೩. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಂ
ತಿಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೮೫. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಾ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ನಿದಾನೇ ವುತ್ತೋ ಏವ।
ಮೂಲವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಭವೋ, ಸೋ ಏವ ‘‘ಜನಕೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತೋ। ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಏತಾನಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ। ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಹೇತುಭಾವತೋ ಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಲೋಭಾದೀನಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾನಸ್ಸ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ವಸೇನ ದಸ್ಸಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅತ್ಥವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಭಾವೋ, ಅತ್ಥೋತಿ ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಅಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪) ತಾನಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಪನ ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತೇ ಕುಸಲಮೂಲತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಚೇತನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಮೂಲೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಕುಸಲೇ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಭಾವತೋ
೯೮೬. ತಂ …ಪೇ॰… ಉದ್ಧಂ ಅಕುಸಲಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಮೋಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತೇನ ಪನ ವಿನಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಮೋಹೋ ಗಹಿತೋ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತೋ ಉದ್ಧಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಭಾವಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಿತಂ ಏಕಟ್ಠಂ, ಸಹಜಭಾವೇನ ಏಕಟ್ಠಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ। ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಹಾನಂ, ಪಹಾನಭಾವೇನ ಏಕಟ್ಠಂ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಂ। ಯೇನ ಹಿ ಯಂ ಸಹ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ತೇನ ತಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇ ಚ ಇತರಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ಚ ವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿರಹಿತತೋ।
೯೮೭. ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತತಾ। ನಾಮಕಸಿಣಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ। ಪರಮತ್ಥೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವೋಹರಿಯಮಾನಾ ವಿಹಾರಮಞ್ಚಾದಿಕಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಏತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವೀಸು ಕಣ್ಡೇಸು ವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ।
೯೮೮. ಸುಖಭೂಮೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಯೋಪಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ಸುಖಸಹಗತಾ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿ ಸುಖಭೂಮಿ। ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮೀತಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾಯ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭೂಮಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಾಮಾವಚರಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ‘‘ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೮೪) ಅಞ್ಞಭೂಮಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ। ಪಾಳಿತೋ ಚಾತಿ ‘‘ವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಾತಿ ವಿಪಾಕಾ’’ತಿಆದಿವಚನತ್ಥವಿಭಾವನೇನ ಪಾಳಿತೋ। ‘‘ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಾಸಿತತ್ಥವಿಭಾವನೇನ ಅತ್ಥತೋ ಚ। ನಾಮಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಹಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಪಾಳಿತೋ, ತದತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನೇನ ಅತ್ಥತೋ।
೯೯೧. ಸಾಲಿಫಲನ್ತಿ
೯೯೪. ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮಾತುಲತ್ಥೇರೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಾ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗ್ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ।
೯೯೮. ಯಥಾ ‘‘ಅಸಂ…ಪೇ॰… ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಆಹ।
೧೦೦೬. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತೋ ಅತ್ತಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಯೇಸು ಪನ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಗಾಹೋ, ತೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾವ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪರಿಯಾಸಾಕಾರಗಹಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಸೋವ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಯೋತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ನ ಕದಾಚಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ನ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ। ಸಕ್ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ, ಸತೀ ವಾ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ। ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಸಯಮೇವ ಸತೀ, ನ ತಾಯ ಗಹಿತೋ ಅತ್ತಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ಪುರಿಮೋ ಏವ ಪನ ಪಧಾನೋ। ದುತಿಯೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವತ್ಥು ಅವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಯೋತಿ ಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಲೋಕುತ್ತರಾಪನಯನಂ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ನ ವತ್ತತಿ। ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀಸು ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಕಾಯ-ಸದ್ದೋಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಕ್ಖನ್ಧವಾಚಕೋತಿ। ಸೀಲೇನಾತಿ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಹೇತುಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ। ಗಹಿತಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಪರಾಮಾಸೋವ। ಸೋ ಹಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಕುಕ್ಕುರಸೀಲವತಾದೀನೀತಿ ‘‘ಸಮಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನೀಯತಾಯ ಸೀಲಂ, ಭತ್ತಿವಸೇನ ಸತತಂ ಚರಿತಬ್ಬತಾಯ ವತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೦೦೭. ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವ ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾಯಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ। ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ। ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ। ಕುಸಲೇಹಿ ಸಹ ಚೋದನಾಪರಿಹರಣವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಬಹೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀನಂ ಅವಿಹತತ್ತಾ ತಾ ಜನೇನ್ತಿ, ತಾಹಿ ಜನಿತಾತಿ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಅವಿಘಾತಮೇವ ವಾ ಜನ-ಸದ್ದೋ ವದತಿ। ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಥೂ ಜನಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ಪುಥು…ಪೇ॰… ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಜನೇತಬ್ಬಾ, ಜಾಯನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಜನಾ, ಗತಿಯೋ। ಪುಥೂ ಜನಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಇತೋ ಪರೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಾದಿಅತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಜನ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ರಾಗಗ್ಗಿಆದಯೋ ಸನ್ತಾಪಾ। ತೇ ಏವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪರಿಳಾಹಾ। ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಜಾಯತೀತಿ ಜನೋ, ‘‘ರಾಗೋ ಗೇಧೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ। ಪುಥು ಜನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಪುಥೂಸು ವಾ ಜನಾ ಜಾತಾ ರತ್ತಾತಿ ಏವಂ ರಾಗಾದಿಅತ್ಥೋ ಏವ ಜನ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಉಪದ್ದುತಾ ವಾ। ಅಸ್ಸುತವಾತಿ ಏತೇನ ಅನ್ಧತಾ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ।
ಅನಯೇತಿ ಅವಡ್ಢಿಯಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನೇಕೇಸು ಚ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇಸು ಕತಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಪಾಕಟಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ ಉಪಕಾರಂ ಸತಿಜನನಆಮಿಸಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತಥೇವ ದುಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಕತಂ ಉಪಕಾರಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಪಾಕಟಞ್ಚ ಕರೋತಿ, ಸೀಹೋ ವಿಯ ಚ ಜವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಕ್ಕಚ್ಚಮೇವ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಕರೋತಿ। ಅರಿಯಭಾವೋತಿ ಯೇಹಿ ಯೋಗತೋ ಅರಿಯಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಾದಯೋ, ವಿಪಸ್ಸಿಯಮಾನಾ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಯೋ।
ಸೋತಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸದುಚ್ಚರಿತಅವಿಜ್ಜಾಸೋತಾನಿ। ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರೋ ಪಿದಹನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಖನ್ತೀತಿ ಅಧಿವಾಸನಾ, ಸಾ ಚ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಏಕೇ, ಅದೋಸೋ ಏವ ವಾ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನನ್ತಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕ್ಖನ್ತಿಅಞ್ಞಾಣಕೋಸಜ್ಜಾನಞ್ಚ। ಅನುಪೇಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಅವಿವಟ್ಟನಂ, ಸಾಲಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಪಟಿಲೋಮಭಾವೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಗಾಹೋ, ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹೋ ವಾ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪಟಿಲೋಮಭಾವೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ರತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಚ್ಛಾದಕೋ ಮೋಹೋ ವಾ। ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಯಾದಿಸಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಮುಞ್ಚತಿ, ಸೋ ಕಿಲೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನಂ ವಾ ಪಹಾನಂ।
ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಯಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇನ ಪನ ಪಹಾನನ್ತಿ? ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ತೇಸಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿವಚನೇನ। ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಹಿ ವಿನಯನಂ। ಏಸೇಸೇತಿ ಏಸೋ ಸೋ ಏವ, ಅತ್ಥತೋ ಅನಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಜ್ಜಾತೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ತಂಸಭಾವೋವ। ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಅರಿಯಸಭಾವೋ, ಅರಿಯೋ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅದ್ವಯನ್ತಿ ದ್ವಯತಾರಹಿತಂ, ವಣ್ಣಮೇವ ‘‘ಅಚ್ಚೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಚ್ಚಿಂ ವಾ ‘‘ವಣ್ಣೋ ಏವಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಏಕತ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಯಥಾತಕ್ಕಿತಂ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ವಾ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಏಕತ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ರೂಪೇ ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಚ್ಚಿಯಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ। ಉಪಮಾಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ವುತ್ತಾ, ನ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ವಾ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
೧೦೦೮. ಸರೀರನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾತಿ ಸರೀರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ। ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛತೀತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಭಾವೋತಿ ಜಾತಿಆದಿಸಭಾವಮೇವ ಆಹ, ಜಾತಿಆದೀನಂ ವಾ ಜರಾಮರಣಾದಿಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಂ। ಸಾ ಪನ ಜಾತಿಆದಿವಿನಿಮುತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂಯೇವಾಧಿವಚನಂ ಹೋತಿ ‘‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ।
೧೦೦೯. ಇಧ ಅನಾಗತಕಿಲೇಸಾ ‘‘ತದೇಕಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಪಾಳಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತೇಹಿ ಸಂಯೋಜನಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ತೇ ಸಂಯೋಜನಕಿಲೇಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ। ಸಂಯೋಜನರಹಿತೇಹಿ ಚ ಪನ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸೇಹೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾ।
೧೦೧೧. ಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಸಂಯೋಜನತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ವಿಯ। ತೇಹೀತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಮಗ್ಗೇಹಿ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
೧೦೧೩. ಹೇತೂ ಚೇವಾತಿ ‘‘ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸಪದೇ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮಾಸಪದತ್ಥಂ ವದತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮನಯೇನ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಇಮೇಯೇವ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇತಿ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಇಮೇ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾಯೇವಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸಂ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಭಾವೋ ಅನಿಯತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕತ್ತಾತಿ ಪುರಿಮನಯೋ ವಿವರಣೀಯತ್ಥವಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೇನ ಧಮ್ಮತೋ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ದುತಿಯನಯೋ ವುತ್ತೋ।
೧೦೨೯. ಮಹಗ್ಗತಾ ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಯೋ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ ಮಹಗ್ಗತಾ ಚೇತೋಪರಿಯಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನಾಗತಂಸಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ।
೧೦೩೫. ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ, ಅನನ್ತರಫಲಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ, ಅನನ್ತರಫಲಕರಣಸೀಲಾನಿ ವಾ ಆನನ್ತರಿಕಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಿವಾರಣೀಯಫಲತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಯರಹಿತಾನೀತಿ ‘‘ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಫಲದಾಯಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನನ್ತರಾಯಾನಿ ವಾ ಆನನ್ತರಿಕಾನೀತಿ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆಯೂಹಿತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ, ಅಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಚ ಸಮಾನಫಲತ್ತಾ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನತೋ ಚ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮) ಏವಮಾದಿಕೋ ಅಹೇತುಕವಾದೋ। ‘‘ಕರೋತೋ ಖೋ ಕಾರಯತೋ ಛಿನ್ದತೋ ಛೇದಾಪಯತೋ…ಪೇ॰… ಕರೋತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೬) ಏವಮಾದಿಕೋ ಅಕಿರಿಯವಾದೋ। ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೯೪; ೩.೯೧) ಏವಮಾದಿಕೋ ನತ್ಥಿಕವಾದೋ। ಏತೇಸು ಪುರಿಮವಾದೋ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಖಾನಂ ಹೇತುಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ, ದುತಿಯೋ ಕಮ್ಮಂ, ತತಿಯೋ ವಿಪಾಕನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ತಞ್ಹೀತಿ ಅಹೇತುಕಾದಿನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ, ನ ಪನ ನಿಯತಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ।
೧೦೩೯. ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಠಪನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವರಹಿತೇ ಮಗ್ಗಹೇತುಕೇ ಸೇಸಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಠಪಿತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇಪಿ ಮಗ್ಗಹೇತುಕತಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ದುತಿಯನಯೇಪಿ ಠಪಿತಾಯ ತತಿಯನಯೇ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಕಥಂ ದಸ್ಸಿತೋ, ನನು ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೩೯) ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಮಗ್ಗಹೇತೂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೩೯) ವಿಸುಂ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಹೇತೂಸು ಅಮೋಹೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೩೯) ವುತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಗ್ಗಹೇತುಕತಾ ನ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಿಯಾ? ನೋ ನ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತದೇಕಟ್ಠೋ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತೂ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೧೭) ವಿಸುಂ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತೂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೧೭) ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಜೇಕಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಭೂತಾ ಚ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಅಲೋಭಾದಯೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ನಿಗಮಿತಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಭಾವತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧವಚನೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಅಮೋಹೋತಿ ವುತ್ತಾಯ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಸಚೇ ಪನ ಯೋ ದುತಿಯನಯೇ ಮಗ್ಗೋ ಚೇವ ಹೇತು ಚಾತಿ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಗ್ಗಹೇತುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೋ ತತಿಯನಯೋ ಸಿಯಾ। ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸಾಧಾರಣೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯೇಸಂ ಮಗ್ಗಹೇತುಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ
೧೦೪೦. ಯಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ, ಏತ್ಥ ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಾದೀನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅವಚನೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಾಳಿಯಂ। ಅಯಮೇವತ್ಥೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಧಾನೇನ ಅಧಿಪತಿನಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ನಿದಸ್ಸಿತೋ, ತಯಿದಂ ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಏವಂಪಕಾರೋ ಸಹಜಾತೋ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ।
