॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀ ನಾಮ
ವಿಭಙ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ
೧. ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
ಚತುಸಚ್ಚದಸೋ
ಪಕಾಸಯಿತ್ವಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮನನ್ತರಂ॥
ಉಪೇತೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಹಿ, ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ನಾಯಕೋ।
ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಖನ್ಧಾದಿ-ವಿಭಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಯಂ॥
ವಿಭಙ್ಗಂ
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಂ॥
ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಗಾಹೇತ್ವಾ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಂ।
ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಗಾರವಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಮಾಹಿತಾತಿ॥
೧. ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಇದಂ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಆದಿಭೂತೇ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖನ್ಧಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ – ರಾಸಿಮ್ಹಿ, ಗುಣೇ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ, ರುಳ್ಹಿಯನ್ತಿ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ನ ಸುಕರಂ ಉದಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ – ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಾನೀತಿ ವಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸತಾನೀತಿ ವಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ವಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ರೂಪರಾಸಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವೇದನಾರಾಸಿ ವೇದನಾಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಂ ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಕಾಮಾವಚರಅಟ್ಠಕುಸಲಚಿತ್ತಾದೀಹಿ ಏಕೂನನವುತಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
೨. ಇದಾನಿ ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಕತಮೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ರೂಪನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮನಂ। ಏವಂ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪನ್ತಿ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಕಿಞ್ಚ
ತತ್ಥ ಕಿನ್ತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ; ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ರೂಪಂ ವದೇಥ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ಕಾರಣುದ್ದೇಸೋ। ಯಸ್ಮಾ ರುಪ್ಪತಿ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳಿಯತಿ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಏತ್ತಕೇನ ಠಾನೇನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ ವುತ್ತಂ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ರೂಪನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಞ್ಹೇತಂ।
ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀತಿಆದೀಸು ಪನ ಸೀತೇನ ತಾವ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ। ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೇಕೋ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಟ್ಠಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೋ, ಯಸ್ಸ ನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ, ನ ಉಪರಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯದೀಪಮಣಿಆಲೋಕೋ, ನಿಚ್ಚನ್ಧಕಾರೋ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ತಿಗಾವುತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ। ತೇ ವಗ್ಗುಲಿಯೋ ವಿಯ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ದೀಘಪುಥುಲೇಹಿ ನಖೇಹಿ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ಅವಂಸಿರಾ ಓಲಮ್ಬನ್ತಿ। ಯದಾ ಸಂಸಪ್ಪನ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸಗತಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಥ ‘ಭಕ್ಖೋ ನೋ ಲದ್ಧೋ’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟಾ ವಿಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಲೋಕಸನ್ಧಾರಕೇ ಉದಕೇ ಪತನ್ತಿ, ಸೀತವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇಪಿ ಪಕ್ಕಮಧುಕಫಲಾನಿ ವಿಯ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪತನ್ತಿ। ಪತಿತಮತ್ತಾವ ಅಚ್ಚನ್ತಖಾರೇನ ಸೀತೋದಕೇನ ಛಿನ್ನಚಮ್ಮನ್ಹಾರುಮಂಸಅಟ್ಠೀಹಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ತತ್ತತೇಲೇ ಪತಿತಪಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಿ ವಿಯ ಪಟಪಟಾಯಮಾನಾ ವಿಲೀಯನ್ತಿ। ಏವಂ ಸೀತೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ। ಮಹಿಂಸಕರಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಹಿಮಪಾತಸೀತಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಏತಂ ಪಾಕಟಮೇವ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸೀತೇನ ಭಿನ್ನಚ್ಛಿನ್ನಸರೀರಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
ಉಣ್ಹೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ತತ್ತಾಯ ಲೋಹಪಥವಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕರಣಕಾಲೇ ಸತ್ತಾ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ।
ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಚೇವ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಚ
ಪಿಪಾಸಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಹದಯತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಉದಕಬಿನ್ದುಂ ಲದ್ಧುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ‘ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ನದಿಂ ಗತಾನಮ್ಪಿ ನದೀ ವಾಲಿಕಾತಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಹೋತಿ। ತೇ ಸುಸ್ಸನ್ತಾ ಬಲವದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವಿಚರನ್ತಿ।
ಏಕೋ
ಡಂಸಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಂ ಡಂಸಮಕ್ಖಿಕಾದಿಸಮ್ಬಬಹುಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಪಾಕಟಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಡಂಸಾತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾ, ಮಕಸಾತಿ ಮಕಸಾವ ವಾತಾತಿ ಕುಚ್ಛಿವಾತಪಿಟ್ಠಿವಾತಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸರೀರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಆತಪೋತಿ ಸೂರಿಯಾತಪೋ। ತೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಮರುಕನ್ತಾರಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ। ಏಕಾ ಕಿರ ಇತ್ಥೀ ಮರುಕನ್ತಾರೇ ರತ್ತಿಂ ಸತ್ಥತೋ ಓಹೀನಾ ದಿವಾ ಸೂರಿಯೇ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಾಲಿಕಾಯ ತಪ್ಪಮಾನಾಯ ಪಾದೇ ಠಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಸೀಸತೋ ಪಚ್ಛಿಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕಮಿ। ಕಮೇನ ಪಚ್ಛಿಯಾ ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತಾಯ
ಸರೀಸಪಾತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ದೀಘಜಾತಿಕಾ ಸರನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಆಸೀವಿಸದಟ್ಠಾದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಪರಂ ತದೇವ ಅಜ್ಝತ್ತದುಕಾದೀಸು ಚತೂಸು ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಏಕಾದಸಸು ಪದೇಸೇಸು ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಂ ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದೇಕಜ್ಝನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ತದೇಕಜ್ಝನ್ತಿ ತಂ ಏಕಜ್ಝಂ; ಅಭಿಸಞ್ಞೂಹಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾ; ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ; ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೇ ಏಕವಿಧಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇ ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಚ ರೂಪಂ, ಏವಂ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ। ನ ಹಿ ವೇದನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ।
