏವಮಿಮೇಪಿ ವೇದನಾದಿಆಹರಣೇನ ನಾಮಕಾಯನ್ತಿ। ತಥಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಾಧಾರಣೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅಞ್ಞಥಾ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಚ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಆಹಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಆಹರಣಕಿಚ್ಚರಹಿತಾನಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಆದೀನಂ ನತ್ಥಿ ಆಹಾರಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ। ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವೇದನಾ ಆಹರತೀತಿಆದಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಿತ್ತೇ ಫಸ್ಸಾದಿವಸೇನ। ತಯೋ ಚ ಭವೇತಿ ಕಾಮಾದಿಭವಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಸೇಸೇನ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ।
ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾಯನಂ ಚಿನ್ತನಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಂ। ಹೇತ್ವಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಪಾಯತ್ಥೇನ, ನ ಮೂಲತ್ಥೇನ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಲೋಕುತ್ತರಕ್ಖಣೇವ ಸಹ ಪವತ್ತೋ ಯಥಾಗತಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗುಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ‘‘ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿಆದೀಸು ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಕತೇಪಿ ಪುನ ‘‘ಏಕೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ನ ಅನೇಕೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಇಧ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚ ಏಕಸ್ಸ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಹಾರಾದೀನಞ್ಚ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸೇವ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುಞ್ಞತವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೨೧-೧೪೫. ಏತ್ಥಾತಿ ಭಾವೋತಿ ಸತ್ತೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಚಿತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೪೬. ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಲೀನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನಪಯೋಗಸಹಿತೇನ। ಸಉಪಾಯೇನಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕರಣಾಕರಣೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪರೇಹಿ ಉಸ್ಸಾಹನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಉಪಾಯಸಹಿತೇನ।
೧೫೬-೧೫೯. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ನಾತಿಸಮಾಹಿತಾಯ ಭಾವನಾಯಾತಿ ಯೇವಾಪನಕೇಹಿಪಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಅಪಚಿತಿ ಏವ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾವತ್ಥು ಯಥಾ ‘‘ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ। ಅಪಚಿತಿ ವಾ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮಾ ಕಾಯವಚೀಕಿರಿಯಾ ವಾ, ತಂಸಹಿತಾ ಚೇತನಾ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ। ಹಿತಫರಣೇನಾತಿ ದೇಸಕೇ ಮೇತ್ತಾಫರಣೇನ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಹಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತೇನ ಹಿತಚಿತ್ತೇನ ವಾ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ। ನಿಯಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಮಹಪ್ಫಲತಾನಿಯಮಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ। ಸೀಲಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತವಸೇನ। ಅನವಜ್ಜವತ್ಥುಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ ವಿಯ ಅಬ್ಭನುಮೋದಮಾನೋಪಿ ಪರಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮೋದತೀತಿ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಾ ದಾನಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿ ಅಸಮತ್ತಭಾವನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸಮತ್ತಾ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತೀತಿ। ಅಟ್ಠೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇಕಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ತಾದಿಸಾನಿ ಅದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಸರಿಕ್ಖಟ್ಠೇನ ಏಕೀಕತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸೇಸಾನಿಪೀತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠ ಕತ್ವಾ।
ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ
ಚತುಕ್ಕನಯೋ
ಪಠಮಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ರೂಪಭವೋ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಝಾನಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಭಾವೇಪಿ ಸತಿ ಮಗ್ಗವಚನಂ ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕುಸಲಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭಾವೋತಿ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಸಮಯವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಅಮಗ್ಗಭಾವನಾಸಮಯೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕುಸಲಭಾವೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭಾವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋತಿ। ಇತೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕವಿಧುರೋ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಜನಕಸಭಾವೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಮಾನೋ ಮಗ್ಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಂ ದಾನನ್ತಿ ಅಲೋಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಚೇತನಾ ದಾನಂ, ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಭಾವತೋ ಝಾನವಚನೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಕಪ್ಪನಾತಿ ಸದ್ದಹನಾ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಿಟ್ಠಂ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ‘‘ಜನೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋತಿ ನಿರುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಏವಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಉದಾಯೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೬ ಆದಯೋ) ಸುತ್ತಮಾಹಟಂ। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅರಿಯಾನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಝಾನಾನಿ ಭಾವನಾಸಭಾವಾನೇವಾತಿ ತೇಸುಪಿ ಭಾವೇನ್ತೇನ ಸಮಯವವತ್ಥಾನಂ ಇಜ್ಝತೀತಿ।
ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಕೇ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ? ಕಾಮಾ। ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಕಾಮಾನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪೀತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಯುಜ್ಜಮಾನತ್ಥನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ನ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ ದುತಿಯಪದೇನ ವಿವೇಕಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಕುಸಲಸದ್ದೇನ ಯದಿಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ, ಅಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾ ಗಹಿತಾ, ಸಬ್ಬಥಾ ಪನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ’’ತಿ। ಕಾಮಗುಣಾಧಿಗಮಹೇತುಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಸುದ್ಧಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ತಬ್ಬಿವೇಕೇನ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸೋಧನೇನ ಆಸಯಪೋಸನಂ।
ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದೀನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ। ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪರಿಜ್ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕನೀವರಣವಚನಂ। ಬ್ಯಾಪಾದವಿವೇಕವಚನೇನ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಮೋಹಾಧಿಕಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾದೀನಂ ವಿವೇಕವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದಿಪುಬ್ಬನ್ತಾದಿಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ। ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದತದೇಕಟ್ಠಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಕಞ್ಚೇದಂ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಮರಾಗಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಭಾವಮೇವಾತಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನೀವರಣಾಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ।
ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕದೂರೀಭಾವಕತೇನ ಥಿರಭಾವೇನ ತಂಸದಿಸೇಸು ವಿತಕ್ಕರಹಿತೇಸು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧೀಸು ಚ ಅಪ್ಪನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವೋಹಾರೋತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿತಕ್ಕೋವ ಅಪ್ಪನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಂಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನ ಸಿಯಾತಿ। ಅತ್ಥೋ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮಙ್ಗಿತಾದಸ್ಸನೇನ ಝಾನಸ್ಸೇವ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ।
ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿವೇಕಜನ್ತಿ ಝಾನಂ। ಪೀತಿಸುಖಸದ್ದತೋ ಚ ಅತ್ಥಿಅತ್ಥವಿಸೇಸವತೋ ಅಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ದುತಿಯೇ ಪೀತಿಸುಖಮೇವ ವಿವೇಕಜಂ। ವಿವೇಕಜಂಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಮಾಸೋ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಚ ಅಲೋಪೋ ಕತೋ, ಲೋಪೇ ವಾ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಯ, ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಮತ್ತಂ ವಾ ಪಠಮನ್ತಿ ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಗ್ಗೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ। ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅವಿಪರೀತಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವತೋ ತಥಲಕ್ಖಣಂ।
ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೧-೨. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ಏತೇನ ಯೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತಾ, ತೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮೋ, ನ ಸಭಾವತೋ ಅನೋಳಾರಿಕಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ’’ತಿಆದೀಸು ನಯೋ
ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ನೀಲಯೋಗತೋ ವತ್ಥಂ ನೀಲಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೇನ ಸಮ್ಪಸಾದನೇನ ಯೋಗಾ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸಿತೇ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ತಂಯೋಗಾ ಝಾನೇ ತಂಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅವಿರೋಧೋ ಯುತ್ತೋ। ಏಕೋದಿಭಾವೇ ಕಥನ್ತಿ ಏಕೋದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ‘‘ಏಕೋದಿಭಾವಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಏಕೋದಿವಡ್ಢನತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ। ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಪನಿದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಏಕೋದಿಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಏಕೋದಿಭಾವಸದ್ದೋ ಏವ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಪಸಾದನಸದ್ದೋ ವಿಯ ಝಾನಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತಂ।