೧೦೪೧. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೋ ಅತ್ತಭಾವೋ। ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅನೇಕಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾಯುಕಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇಪಿ ವಾ ಲದ್ಧೋಕಾಸಂ ಯಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತದಪಿ ಲದ್ಧೋಕಾಸಮೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚತಿ। ನತ್ಥಿ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪ್ಪಾದೀಸು ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಜಾತೋ’’ತಿ। ಅರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಅರೂಪಭವಙ್ಗಂ ಆಹ। ತತ್ಥ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾದಿಮಯೋ ಅತ್ತಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ವೋಹಾರೋ ಪವತ್ತೋತಿ।
ಯದಿ ಪನ ಆಯೂ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ, ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಞ್ಚ ವಿಪಾಕಂ ದೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕಞ್ಚ ದದೇಯ್ಯ, ತತೋ ಏಕಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಪಾಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ ನಿರತ್ಥಕತ್ತಾ ತಂ ಪನಾತಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಇದಂ ಪನ ಧುವವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇನ ಅಧುವವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ಬಲವವಿರಹೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಭಾವನಾವಿರಹೇ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನಸಭಾವತೋ ಧುವಂ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಧುವವಿಪಾಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಆಯೂಹಿತಕಮ್ಮೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯಂ ಆಯೂಹಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಆಯೂಹಿತ-ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ।
೧೦೫೦. ಉಪಾದಿನ್ನಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಅಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾಯೇವ ವುತ್ತಾ, ಇತರೇಹಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತಿಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೬೨. ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಫರಣವಸೇನ। ‘‘ಮೇತ್ತಯನವಸೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮೇತ್ತಾ, ಮೇದನಂ ವಾ ಮೇತ್ತಾಯನಂ, ತಞ್ಚ ಸಿನೇಹವಸೇನ। ಅನುದಯತೀತಿ ಅನುದಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಅನುದ್ದಾ’’ತಿ ದ-ಕಾರಾಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅನುದ್ದಾಯನಾಕಾರೋತಿ ಅನುರಕ್ಖಣಾಕಾರೋ। ರಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ದಾಯನಾ। ಅನುದ್ದಾಯಿತಸ್ಸಾತಿ ಅನುದ್ದಾಯ ಅಯಿತಸ್ಸ। ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸವನೇ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನೇ, ಮಗ್ಗೇನೇತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹಂ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧೇ, ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇತಿ ಚತೂಸು ಕಾಲೇಸು ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ವತ್ತತಿ।
೧೦೬೫. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ। ಗಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖನ್ತಿ। ಸಞ್ಜಂನ್ತೀತಿ ಬನ್ಧನ್ತಿ। ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಂವರಣಟ್ಠೇನ, ಓಲಮ್ಬನಟ್ಠೇನ ವಾ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನ ಪರಿಕಡ್ಢತಿ। ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ಭವನ್ತರೇ ವಿಧಾವತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಫನ್ದಿತನಿವೇಸೋ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾದಿಭಾವೇನ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಯೇವ।
ಸರಿತಾನೀತಿ ರಾಗವಸೇನ ಅಲ್ಲಾನಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿವಸೇನ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ। ವಿಸತಾತಿ ವಿತ್ಥತಾ। ರೂಪಾದೀಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಬ್ಯಾಪನವಸೇನ ವಿಸಟಾ। ಪುರಿಮವಚನಮೇವ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ। ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಪ್ಪತಿ, ಸಹತಿ ವಾ। ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪಾದೇನ ತಾಲಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತೀತಿ। ಓಸಕ್ಕನಂ, ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ವಿಸಕ್ಕನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ। ವಿಸಂಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಾಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಙ್ಖಿಪತಿ। ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ। ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ಸಾ ‘‘ವಿಸಪರಿಭೋಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ವಿಸತಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವದೇವಾದಿಭಾವಭೂತಂ।
ಪಣಿಧಾನಕವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಸು ಠಪನಕವಸೇನ। ಅಞ್ಞೋಪಿ ಬನ್ಧು ತಣ್ಹಾಯ ಏವ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಅಬನ್ಧುಪಿ ಹೋತಿ। ತಣ್ಹಾ ಪನ ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಬನ್ಧೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಸನತೋತಿ ಬ್ಯಾಪನತೋ ಭುಞ್ಜನತೋ ಚ। ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಆಸೀಸನವಸೇನಾತಿ ಇಚ್ಛನವಸೇನ। ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಜಪ್ಪನಾಜಪ್ಪಿತತ್ತಾನಂ ಜಪ್ಪಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತದಸ್ಸನಾಕಾರೇನ। ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೂಸತಿ। ಮಾರಪಾಸೋತಿ ಮಾರೇನ ಗಹಿತತಾಯ ರಾಗೋ ಮಾರಪಾಸೋ।
೧೦೬೬. ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಏತೇನ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಟ್ಠಾನಕೋಪೋ ಕರೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನಾಚರಿ ಆಘಾತೇನ್ತೋತಿ ಹನನ್ತೋ। ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋತಿ ದೋಸ-ಪದಸ್ಸ ಪಟಿವಿರೋಧ-ಪದಸ್ಸ ಚ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಘಸ್ಸ ವಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪಟಿವಿರೋಧೋ’’ತಿ, ಪದೋಸಾದಿವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ದೋಸೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ದುಸ್ಸನಾದಿವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ದೋಸೋ’’ತಿ, ವಿರೋಧವಿಸೇಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಪಟಿವಿರೋಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ।
೧೦೯೧. ಅನಿದ್ಧಾರಿತಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತದೀಪಕೇ ಮಾತಿಕುದ್ದೇಸೇ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಬಹುವಚನೇನ ಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಬಹುವಚನೇನೇವ ಪುಚ್ಛತಿ – ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ಸಭಾವಸಙ್ಖಾಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉದ್ದೇಸೋ ಪುಚ್ಛಾ ಚ ಕರೀಯತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುತೋ ಉದ್ಧಂ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ಏಕಮ್ಪಿ ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಬಹುವಚನೇನೇವ ನಿಗಮನಂ ಕತಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಜಾನನಕಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ।
೧೧೦೧. ಕಿಂ ಪನ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ತೇನ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಇದಮೇವ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವೋ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ ಚಕ್ಖಾದಿವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇನಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಇದಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ರೂಪಾವಚರಾದಿಆರಮ್ಮಣೇನ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಇತರೇನ ಚ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾದೀನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ದ್ವಾರಭೇದವಸೇನ। ಅಥ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಇತರಂ ತೇನ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ರೂಪಾವಚರಾದಯೋ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾದೀಹಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಕೇಚಿದೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ‘‘ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಮಾನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಭಾವತೋ।
೧೧೦೨. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಭವಾಸವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮಾಸವೋತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಭವಾಸವೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ಭವಾಸವೋ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ। ಸೋಪಿ ರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕದುಕ್ಖಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಾ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋಪಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾ।
೧೧೦೩. ಕಾಮಾಸವನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಕಾಮರಾಗದಿಟ್ಠಿರಾಗಾದಿಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ತೇಭೂಮಕೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನಾಮಂ ನ ಲಭತೀತಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ಅಕುಸಲೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ।