೩. ಇದಾನಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಅತೀತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪಿತಮಾತಿಕಾಯ ಭುಮ್ಮಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಸ್ಸ ಅತೀತತ್ತಿಕಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೪೪) ವುತ್ತಾನೇವ। ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಇದಂ ಅತೀತನ್ತಿ ವುತ್ತರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಅತೀತರೂಪಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಿ ಚೇವ ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತರೂಪಞ್ಚ, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ದೂರಸನ್ತಿಕಮ್ಪಿ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಏತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಗತಂ। ಕಿನ್ತಿ? ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ
ಇದಂ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ದುವಿಧಂ। ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ರೂಪಂ, ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹೋತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಮೇವ ನಾಮ। ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಾಗತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಕರೂಪಂ, ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹೋತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅನಾಗತಮೇವ ನಾಮ। ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಖಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ತಯೋ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಖಣಾ – ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ಭಙ್ಗೋತಿ। ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ರೂಪಂ, ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಹೋತು ಅತೀತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಮೇವ ನಾಮ। ತಯೋ ಖಣೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ, ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ ವಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ಹೋತು ಅನಾಗತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅನಾಗತಮೇವ ನಾಮ। ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಇದಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ಅತೀತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ಅದ್ಧಾವಸೇನ ತಾವ ಏಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಗತಂ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಭಾಗಏಕಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ। ಚಿತ್ತಜಂ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನತ್ಥಿ। ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪನ ಉತುಆಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮಯವಸೇನ ಏಕಮುಹುತ್ತಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹರತ್ತಿದಿವಾದೀಸು ಸಮಯೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ
ಅಪಿಚ ಅತಿಕ್ಕಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಅತೀತಂ। ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ಉಭಯಕಿಚ್ಚಮಸಮ್ಪತ್ತಂ ಅನಾಗತಂ। ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ, ಸೇಸಾ ಸಪರಿಯಾಯಾ। ತಾಸು ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಅಜ್ಝತ್ತದುಕಸ್ಸಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೫೦) ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ। ಓಳಾರಿಕಾದೀನಿ ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೭೪) ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ।
೬. ಹೀನದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಬಹೂಸು ಸತ್ತೇಸು ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಅಪರಸ್ಸಾಪೀತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ವದನ್ತೋ ಏತ್ತಕಮೇವ ವದೇಯ್ಯ। ಇತಿ ಸತ್ಥಾ ದ್ವೀಹೇವ ಪದೇಹಿ ಅನವಸೇಸೇ ಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೋ ‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏತ್ತಕೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಪರದೀಪನಂ ಉಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅವಮತಂ। ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಮ್ಭೇತ್ವಾ ಞಾತಂ। ರೂಪನ್ತಿಪಿ ನ ವಿದಿತಂ। ಹೀಳಿತನ್ತಿ ಅಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಖಿತ್ತಂ ಛಡ್ಡಿತಂ, ಜಿಗುಚ್ಛಿತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಭೂತನ್ತಿ ಕಿಮೇತೇನಾತಿ ವಾಚಾಯ ಪರಿಭವಿತಂ। ಅಚಿತ್ತೀಕತನ್ತಿ ನ ಗರುಕತಂ। ಹೀನನ್ತಿ ಲಾಮಕಂ। ಹೀನಮತನ್ತಿ ಹೀನನ್ತಿ ಮತಂ, ಲಾಮಕಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತಂ। ಹೀನಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಹೀನನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಸಮ್ಮತಂ, ಹೀನೇಹಿ ವಾ ಸಮ್ಮತಂ, ಗೂಥಭಕ್ಖೇಹಿ ಗೂಥೋ ವಿಯ। ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಪ್ಪಿಯಂ, ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತಂ। ಸಚೇಪಿ ನಂ ಕೋಚಿ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯ, ಪರಿಯೇಸತು। ಏತಸ್ಸ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಏತದೇವ ನಾಮಂ। ಅಕನ್ತನ್ತಿ ಅಕಾಮಿತಂ, ನಿಸ್ಸಿರಿಕಂ ವಾ। ಅಮನಾಪನ್ತಿ ಮನಸ್ಮಿಂ ನ ಅಪ್ಪಿತಂ। ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮನಸ್ಮಿಂ ನ ಅಪ್ಪೀಯತಿ। ಅಥ ವಾ ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಂ, ನ ಮನಾಪಂ ಅಮನಾಪಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅನಿಟ್ಠಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋ। ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಅಕನ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಅಹೇತುಭಾವತೋ। ಅಮನಾಪಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ। ರೂಪಾ ಸದ್ದಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವದೀಪನಂ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪದೇ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಮೇವ।
ಪಣೀತಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ರುಚಿವಸೇನ ಕಥಿತಂ।
ಯಥಾಹ –
‘‘ಮನಾಪಪರಿಯನ್ತಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಅಗ್ಗನ್ತಿ ವದಾಮಿ। ತೇವ, ಮಹಾರಾಜ, ರೂಪಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇವ, ಮಹಾರಾಜ, ಸದ್ದಾ, ಗನ್ಧಾ, ರಸಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ
ಏವಂ ಯಸ್ಮಾ ತೇಯೇವ ರೂಪಾದಯೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತತ್ಥ ಲೋಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಏಕೋ ಕುಜ್ಝತಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ, ಏಕಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಾ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ। ಏಕೋ ಚೇತೇ ‘ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ’ತಿ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕೋ ‘ಅನಿಟ್ಠಾ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ’ತಿ ವಾಮತೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನಞ್ಹಿ ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಇಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ, ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವಾಸೀನಂ ಅತಿಜೇಗುಚ್ಛಾ। ತೇಸಞ್ಚ ಮೋರಮಂಸಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ತಾನಿ ಅತಿಜೇಗುಚ್ಛಾನೀತಿ।
ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತ್ವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದಾಮಿ। ಪುನ ತಥೇವ ಯಾವತತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಇಟ್ಠಂ ಉದಾಹು ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ಜಾನಮಾನೋ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ಸಚೇಪಿ ನ ವದೇಯ್ಯ, ಮಾ ವದತು। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಏಕನ್ತಇಟ್ಠಮೇವ। ‘‘ನನು ಏಕೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ – ‘ತ್ವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ, ಕಿಂ ತತ್ಥ ಅನ್ನಪಾನಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಸಯನಚ್ಛಾದನಸಮಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ‘ನತ್ಥೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಅಲಂ ತವ ನಿಬ್ಬಾನೇನಾ’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಭೋ ಕಣ್ಣೇ ಥಕೇತೀತಿ ಇಟ್ಠೇತಂ। ಏತಸ್ಸ ಪನ
ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿಭತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಮಜ್ಝಿಮಕಸತ್ತಸ್ಸ। ಇದಞ್ಹಿ ನ ಅತಿಇಸ್ಸರಾನಂ ಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾಸುದಸ್ಸನಧಮ್ಮಾಸೋಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ದಿಬ್ಬಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಮನಾಪಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ನ ಅತಿದುಗ್ಗತಾನಂ ದುಲ್ಲಭನ್ನಪಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಕಣಾಜಕಭತ್ತಸಿತ್ಥಾನಿಪಿ ಪೂತಿಮಂಸರಸೋಪಿ ಅತಿಮಧುರೋ ಅಮತಸದಿಸೋ ಚ ಹೋತಿ। ಮಜ್ಝಿಮಕಾನಂ ಪನ
ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ನ ಜವನವಸೇನ। ಜವನಂ ಪನ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ರಜ್ಜತಿ, ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ದುಸ್ಸತಿ; ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ರಜ್ಜತಿ, ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ದುಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ವಿಪಾಕವಸೇನೇವ ಪನೇತಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವಞ್ಚೇತುಂ। ಸಚೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಚೇ ಅನಿಟ್ಠಂ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಬುದ್ಧಂ ವಾ ಸಙ್ಘಂ ವಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಾದೀನಿ ವಾ ಉಳಾರಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಪಿದಹನ್ತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಕಣ್ಣೇ ಥಕೇನ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನ ನೇಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಗೂಥಸೂಕರಾದಯೋ ಗೂಥಗನ್ಧಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ ‘ಖಾದಿತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗೂಥದಸ್ಸನೇ ಪನ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಘಾಯನೇ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ರಸಸಾಯನೇ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇ ಸಯಾಪಿತಸೂಕರೋ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿರವತಿ, ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಪನಸ್ಸ ಜವನಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠತಾಯ।
ಅಪಿಚ ದ್ವಾರವಸೇನಾಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಞ್ಹಿ ಗೂಥಕಲಲಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಘಾನದ್ವಾರೇಸು
ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮುತಿಮನಾಪಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪಂ ಪನ ಭಿನ್ದತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂತಂವಾಪನವಸೇನೇವ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನೇರಯಿಕಾನಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಹೀನಂ ನಾಮ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಂ ರೂಪಂ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪೇತಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಜಾನಪದಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಾಮಭೋಜಕಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಜನಪದಸಾಮಿಕಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪದೇಸರಾಜೂನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಭುಮ್ಮದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಕನಿಟ್ಠದೇವಾನಂ ಪನ ರೂಪಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ।
೭. ದೂರದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭತ್ತಾನೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುಕೇ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾಯ ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೂರೇತಿ ಕಥಿತಂ। ಸುಖಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣಸುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾಯ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ನಿಯ್ಯಾತನಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ದೂರೇ’ತಿ ನ ನೀಯ್ಯಾತಿತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ದುವಿಧಞ್ಹಿ ದೂರೇ ನಾಮ – ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಓಕಾಸತೋ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರೇತಿ ನ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಓಕಾಸತೋ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ದೂರೇತಿ ಅಕಥಿತಂ। ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾವ ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪೀತಿಆದಿಮಾಹ। ಸನ್ತಿಕಪದನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಅನಾಸನ್ನೇತಿ ನ ಆಸನ್ನೇ, ಅನುಪಕಟ್ಠೇತಿ ನಿಸ್ಸಟೇ, ದೂರೇತಿ ದೂರಮ್ಹಿ, ಅಸನ್ತಿಕೇತಿ ನ ಸನ್ತಿಕೇ। ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ದೂರೇತಿ ಇದಂ ಪಣ್ಣರಸವಿಧಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರೇ, ದಸವಿಧಂ ಪನ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸನ್ತಿಕಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ।
ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಇದಂ ದಸವಿಧಂ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕೇ, ಪಞ್ಚದಸವಿಧಂ ಪನ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಓಕಾಸತೋ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಿತ್ತಕತೋ
ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ। ಹೇಟ್ಠಾ ಹಿ ಭಿನ್ದಮಾನೋ ಗತೋ। ಇಧ ಪನ ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಓಕಾಸತೋ ದೂರಮೇವ ಭಿನ್ದತಿ। ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರಸನ್ತಿಕಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸಿತಂ। ಅತ್ತನೋ ಹಿ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ; ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಠಿತಸ್ಸ ದೂರೇ। ಏಕಮಞ್ಚೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಪಮುಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಪರಿವೇಣೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಪರಿವೇಣೇ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸೀಮಾಯ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಗಾಮಖೇತ್ತೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತೇ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಜನಪದೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಜನಪದೇ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋರಜ್ಜಸೀಮಾಯ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿರಜ್ಜಸೀಮಾಯ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಸಮುದ್ದೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸಮುದ್ದೇರೂಪಂ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಚಕ್ಕವಾಳೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಚಕ್ಕವಾಳೇ ದೂರೇತಿ।
ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
೨. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
೮. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಪಹಾಯ ಅಪುಬ್ಬಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ಸುಖಾ ವೇದನಾತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವೇದನಂ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ
ತತ್ಥ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಏಕವಿಧವಿಸಯಸಮಾಯೋಗಪ್ಪವತ್ತಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ। ಖಣಾದಿವಸೇನ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಮಜ್ಝಗತಾ ಸಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಕುರುಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ। ತತ್ಥ ಖಣಾದಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೧. ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮನಿದ್ದೇಸೇ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾತಿಆದೀನಿ ಜಾತಿತೋ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾತಿಆದೀನಿ ಸಭಾವತೋ। ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾತಿಆದೀನಿ ಪುಗ್ಗಲತೋ। ಸಾಸವಾತಿಆದೀನಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರತೋ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾ ತಾವ ಸದರಥಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಚ ಓಳಾರಿಕಾ। ಕುಸಲಾ ನಿದ್ದರಥಟ್ಠೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಖುಮಾ। ಅಬ್ಯಾಕತಾ ನಿರುಸ್ಸಾಹಟ್ಠೇನ ಅವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಖುಮಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಸಉಸ್ಸಾಹಟ್ಠೇನ ಸವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಚ ಓಳಾರಿಕಾ। ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುಖುಮಾ।
ದುಕ್ಖಾ ಅಸಾತಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಟ್ಠೇನ ಚ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸುಖಾ ಸಾತಟ್ಠೇನ ಸುಖಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಖುಮಾ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಸನ್ತಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಖುಮಾ। ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಖೋಭನಟ್ಠೇನ ಫರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸುಖವೇದನಾಪಿ ಹಿ ಖೋಭೇತಿ ಫರತಿ। ತಥಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಪಿ। ಸುಖಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಖೋಭೇನ್ತಂ ಆಲುಳೇನ್ತಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ಮದ್ದಯಮಾನಂ ಛಾದಯಮಾನಂ ಸೀತೋದಕಘಟೇನ ಆಸಿಞ್ಚಯಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ತತ್ತಫಾಲಂ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸನ್ತಂ ವಿಯ ತಿಣುಕ್ಕಾಯ ಬಹಿ ಝಾಪಯಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುಖುಮಾ। ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವತೋ ಓಳಾರಿಕಾ
ತತ್ಥ
ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿ ಯಂ ಪನ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಏಕೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ – ನ ಸಬ್ಬಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಾಪಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಪಿ। ತತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಸುಖುಮಾ। ಕಸ್ಮಾ? ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾತಿ। ಏವಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ರಕ್ಖಿತೋ ಹೋತಿ, ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ಪನ ಭಿನ್ನೋ। ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ಪನ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಲಕ್ಖಣೇನ, ಸುಖಾದೀನಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಂ ಕಥೇನ್ತೋ ನ ಭಿನ್ದತಿ ನಾಮ।
ಯಮ್ಪಿ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥೇಕೋ ‘ಕುಸಲಾ ಲೋಕುತ್ತರವೇದನಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಓಳಾರಿಕಾ ನಾಮ, ವಿಪಾಕಾ ಅನ್ತಮಸೋ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಸುಖುಮಾ ನಾಮ ಹೋತೀ’ತಿ ವದತಿ। ಸೋ ಏವರೂಪಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಲೋಕುತ್ತರವೇದನಂ ಓಳಾರಿಕಂ ನಾಮ ಕರೋನ್ತೋ, ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಹೇತುಕಂ ಹೀನಂ ಜಳಂ ವೇದನಂ ಸುಖುಮಂ ನಾಮ ಕರೋನ್ತೋ ‘ತಿಕಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಭೂಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದತಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭೂಮಿಯಂ ಕುಸಲಂ ಪನ ತಂತಂಭೂಮಿವಿಪಾಕೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ನ ಭಿನ್ದತಿ ನಾಮ। ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾ ಹಿ ಓಳಾರಿಕಾ; ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ
ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಅಕುಸಲೇ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ನಾಮ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ। ತಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತಓಳಾರಿಕಮೇವ। ಲೋಕುತ್ತರೇಪಿ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ। ತಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತಸುಖುಮ’’ನ್ತಿ
ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ। ತಂತಂವಾಪನವಸೇನೇವ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ದುವಿಧಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ – ಲೋಭಸಹಗತಾ ದೋಸಸಹಗತಾ ಚ। ತತ್ಥ ದೋಸಸಹಗತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಲೋಭಸಹಗತಾ ಸುಖುಮಾ। ದೋಸಸಹಗತಾಪಿ ದುವಿಧಾ – ನಿಯತಾ ಅನಿಯತಾ ಚ। ತತ್ಥ ನಿಯತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅನಿಯತಾ ಸುಖುಮಾ। ನಿಯತಾಪಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ನೋಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಲೋಭಸಹಗತಾಪಿ ದ್ವಿಧಾ – ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಸುಖುಮಾ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ನಿಯತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅನಿಯತಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸುಖುಮಾ।
ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಯಾ ವಿಪಾಕಂ ಬಹುಂ ದೇತಿ ಸಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಯಾ ಅಪ್ಪಂ ಸಾ ಸುಖುಮಾ। ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಬಹುವಿಪಾಕಾ
ಭೇದತೋ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಮಯವಸೇನ ತಿವಿಧಾ। ತತ್ಥ ದಾನಮಯಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸೀಲಮಯಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ, ಭಾವನಾಮಯಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾ ತಿಹೇತುಕಾತಿ ದುವಿಧಾ। ತತ್ಥ ದುಹೇತುಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತಿಹೇತುಕಾ ಸುಖುಮಾ। ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭೇದತೋ
ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ವಿಪಾಕೇ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ…ಪೇ॰… ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ। ಏವಂ ತಾವ ಅಭೇದತೋ।
ಭೇದತೋ ಪನ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾ ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕಾ, ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕಾ। ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ದುಹೇತುಕಾ, ಅತ್ಥಿ ತಿಹೇತುಕಾ। ತತ್ಥ ಅಹೇತುಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಹೇತುಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತಿಹೇತುಕಾ ಸುಖುಮಾ। ತತ್ಥಾಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಕದಾಗಾಮಿ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಫಲವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ।
ತೀಸು
೧೩. ದೂರದುಕನಿದ್ದೇಸೇ
ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ತಂ ತಂ ವಾಪನವಸೇನೇವ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಕಥೇನ್ತೇನ ಚ ನ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ, ಸನ್ತಿಕತೋ ಪನ ದೂರಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ। ದುವಿಧಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ – ಲೋಭಸಹಗತಾ ದೋಸಸಹಗತಾ ಚ। ತತ್ಥ ಲೋಭಸಹಗತಾ ಲೋಭಸಹಗತಾಯ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ, ದೋಸಸಹಗತಾಯ ದೂರೇ ನಾಮ। ದೋಸಸಹಗತಾ ದೋಸಸಹಗತಾಯ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ, ಲೋಭಸಹಗತಾಯ ದೂರೇ ನಾಮ। ದೋಸಸಹಗತಾಪಿ ನಿಯತಾ ನಿಯತಾಯ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮಾತಿ। ಏವಂ ಅನಿಯತಾ। ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭೇದಂ ಲೋಭಸಹಗತಾದೀಸು ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಓಳಾರಿಕದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತವಸೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸವೇದನಾ
ಅಯಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
೩. ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
೧೪. ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯಾ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕಸಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಞ್ಞಂ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸತೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಮಿಂ ವಾ ಜಾತಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ನಾಮ। ಸೇಸಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ
೧೭. ಓಳಾರಿಕದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘೇ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಯೋ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಸಪ್ಪಟಿಘೇ ರೂಪಾದಯೋ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಫಸ್ಸೋ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ। ತತೋ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಜಾತಾ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ನಾಮ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ವತ್ಥುತೋ ನಾಮಂ। ರೂಪಸಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಾಮಂ। ಇದಂ ಪನ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣತೋ ನಾಮಂ। ಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ ಹಿ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಏಸಾ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏತಿಸ್ಸಾ ನಾಮಂ ಹೋತಿಯೇವ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಮನೋ ನಾಮ। ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ। ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೇ, ತಸ್ಮಾ ವಾ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಜಾತಾತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ। ತಥಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋ ನಾಮ। ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ। ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೇ, ತಸ್ಮಾ ವಾ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಜಾತಾತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ।
ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏತಿಸ್ಸಾ ನಾಮಂ ಹೋತಿಯೇವ। ತಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ಸಯಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾ
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ದ್ವೇ ಕಿರ ಇತ್ಥಿಯೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಂ ಕನ್ತನ್ತಿ। ದ್ವೀಸು ದಹರೇಸು ಗಾಮೇ ಚರನ್ತೇಸು ಏಕೋ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಏಕಂ ಇತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇಸಿ। ಇತರಾ ತಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘ಕಸ್ಮಾ ನು ಖೋ ತಂ ಏಸೋ ಓಲೋಕೇಸೀ’ತಿ? ‘ನ ಏಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಮಂ ವಿಸಭಾಗಚಿತ್ತೇನ ಓಲೋಕೇಸಿ, ಕನಿಟ್ಠಭಗಿನೀಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಓಲೋಕೇಸೀ’ತಿ। ತೇಸುಪಿ ಗಾಮೇ ಚರಿತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಾಯ ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಇತರೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘ತಯಾ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ಓಲೋಕಿತಾ’ತಿ? ‘ಆಮ ಓಲೋಕಿತಾ’। ‘ಕಿಮತ್ಥಾಯಾ’ತಿ? ‘ಮಯ್ಹಂ ಭಗಿನೀಸರಿಕ್ಖತ್ತಾ ತಂ ಓಲೋಕೇಸಿ’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾಪಿ
ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
೪. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
೨೦. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಙ್ಖಾರೇ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ। ಚೇತನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇಸು ಚೇತನಾ ಪಧಾನಾ ಆಯೂಹನಟ್ಠೇನ ಪಾಕಟತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ಗಹಿತಾ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಪನ ತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮಾ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಿವತ್ಥುಕಾವ। ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಹದಯವತ್ಥುಕಾಪಿ ಅವತ್ಥುಕಾಪಿ। ಸಬ್ಬಾ ಚತುಭೂಮಿಕಚೇತನಾ। ಸೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
೫. ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
೨೬. ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ
ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ
ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಸಮುಗ್ಗಮತೋ, ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ, ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ, ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ, ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ, ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ, ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರತೋ, ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತೋ, ಹೀನಪಣೀತತೋ, ದೂರಸನ್ತಿಕತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ, ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ, ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತೋ, ಸಙ್ಖತತೋತಿ ಸೋಳಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಸಮುಗ್ಗಮೋ – ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸಮುಗ್ಗಮೋ, ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋತಿ। ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸಮುಗ್ಗಮೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಏಕತೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಾತುಭೂತಾ ಕಲಲಸಙ್ಖಾತಾ ರೂಪಸನ್ತತಿ ಪರಿತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಏಕವಾಯಾಮೇನ ಪಾತಬ್ಬಮತ್ತಾತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘ಅತಿಬಹುಂ ಏತಂ, ಸಣ್ಹಸೂಚಿಯಾ ತೇಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಏಕಕೇಸೇ ತೇಲತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಹಿತೇ ತಸ್ಸ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕೇಸೇ ಅಟ್ಠಧಾ ಫಾಲಿತೇ ತತೋ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಕೇಸೋ; ತಸ್ಸ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲತೋ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಏತಂ ಬಹು, ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ ನಾಮ ಸುಖುಮಾ; ತಸ್ಸಾ ಏಕಅಂಸುನೋ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನೇತಂ
ತಿಲತೇಲಸ್ಸ
ಏವಂ ವಣ್ಣಪಟಿಭಾಗಂ, ಕಲಲನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ॥
ಏವಂ ಪರಿತ್ತಾಯ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ತೀಣಿ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ – ವತ್ಥುದಸಕಂ, ಕಾಯದಸಕಂ, ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಭಾವದಸಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ವತ್ಥುದಸಕಂ ನಾಮ। ಕಾಯಪಸಾದೋ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ಕಾಯದಸಕಂ ನಾಮ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ಭಾವದಸಕಂ ನಾಮ।
ಏವಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಮತಿಂಸ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ। ಏವಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ನಪುಂಸಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಭಾವದಸಕಂ ಹಾಯತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ದಸಕಾನಂ ವಸೇನ ಸಮವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವಾತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಪ್ಪವೇಣೀ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತಂ ಪನ ಅಕಥೇತ್ವಾ ‘ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋ’ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತೋ। ಓಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ, ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾದಸಕಾನಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತ ರೂಪಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದೀನಿ ಕಾಯದಸಕಸದಿಸಾನೇವ। ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಪನ ಭಾವದಸಕಂ ನತ್ಥಿ। ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಸಮಸತ್ತತಿ ಚೇವ ‘ಸಮುಗ್ಗಮತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’ತಿ
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ತಸ್ಸ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸಚೇ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ। ಯತ್ರಾಪಿ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪವೇಣೀ ಘಟಿಯತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗತೋ ಅಪರಿಹೀನಂಯೇವ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ವಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ। ನ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣದ್ವಯೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಮಕುಲಂ ಪಥವಿತೋ ಉಟ್ಠಹನ್ತಂ ಪಂಸುಚುಣ್ಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತಾಯಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ।
ಯಥಾ ಚ ಆಗನ್ತುಕಪುರಿಸೋ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ಪದೇಸಂ ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ
ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ವಟ್ಟಮೂಲಂ ವೂಪಸನ್ತಂ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ ಪುನಬ್ಭವೇ ಪವೇಣೀ ನಾಮ
ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಪನ ಝಾನಙ್ಗಂ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ನತ್ಥಿ, ಹೇತು ನತ್ಥೀತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗದುಬ್ಬಲತಾಯ ತಾನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪವಿಪಾಕಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರೂಪಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತಾನೇವ, ಯಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ, ದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ, ನವ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಆರುಪ್ಪಕುಸಲಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಕಿರಿಯಾ, ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಏವ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ।
ಉತು ಪನ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಕೋ ಏಸ ಉತು ನಾಮಾತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ ತೇಜೋಧಾತು। ಸಾ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಉತು ನಾಮ ಚೇಸ ದನ್ಧನಿರೋಧೋ; ಚಿತ್ತಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರಂ ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಯದಾ ಪನ ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಉತುಚಿತ್ತಾನಿ ಸದ್ದನವಕಂ ನಾಮ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋಪಿ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ
‘‘ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಭುಞ್ಜತೀ ಮಾತಾ, ಅನ್ನಂ ಪಾನಞ್ಚ ಭೋಜನಂ।
ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತಿ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ನರೋ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೫)।
ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ದಾರಕೋ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಅನ್ನಪಾನಓಜಾಯ ಯಾಪೇತಿ। ಸಾವ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ನನು ಚ ಸಾ ಓಜಾ ಖರಾ? ವತ್ಥು ಸುಖುಮಂ? ಕಥಂ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ? ಪಠಮಂ ತಾವ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ; ಏಕಸ್ಸ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಸತ್ತಾಹಾನಂ ಗತಕಾಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ತತೋ ಪನ ಪುರೇ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತು ಪಚ್ಛಾ ವಾ; ಯದಾ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಅನ್ನಪಾನಓಜಾ ದಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ।
ಓಪಪಾತಿಕಸ್ಸಾಪಿ
ಏವಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದ್ವೇವ ರೂಪಾನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ – ತೇಜೋಧಾತು ಚ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚ। ಅರೂಪೇಪಿ ದ್ವೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ – ಚಿತ್ತಞ್ಚೇವ ಕಮ್ಮಚೇತನಾ ಚ। ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ದುಬ್ಬಲಂ, ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಬಲವನ್ತಿ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ದುಬ್ಬಲಂ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಬಲವನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಕಮ್ಮಚೇತನಾ ನಿರುದ್ಧಾವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅತೀತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇಪಿ ಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತರಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏತರಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಅನಾಗತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’ತಿ ರೂಪಂ ಕಿತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ? ಅರೂಪಂ ಕಿತ್ತಕನ್ತಿ? ರೂಪಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ। ಅರೂಪಂ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ। ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಂ
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ, ಚಿತ್ತಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ, ರೂಪಂ ಪನ ಅರೂಪಂ ಅರೂಪಂ ವಾ ರೂಪಂ ಓಹಾಯ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏಕಪ್ಪಮಾಣಾವ ಪವತ್ತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಲಕುಣ್ಟಕಪಾದೋ, ಏಕೋ ದೀಘಪಾದೋ। ತೇಸು ಏಕತೋ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಯಾವ ದೀಘಪಾದೋ ‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಪಠಮಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ದುತಿಯಂ ‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತಾ’ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಆಯುಸಂಖಾರಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ವಾರೇ ಸತಿ ಹೇಟ್ಠಾಸೋಳಸಕಂ ಉಪರಿಸೋಳಸಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಹೇಟ್ಠಾಸೋಳಸಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಉಪರಿಸೋಳಸಕಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ; ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ
ಏತ್ಥ ಪನ ಯದೇತಂ ‘ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ‘ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ
ಯೋ ಚಾಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಖಣನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಖಣನಿಯಮೋ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಪವೇಣೀಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ‘ನೀಹರಿತ್ವಾ ಝಾಪೇಥಾ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ‘ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ತಿ ರೂಪಂ ಪನ ರೂಪೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ। ಅರೂಪಂ ಅರೂಪೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ। ಏವಂ ‘ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾ’ ‘ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘ಅತೀತಾದೀನಿ’ ಪನ ದೂರದುಕಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನೇವ। ‘ಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ’ಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜಂ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೭೫) ನಯೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾನಿಯೇವ। ಪಞ್ಚಪಿ ಪನ ಖನ್ಧಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾ; ಸಙ್ಖತಾವ ನೋ ಅಸಙ್ಖತಾ; ಅಪಿಚ ನಿಪ್ಫನ್ನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವೇಕಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಞ್ಚ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಪನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಕಥನ್ತಿ? ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ವಾ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಾತಿ ವಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಪನ ಹೋತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ತಥಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸಾಪಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತಿ; ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಪನ ಹೋತಿ ನೋ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ; ನಾಮಗ್ಗಹಣಞ್ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋವ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ।
ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
ಏವಂ ಪಕಿಣ್ಣಕತೋ ಖನ್ಧೇ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುನ ಏತೇಸುಯೇವ –
ಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಭೇದತ್ಥಂ, ಕಮತೋಥ ವಿಸೇಸತೋ।
ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಚೇವ, ಉಪಮಾತೋ ತಥೇವ ಚ॥
ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾ ಏವಂ, ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ।
ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ಸಮ್ಮಾ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ತತ್ಥ ‘ಕಮತೋ’ತಿ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ, ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಬಹುವಿಧೋ ಕಮೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೫) ಏವಮಾದಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೮) ಏವಮಾದಿ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೪೧) ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾ
ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಭೇದೇನ ಹಿ ಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಗ್ಗಾಹಪತಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಗ್ಗಾಹತೋ ಮೋಚೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಹಿತಕಾಮೋ ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದೇಸೇಸಿ। ತತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠರೂಪಸಂವೇದಿತಂ ವೇದನಂ, ಯಂ ವೇದಯತಿ ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ, ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ, ತೇಸಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ‘ಕಮತೋ’ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ।
‘ವಿಸೇಸತೋ’ತಿ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸತೋ। ಕೋ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ? ಖನ್ಧಾ ತಾವ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಸವಉಪಾದಾನೀಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖನ್ಧೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ, ತಂ ಸುಣಾಥ। ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ಯಾ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ॰… ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ವೇದನಾದಯೋ ಅನಾಸವಾಪಿ ಸಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ರೂಪಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಸಾಸವಟ್ಠೇನ ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ। ವೇದನಾದಯೋ ಪನ ಅನಾಸವಾವ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾ, ಸಾಸವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ‘ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಾದಾನಗೋಚರಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
‘ಅನೂನಾಧಿಕತೋ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹತೋ, ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪ್ಪರಮತೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದವರೋಧತೋ। ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೇಸು ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಸಭಾಗವಸೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ರೂಪಂ ರೂಪಸಭಾಗಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ವೇದನಾಸಭಾಗಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗಸಙ್ಗಹತೋ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ। ಏತಪರಮಞ್ಚೇತಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥು ಯದಿದಂ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ – ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦೭)। ವೇದನಾಯ… ಸಞ್ಞಾಯ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು…। ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ – ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪರಮತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ। ಯೇಪಿ ಚಞ್ಞೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಅವರೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತದವರೋಧತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾತಿ। ಏವಂ ‘ಅನೂನಾಧಿಕತೋ’ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ।
‘ಉಪಮಾತೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಗಿಲಾನಸಾಲೂಪಮೋ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ
‘ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಸಿವಿಸೂಪಮೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) ವುತ್ತನಯೇನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ, ಭಾರಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) ಭಾರತೋ, ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಖಾದಕತೋ, ಯಮಕಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೫) ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಙ್ಖತವಧಕತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತ್ಥ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉದಕಪುಬ್ಬುಳೋ ವಿಯ ವೇದನಾ, ಮರೀಚಿಕಾ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಮಾಯಾ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡೂಪಮಂ ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಪುಬ್ಬುಳೂಪಮಾ।
ಮರೀಚಿಕೂಪಮಾ ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕದಲೂಪಮಾ।
ಮಾಯೂಪಮಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದೇಸಿತಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫)।
ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀನಂ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದೀಹಿ ಏವಂ ಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಹಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ನಿಸ್ಸಾರೋವ ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಧುವಸಾರಅತ್ತಸಾರವಿರಹೇನ ನಿಸ್ಸಾರಮೇವ। ಯಥಾ ಚ ಸೋ ‘ಇಮಿನಾ ಪತ್ತಂ ವಾ ಥಾಲಕಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಗಹಿತೋಪಿ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ ಭಿಜ್ಜತೇವ; ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಮೇವ’ ಹೋತಿ।
