೪. ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡಂ
ತಿಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ
೧೩೮೪. ನಯಮಗ್ಗನ್ತಿ ಪಞ್ಹುದ್ಧಾರನ್ತಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನವಸು ನವಸು ಚ ಪಞ್ಹೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ, ತೇಸುಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಗಣನಾನಂ ಠಪನಂ ಗಣನಾಚಾರೋ। ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನ್ತಿ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ ಕುಸಲಾದಿಕಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಣಂ। ಕಣ್ಣಿಕಂ ಕಣ್ಣಿಕನ್ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡರೂಪಕಣ್ಡೇಸು ವಿಭತ್ತೇ ಪಸಟೇ ಧಮ್ಮೇ ‘‘ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲಂ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರಾಸಿರಾಸಿವಸೇನ ಸಹ ಗನ್ಥೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಟಗೋಚ್ಛಕಾ ಕಣ್ಣಿಕವೇವಚನಾನೇವ। ಏತ್ಥ ಪನ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲನ್ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಕುಸಲಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕುಸಲಭಾವೇ ಏಕತ್ತೂಪಗಮನತೋ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡರೂಪಕಣ್ಡೇಸು ಚತುಭೂಮಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲಂ ವಿಭತ್ತಂ ಯಾವ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯದಿಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿತ್ಥಾರೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಞ್ಞಾತೋ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಯವಸೇನ ಫಸ್ಸಾದಿಸಭಾವವಸೇನ ಚ ವಿಭತ್ತಾ ಭಿನ್ನಾ ವಿಞ್ಞಾತಾ, ನ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಸಮಾನೇತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸಮಯಾದಿಭೇದಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲಾದಿಲಕ್ಖಣೇ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ಬೋಧನತ್ಥಂ ಇಧ ಕುಸಲತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ಪುನ ವಿಭತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಏಕವಚನೇನ ಕುಸಲನಿದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಬಹುವಚನೇನ ನಿಗಮನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಯದಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲತ್ತೇ ಏಕತ್ತೂಪಗಮನಂ, ಕಸ್ಮಾ ಏಕವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಾಪಿ ನ ಕತಾ? ಉದ್ದೇಸೇ ಕುಸಲ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಭಾವತೋ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತೇಸಞ್ಚ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸಙ್ಖಾವಿಸೇಸತ್ತಾ, ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಚತೂಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಞ್ಞಾತಾಹಿ
೧೩೮೫. ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಠಮಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸಮಯಫಸ್ಸಾದಿವಸೇನ ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಭಾವೇ ಏಕತ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಯಾವ ದ್ವಾದಸಮೋತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ವಿಪಾಕೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಏವಂ ಅವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೋಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚಿತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಚಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಉಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣಂ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವಾ ಉಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ‘‘ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೪೨೦. ಛಸು ದ್ವಾರೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಜವನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ। ತಞ್ಹಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ, ವಿಪಾಕೋ ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಂ, ಕಮ್ಮಾನುರೂಪೋ ಚ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ಅನುಭವನಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕೋಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುಭವನಮೇವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾವಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತಾದಿಸೇನೇವ ವಿಪಾಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿ ಸುಖಾನುಭವನಭೂತೋ, ಸೋಪಿ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪತೋಯೇವ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಮ್ಮಾನುರೂಪತೋ ಏವ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಮಹಗ್ಗತಜವನಂ ನಾನುಬನ್ಧತಿ। ತತೋ ಏವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಭೂತೋ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿತ್ತಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ನ ಮಹಗ್ಗತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ನ ಚ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣವಿಪಾಕೋ
೧೪೨೧. ಅತಿಪಗುಣಾನನ್ತಿ ವಚನಂ ನಿರಾದರಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಸಯದಸ್ಸನಂ, ನ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ವಿಸಯನಿಯಮನಂ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಅತಿಪಗುಣಾನಂ ವಿಸಯತಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಹೋತಿ ಏವ। ಯಥಾ ಪಗುಣಂ ಗನ್ಥಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಗತೇಪಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸತಿಮನ್ತೇನ ಸಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಾ, ಏವಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಪಗುಣಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾಹ। ತಂ ಪನ ರೂಪಾದಯೋ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚೇ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತತೋ ವಚನವೋಹಾರೇನೇವ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಪನ ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮಿವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಪರಿತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಅಟ್ಠಾನತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಾ। ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಇದಂ ಪನ ವಚನಂ ಯಥಾಗಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾವಿಸಯಸ್ಸ ನವತ್ತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ಚತುಪಞ್ಞಾಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಪಣ್ಣಾಸಾಯ। ಕೇವಲನ್ತಿ ವಿನಾ ಪರಾಮಸನೇನ। ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತವಸೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಛಯಗಮನವಸೇನ, ಅನಿಚ್ಛಯಂ ವಾ ದ್ವೇಳ್ಹಂ ಗತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತವಸೇನ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಅವೂಪಸಮೋ। ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನೇ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಗೋತ್ರಭುಕಾಲೇ’’ತಿ ಆಹ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಸಾಮಿಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬೇಸು ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಪಾದಕಂ ಕಾರಣಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕನ್ತಿ ಫಲಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಆಕಾಸಕಸಿಣಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸಕಸಿಣಚತುತ್ಥಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ರೂಪಾವಚರಂ, ನ ಇತರನ್ತಿ। ಕುಸಲತೋಪಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಕಿರಿಯತೋಪೀತಿ ಚತುವೀಸತಿವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ವಟ್ಟಸ್ಸಪಿ ಪಾದಕಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಕುಸಲಂ ಕಿರಿಯಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅವಟ್ಟಪಾದಕತ್ತಾ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ। ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತೇ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ರೂಪಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ರೂಪಕಾಯೇ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ರೂಪಕಾಯೇ ಸಮೋದಹಿತಂ ತದನುಗತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನದ್ವಯಂ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಕಾಯತಂ ದಿಸ್ಸಮಾನಕಾಯತಞ್ಚ ಆಪಾದೇತಿ। ಗನ್ತುಕಾಮತಾಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಾಲಹುಸಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಗಮನಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಾರಾದೀನಞ್ಹಿ ಭಗವತೋ ಚಿತ್ತಜಾನನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭೀ ಕಸ್ಮಾ ಸಾಸವಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಿಸ್ಸತೀತಿ। ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾ ಛಿನ್ನಸಂಸಾರವಟ್ಟಾ ಬುದ್ಧಾ। ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ತಾವ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಞಾತೇಸು ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಪ್ಪಮಾಣಧಮ್ಮೇಸು ಞಾತೇಸೂತಿ ಮಗ್ಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಂ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಖನ್ಧಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ಇಚ್ಚೇವ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೫೮) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಏವ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಿಚ್ಚೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ತಸ್ಸಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಾಮಾವಚರೇನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಜಾನನಮಾಹ। ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಭೂತೇಹಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ।
೧೪೨೯. ಅಸಹಜಾತತ್ತಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇಪಿ ಪನ ಗರುಂ ಅಕರಣೇ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
೧೪೩೩. ನಿಯೋಗಾತಿ ನಿಯೋಗತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಿಯಮೇನಾ’’ತಿ ಆಹ, ನಿಯೋಗವನ್ತೋ ವಾ ನಿಯೋಗಾ, ನಿಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಹಿ ಬೋಧಿತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಏಕನ್ತೇನ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣೋ ಕೋಚಿ ನತ್ಥೀತಿ।
೧೪೩೪. ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಭಾವಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವಕ್ಖತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಮನೋದ್ವಾರಚುತಿಯಂ ಅತೀತಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಚುತಿಯಾ ಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸಿಟ್ಠಾಯುಕೇ ಗತಿನಿಮಿತ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಇತರತ್ಥ ಚ ಛ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಕಾಲೇ ಚಾ’’ತಿ। ಯದಾ ಹಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಜವನೇ ಪವತ್ತೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಚುತಿ ಹೋತಿ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಸತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ತದಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಾನಿ ಛ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದನಾದೀನಿ ಸಪರಾಮಾಸಾನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಪಣ್ಣತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಜವನಾನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಕಾಲೇತಿ ಯೇಸಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಕಾಲೇ ಏಕನ್ತೇನ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಅತೀತಾದಿಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಮ್ಪಿ ಜವನಾನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಕಾಲೇ ಸಾ ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ಪನ ಏಕನ್ತೇನ ಮಗ್ಗಫಲವೀಥೀಸು ತಸ್ಸಾ ಅನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ।
ಇಮೇ ಗನ್ಧಾತಿ ನನು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಗನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ, ಕಥಂ ಏತ್ಥ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣತಾ ಹೋತೀತಿ? ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸವಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಸತಾನಿ ಮಾ ಸುಸ್ಸಿಂಸೂ’’ತಿ ಪವತ್ತಿತೋ, ಅನಾಗತೇ ಮಾ ಸುಸ್ಸಿಂ ಸೂತಿ ಹಿ ಅನಾಗತಂ ಗನ್ಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಂ ತದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಕಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಸ್ಸ ದೀಘರಸ್ಸಾಣುಥೂಲನೀಲಾದಿಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸ್ಸ ಕರಣೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಏಕದ್ವೇಸನ್ತತಿವಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಸನ್ತತಿಅರೂಪಸನ್ತತಿವಾರಾ ಏಕದ್ವೇಸನ್ತತಿವಾರಾ ಉಭಯಮೇತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತಂ ಏತಂ ಉಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಹೀರತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಹಿ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ।
ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಯೇ ‘‘ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಸಮೇತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣದ್ವಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪರಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾತಿ। ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಏಕದೇಸಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ, ಏಕದೇಸಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ರಾಸಿವಸೇನ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ಆವಜ್ಜಿತೇ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ಚ ಮಹಾಜನೋ ಅತ್ತನಾ ಪರೇ ಅನೇಕೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆವಜ್ಜನಪ್ಪವತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಅಥಾಪಿ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಚಿತ್ತರಾಸಿಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ಅಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ರಾಸಿಆವಜ್ಜನಂ ಏಕದೇಸಾವಜ್ಜನಂ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ‘‘ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ಆವಜ್ಜಿತೇ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಯಂ ಪನ ತೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ತತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭೀ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಞಾತುಕಾಮೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಪರಚಿತ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ ಸರಾಗಾದಿವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ ನೀಲಾದಿವವತ್ಥಾನಂ ವಿಯ। ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಹದಯವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜಯಮಾನಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜೇತಿ। ಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ತಂ ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ
ಯೇ ಪನ ‘‘ಇದ್ಧಿಮಾ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿತುಕಾಮೋ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ಆವಜ್ಜನಂ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ತೇನೇವ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ ಜವನಾನಿ। ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ಸೇಸಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತದೇವ ನಿರುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತಾನಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣಭಾವೇಪಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾಭಾವೋ ವಿಯ ಏಕದ್ವಿತಿಚತುಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಾಗತೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಆವಜ್ಜಿತೇಸು ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣಭಾವೇಪಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ನ
ಏತಸ್ಸ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ವಿಚಾರಿತಾ, ನನು ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅನಾಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ‘‘ಅತೀತಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೮.೨), ‘‘ಅನಾಗತಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೭.೩-೪), ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಚ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಖನ್ಧಾ, ಉಪ್ಪಾದಿನೋ
ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಞಾಣೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನಾಗತಂಸಞಾಣಾಪೇಕ್ಖೋ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಾಪೇಕ್ಖೋತಿ। ತೇಸಂ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಭಾವಸ್ಸ ಅಸಾಧಕೋತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ ಚ ವಿಚಾರೋ ಚ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೬.೭೨) ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಖನ್ಧಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೋ ಚ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೬.೬೯) ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾಪೇಕ್ಖೋಪಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿತೋ। ಏವಮಪಿ
೧೪೩೫. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನಾತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಹೋನ್ತಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಬಹಿದ್ಧಾಭಾವೇನೇವ ‘‘ಏಕನ್ತಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಅಹೋನ್ತಂ ಕಸಿಣಾದಿ ವಿಯ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ಕಸಿಣಾದಿಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ಕೋಚಿ ಭಾವೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾದಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ವಚನತೋತಿ ಏತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ತನ್ತಿ ‘‘ಏತಞ್ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವದತಿ। ಯೋ ಪನಾಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಇಧ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ತೇನ ಸಹೇಕಾರಮ್ಮಣತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದೀನಂ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ತೇಸಂ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ತಾನಿಪಿ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ, ತಮಞ್ಞೇ ನಾನುಜಾನನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಈದಿಸಂ ಲೇಸವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡೇ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಯೇಸಂ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣತಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಪುನ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ತೇಸು ಏಕಮೇವ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಸಮಾನವೇದನಾನಂ ಯೇಸಂ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ
ವಿಪಾಕಂ ಪನ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ವಿಪಾಕಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ವಿಪಾಕಾದೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೇಸು ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಥಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಞ್ಚ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ। ಯಥಾ ಹಿ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಮೂಲಕೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕುಸಲಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಸ್ಸ, ತಥಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕಿರಿಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಕಿರಿಯಸ್ಸ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಿರಿಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೬, ೪೧೦) ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಪಾಕತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನೀಹಾರಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ವಿಪಾಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿನೀಹಾರಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ನತ್ಥಿ ಅಭಿನೀಹಾರೋತಿ।
ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಾದೀನೀತಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರೂಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಅಹನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ। ಪುನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಸಿಣವಿಹಾರಾದಿಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧುಪಾದಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾಹ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಅಹಂ ಪರಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿಂ। ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಉಭಯಂ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಸರೀರೇ ಏವ ಕಿಮಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಕುಮ್ಮಾಸಂ ದದಮಾನಾಯ ರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಟ್ಠಾನಲಾಭಂ, ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಗತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ, ಸುಮನಮಾಲಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠಿನಾ ಪೂಜೇನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಗವಾ ಸಿತಂ ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಓಕಾಸಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇಸು ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಾನಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಇಧ ಪನ ನವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣತಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಾಕಾಸಾಲೋಕಕಸಿಣಚತುತ್ಥಾನಂ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ। ಸಕಾಯಚಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಕಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ, ತೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸ ವಾ ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ, ನಯದಸ್ಸನಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಈದಿಸೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ।
ತಿಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ
೧೪೭೩. ಮಾನೋ …ಪೇ॰… ಏಕಧಾವಾತಿ ಇದಂ ಅವುತ್ತಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾವಿಜ್ಜಾಸಞ್ಞೋಜನೇಹಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದ್ವಿಧಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಏಸ ನಯೋ ಭವರಾಗಾದೀಸು। ತಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಏಕಧಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೫೧೧. ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸೂತಿ ಇದಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ತೀಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ನಿಯಮತೋ ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇ ದ್ವೇ, ಅಞ್ಞೇಸು ಥಿನಮಿದ್ಧಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿರಹೇ ತೀಣಿ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತ್ತಕಾನಂ ಪನ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನೀವರಣಾ ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿ ಚ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯತ್ಥ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ, ತತ್ಥ ನೀವರಣಾ ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ವಾ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಮೇತನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಚ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನವಸೇನ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ।
ಯದಿ
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ‘ಉದ್ಧಚ್ಚ’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಸಹಗತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ನ ಬಹುಮತೋ ದ್ವಾದಸಮಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಅನುಪಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ, ಸತಿ ಚ ಉಪಲಕ್ಖಿತತ್ತೇ ‘‘ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸೂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ದ್ವಾದಸಸು ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಾನುಪಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ ವಿಯ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ ವಿಯ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಞ್ಚ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ‘‘ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣೇನ ನೀವರಣಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ।
ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಲೋಭಾದೀನಿ ದಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಇಧೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧೇವ ವುತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ವುತ್ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ರಹಿತಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇನ ಪಕಾಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚ ಅಹಿರಿಕಞ್ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಲೇಸಾ ಚೇವ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಪದಂ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇನ ಅಸಮಾನತ್ಥಂ ಕೇವಲಂ ಮಲೇನ ಉಪತಾಪಿತತಂ ವಿಬಾಧಿತತಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ
೧೫೭೭. ದ್ವೇ ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋತಿ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸು ವುತ್ತಾಧಿಕಾರವಸೇನ ರುಳ್ಹಿಯಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಯದಿ ಅತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರುಳ್ಹಿಯಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕೇ ಚ ‘‘ಯತ್ಥ ದ್ವೇ ತಯೋ ಗನ್ಥಾ ಲೋಭೋ ಛಧಾತಿಆದಿನಾ ಲೋಭಪಟಿಘಮೋಹಾನಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನೇವ ತೇಸಮ್ಪಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪುನ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ ಚ।
ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಏತೇ, ಪದಾ ಲೀನತ್ಥಜೋತಕಾ॥
ಧಮ್ಮಮಿತ್ತೋತಿ ನಾಮೇನ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ।
ಆನನ್ದೋಇತಿ ನಾಮೇನ, ಕತಾ ಗನ್ಥಾ ಸುಬುದ್ಧಿನಾತಿ॥
ಇತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಲೀನತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾ
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।