೧೧೦೫. ಅಞ್ಞಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ನಿಚ್ಚತೋ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ‘‘ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ನೇವಾ’’ತಿ, ‘‘ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ನ’’ಇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠಿ, ಅಮರಾ ಅನುಪಚ್ಛೇದಾ, ಅಮರಮಚ್ಛಸದಿಸೀ ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಮಾನಾದೀಸು ರಾಗಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿರಾಗಸ್ಸ ಚ ಕಾಮಾಸವಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಯದಿ ಪನ ಲೋಭೋ ಕಾಮಾಸವಭವಾಸವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಯದಾ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ತಸ್ಸಪಿ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ‘‘ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮೋಹೋ ಸಿಯಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ। ‘‘ಕಾಮಾಸವೋ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ‘‘ಕಾಮಾಸವಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಸವಾನಂ ವಚನಂ ಪಹಾತಬ್ಬದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತೇ ಪಹಾನೇ ಆಹರಿಯಮಾನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ ಪಜಹನಕಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೧೨೧. ಪಠಮಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಜಾತಿಯಾ ವಾ ಗೋತ್ತೇನ ವಾ ಕೋಲಪುತ್ತಿಯೇನ ವಾ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ವಾ ಧನೇನ ವಾ ಅಜ್ಝೇನೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇನ ವಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇನ ವಾ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸುತೇನ ವಾ ಪಟಿಭಾನೇನ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ವಾ ವತ್ಥುನಾ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ, ಯೋ ಏವರೂಪೋ ಮಾನೋ ಮಞ್ಞನಾ…ಪೇ॰… ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೬೬) ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸಸ್ಸ ಹೀನಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಮಾನೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕೋ ಮಾನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾಯಂ ಪಠಮಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇ ಏವ ಏವಂ ಕಥಿತೋ, ದುತಿಯಕತತಿಯಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇಪಿ ಕಥಿತೋ ಏವಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ಥಂ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಮಾನಾನಂ ಭಾಜನೀಯಂ ‘‘ಪಠಮಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇ’’ತಿ ಆಹ। ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ’’ತಿಆದೀನಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ ಮಾನಾನಂ ಭಾಜನೀಯಂ ದುತಿಯಕಮಾನಭಾಜನೀಯಂ ‘‘ಪಠಮಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಏವ ಮಾನೋ ಇಧಾಗತೋತಿ ತತ್ಥ ಕಥಿತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಾನಕರಣವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ। ಅಪರಾಪರೇ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾ ಮಾನಾ ಅಪರಾಪರೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ತೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೇತುಕಮ್ಯತಾಚಿತ್ತಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತಂ।
೧೧೨೬. ಅಕ್ಖಮನಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ ಖಿಯ್ಯನಂ। ಮನೇನ ಪಿಯಕರಣನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರಂ ಪೂಜನಂ ಮಾನನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಸ್ಸಾಕರಣವಸೇನಾತಿ ಲಾಭಾದಿಅಕ್ಖಮನಕಿಚ್ಚವಸೇನ।
೧೧೨೭. ಅರಿಯಸಾವಕಾತಿ ಗನ್ಥೋತಿ ಪಾಳಿ। ಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಬನ್ಧೋ। ಧಮ್ಮನ್ತರನ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಾದಿಂ ಅತ್ತನೋ ಲೋಲತಾಯ ತಥಾಗತಭಾಸಿತಂ ತಿತ್ಥಿಯಭಾಸಿತಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಆಲೋಲೇಸ್ಸತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸನ್ತಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಪವೇದಯಿತ್ವಾ। ಯೋ ಪನಾತಿ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಸ್ಸ ಸದೋಸಭಾವಂ ದಟ್ಠುಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ವಾ।
ಬ್ಯಾಪಿತುಮನಿಚ್ಛೋತಿ ವಿವಿಚ್ಛೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇವಿಚ್ಛಂ। ಅನಾದರೋತಿ ಮಚ್ಛರಿಯೇನ ದಾನೇ ಆದರರಹಿತೋ। ಕಟಚ್ಛುನಾ ಗಾಹೋ ಭತ್ತಸ್ಸ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ, ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ ವಿಯ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಭತ್ತೇ ನ ಸಂಪಸಾರಯತಿ, ಏವಂ ಮಚ್ಛರಿಯಮ್ಪಿ ಆವಾಸಾದೀಸೂತಿ। ಗಯ್ಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಗಾಹೋ, ಕಟಚ್ಛು ಏವ ಗಾಹೋ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ। ಸೋ ಯಥಾ ಸಙ್ಕುಟಿತಗ್ಗೋ ನ ಸಂಪಸಾರಯತಿ, ಏವಂ ಮಚ್ಛರಿಯಮ್ಪೀತಿ। ಆವರಿತ್ವಾ ಗಹಿತಂ ಅಗ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಂ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ। ‘‘ಆವಾಸಾದಿ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಮಸಾಧಾರಣಂ ವಾ ಮಯ್ಹೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣತಾ, ‘‘ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಗೂಹಣಲಕ್ಖಣತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಪರಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಮಚ್ಛರಿಯಸ್ಸ ಪರಸನ್ತಕಲೋಭಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಮಚ್ಛರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಂ, ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣತಾ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾತಿ।
೧೧೪೦. ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಮರಾಗಾನಂ
೧೧೫೯. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾಮೇಸೂತಿ ತೇಭೂಮಕೇಸು ಸಾಸವೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು। ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಲೋಭೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ। ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ನೀವರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೀವರಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ। ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ। ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೮.೧)।
೧೧೬೨. ಇರಿಯಾಪಥಿಕಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥೂಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಸವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪನ ಬಲವಥಿನಮಿದ್ಧಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಓಲೀಯತೀತಿ ಓಲಮ್ಬತಿ।
೧೧೬೩. ಓನಯ್ಹತೀತಿ ಛಾದೇತಿ, ಅವತ್ಥರತಿ ವಾ। ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ, ವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾನಿವಾರಣೇನೇವ ವಾ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋ। ಏಕಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಸಿರೀಸಾದಿರುಕ್ಖಾನಂ। ರೂಪಕಾಯೇನೇವ ಸಿಯುಂ, ತೇನ ಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದನನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾನಂ ರೂಪತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ರೂಪತ್ತಾಸಾಧಕತ್ತಾ। ನ ಹಿ ನಾಮಕಾಯೋ ಸುಪತೀತಿ ಇದಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸಮುಟ್ಠಿತರೂಪೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಗರುಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾದೀನಂ ಸಂಸೀದನಂ ಸೋಪ್ಪನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಜಾಗರಣಚಿತ್ತರಹಿತಂ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಮಿದ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಮಿದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಸೋಪ್ಪಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋ ನಾಮಕಾಯೇ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತೇನ ಸಹ ವುತ್ತಾ ‘‘ನ ಹಿ ರೂಪಂ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಓನಾಹೋ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ಆವರಣಭಾವೋ ವಿಯ ಹಿ ಓನಾಹನಾದಿಭಾವೋಪಿ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ। ಇತರೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಮೇಘಾದೀಹಿ ರೂಪೇಹಿ ರೂಪಾನಂ ಓನಾಹನಾದಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ರೂಪಸ್ಸ ಓನಾಹನಾದಿತಾ ಸಿದ್ಧಾ, ಅರೂಪಸ್ಸ ನ ಸಿಯಾ
ಸುರಾಮೇರಯಪಾನಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಭಾವೋ, ಸುರಾ…ಪೇ॰… ಪಮಾದಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಸುರಾಮೇರಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣತಾ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಫಲವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ, ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸತೋ’’ತಿ। ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಯಥಾ ಜಾತರೂಪಸ್ಸ ಅಯೋ ಲೋಹಂ ತಿಪು ಸೀಸಂ ಸಜ್ಜನ್ತಿ ಪಞ್ಚುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಜಾತರೂಪಂ ನ ಚೇವ ಮುದು ಹೋತಿ, ನ ಚ ಕಮ್ಮನಿಯಂ, ನ ಚ ಪಭಸ್ಸರಂ ಪಭಙ್ಗು ಚ, ನ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಉಪೇತಿ ಕಮ್ಮಾಯ, ಏವಮೇವ। ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಪಞ್ಞಾದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವನಿದ್ದೇಸತೋ, ಪಚ್ಚಯೇ ಫಲನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಯಮೇವ ಕಿಲೇಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನೀವರಣಂ ಹುತ್ವಾವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದಸ್ಸಿಯಮಾನೇ ನ ನೀವರಣತಾದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಆರಮ್ಭೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಿದ್ಧನೀವರಣಭಾವಸ್ಸ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಚ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಮ್ಪಿ ಚರನ್ತಮ್ಪೀತಿ ಸಿಪ್ಪಿಸಮ್ಬುಕಾದೀಸು ಯಥಾಲಾಭಸಮ್ಭವಂ ತಂ ದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಏವಂ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಯಥಾಲಾಭಂ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಚಿತ್ತಜಸ್ಸಾಸಮ್ಭವವಚನತೋತಿ ‘‘ಚತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಜಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವವಚನಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಚತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ವಾ ಅಸಮ್ಭವಸ್ಸ ವಚನತೋ ಪಕಾಸನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಮೇಸು ಖೋ ಪನ…ಪೇ॰… ಸುದಿಟ್ಠೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮಾದೀನವೇ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಹಾನಮಾಹ। ತಂ ತತ್ಥ ಪಹಾನನ್ತಿ ತಂ ತತ್ಥ ರೂಪೇ ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಹಾನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿನಯನನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತಾದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞೋ ಪಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ನ ಯಥಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತನ್ತಿ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಚ ಯಥಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾನೇವ ಹೋನ್ತಾನಿ
ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಸುತ್ತೇಹೀತಿ ವುತ್ತಸುತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಆವರನ್ತೀತಿ ಆವರಣಾ। ನೀವಾರೇನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾ। ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಭವನ್ತಾ ಆರೋಹನ್ತೀತಿ ಚೇತಸೋ ಅಜ್ಝಾರುಹಾ। ಆವರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಅನ್ಧಕರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಂ। ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಪುರಿಮಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮೋ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿಘಾತೋ, ತಂಜನಕತಾಯ ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕಂ। ಚೇತಸೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಕುಸಲರಾಸಿಭಾವೋ ಚ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧಂ।
೧೧೬೬. ಗಣಭೋಜನಾದಿಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞೀ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಕೋಚಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ, ಅನವಜ್ಜಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುದಸ್ಸನಚೇತಿಯವನ್ದನಾದಿಂ ವಜ್ಜಸಞ್ಞೀ ಅಕತ್ವಾ ಕತ್ವಾ ಚ ಕೋಚಿ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ। ವತ್ಥುನ್ತಿ ಮೂಲಂ। ಏವರೂಪನ್ತಿ ಮೂಲವಸೇನ ಏವಂಪಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪದಂ ಯೇವಾಪನಕೇಸು ‘‘ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಾಕಾರೋತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಭಾವನಾಕಾರೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕರಣಾಕಾರೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಗಮನಾಕಾರೋ ವಾ। ಏತೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಕಿರಿಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋವ ವಿನಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ।
೧೧೭೬. ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖಿಪನಕಿಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಞ್ಚ ಸಹ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನೀವರಣವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಹಿ ಲೋಭೋ ನೋನೀವರಣೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ನೋನೀವರಣೋ ಧಮ್ಮೋ ನೀವರಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಗಣನಾಯ ಚ ‘‘ಹೇತುಯಾ ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ನವಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಸ್ಸ ಪಹಾನವಚನಂ ಯುತ್ತಂ।
೧೨೧೯. ಕಾಮೋ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚ। ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀನೀತಿ ತಥಾಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಿಮಾಹ। ಅಭಿನಿವೇಸತೋತಿ ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಮತ್ತಮೇವ। ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಅತ್ತಾತಿ। ಅತ್ತಾತಿ ಹಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಾ ವಚನಮೇವ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವ ಉಪಾದಿಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ತವಾದಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಮಾಹ। ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ।
೧೨೨೧. ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಾನಮಾಹ, ತಂ ಅಫಲತ್ತಾ ರೂಪಂ ವಿಯ ದಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಮಹಾವಿಜಿತಯಞ್ಞಸದಿಸೋ ಯಞ್ಞೋ ಮಹಾಯಾಗೋ। ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಹವನಂ ದಾನಂ ಆಹುನಂ, ಪಾಹುನಾನಂ ಅತಿಥೀನಂ ಅತಿಥಿಕಿರಿಯಾ ಪಾಹುನಂ, ಆವಾಹಾದೀಸು ಮಙ್ಗಲತ್ಥಂ ದಾನಂ ಮಙ್ಗಲಕಿರಿಯಾ। ಪರಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಲೋಕೋ, ಪರಞ್ಚ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಹೋತಿ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಆಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ಪರಲೋಕತೋ ಇಧಾಗಮನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಪರಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ। ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸಂಸರಣಪ್ಪದೇಸೋ ಇಧಲೋಕೋ ಚ ಪರಲೋಕೋ ಚ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ ಸಂಸರಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ’’ತಿ। ಪುರಿಮಭವತೋ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಉಪಪತನಂ ಉಪಪಾತೋ, ಸೋ ಯೇಸಂ ಸೀಲಂ, ತೇ ಓಪಪಾತಿಕಾ। ತೇ ಪನ ಚವನಕಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚವನಕಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಅನುಲೋಮಪ್ಪಟಿಪದನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನುಕೂಲಂ ಸೀಲಾದಿಪ್ಪಟಿಪದಂ।
೧೨೩೬. ನಿಪ್ಪದೇಸತೋವ ಗಹಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಾದೀಸು ರಾಗಸ್ಸ ಚ ದಿಟ್ಠಿರಾಗಸ್ಸ ಚ ಅಸಙ್ಗಹಣೇನ ನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕೇ ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತಾದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿವಾರಿತಂ ಹೋತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾತಿ ವಚನೇನ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅತನುಕತಾ ಮೋಹಾದಯೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ।
೧೨೮೭. ನಿರತಿಅತ್ಥೇನಾತಿ ಅವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ।
೧೩೦೧. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ಸರಣೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ। ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೩೩) ಪನ ‘‘ಯೋ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಸುಖಿನೋ ಸೋಮನಸ್ಸಾನುಯೋಗೋ ಹೀನೋ ಗಮ್ಮೋ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೋ ಅನರಿಯೋ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತೋ, ಸದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಉಪಘಾತೋ ಸಉಪಾಯಾಸೋ ಸಪರಿಳಾಹೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ। ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸರಣೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಫಲಭೂತದುಕ್ಖಉಪಘಾತಉಪಾಯಾಸಪರಿಳಾಹಸಭಾವಭೂತೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಭಾವೋವ ‘‘ಸರಣೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಸರಣತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ।
ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೩೦೩. ವಿವೇಚಿತತ್ತಾತಿ ವಿಸುಂ ಕತತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ। ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಖೇಪೇತೀತಿ ವಜಿರಂ ಅತ್ತನಾ ಪತಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಖೇಪೇತಿ ಪುನ ಅಪಾಕತಿಕತಾಆಪಾದನೇನ।
೧೩೧೧. ತಪ್ಪತೀತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ, ಅನುಸೋಚತಿ ವಾ।