ಅಪ್ಪಿತಾತಿ ಗಮಿತಾ ವಿನಾಸಂ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮುಪಾಯದೀಪಕೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಪಸಾದನತಾಯ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವತಾಯ ಚ ಹೇತುದೀಪಕೇನ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಭಾವಹೇತುದೀಪಕೇನ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ ಕಿಂ ಪುನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರವಚನೇನ ಕತೇನಾತಿ? ನ, ಅದೀಪಿತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಹಿ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಞ್ಚ ಏತೇಸಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೩. ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿ ಖೀಣಾಸವಪಕತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಪಾತರಹಿತಂ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ
ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಪಜಹತಿ। ದಿಟ್ಠಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯಸ್ಸ ಸಪ್ಪಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಅನಾಭೋಗರಸಾತಿ ಪಣೀತಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅವನತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾಮಕಾಯೇನ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಹೇತು ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಕಾಯಿಕಸುಖಞ್ಚ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಫುಟತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕೇನ ಫುಟಸರೀರಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ನಾತಿಪಚ್ಚನೀಕೇ ವಾತಾದಿಕೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಫುಟ್ಠೇ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಏತೇಹಿ ಫುಟಸರೀರಸ್ಸಪಿ।
ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೫. ಅವಿಭೂತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ
ಚತುಕ್ಕನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚಕನಯವಣ್ಣನಾ
೧೬೭. ಯಸ್ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ತೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಕಾರಭೇದಂ ಞತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ದೇಸನಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಕ್ಖಿಕಂ
ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೧೭೬-೧೮೦. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರನಿಕನ್ತಿಯಾದೀನಂ ವೂಪಸಮಾ ಥಿರಭೂತೋ ಕಾಮಾವಚರಸಮಾಧಿ। ತದನುಧಮ್ಮತಾತಿ ತದನುರೂಪತಾಭೂತಾ, ಸಾ ಪನ ತದಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಾ ತದಸ್ಸಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಅವಿಗತನಿಕನ್ತಿಕಾ ತಂತಂಪರಿಹರಣಸತೀತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸತಿಯಾ ವಾ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ಕತೋ। ಆಗಮನವಸೇನಾಪಿ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಇದಂ ಕದಾಚಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪಠಮಾದಿಆಗಮನಕತಪಟಿಪದತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಂ ದೀಪೇತಿ, ಏತಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಏವ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ಚತ್ತಾರಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜಿತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪದಾದಿಮ್ಹಿ ನವ ನವ ಝಾನಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ।
ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೧೮೧. ಅಪ್ಪಗುಣನ್ತಿ
ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪದಾಮಿಸ್ಸಕವಣ್ಣನಾ
೧೮೬. ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕತೋ ಪುಬ್ಬೇ। ಯೇ ಕೇಚಿ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವಚನೇನ ಯೇ ಕತಾಧಿಕಾರಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಉಪ್ಪಾದಿತಜ್ಝಾನಾ, ತೇಸಂ ಝಾನಾನಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಬದ್ಧತಾಯ ಸುದ್ಧಿಕನವಕಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ತೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ।
ಕಸಿಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೦೩. ನಿರೋಧಪಾದಕತಾವಚನೇನ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿಭಾವೋ।
ಅಭಿಭಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೦೪. ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಕೇವಲಂ ಕಸಿಣಾಯತನಸಙ್ಖಾತಮೇವ ಅಹುತ್ವಾ ಅಭಿಭಾಯತನಸಙ್ಖಾತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಂ ಕಸಿಣಾಯತನತ್ತೇ ಕಸಿಣಾಯತನಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಭಿಭಾಯತನಭಾವೋ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾಭಿಭವನಕಭಾವನಾನಿಮಿತ್ತನಾನತ್ತತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭು, ಪರಿಕಮ್ಮಂ, ಞಾಣಂ ವಾ। ಅಭಿಭು ಆಯತನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಝಾನಂ। ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ಆಯತನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಝಾನಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಭಾವತೋ ಚಾತಿಪಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಝಾನಂ ಅಭಿಭಾಯತನಂ। ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತಾಯ ತದಾ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಆಭೋಗೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಭವನಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಗಮೇಸು ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ ಏಕೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ ಏಕೋ…ಪೇ॰… ಪರಿತ್ತಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೭೩; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬೫) ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು
ತತ್ಥ ಚ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿಭವನಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ಅಭಿಭಾಯತನದ್ವಯಸ್ಸ ಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಅವಚನತೋ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಬ್ಬವಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾನಂ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋತಿ ಇದಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ತೇನ ಯಂ ಅಞ್ಞಹೇತುಕಂ, ತಂ ತೇನ ಹೇತುನಾ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಹೇತುಕಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞಿತಾಯ ಏವ ಇಧ ವಚನಂ, ನ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾನಂ ಅನಭಿಭವನೀಯತಾ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾನಂ ವಿಯ ಅವಿಭೂತತ್ತಾ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ನೀಲಾದಿಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ಚೇ? ನ, ನೀಲಾದೀಸು ಕತಾಧಿಕಾರಾನಂ ನೀಲಾದಿಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಿಭವನಕಾರಣತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಪರಿಸುದ್ಧಾಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣಪರಿತ್ತತಾ ತದಪ್ಪಮಾಣತಾ ವಾ ಅಭಿಭವನಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ನೀಲಾದಿಭಾವೋ ಏವಾತಿ।
ಅಭಿಭಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೮. ರೂಪೀತಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೫೧. ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸರಹಿತಂ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ। ಕಿಲೇಸೋಧೀನಂ ಮಗ್ಗೋಧೀಹಿ ಅಜಿತತ್ತಾ ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸ। ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಜಿತತ್ತಾ ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸ। ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನಾತಿ ನಿಪ್ಪಟಿಘಭಾವೇನ। ಏಕಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಅಪರಾಮಾಸಸತ್ತಗ್ಗಹಣಮುದ್ಧಭೂತಾನಂ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಏಕಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಗೋಚರತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಸುಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೩. ಉದ್ಧಂ ಧುಮಾತತ್ತಾ ಉದ್ಧುಮಾತಂ। ಸೇತರತ್ತೇಹಿ ಪರಿಭಿನ್ನಂ ವಿಮಿಸ್ಸಿತಂ ನೀಲಂ ವಿನೀಲಂ, ಪುರಿಮವಣ್ಣವಿಪರಿಣಾಮಭೂತಂ ವಾ ನೀಲಂ ವಿನೀಲಂ। ಸಙ್ಘಾಟೋ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸುಸಮ್ಬದ್ಧತಾ। ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ। ಅತ್ತನಿ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನನೀವರಣರೋಗವೂಪಸಮಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕವಮನವಿರೇಚನಉಪಮಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಸುಭೇಹಿ ಕೇಸಾದೀಹಿ ಪಟಿಕೂಲಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಸಿವಥಿಕಾವಣ್ಣಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಚ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ, ಸಿವಥಿಕಪ್ಪಕಾರಾನಿ ವಾ ಸಿವಥಿಕಾವಣ್ಣಾನಿ।
ಅಸುಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೫. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ವಿರಾಗಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನಾ। ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಚನಾದೀಹಿ ಆನೇಞ್ಜತಾ ‘‘ಸನ್ತಾ ಇಮೇ ಚುನ್ದ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ವಿಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ದೋಸದಸ್ಸನಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾವಸೇನ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಮಹತಾಪಿ ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ। ತಥಾ ಪನ ನ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಸಿಯಾ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಸದ್ದಂ ನ ಸಹತೀತಿ ತಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಕಣ್ಟಕೋತಿ ವುತ್ತಂ।
ಆರುಪ್ಪಭಾವನಾಯ ಅಭಾವೇ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಸು ಪನ ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾ ಅನೋಕಾಸತಾಯ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಆರುಪ್ಪಭಾವನಾಯ ನಿವಾರಿತತ್ತಾ। ಅನಿವಾರಿತತ್ತಾ ಚ ಕಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರೋ ಅನಾವಜ್ಜನಂ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ಜವನಪಟಿಪಾದಕೇನ ವಾ ಭವಙ್ಗಮನಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ಅಕರಣಂ ಅಪ್ಪವೇಸನಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಚ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಹೇತೂನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಥಿರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ರೂಪಸಮತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇನೇವ ಹಿ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಸು ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಅವಚನನ್ತಿ। ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ, ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾದವತ್ಥುರಹಿತೇ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತಸಞ್ಞಾಯ ಆನಿಸಂಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಕಂ ವಚನಂ ಆನಿಸಂಸಸ್ಸ ಪಕಾಸನಂ, ನ ಅತ್ಥೋ।
ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸುತ್ತೇಸು। ತತ್ಥ ಹಿ ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟನೇಪಿ ರೂಪವಿವೇಕಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಅನನ್ತಫರಣತಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಅನನ್ತಫರಣತಾಸಬ್ಭಾವೇಪಿ ಉಗ್ಘಾಟಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಾನನ್ತತಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಮಯವವತ್ಥಾಪನಝಾನವಿಸೇಸನೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ತದವಚನಂ।
೨೬೬. ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಗ್ಘಾಟಭಾವೋ ಉಗ್ಘಾಟಿಮಂ।
೨೬೭. ಅಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ
೨೬೮. ಯಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಞ್ಞಾಯ। ತಂ ತಾವ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ। ಆವಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ ತನ್ನಿನ್ನಾವಜ್ಜನಾದಿಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ತದತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ ಆವಜ್ಜನಭಾವನಾಪವತ್ತಿಯಾ। ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಭಾವೋ ಚ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮೂಹಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ। ಫಸ್ಸಾದಿಏಕೇಕಧಮ್ಮಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ।
ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ತತಿಯಾ। ತದತಿಕ್ಕಮತೋ ಹಿ ತಸ್ಸೇವ ವಿಭಾವನಂ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣವಿಭಾವನೇ ಹಿ ತದೇವ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ಚಾರಮ್ಮಣೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಭಾವನಾತಿಕ್ಕಮೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ॰ ಉಪಸೀವಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩೯) ತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ, ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವಾ। ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಞ್ಚ। ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಯತೋ ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ, ತೇನೇವ ಪಟ್ಠಾನನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ತಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಆಪನ್ನೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಣವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಭಾವನಾತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತೇನ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ತಂ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ತೇನ ವಿನಾಭೂತೇ ವಿವಿತ್ತೇ ಬಹಿ ಓಕಾಸೇ ಠಾನಂ ವಿಯ ಆಕಾಸಲಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿವೇಕೇ ತದಪಗಮೇ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಠಾನಂ।
ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಣ್ಣನಾ
೨೬೯. ಇಮೇ ತಾವ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇ ಪಞ್ಚ ನಯಾತಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯನಯೇ ಅನ್ತೇ ಪುರಿಮನಯಾನಂ ತಂನಯಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿಂ
ಏವಮೇತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಕಥಾವಸಾನಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಾರಸಕಮ್ಮದ್ವಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ಹೀನಪಣೀತೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮರಾಸಿಅನ್ತೋಗಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಏತೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲನಯಾನಂ ಹೀನತ್ತಿಕೇ ವಿಭಾಗೋ ಕತೋ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಹೀನತ್ತಿಕೇ ಮಜ್ಝಿಮರಾಸಿಮ್ಹಿ ಯೇ ಸವಿಪಾಕಾ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೇನೇವ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾ, ತೇ ಹೀನಾತಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಯೇ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೇನ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾ, ತೇ ಪಣೀತಾತಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅವಿಪಾಕಾ ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಚ ತೇಸು ಮಜ್ಝಿಮರಾಸಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ಏಕನ್ತವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾ ನವ, ವಿವಟ್ಟುಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಚ ನವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ತಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ದ್ವಾರಾನಿ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನೀತಿ ಆಹ। ತಂತಂದ್ವಾರಾನಿ ವಾ ಕಾಯಾದೀನಿ। ಅಟ್ಠಾರಸ ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಬ್ಬಾ ಹೀನಹೀನತ್ತಯಾದಯೋ ನವ, ಭಬ್ಬಾ ಚ ಪಣೀತಪಣೀತತ್ತಯಾದಯೋ ನವಾತಿ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ದೇವಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗೋತ್ತಚರಣಾನಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಭೇದಾ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೬೯-೨೭೦) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಭಾವೋ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸಮುದಾಯೇ ಸಮಯವವತ್ಥಾಪಕೋ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ಪವತ್ತೋತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ।
ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ
೨೭೭. ಲೋಕಂ ತರತೀತಿ ಏತೇನ ಲೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪತ್ತಿಮಾಹ। ಉತ್ತರತೀತಿ ಏತೇನ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತಗಮನಂ ಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಫಲಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿಆದಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಹಿ ನಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ। ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿವಿಧೋಪಿ ಚತ್ಥೋ ಮಗ್ಗಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಮಗ್ಗೇಯೇವ ವಾ ಇಧ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕನ್ತಿ ಏಕಮಗ್ಗಸ್ಸ ದ್ವೇ ವಾರೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಸಾಧಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢೇತಿ। ‘‘ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನೀಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಈ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಕ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಯ್ಯಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ನಿಯ್ಯಾನಮೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ವೇನಯಿಕೋ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ‘‘ನೇಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಇ-ಕಾರಸ್ಸ ಏ-ಕಾರತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಫಲನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಫಲಞಾಣಂ ವಾ ಫಲಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಾ। ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೇತಿ ಲೋಕಂ ಉತ್ತಿಣ್ಣಭಾವೇ। ತೇನ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇಸು ಯಂ ಭವತಿ ಫಲಂ, ತಂ ‘‘ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾಮಭವಾದಯೋ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ‘‘ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಫಲಂ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ‘‘ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತತೋಯೇವ ಅರಿಯಾ ಚಿರತರಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಇತರೇಸಞ್ಚ ವಿಜ್ಜುತೋಭಾಸೇನ ವಿಯ ತಮಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ನ ವಿನಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಇಜ್ಝತಿ, ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಅರಿಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ಕುಸಲೇನ ತಥಾ ಸಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸದಿಸತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅತಬ್ಬಿಪಾಕತ್ತಾ ಚ ನ ಮಗ್ಗಪಟಿಪದಾ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ತತ್ಥ ತಥಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಏವ ದೇಸನಾ ನ ಕತಾ, ಯಥಾವುತ್ತಜ್ಝಾನಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಸುದ್ಧಿಕದೇಸನಾಪಿ ಕತಾ।
ಇಧ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿನಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಸಿದ್ಧಿತೋ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾರೋತಿ ಸಕಿಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ। ಸಕಿಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರಾ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಏವ, ನ ಚ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ
ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಕಿಚ್ಛೇನಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಕಿಚ್ಛೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಇಮಂ ವಾರಂ ರೋಚೇಸುನ್ತಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾವಸಾನೇ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಕಿಚ್ಛತಾವಾರಂ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ರೋಚೇಸುಂ ಏತದನ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾಯ। ಏತಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಛತ್ತೇಪಿ ಪುರಿಮಾನಂ ಕಿಚ್ಛತ್ತೇ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದತಾ ವುತ್ತನಯಾವಾತಿ ನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಕಿಚ್ಛತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರತಾವಸೇನ ‘‘ಇಮಂ ವಾರ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಕಿಚ್ಛತಾ, ತಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಮುಸಾವಾದಾದೀನಂ ವಿಸಂವಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚತಾಯ ಲೂಖಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ। ಸಾ ಸಿನಿದ್ಧಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಸುಭಾಸಿತಸೋತಾರಞ್ಚ ಜನಂ। ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಹನಂ ಘಟನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಟ್ಠಹನಂ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಭಾರುಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಯ, ಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಸುದ್ಧಿ ವೋದಾನಂ ಆಜೀವಸ್ಸೇವ ವಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವುತ್ತಿಯಾ।
೨೮೩. ಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಮಗ್ಗಸಭಾವತ್ತಾ ಮಗ್ಗಾವಯವಭಾವೇನ ಸಮುದಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೮೫. ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸವಸೇನ, ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ। ತಣ್ಹಾವಸೇನ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಆಯೂಹನಂ। ಬೋಧೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯಾತಿ ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಧಿಯೋ, ಬೋಧಿಯೋ ಏವ ಅಙ್ಗಾತಿ ‘‘ಅನುಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಕಾರಣಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಅವಿಪರೀತತಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏವಮತ್ಥವಿಸೇಸದೀಪಕೇಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ‘‘ಅನುಬುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬೋಧಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಯುತ್ತಂ ಬುಜ್ಝನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ।
೨೯೯. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ। ಕರೋತಿ ನಾಮ ಕಿಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಅನುವತ್ತಮಾನಾನಿ।
೩೦೧. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಿಪ್ಫಾದಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿಚ್ಚಸೇವನಂ ಧುವಪಟಿಸೇವನಂ। ಸಕಿಚ್ಚಕೋತಿ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚವಾ। ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥಪ್ಪವತ್ತನಾನಿ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ ಕುಹನವತ್ಥೂನೀತಿ।
೩೪೩. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಾನುಲೋಮಾ, ಸಾ ಸುಞ್ಞತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ‘‘ಸುಞ್ಞತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಸೋಸನತೋ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಸಾ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಸುಞ್ಞತಾಪ್ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ನಾಮಂ ದೇತಿ। ಆಗಮನತೋ ನಾಮೇ ಲದ್ಧೇ ಸಗುಣತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನಾಮಲಾಭೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಗಮನತೋ ನಾಮಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣನಾಮಸಿದ್ಧಿಹೇತುತ್ತಾ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ನಾಮತ್ತಯಯೋಗೋ, ನ ಆಗಮನತೋತಿ ವವತ್ಥಾನಕರತ್ತಾ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ ಆಗಮನತೋವ ಇಧ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನ ಇತರೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೫೦. ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಂ। ನಿಮಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಮೂಹಾದಿಘನವಸೇನ ಚ ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಚ ಸಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಮಾಹ। ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ಕಥಮಿಧ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಛನ್ದಚಿತ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಅಧಿಪತಿಭಾವಾಭಾವೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತಭಾವಾಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ಅಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀನಂ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನಾಮದಾನಾಭಾವೋ ವಿಯ ಅನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮದಾನಾಭಾವೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅನನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅಭಾವತೋ
ನನು ಚ ಇಧ ಝಾನಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಮಗ್ಗೋತಿ ಚೇ? ನ, ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಝಾನಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಕತ್ತಾ। ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ನಾಮಂ ಲಭತೀತಿ ಆಹಂಸು। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ‘‘ನ ಪನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸರಸಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋವ ನಾಮಲಾಭಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೋ ಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನಾಮಲಾಭೋ, ಸೋ ಸರಸಪ್ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ। ಸರಸೇನೇವ ಚ ನಾಮಲಾಭೇ ಸಬ್ಬಮಗ್ಗಾನಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿಭಾವೋತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸತಿಪಿ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮಲಾಭೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮವವತ್ಥಾನಕರಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಾಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಾ ನಾಮಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ। ಅಥ ವಾ ನ ಪನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೇಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನ ಲಭನ್ತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸರಸಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ಸಹಿತೇಹಿ ನಾಮಲಾಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಹಿ ವವತ್ಥಾನಕರಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಸ್ಸ ಸರಸಸ್ಸ ನಾಮಹೇತುಭಾವೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನತ್ಥಿ ಅವವತ್ಥಾನಾಪತ್ತಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಪಣಿಧಿಪಟಿಪಕ್ಖವಿಪಸ್ಸನಾನುಲೋಮಾ ಮಗ್ಗಾ ಸತಿಪಿ ಸರಸನ್ತರೇ ಪಚ್ಚನೀಕಸಹಿತೇನ ಸರಸೇನ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ನ ಹೋತಿ ಸಯಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಾನಿವಾರಣಾತಿ ತದನುಲೋಮಮಗ್ಗೋಪಿ ನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ನಿಮಿತ್ತಗತವಿಪಸ್ಸನಾಯಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಿಯಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸರಸೋ ವವತ್ಥಾನಕರಪಚ್ಚನೀಕಾಭಾವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನಾಮದಾಯಕೋ ನ ಗಹಿತೋ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾನುಲೋಮೋ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾನಯೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಏವ ಚ ಸೋ ನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಂ
ವುಟ್ಠಾನ…ಪೇ॰… ಕಿಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ನ ಸಿಯಾ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಚ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೋತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಅನತ್ತತಾತಿ ಹಿ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗತಿಕಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಏವ ಪರಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಭೂತಂ। ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಭಾವತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋವ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಾವ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಕಣ್ಠೇ ಬದ್ಧಕುಣಪಂ ವಿಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ತತ್ರಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನೇ। ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬಂ ವುಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಉದ್ದಿಸತಿ। ಸತ್ತಅಟ್ಠಾದೀನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸತ್ತಟ್ಠಙ್ಗಾನೀತಿ ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಯತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ, ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತವಚನೇನೇವ ಉದ್ದಿಸತಿ। ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತತೋ ತತೋ ದುತಿಯಾದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವತೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತಬ್ಭಾವತೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇಸು…ಪೇ॰… ವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇಪಿ ಅಪಾದಕಪಠಮಜ್ಝಾನಪಾದಕಮಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಾ। ಏವಂ ಸೇಸವಾದೇಸುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರೇತಿ ತತ್ರಾಪೀತಿ ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇಪಿ। ತಂತಂಝಾನಿಕತಾ ತಂತಂಸಮ್ಮಸಿತಸಙ್ಖಾರವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತಂತಂವಿರಾಗಾವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತನ್ತಿ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸಭವನಂ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನುಪನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಮತ್ತೇನ ಅಸಿಜ್ಝನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಾದೀನಂ ಅಸಿಜ್ಝನದೀಪಕೇನ ನನ್ದಕೋವಾದೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೯೮ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾಯಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪಭಾವಂ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಾಮಕೋ, ನಾಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪತಾ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಸಬ್ಭಾವೇಪಿ ಅಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ। ಏವಮಿಧಾಪಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ದುತಿಯಾದಿಝಾನಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಾಮಕೋ, ನಾಞ್ಞಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಾದೇ ಪಾದಕಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನುಪನಿಸ್ಸಯಸಬ್ಭಾವೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏಕನ್ತೇನ ಹೋತಿ, ತಂತಂಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಸಬ್ಭಾವೇ ತಂತಂಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಿಯಾತಿ ತದಭಾವಾಭಾವತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕವಜ್ಜಾನಂ ಪಾದಕಾನಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮನುಪನಿಸ್ಸಯಾಭಾವೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮಗ್ಗೋತಿ ಏತೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕತಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ನ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇ ಚ ವಾದಾ ನ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕತಾಯ ಪಠಮಾದಿಜ್ಝಾನಿಕತಾಯ ಚ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಸಾತ್ಥಕೋ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಪಾದಕಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನೇಹೇವ ನಿಯಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಾಮಕೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾತಿ। ಇಧ ಪನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ನಿಯಾಮನೇ ಏಕನ್ತಿಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಮೇವ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇಸು ಅಯಂ…ಪೇ॰… ವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ
ಪವೇಧತೀತಿ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಪಞ್ಚಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ತದಾ ಗೋತ್ರಭು ತದನನ್ತರಞ್ಚ ಮಗ್ಗೋ ಜವನಸ್ಸ ಪತಿತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಜವನನ್ತರಸ್ಸ ಪತಿತತಾಭಾವತೋ। ತದೇವ ಹಿ ಜವನಂ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ
ಪುನ ಅನುಲೋಮಂ ತಂ ಅನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಸತಿ ತದಪಿ ಅನುಲೋಮಮೇವಾತಿ ಪುರಿಮಅನುಲೋಮಂ ವಿಯ ತಂ ತದಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಅನುಲೋಮಂ ಅನುಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ನ ಮಗ್ಗೋತಿ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಮೇವ ಚ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸಾಲಮ್ಬನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಲಾಭಾ। ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅನುಸಯಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಾ ಭೂಮಿ ಏತೇಹಿ ಲದ್ಧಾತಿ ಕತ್ವಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾ। ವಟ್ಟಂ ಸಿನೋನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಟ್ಟಸೇತೂ ಚ, ತೇಸಂ ಸಮುಗ್ಘಾತಕರಣನ್ತಿಪಿ ಏತದೇವಸ್ಸ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾಲನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತನ್ತಿ ಪವತ್ತಂ। ಏಕಂ ಭವನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನಾಗಮನವಸೇನ ಏಕೋ ಭವೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪವತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ। ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಮಭವತೋ ಉದ್ಧಂ ಸುಗತಿಯಞ್ಚ ವಿಪಾಕದಾಯಕಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಘಾತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದ್ವೀಸು ಭವೇಸೂತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಅಭಾವಿತೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಯೇ ದ್ವೇ ಭವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಲತೀತಿ ಏತೇನ ಚಲನಸಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಅಚಲನಾಭಾವಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಚಲನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಚಲನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೇಪಿ ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗೇ ಸಮಾನಪಟಿಪದೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಭಾವತೋ ಅಚಲನಮೇವ
ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಠಮಮಗ್ಗವೀಸತಿಮಹಾನಯವಣ್ಣನಾ
೩೫೭. ಯಸ್ಸ
೩೫೮. ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿಆದೀಸು ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಥಂ ಛನ್ದಸ್ಸ ತಂಸಹಜಾತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ ವೀರಿಯಾದೀನಞ್ಚಾತಿ? ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಚೇ ಛನ್ದವತೋ ಕುಸಲಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ‘‘ಅಹಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ತಂಸಹಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ತೇನ ಪುರಿಮುಪನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪವತ್ತಮಾನೇ ತೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಿವತ್ತಮಾನೇ ನಿವತ್ತನ್ತಿ, ತದನುರೂಪಬಲಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ರಾಜಪುರಿಸಾ ವಿಯಾತಿ। ಏವಂ ವೀರಿಯಾದೀಸು। ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವೇಪಿ ಅತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ದುತಿಯಮಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೬೧. ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಆ-ಕಾರೋ ಚ ಧಮ್ಮಮರಿಯಾದತ್ಥೋ।
ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೬೨. ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಪೂರೇನ್ತಿ ಅಕಿಚ್ಚಕತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ, ನ ಚೇತಾಯ ಮಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸಾ ಆಲೋಕಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ವಿಯಾತಿ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಏಕದೇಸಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೇನ ಉಪಮಾ ಹೋತೀತಿ। ಖಾರೇ ವಾತಿ ಕಟ್ಠಾದೀನಂ ಖಾರಚ್ಛಾರಿಕಾಯಂ। ಸಮ್ಮದ್ದಿತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇದೇತ್ವಾ। ಛನ್ದೋತಿ ತಣ್ಹಾ। ಅನುಸಯೋತಿ ತಣ್ಹಾ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸುತ್ತೇ ಅಸಮೂಹತಸ್ಸ ಗನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ವಿಯ ಅಸಮೂಹತಮಾನಾದಿಸಮುಗ್ಘಾತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆನೀತಂ, ನ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಮಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಕರಾ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾ ಚೇತಸಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ತಸ್ಸಙ್ಗಭೂತಾ ಅವಯವಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಕುಸಲಪದಂ
ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೋ
ಪಠಮಚಿತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೬೫. ಕುಸಲೇ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಿಮತ್ತಂ ಗಹಣಮತ್ತಂ। ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಏಕನ್ತಕಾರಣತ್ತಾ ಚ। ಸತಿಸಂವರೋತಿ ಇಧ ಸೀತಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ಖಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಹಾನಸಂವರೋತಿ ವೀರಿಯಸಂವರೋ।
ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ। ಫಲಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋಮೋಹೋ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಗ್ಗಹಣಾಕಾರೋ ವಾ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸಯುತ್ತಾಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾಯ ಇಧುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಾ ತಣ್ಹಾಭಿರತಿ ಅಭಿರತಿ।
ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಾ ಅಸತಿಯಚಿತ್ತೇತಿ ಅಹಿರಿಕಾದೀಹಿ ಆರಕ್ಖರಹಿತಚಿತ್ತೇ। ಸತಿರಹಿತತ್ತಾ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಚಾತಿ ಏತೇನ ಸತಿರಹಿತಾ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಏವ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇ ಪನ ಉಪನಾಹಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿರಕತಾದಿಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇ ಪಟುಸಞ್ಞಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸದರಥಾದಿಭಾವೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವುತ್ತೋ ಲಹುತಾದಿಏಕನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾದೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಇಧ ಅಭಾವಾ। ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಸಬ್ಭಾವಮಾಹ। ಅನವಟ್ಠಾನರಸನ್ತಿ ಚಲನಕಿಚ್ಚಂ। ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಅವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ‘‘ಅವೂಪಸಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೭. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಅಕಮ್ಪನಂ ನ ಕೋಸಜ್ಜೇಸು ಅಕಮ್ಪನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಂತಂಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸಹನವಸೇನ ಪನ ಥಿರತಾ ತತ್ಥ ಅಕಮ್ಪನಂ।
೩೮೧. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿರೂಪಂ ಫನ್ದಿತನ್ತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ತರನ್ತೀತಿ ತಿತ್ಥೇ ವಿಯ ಪಿಲವನ್ತಿ। ವಿಪರಿಯೇಸತೋತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪರೀತತೋ।
೩೯೦. ಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಪಕತಿಅತ್ತಾದಿಅಸನ್ತಗಹಣಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಸಮಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಸಞ್ಞಾದಿವಿಪರಿಯೇಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ‘‘ಅಸನ್ತಂ ಅಸಮಞ್ಚ ಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದುತಿಯಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೯೯. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ…ಪೇ॰… ಪರಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇನ ಅವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನುಸ್ಸಾಹನಾವಸೀದನಭಾವೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಥಿನಂ।
ತತಿಯಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೦೦. ಇಧ ಮಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ಅಪಣ್ಣಕಙ್ಗಾನೀತಿ ಅವಿರಜ್ಝನಕಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮಾನಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ ನ ನಿಯತಯೇವಾಪನಕಾತಿ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹರಸೋ
ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೦೨. ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತಾ ‘‘ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸಉಸ್ಸಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ।
ನವಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೧೩. ವಿಸಪ್ಪನಅನಿಟ್ಠರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಚ ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ। ದೋಸೋ ಉಪಯೋಗಫಲೇಸು ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅನಭಿರತಿರಸಾತಿ ಏವಂಪಕಾರೇಸು ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ರಸವಚನೇಸು ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಟುಕಾಕಾರಗತಿ ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ, ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆವಾಸಾದಿ, ಪರಾಯತ್ತತಾಯ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ದಾಸಬ್ಯೇ ಸತಿ ದಾಸೋ ಪರಾಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ। ನ ಹಿ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಕುಸಲೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಕತಾಕತಾಕುಸಲಕುಸಲಾನುಸೋಚನೇ ಆಯತ್ತತಾಯ ತದುಭಯವಸೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಹೋತೀತಿ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ತಂ ಹೋತಿ।