೧೩೧೩. ಅಹನ್ತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದಪರೇನ ಅಹಂ-ಸದ್ದೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ಸಂಕಥೀಯತಿ, ಉದೀರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ವಚನೇನ ಪಕಾಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾದಿಭಾವೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿವಚನಾದಿತಾ ಸಿಯಾತಿ। ಭಾವೋತಿ ಸತ್ತವೇವಚನನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ, ಧಾತುಯಾ ವಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ದತ್ತೋತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಞ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಹನ್ತಿ ಚ ಪವತ್ತಂ ಅಧಿವಚನಂ ವದನ್ತೇನ ಸುಣನ್ತೇನ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಸಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಞ್ಞಾತೇ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಅಧಿವಚನಂ ‘‘ಞಾಯತೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಹನ್ತಿ ಇದಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾಗಹಣವಸೇನ ಞಾಯತಿ ಸಮಞ್ಞಾಯತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾ। ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಅಹನ್ತಿ ಇದಂ ಏತಸ್ಸ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏವಂ ಠಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೋಹರೀಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉದ್ಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ। ಅಪಿ ನಾಮಸಹಸ್ಸತೋತಿ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ನಾಮಸಹಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಯಮೇವ ಉಪಪತನಸೀಲಂ ನಾಮಂ ‘‘ಓಪಪಾತಿಕನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕರೀಯತೀತಿ ನಾಮಕಮ್ಮಂ। ತಥಾ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ। ಕರಣಠಪನಸದ್ದಾಪಿ ಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಥ ಕರಣತ್ಥಾ, ಕರೀಯತಿ ಚ ಠಪೀಯತಿ ಚ ಏತೇನ ಅತ್ಥೋ ಏವಂನಾಮೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಕರಣಂ ಠಪನಞ್ಚ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಥ ಭಾವತ್ಥಾ, ಞಾಪನಮತ್ತಮೇವ ಕರಣಂ ಠಪನನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ನಾಮನಿರುತ್ತಿ ನಾಮಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ನಾಮಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಪಥವೀಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾರಮತ್ತಂ ನಿವದತಿ ಬ್ಯಞ್ಜಯತಿ ವಾ ಪಥವೀತಿ ನಾಮಂ ನಿವದತಿ ಬ್ಯಞ್ಜಯತಿ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಮಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿಬ್ಯಞ್ಜನಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ನಾಮನಿರುತ್ತಿ ನಾಮಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ನಾಮಾಭಿಲಾಪೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋತಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಇತರೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ।
ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದವಯಕಿಚ್ಚರಹಿತಾ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯಾಯ ಪುರಿಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ರೂಪಾದಯೋ ಚ ಸೋತದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನಾನನ್ತರಮುಪ್ಪನ್ನೇನ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತೇನ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ಗಹಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ ನಾಮ, ಸಹೇತುಕಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಭಿಲಾಪಾ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮ, ಪಕಾರೇನ ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೧-೧೦೮), ತೇನ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದವಯಕಿಚ್ಚರಹಿತಸ್ಸ ವಚನಮತ್ತಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಹಿತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ, ನ ಚ ವಚನವಚನತ್ಥವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನತಾ ಅತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸಭಾವಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪನಂ ಅತ್ಥೀತಿ।
ದುವಿಧಾ ಚಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋವ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ತೇವಿಜ್ಜೋ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಇತ್ಥಿಸದ್ದೋ ಪುರಿಸಸದ್ದೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಮಾರೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ದುವಿಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ
ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಚನೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಪನಭೂತಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ, ಇತರೇಹಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಸತಿ ಹಿ ಉಜುಕೇ ಪುರಿಮೇ ಪಾಳಿಅನುಗತೇ ಅತ್ಥೇ ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಮಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ಅಸಿದ್ಧಮೇತಂ। ಯದಿ ಚ ಸತ್ತರಥಘಟಾದಿದಿಸಾಕಾಲಕಸಿಣಅಜಟಾಕಾಸಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನವಿಸಯನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏತೇನೇವ ವಚನೇನ ತಸ್ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ನ ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ, ಏವಂ ರೂಪಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥೇಹಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಅಥಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಪಞ್ಞಾಪನವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಸಙ್ಖಾದಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ನಿಪತತಿ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ನಿಪತನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸದ್ದೇನೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಪದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಪಞ್ಞಾಪನವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಸಙ್ಖಾದಿನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವತ್ತುಂ ಸಙ್ಖಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಮರಣೇನಪಿ ತಂ ಪಹೀಯತಿ, ಯಂ ಪುರಿಸೋ ಮಮಿದನ್ತಿ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೪೧) ಏತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಸೋತಿ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೪೧)। ತಥಾ ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನಾಮಂ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೭೩)। ನ ಚ ‘‘ಅಯಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ’’ತಿ ಸಙ್ಕೇತಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ರೂಪಂ ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿವಚನಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧಸಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಅಸಮತ್ಥತಾ। ಯದಿ ಹಿ ತೇಸಂ ವಿನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಪಞ್ಞಾಪನೇ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಸಿಯಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನೇ ಚ ಅಸಮತ್ಥತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾತಿ ಅನವತ್ಥಾನಂ, ತತೋ ಅತ್ಥವಿಜಾನನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ, ನಾಪಿ ಸಙ್ಕೇತಗ್ಗಹಣಂ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೇ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಇದಂ ವಚನಂ ಜೋತಕ’’ನ್ತಿ ವಾ। ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇ ಪನ ಸಙ್ಕೇತಗ್ಗಹಣೇ ವಚನಸ್ಸ ವಚನತ್ಥವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ
ಯದಿ ಸತ್ತಾದಯೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ? ಪಕಾಸಿತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾ…ಪೇ॰… ಅಭಿಲಾಪೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ಸತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅತ್ಥಿತಾ ನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಯೇ ಚ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ರೂಪಾದೀನಿ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ನತ್ಥಿಭಾವತೋ’’ತಿ, ಅಯಞ್ಚ ವಾದೋ ಹೇವತ್ಥಿಕಥಾಯ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ, ನ ಚ ರೂಪಂ ವೇದನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸತ್ತಾದಯೋಪಿ ಯದಿ ಅತ್ಥಿ, ರೂಪಾದಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ‘‘ಸತ್ತೋ ಇತ್ಥೀ ರಥೋ ಘಟೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ವಿಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಞಾನುಲೋಮಾನಿ ಚ ಅಧಿವಚನಾನಿ, ತೇಹಿ ರೂಪಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತರಥಾದಿಸಞ್ಞಾವಲಮ್ಬಿತೋ ವಚನತ್ಥೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತರಥಾದಿಅಭಿಲಾಪಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ‘‘ಮುಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತತೋ ಏವ ತೇ ಅಭಿಲಾಪಾ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸೋ ಚ ವಚನತ್ಥೋ ಸಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರಂ ಲಭತಿ, ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾಗಹಿತಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತವಚನತ್ಥಭಾವತೋ। ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಮೇವ, ನಾಞ್ಞಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ॰ ೪೩೪) ಕಥಾಯ ಚ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿ ಚೀವರಾದಿ ಚ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಮ್ಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾದೀಸು ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಸತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ವಿಯ ರೂಪಾದೀಸು ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ಅಸನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸತ್ತರಥಾದಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಯಂ ಖನ್ಧಸಮೂಹಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹಿತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ
‘‘ಕಂ
ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋಯಂ, ನಯಿಧ ಸತ್ತುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮಹಾನಿ॰ ೧೮೬; ಕಥಾ॰ ೨೩೩)।
ಸತ್ತೋತಿ ಪನ ವಚನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಾ ಏವಮಾಹ –
‘‘ಯಥಾಪಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾ, ಹೋತಿ ಸದ್ದೋ ರಥೋ ಇತಿ।
ಏವಂ ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು, ಹೋತಿ ಸತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮಹಾನಿ॰ ೧೮೬; ಕಥಾ॰ ೨೩೩)।
ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಕಥಂ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣತಾ ಸಿಯಾತಿ? ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣತೋ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಲೋಕಸಞ್ಞಾತಂ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಸಭಾವಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಹಿ ವಚನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಞ್ಞೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ತೇಹಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ವಾತಿ। ಅಯಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಪಟಿಸೇಧಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಅನುವತ್ತನ್ತಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
೧೩೧೬. ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಞ್ಹಿ ಪರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ತದಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮಕರಣನ್ತಿ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಞಾತೀನಂ ಗುಣಾನಞ್ಚ ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಾದಿಕಾರಕಾನಂ ನಾಮಭಾವೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನತ್ಥೀತಿ ನತ್ಥಿಯೇವ ನಾಮಭಾವೋ, ವೇದನಾದೀನಂ ಪನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವೇದನಾದಿನಾಮಸ್ಸ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತೋ ನಾಮತಾ ವುತ್ತಾ। ಪಥವೀಆದಿನಿದಸ್ಸನೇನ ನಾಮಸ್ಸ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತಂಯೇವ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ನ ನಾಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ, ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಪನ ನಾಮಸದ್ದೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ವುತ್ತೋ, ನ ಪಥವೀಆದೀಸೂತಿ ನ ತೇಸಂ ನಾಮಭಾವೋ। ಮಾತಿಕಾಯ ಚ ಪಥವೀಆದೀನಂ ನಾಮತಾನಾಪತ್ತಿ
ಅಥ ರೂಪಯತೀತಿ ವಿನಾಪಿ ನಾಮೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪಕಾಸಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಾಮಯತೀತಿ ನಾಮೇನ ವಿನಾ ಅಪಾಕಟಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾಸಕಂ ನಾಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಸತಿಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಸಾತಿಸಯಂ ತಂನಾಮನಸಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೩೧೮. ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರೋ ನಾಮ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಭವತಣ್ಹಾ ಚ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಸಮುದಾಚರತೀತಿ ಸಮುದಾಚಾರೋ, ವಟ್ಟಮೂಲಮೇವ ಸಮುದಾಚಾರೋ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರೋ, ವಟ್ಟಮೂಲದಸ್ಸನೇನ ವಟ್ಟಮೂಲಾನಂ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವಟ್ಟಮೂಲಾನಂ ಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೩೨೦. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹಣವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ವಾ ಖನ್ಧಂ ಅತ್ತತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಭೋಗಭೂತೋ ಲೋಕೋತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಗಹಿತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಪರಾಮಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೩೩೨. ಸಹ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಧಮ್ಮೋ, ತತ್ಥ ಭವಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಂ। ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನತೋ ದೋವಚಸ್ಸಸದ್ದತೋ ಆಯ-ಸದ್ದಂ ಅನಞ್ಞತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದೋವಚಸ್ಸಾಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದುಬ್ಬಚಸ್ಸ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ದೋವಚಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ದೋವಚಸ್ಸಾಯಂ। ವಚನಸ್ಸ ಪಟಿವಿರುದ್ಧವಚನಂ ಪಟಾಣಿಕಗಹಣಂ ಗರುವಾಸೋ। ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಜೇಟ್ಠಕೇಸು ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತಬ್ಬೇಸು ವಸನಂ ಸಜೇಟ್ಠಕವಾಸೋ। ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬಾ ವಾ ಗರುನೋ। ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬಾ ಜೇಟ್ಠಕಾ। ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ದುಬ್ಬಚೋ ಹೋತಿ, ಸಾ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ।
೧೩೩೩. ದು-ಸದ್ದೇನ ದುನ್ನಾಮಂ। ಅನುಪಸಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನುಸಿಕ್ಖನಂ ಸೇವನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಭಜನಾತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನಾತಿ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಆವಿ ಚೇವ ರಹೋ ಚ।
೧೩೩೬. ವಿನಯೋತಿ ವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕಾ ವುತ್ತಾ। ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರತೋ ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಹ ವತ್ಥುನಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹ ವತ್ಥುನಾ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾತಿ ಅಬ್ಭಾನತಿಣವತ್ಥಾರಕಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಚ। ಸಹೇವ ಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ। ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಕಾರಣಂ ವತ್ಥು, ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾತಿ ಕಾರಣೇನ ಸಹ ಫಲಸ್ಸ ಜಾನನವಸೇನ ‘‘ಸಹ ವತ್ಥುನಾ ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೩೩೮. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಸಹ ಪರಿಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೋ। ವುಟ್ಠಾನಕಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಪಞ್ಞಾಯ।
೧೩೪೦. ಧಾತುವಿಸಯಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಧಾತುಕುಸಲತಾ, ತದೇಕದೇಸಾ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುರಿಮಪದೇಪಿ ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರಜಾನನಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ಪುರಿಮಪದೇ ವಾ ವಾಚುಗ್ಗತಾಯ ಧಾತುಪಾಳಿಯಾ ಮನಸಿಕರಣಂ ‘‘ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೀ ಧಾತುಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಸುಣನ್ತೀ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಧಾರೇನ್ತೀ ‘‘ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಭಾವತೋ ಅಟ್ಠಾರಸೇವಾತಿ ಗಣನತೋ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಜಾನನ್ತೀ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಉಗ್ಗಹಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಿಮಪದೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾಪಿ ಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ತತೋ ಚ ಪವತ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರೋ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಜಾನನಂ ಪವತ್ತನಮೇವ, ಯಥಾ ಪವತ್ತಂ ವಾ ಉಗ್ಗಹಂ, ಏವಮೇವ ಪವತ್ತೋ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ಜಾನನಂ ಉಗ್ಗಹಜಾನನಂ। ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಏವಞ್ಚ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಮನಸಿಕಾರಜಾನನಂ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾತಿ।
೧೩೪೨. ತೀಸುಪಿ ವಾ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಚ ಉಗ್ಗಹಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಮ್ಮಸನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ತಥೇವ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರಕಿಚ್ಚಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಾಧೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಮನಸಿಕಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಜಾನನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೩೪೪. ಅಮ್ಬಬೀಜಾದೀನಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವಿಸಭಾಗಾ ಅನನುರೂಪಾ ಅನುಪ್ಪಾದಕಾಯೇವ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ‘‘ವಿಸಭಾಗಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನೇವ ಚ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ‘‘ವಿಸಭಾಗಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ವಿಸಭಾಗಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವಿಸಭಾಗಪಚ್ಚಯೋ, ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗೇನ ಸೋತಾಯತನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ವಿಸಭಾಗಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ।
೧೩೪೬. ಅಜ್ಜವನಿದ್ದೇಸೇ ಅಜ್ಜವೋ ಅಜ್ಜವತಾತಿ ಉಜುತಾ ಉಜುಕತಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಜ್ಜವಮದ್ದವನಿದ್ದೇಸೇಸು ಉಜುಕತಾಮುದುತಾನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ವಿಸೇಸಂ ಮದ್ದವನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೀಚಚಿತ್ತತಾ’’ತಿಪದಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನೀಚಚಿತ್ತತಾ ಮುದುತಾ’’ತಿ ಪುನ ಮುದುತಾವಚನಂ ನೀಚಚಿತ್ತತಾಯ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ। ಓಮಾನೋಪಿ ಹಿ ನೀಚಚಿತ್ತತಾ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಮುದುತಾತಿ।
೧೩೪೮. ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಕಟಂ ದುರುತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿವಿರೋಧಾಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸೇನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಕಮನತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನೋ ಸಕೋ ಮನೋಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಪೀತಿಸಹಗತಮನೇನ ಸಕಮನತ್ತಂ ಆಹ। ಅತ್ತಮನೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅತ್ತಮನತಾ। ಸಾ ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿನಿವಾರಣತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೩೪೯. ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಮನಸಾಪಿ ಆಚರತಿ ಏವ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಿಭೇದನವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೩೫೦. ಸದೋಸವಣೇ ರುಕ್ಖೇ ನಿಯ್ಯಾಸಪಿಣ್ಡಿಯೋ, ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಉಟ್ಠಿತಾನಿ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಫೇಗ್ಗುರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪನ ಕುಥಿತಸ್ಸ ಅಣ್ಡಾನಿ ವಿಯ ಉಟ್ಠಿತಾ ಚುಣ್ಣಪಿಣ್ಡಿಯೋ ಗಣ್ಠಿಯೋ ವಾ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾನೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪದುಮನಾಳಂ ವಿಯ ಸೋತಂ ಘಂಸಯಮಾನಾ ವಿಯ ಕಕ್ಕಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಕೋಧೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭೂತಾ ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾ। ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢನಾರೀ ಪೋರೀ, ಸಾ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾ ಮುದುಕಾ ವಾಚಾ ಪೋರೀ ವಿಯಾತಿ ಪೋರೀ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಪಿ ಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತತ್ಥ ವಾಚಾಯಾತಿ ವಾ। ಸಣ್ಹವಾಚತಾತಿಆದಿನಾ ತಂ ವಾಚಂ ಪವತ್ತಯಮಾನಂ ಚೇತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೩೫೧. ಆಮಿಸಾಲಾಭೇನ ಯಂ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಆಮಿಸಾಲಾಭೇನ ‘‘ಛಿದ್ದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇಯೇವ ಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಆಮಿಸಧಮ್ಮಾಲಾಭೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿ ಛಿದ್ದಾನಿ ಆಹ। ಗಮನಸಭಾಗೇನಾತಿ ಗಮನಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕದಿಸಾಭಾಗೇನ। ಸಙ್ಗಹಪಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋಮಿಚ್ಚೇವ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಕಾಮತಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇತರಂ ಕರಣೀಯಂ। ಅಬ್ಭಾನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೩೫೨. ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾತಿ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕಾರಣಸಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಸಮ್ಭಾರಸ್ಸ ವಾ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕಥಾ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಪಿದಹನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಸಂವರಸ್ಸಾತಿ। ತದಿದಂ ಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತು ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಅನ್ವಾಸ್ಸವನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಅಸಂವುತಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸೇವ ಹೇತುಪವತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಯತ್ವಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಾತಿ? ಅಸಂವುತಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚ ಅಸಂವುತಂ? ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತು ಅನ್ವಾಸ್ಸವನ್ತಿ ತದುಪಲಕ್ಖಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಜವನಕ್ಖಣೇ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾತಿಆದಿ ಪುನ ಅವಚನತ್ಥಂ ಇಧೇವ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸಙ್ಖಾತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿಆದಿನಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ
೧೩೫೩. ಇಮಿನಾ ಇದಮತ್ಥಿಕತಾ। ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೇ ಅಸನ್ತುಸ್ಸನಾತಿ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಅಸನ್ತುಸ್ಸನಾ, ದವತ್ಥಾದಿಅಭಿಲಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಲೋಭೋ, ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಚ ಮೋಹೋತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೧೩೫೫. ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮಾನೋವ ಮಾನಮದೋ। ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನಾಸಮತ್ಥತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ, ರಾಗೋ ಏವ ವಾ ಪುರಿಸಮದೋ। ಸಕ್ಕರಸಪ್ಪಿಖೀರಾದೀನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬಹಲಪಕ್ಕಂ ಭೋಜನಂ ಪಿಣ್ಡರಸಭೋಜನಂ, ಬಹಲಪಕ್ಕಂ ವಾ ಮಂಸರಸಾದಿಭೋಜನಂ। ಮನ್ದನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ। ಠಿತಿಯಾತಿ ಠಿತತ್ಥಂ। ತದತ್ಥಞ್ಚ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಯಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಠಪನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾತಿ ಇದಂ ಖುದಾಯ ವಿಸೇಸನಂ ಯಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಭೋಜನೇನ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಸಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸಕಲಂ ಸಾಸನನ್ತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಕುಸಲೇಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾ, ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾತಿ ಏತಾಸಂ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ? ಪುರಿಮಾ ಯಥಾಪವತ್ತಾ ಜಿಘಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಾ ವೇದನಾ। ಸಾ ಹಿ ಅಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಾಪಿ ಖುದಾನಿಮಿತ್ತಾವ ಅಙ್ಗದಾಹಸೂಲಾದಿವೇದನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಾ। ಸಾ ಹಿ ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ವಿಹಿಂಸಾನಿಮಿತ್ತತಾ ಚೇತಾಸಂ ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಿಸೇಸೋ।
ಯಾತ್ರಾತಿ ಯಾಪನಾ ವುತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಯಾಪನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ? ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಯಾಪನಾಯಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಯಾಪನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಾ ಯಾಪನಾ ಯಾತ್ರಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಅಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ, ಯೇನ ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೋ ಅಧಮ್ಮೇನ ಪರಿಭೋಗೋ। ಅನವಜ್ಜೇ ಅನಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಾವಜ್ಜಂ ಸನಿನ್ದಂ ಪರಿಭೋಗೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಕರೋತಿ। ಅನವಜ್ಜತಾ ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಅಗ್ಗಿಬಲಾದಿಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಅಗರಹಿತಬ್ಬತಾ ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಆಹಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸುಖೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ಏತ್ತಕಞ್ಹಿ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಭುಞ್ಜನಂ ಪಿವನಞ್ಚ ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಹಿ
‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ತಂ ಚೇ ಛಾದೇತಿ, ಚೀವರಂ ಇದಮತ್ಥಿಕಂ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ॥
‘‘ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ, ಜಣ್ಣುಕೇ ನಾಭಿವಸ್ಸತಿ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯಾ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೪-೯೮೫) –
ಆಹ।
ಭೋಜನಾನಿಸಂಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭೋಜನಸ್ಸ ಅಗರಹಿತಬ್ಬತಾ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಚ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯುತ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಸ್ಸ ಭೋಜನಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಜಾನನಂ ಯುತ್ತಪಮಾಣಜಾನನಂ ನಾಮ।
೧೩೫೬. ವಿನಾಸಂ ಪತ್ತಿಯಾ ನಟ್ಠಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಮುಟ್ಠಾ ಚ ಸತಿ ಯಸ್ಸ, ಸೋ ನಟ್ಠಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನಟ್ಠಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿತಾ।
೧೩೬೮. ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸೀಲಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾವಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಸತಿಆದಿಧಮ್ಮಾವ। ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
೧೩೭೩. ಭೋಗೂಪಕರಣೇಹಿ ಸಭೋಗೋ। ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಚ್ಚಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೇಹಿ ಪಟಿವೇಧೋ ವುತ್ತೋ, ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೩೭೮. ‘‘ಮಮ ಘರಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಂ ಪವಿಸಥಾ’’ತಿ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಧುರಭತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ನಿಚ್ಚಭತ್ತಾದಿ ವಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಧುರಂ ಹುತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಧುರಭತ್ತಂ।
೧೩೭೯. ಪಟಿವಾಸೇತಿ ನಾಮಾತಿ ನಿವತ್ತೇತಿ ನಾಮ ಓಸಕ್ಕೇತಿ ನಾಮ।
೧೩೮೦. ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪುರಿಮಜಾತೀಸು ಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಆಹ। ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧನ್ತಿ ವತ್ಥಾಭರಣಯಾನಗಾಮಜನಪದಾದಿ। ಖಯಸಮಯೇತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಂ ಆಹ।
೧೩೮೧. ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಗ್ಗಹಿತಪಕ್ಖನ್ದನಸಙ್ಖಾತೇನ ಯಥಾಸುಖಂ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ।
೧೩೮೨. ಖೀಣಾನಂ ಅನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ ನಿಟ್ಠಿತಭಾವೋ ಖೀಣನ್ತೋ, ಖೀಣಾನಂ ವಾ ಆದಿಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೀಣನ್ತೇ। ಏಸ ನಯೋ ನಿರುದ್ಧನ್ತೇತಿಆದೀಸು।
ದುಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।