೪೧೮. ವಿರುದ್ಧಾಕಾರೋತಿ ವಚನನ್ತಿ ಏತಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಮೇವ ಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಏತೇನ ಕರಿಯಮಾನಂ ಸುರೋಪಿತಂ ಸುಜನಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ। ರೋಪಸದ್ದವಚನತ್ಥಮೇವ ಕೇಚಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತನಸಭಾವಾಭಾವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ಸಿಯಾತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಏಕಾದಸಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೨೨. ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಚಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ದುಕ್ಕರತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾಭಾವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೪೨೪. ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವಾ ‘‘ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೪೨೫. ಏಕಂ ಆಕಾರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಆಮುಖಂ ಸಪ್ಪನತೋ ಓಸಕ್ಕತಿ।
ದ್ವಾದಸಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೨೯. ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅತ್ತನೋ ಗಹಿತಾಕಾರೇ ಏವ ಠತ್ವಾ ಭಮತೀತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ಹೋತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಯದಿಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ಇದಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ‘‘ನನು ಖೋ, ಅಞ್ಞಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚಲನಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತದ್ವಯೇ ವುತ್ತಪಕಿಣ್ಣಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸಸು ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸುಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕುಸಲೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿನೋ ಏವ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಸೋ ಏವ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ನ ಉದ್ಧಟೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಸೇಸೋಪೀತಿ ವೀಮಂಸತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಛನ್ದಾದೀಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಂ। ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ‘‘ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ
ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವಾ ಅಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅನಾಗಮನನ್ತಿ ತತ್ಥ ಅನಾಗಮನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನಂ ಸಾಧೇತಿ। ಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ಅನಾಗಮನಂ ಪನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ
ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅನಾಗಮನ’’ನ್ತಿ? ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಞ್ಞೇವ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ದುವಿಧಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ। ತತ್ಥ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ, ಇತರಾಸಞ್ಞೇವ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಹಜಾತಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ, ನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕನ್ತಿ। ತಥಾ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ॰… ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ॰… ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ॰…। ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಇತರತ್ಥ ಚ ವುತ್ತಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾ ಚ ಚೇತನಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಏವ ಆಗತಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾತಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಚ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ತು ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾವಚನೇನ ಪನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಹಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ
ಅಕುಸಲಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಬ್ಯಾಕತಪದಂ
ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕವಣ್ಣನಾ
೪೩೧. ತೇಸು ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿಆದೀನಂ ‘‘ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತುಂ ಕಾಮಾ…ಪೇ॰… ಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಾಭಿಮುಖಂ ಹೋತಿ ತಥಾ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾ। ರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ವತ್ಥುನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ ಉದ್ಧಟಂ। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಭಾವೇ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಭಾವಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ।
ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ತಂ ರೂಪವಿಜಾನನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತರೂಪವಿಜಾನನಂ। ಏವಂಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಚನೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ರೂಪವಿಜಾನನವಚನೇನ ಚಕ್ಖುನಿಸ್ಸಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಚಕ್ಖುರೂಪವಚನೇಹಿ ಚ ನಿಸ್ಸಯತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವಿಜಾನನಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ರೂಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕಿಚ್ಚಮೇತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಮತ್ತಾರಮ್ಮಣರಸಂ। ಝಾನಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಿಕತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ತಂಸದಿಸಾನಂ ತದುಪಚಾರಂ
೪೩೬. ವತ್ಥುಪಣ್ಡರತ್ತಾತಿ ಸಯಂ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಭಾವಪರಿಸುದ್ಧಾನಂ ಪಸಾದಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಣ್ಡರಸಭಾವಂ ಜಾತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ನಯೋ ಚತುವೋಕಾರೇ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಪಣ್ಡರತಾ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪಣ್ಡರತಾಯ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಭಾವೋ ವಾಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡರತಾತಿ।
೪೩೯. ಇದಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಠಿತಿಮತ್ತಸಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ಪಕತಿಯಾತಿ ಅನತಿಕ್ಕಮನೇನ। ಸೋಪಿ ವಿಸೇಸೋ। ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಸಾದಪಚ್ಚಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಆಪಾಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ನ ಆರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಘಟ್ಟನಪಟಿಹನನೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪಮಾಪಿ ಉಭಯಘಟ್ಟನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ, ನ ನಿಸ್ಸಿತನಿಸ್ಸಯಘಟ್ಟನಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಏತಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಏವ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮಾಯೋಗೇ ಸುಖದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಧಾತುಅನುಗ್ಗಹಧಾತುಕ್ಖೋಭಾ ಚಿರಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ।
೪೫೫. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಭಾವಸುಞ್ಞತಸಬ್ಭಾವಾ ಮನೋಧಾತುಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವಾ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತತಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸವಿಸಯೇಸು ದಸ್ಸನಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಅನಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೇನ ಮನೋದ್ವಾರನಿಗ್ಗಮನಮುಖಭಾವಾಭಾವತೋ ಚ ಸಾತಿಸಯವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚತಾ ವಿಸೇಸೋ। ತಬ್ಬಿಸೇಸವಿರಹಾ ಮನೋಮತ್ತಾ ಧಾತು ಮನೋ ಏವ ಧಾತು ಮನೋಧಾತೂತಿ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಮತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಿಸೇಸನಿವತ್ತನತ್ಥೋ ಹಿ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ। ಮನೋದ್ವಾರನಿಗ್ಗಮನಪವೇಸಮುಖಭಾವತೋ ಪನ ಮನೋಧಾತುಯಾ ವಿಜಾನನವಿಸೇಸವಿರಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತತೋ ಏವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಪಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನತೋ ಪವತ್ತಂ ಮನಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಾಪಿ ಮನಸೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಮನತೋ ಪವತ್ತಂ, ದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇಹಿ ಚ ಪವತ್ತಂ ತೇಸಂ ಪುರೇಚರಂ ಅನುಚರಞ್ಚಾತಿ। ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಅವಚನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ಜನಕಸದಿಸತ್ತಾಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ತಿಹೇತುಕತೋ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪತಾದೀಹಿ ಸದಿಸಂ ಸಹೇತುಕತಾಯಾತಿ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಪಗುಣಂ ಗನ್ಥಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ಸಜ್ಝಾಯಸೋತೇ ಪತಿತಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಞ್ಚಿ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇ ಝಾನಙ್ಗಾಭಾವೋ ಇಧ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ಯದಿ ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ತಂಸೋತಪತಿತತಾ, ಇತೋ ಪರೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ತಂಸೋತಪತಿತತಾ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಯ ಅಹೇತುಕತಾಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯವಿರಹಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಝಾನಙ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ವಿಯ ಅಗಣನುಪಗಭಾವಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಪತಿತತಾ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯತ್ತಯೇಪಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಬಲಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ
೪೬೯. ಸಮಾನವತ್ಥುಕಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸನ್ತೀರಣಂ ಮನೋಧಾತುತೋ ಬಲವತರಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವನ್ತಂ ಇಟ್ಠೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹೋತಿ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಸಾತಿಸಯಾನುಭವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ಸತಿಪಿ ಬಲವಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಸದಿಸಂ ಮನಂ ಕರೋನ್ತಂ ಮನಸಿಕಾರಕಿಚ್ಚನ್ತರಯೋಗತೋ ವಿಪಾಕೋ ವಿಯ ಅನುಭವನಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಪುಬ್ಬತ್ತಾ।
ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೯೮. ಅಲೋಭೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲನ್ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ತಾವ ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ‘‘ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ…ಪೇ॰… ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೨), ‘‘ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅದೋಸೋ ಅದುಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೩) ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ತಂನಿದ್ದೇಸೇಸು ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅದೋಸೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೪, ೩೭) ಏವಂ ತತ್ಥಪಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಅಮೋಹೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ವಿಯ ಅಮೋಹಸ್ಸಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತೋತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರನಿವಾರಣಂ ಕರೋತಿ। ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತೋತಿ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರನಿವಾರಣಞ್ಚ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋತಿ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಭಾವೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ। ಏತೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಭೇದಮೇವ ನಿವಾರೇತಿ।
ಬಲವಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಲವಸೇನ ಪನ ಪರಿಣಮತೀತಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಕಮ್ಮಬಹುಲೇ ಕಾಲೇ ತಂಕಮ್ಮಸಹಿತಸನ್ತಾನಜನಿತಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ತಂಮೂಲಕಾನಂ ಚನ್ದಸೂರಿಯವಿಸಮಪರಿವತ್ತಾದಿಜನಿತಉತಾಹಾರಾದಿವಿಸಮಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ।
ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಯತೋ ಯತ್ತಕೋ ಚ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಠಾನೇ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ ಆರದ್ಧಾ। ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಯೇವ। ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋಪಿ ಹೋತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯತೋಸಸಙ್ಖಾರಿಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ, ಇತರೇಸಂ ಕಮ್ಮತೋ। ತತಿಯೋ ತಿಹೇತುಕತೋ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ದಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಟ್ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಧಿವವತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ಕಮ್ಮವಸೇನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ತಂತಂಗುಣದೋಸುಸ್ಸದನಿಮಿತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ಇಧ ಪಠಮತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದಾದೀಸು ವಿಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಕ್ಖಾಮಿ। ಞಾಣಸ್ಸ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಿಹೇತುಕಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಂ ದುಹೇತುಕಂ ಆಕಡ್ಢೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಂ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಸುಗತಿಯಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಾದಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಕಉಪಪತ್ತಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹೇತುಕೋಪಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೨) ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಸ್ಸ
ಏವಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತುಪಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತುನ್ತಿ। ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಭಾವತೋ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸುಖಸಹಗತಮೇವ ಪಟಿಘಟ್ಟನಾವಿಸೇಸೇನಾತಿ।
ವಿಸೇಸವತಾ ಕಾಲೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಬ್ಬಜವನವತಾ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂವರಾಸಂವರೇ…ಪೇ॰… ಉಪಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಕಾಲೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಅಭಾವಾ। ಕಕ್ಕಟಕ…ಪೇ॰… ಭವಙ್ಗೋತರಣನ್ತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಕೇದಾರೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ನದೀಪವೇಸನಮಗ್ಗಭೂತಂ ಮಾತಿಕಂ ಅಪ್ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಕ್ಕಟಕಮಗ್ಗಾದಿನಾ ಅಮಗ್ಗೇನ ನದೀಓತರಣಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜವಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಪ್ಪವೇಸನಮಗ್ಗಭೂತೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ಭವಙ್ಗೋತರಣನ್ತಿ।
ಏತೇಸು
ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ವೀಥಿವಿಪಾಕಸನ್ತತಿಯಾ ಆವಟ್ಟನತೋ ಆವಜ್ಜನಾ, ತತೋ ವಿಸದಿಸಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಕರಣತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಚ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನತೋ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ರೂಪಾದಿಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಸಭಾವೋತಿ ಜವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ದುತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ। ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಜವನಾನುಬನ್ಧನಭೂತತ್ತಾ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೧೦೨) ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಸಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಮತ್ತೋ ವಿಪಾಕೋ ನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ಜವನಂ ಪನ ರಜ್ಜನವಿರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಭಾಗಂ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಜವನಮೇವ ಅನುಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿಯಾಮಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ನಿಯಾಮೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋವ। ತಂತಂಸದಿಸಫಲದಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಫಲಸ್ಸ ಸದಿಸವಿಪಾಕದಾನನ್ತಿ ಚ ಅನುರೂಪವಿಪಾಕದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವತ್ಥುನ್ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕಗಾಥಾವತ್ಥುಭಾವೇನ ಕತೋ। ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಲೋಕಪ್ಪದೇಸೋ। ಕಾಲಗತಿಉಪಧಿಪಯೋಗಪಟಿಬಾಳ್ಹಞ್ಹಿ ಪಾಪಂ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಪದೇಸಪಟಿಬಾಳ್ಹನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯಾಮೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಕಮ್ಪನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ। ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಏತೇನ ನಿಯಾಮವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿಭಾವೋ, ನ ಕಾರಕವಸೇನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಸೋಳಸವಿಪಾಕಕಥಾಠಾನೇ। ದ್ವಾದಸಹಿ ವಾಹೇತಬ್ಬಾ ನಾಳಿಯನ್ತೋಪಮಾ ನ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಸಹ ಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣಮತ್ತವಸೇನ। ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸದಿಸಜವನಾನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪನ ದುಹೇತುಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಜವನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ತಿಹೇತುಕಜವನೇ ಜವಿತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ। ಏವಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಪಿ ತಿಹೇತುಕಾನನ್ತರಂ ದುಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ವಿಪಾಕವಿಭಾವನಾ ತಸ್ಸಾ ಮುಖನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಏಕಸ್ಸ ತಿಹೇತುಕಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋಳಸವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾದೀನಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಮ್ಮುನಾ ಏಕೇನ ಅನೇಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಾಭಾವಾ ಯೇಸಂ ತಂ ಅನುಬನ್ಧಭೂತಂ, ತೇಸಂ ಜವನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಜವನೇನಾಯಂ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಾಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಸೇನ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೯೮) ‘‘ಸಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ, ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಞ್ಚ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ‘‘ತಂ ಏತೇನ ಥೇರೇನ ಅದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ ಹೋತೀತಿ।
ಯಂ ಪನ ಜವನೇನ…ಪೇ॰… ತಂ ಕುಸಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಯ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸದಿಸೋ ಅಟ್ಠಾನಮೇತನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಯಮಿತಾದಿವಸೇನ ಯೋನಿಸೋ ಅಯೋನಿಸೋ ವಾ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಯೋನಿಸೋ ವಾ ವವತ್ಥಾಪನಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅವಚನಮೇವ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಾನುಭವನವಿಪಾಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆಪಾಥಗತೇ ವಿಸಯೇ ತನ್ನಿನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಂ ವಿಸಯೇ ನಿನ್ನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಭವಙ್ಗಂ ಪನ ಸಬ್ಬದಾ ಸವಿಸಯೇ ನಿನ್ನಮೇವಾತಿ ವಿಸಯನ್ತರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ತದಭಾವಾ ವಿನಾ ಆವಜ್ಜನೇನ ಸವಿಸಯೇ ನಿನ್ನತ್ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಚಿಣ್ಣತ್ತಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ಸಮುದಾಚಾರತ್ತಾತಿ ಆಪಾಥಗತೇ ವಿಸಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಸಯೇ ಚ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ಚಿಣ್ಣತ್ತಾತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಆಸೇವಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಸಮುದಾಚಾರತ್ತಾತಿ ಸಯಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಭಾವೋ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇದಂ ತದನನ್ತರಮೇವ ನಿರೋಧಫುಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಯ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನತ್ಥಿ। ಪರಿಕಮ್ಮಾವಜ್ಜನಮೇವ ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಯ ಏತಸ್ಸಪಿ ಸಾವಜ್ಜನತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನಿನ್ನಾದಿತಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾ ಅತದತ್ಥಪರಿಕಮ್ಮಭಾವೇ ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಥ ಚ ತಂ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅಸತಿಪಿ ನಿರಾವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿನ್ನಾದಿಭಾವೇ ನಿರಾವಜ್ಜನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಾನಿ ಸಿಯುಂ ತೇಹೇವ ಏತೇಸಂ ನಿರಾವಜ್ಜನತಾಸಿದ್ಧಿತೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಲೋಮಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಏತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾಭಾವಾ ಪುಚ್ಛಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥಾತಿ ವಿಪಾಕಕಥಾಯಂ। ಜಚ್ಚನ್ಧಪೀಠಸಪ್ಪಿಉಪಮಾನಿದಸ್ಸನಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ವಿಸಯಗ್ಗಾಹೋತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಾದಿಅತ್ಥತೋ ಚ ತಸ್ಸೇವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ಥಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಹದಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಾನಿ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಚ ಪಸಾದವತ್ಥುಅನುಗತಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭವಙ್ಗಂ, ತಂ ಪನೇತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣನ್ತರರಹಿತಂ ಕೇವಲಂ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಹದಯರೂಪವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಅಞ್ಞವತ್ಥಾನುಗತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮಕ್ಕಟಕಸ್ಸ ಹಿ ಸುತ್ತಾರೋಹಣಂ ವಿಯ ಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸುತ್ತೇನ ಗಮನಾದೀನಿ ವಿಯ ತದನುಗತಾನಿ ಸೇಸಚಿತ್ತಾನೀತಿ। ಸುತ್ತಘಟ್ಟನಮಕ್ಕಟಕಚಲನಾನಿ ವಿಯ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಭವಙ್ಗಚಲನಾನಿ ಸಹ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಪನತೋ ‘‘ಏಕೇಕಂ…ಪೇ॰… ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ।
ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋತಿ ಇದಂ ದೋವಾರಿಕಸದಿಸಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕಸದಿಸಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾದಾನಸದಿಸೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಆದೀನಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿಕರಣಂ ಗಾಳ್ಹಗ್ಗಹಣಮತ್ತಪುಥುಲಚತುರಸ್ಸಭಾವವಿಜಾನನಮತ್ತಕಹಾಪಣಭಾವವಿಜಾನನಮತ್ತಕಮ್ಮೋಪನಯನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಗಾಳ್ಹಗ್ಗಾಹಕಾದೀನಂ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ತಂಸಮಾನಭಾವೋ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಣ್ಡರಂ ಏತನ್ತಿ ಪಣ್ಡರರೂಪದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೀಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಸವನಾದಿವಸೇನ। ಸನ್ತಾಪನವಸೇನ ಗುಳಸೀಲೋ ಗುಳಪ್ಪಯೋಜನೋ ವಾ ಗೋಳಿಯಕೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಸತಿ ಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಇಧ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಆಲೋಕೇ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ। ಮನ್ದಥಾಮಗತಂ ನಾಮ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪವತ್ತಮಾನಂ।
ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸು ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕೇಸು, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕೇಸು ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ। ಅಹೇತುಕಾನಂ ಪನ ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾದಿಕಿಚ್ಚಾನಂ ನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿರುದ್ಧೋ ಸಭಾವೋತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಾ ನತ್ಥಿ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿರುದ್ಧಸಭಾವಾಭಾವಾ ನಾಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತಾತಿ ಉಭಯಾವಿರೋಧಾ ಉಭಯೇನಪಿ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಾತಿ। ಚಿತ್ತನಿಯಾಮನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಾಮಂ। ಕಿರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ…ಪೇ॰… ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೩.೯೪) ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಅನನ್ತರಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಕುಸಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೬) ಕುಸಲಾಕುಸಲಜವನಮೇವ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತರಂ, ನ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಏಸೋ ಥೇರವಾದೋ। ವಿಪ್ಫಾರಿಕಞ್ಹಿ ಜವನಂ ನಾವಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಯುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖವತೋ ಸನ್ತವುತ್ತಿಂ ಕಿರಿಯಜವನಂ ಪಣ್ಣಪುಟಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋತಿ।
ಪಿಣ್ಡಜವನಂ ಜವತೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾನೀತಿ ತಥಾ ಕಥಿತಾನಿ ಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ವಿಯ ವುತ್ತಾನಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಜವಿತಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ। ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಪಿಣ್ಡಜವನಂ ವದನ್ತೇನ ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ವಿಯ ವುತ್ತಾನಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ
ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ಪನೇತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದುತಿಯವಾದೇ ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುತ್ತಂ ವದತಿ ಜವನಸಮಾನತ್ತಾ, ನಾಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಪಠಮತ್ಥೇರೇನ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಹೇತುಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಜನಕಕಮ್ಮಹೇತುಸದಿಸಮೇವ। ಮಹಾಪಕರಣೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಹಾಪಕರಣೇ ಆಗತಪಾಳಿಯಾ ಪಾಕಟಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ।
ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೯೯. ಅನನ್ತರಾಯೇನಾತಿ ಪರಿಹಾನಿಪಚ್ಚಯವಿರಹೇನ। ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದೋತಿ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣಭೇದೋ। ತಥಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಂ ಝಾನಂ ತಂಪಟಿಪದಮೇವ ಹೋತಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಹೀನೇ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋ ತಪ್ಪಟಿಪದೋವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ। ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಹೋತಿ, ನ ಆಗಮನವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಏಕಮೇವ
ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೫. ಯಥಾ ವಟ್ಟಂ ಆಚಿನತಿ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಂ ಉಪಚಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸುದ್ಧಾಗಮನವಸೇನಾತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮದಾಯಕೇಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿಪಿ ಫಲಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತನಾಮದಾನದೀಪನೇ ಅಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನೇವ ಅವೋಮಿಸ್ಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಗಮನತೋ ಸುಞ್ಞತಾಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮವತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯದಾನಂ ಯೋಜಿತಂ, ಇತರಸ್ಸಪಿ ಪನ ತಥೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನಯಮತ್ತದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ। ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಪನ ನಾಮತ್ತಯವತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾನನ್ತರಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯದಾನಂ ನ ನಿವಾರಿತನ್ತಿ। ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನ ನಾಮಲಾಭೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಲಾಭೋ ನ ಸಿಯಾ। ಯಥಾ ಪನ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಝಾನಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಲಾಭೇ ಸತಿ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಞ್ಚ ಲಭತೀತಿ। ಅವೂಪಸನ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಕೇನಚಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅನನ್ತರಿತತ್ತಾ ತಾದಿಸಾಯ ಏವ ಸದ್ಧಾಯ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಸದಿಸಾನಂ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದಕಾ ಅಧಿಪತಿಭೂತಾ ಅಧಿಪತಿಭೂತೇ ಏವ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ।
೫೫೫. ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಭಾವಸ್ಸ ಫಲೇನಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸೇನ ನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಫಲೇಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಫಲೇಸು ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಉದ್ಧಟೋ, ಏವಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾಪೀತಿ। ಮಗ್ಗಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಸದಿಸತಾಯ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೬. ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು
ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ
ಮನೋಧಾತುಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೬೬. ವಾತಪುಪ್ಫನ್ತಿ
ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೬೮. ಲೋಲುಪ್ಪತಣ್ಹಾ ಪಹೀನಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಪುರಿಮಾ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾರಹಿತನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ಚೇತಿಯಪೂಜಾದೀಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಇದಂ ವತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇ ಕಾಯದ್ವಾರಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾನುಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಏವ ವಾ ಲೋಲುಪ್ಪತಣ್ಹಾಪಹಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಭೂತಂ ಇದಮೇವ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ತಾವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅತೀತಂಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ‘‘ಭಗವತೋ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಮೂಲಾಭಾವೇನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಬಲಭಾವೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ತಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ‘‘ಸಮಾಧಿಬಲಂ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಬಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಚ ನ ಉದ್ಧಟಾನಿ। ತೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕದ್ವಯೇ ಬಲಾನಿ ಅನುದ್ದೇಸಾಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವೀರಿಯಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸೇಸಾಹೇತುಕೇಹಿ
೫೭೪. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಾನಿ ‘‘ಛ…ಪೇ॰… ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಮಹಾಗಜೋ ವಿಯ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಗಜಂ।
ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೭೭. ಇದಾನಿ ಯಾನಿ ಕಿರಿಯಾನಿ ಜಾತಾನಿ, ತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।