ಯಥಾ
ಯಥಾ ಪನ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಅಸಾರೋ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ। ಯಥಾ ಚ ಸೋ ಅಬಲೋ, ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಲಕಂ ವಾ ಆಸನಂ ವಾ ಕಾತುಂ, ಗಹಿತಗ್ಗಹಿತೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತೇವ; ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ಅಬಲಾ, ಅಗಯ್ಹುಪಗಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ‘ನಿಚ್ಚಾ’ತಿ ವಾ ‘ಧುವಾ’ತಿ ವಾ ಗಹೇತುಂ, ಗಹಿತಾಪಿ ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂ ಅಗಯ್ಹುಪಗತಾಯಪಿ ವೇದನಾ ‘ಪುಬ್ಬುಳಸದಿಸಾ’। ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಹಿ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ ಹೋತಿ; ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಛರಕ್ಖಣೇ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಯಥಾ ಚ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಉದಕತಲಂ, ಉದಕಬಿನ್ದುಂ
ಸಞ್ಞಾಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಮರೀಚಿಸದಿಸಾ’। ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ; ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಿವಿತುಂ ವಾ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ವಾ ಭಾಜನಂ ವಾ ಪೂರೇತುಂ। ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಮರೀಚಿ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ, ಸಞ್ಜಾತೂಮಿವೇಗೋ
ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸಾ’। ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ। ಯಥೇವ ಹಿ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗೋಪಾನಸೀಆದೀನಮತ್ಥಾಯ ಉಪನೇತುಂ, ಉಪನೀತಮ್ಪಿ ನ ತಥಾ ಹೋತಿ; ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತುಂ, ಗಹಿತಾಪಿ ನ ತಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಬಹುವಟ್ಟಿಸಮೋಧಾನೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನೋ। ಯಥಾ ಚ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾನಾಲಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞೋಯೇವ ಹಿ ಬಾಹಿರಾಯ ಪತ್ತವಟ್ಟಿಯಾ ವಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ತತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಬ್ಭನ್ತರಾನಂ; ಏವಮೇವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಅಞ್ಞದೇವ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚೇತನಾದೀನಂ। ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸೋ।
ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಮಾಯಾಸದಿಸಂ’। ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ। ಯಥಾ ಚ ಮಾಯಾ ಇತ್ತರಾ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ತತೋಪಿ ಇತ್ತರತರಞ್ಚೇವ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತರಞ್ಚ। ತೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಪುರಿಸೋ ಆಗತೋ ವಿಯ, ಗತೋ ವಿಯ, ಠಿತೋ ವಿಯ, ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞದೇವ ಚಾಗಮನಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಗಮನಕಾಲಾದೀಸು। ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ। ಮಾಯಾ ಚ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ‘ಇದಂ ಸುವಣ್ಣಂ ರಜತಂ ಮುತ್ತಾ’ತಿಪಿ ಗಹಾಪೇತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ
‘ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ’ತಿ ಏವಞ್ಚ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ರೂಪಾದೀನಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದಿಸದಿಸಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಅಸಾರೇಸು ಸಾರದಸ್ಸೀ ಹೋತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ
ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ, ವಧಕಾದಿವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ಯಸ್ಮಾ।
ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇ ಧೀರೋ, ವಧಕಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ॥
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೩೨. ಇದಾನಿ
೩೪. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಏಕವಿಧೇನಾತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ। ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಫಸ್ಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ। ಸಹೇತುಕದುಕೇ ಸಹೇತುಕಾ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ, ಅಹೇತುಕಾ ಕಾಮಾವಚರಾವ। ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಕುಸಲಪದಾದೀಹಿ ವುತ್ತಾ ವೇದನಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚಾಯಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಏಕವಿಧೇನ ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುವಿಧೇನ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕತೋ, ತಿವಿಧೇನ ಜಾತಿತೋ
ಸತ್ತವಿಧೇನ ತತ್ಥ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ತತ್ಥ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಭೇದತೋ, ನವವಿಧೇನ ಸತ್ತವಿಧಭೇದೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಭೇದತೋ, ದಸವಿಧೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಭೇದೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಭೇದತೋ। ಏತೇಸು ಹಿ ಸತ್ತವಿಧಭೇದೇ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಮನೋಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ। ಅಟ್ಠವಿಧಭೇದೇ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾಪಿ ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ। ನವವಿಧಭೇದೇ ಸತ್ತವಿಧೇ ವುತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ। ದಸವಿಧಭೇದೇ ಅಟ್ಠವಿಧೇ ವುತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನೇವ ತಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ।
ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ಚೇತ್ಥ ಕೇವಲಂ ಪೂರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತೋ। ಸತ್ತವಿಧಅಟ್ಠವಿಧನವವಿಧಭೇದೇಸು ಪನ ನಯಂ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ
ಸತ್ಥಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಾಜೇನ್ತೋ ತಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿ, ದುಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿ, ತಿಕೇ ಚ ದುಕೇ ಚ ಉಭತೋವಡ್ಢನನೀಹಾರೇನ ಆಹರಿ; ಸತ್ತವಿಧೇನ, ಚತುವೀಸತಿವಿಧೇನ, ತಿಂಸವಿಧೇನ, ಬಹುವಿಧೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಚ। ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಂ ನಿಸಿನ್ನದೇವಪರಿಸಾಯ ಹಿ ಯೇ ದೇವಪುತ್ತಾ ತಿಕೇ ಆದಾಯ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಥಿಯಮಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ। ಯೇ ಇತರೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಕಥಿಯಮಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಹಾಕಾರೇಹಿ ದೇಸೇಸೀತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ’। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ತಿಕೇ ವಾ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ದುಕೇ ವಾ ತಿಕೇಸು ಉಭತೋವಡ್ಢನೇನ ವಾ, ಸತ್ತವಿಧಾದಿನಯೇನ ವಾ, ಯಥಾ ‘ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ’।
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ದುಕಮೂಲಕೇ ದುಕೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೇನ ಏಕೇಕೇನ ದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಕೇಸು ಅಲಬ್ಭಮಾನೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ಅಪನೇತ್ವಾ, ಸೇಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಕೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ ತಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ದುತಿಯದುಕಪಠಮತ್ತಿಕಯೋಜನವಾರಾದೀನಿ ನವವಾರಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ಪನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಿಕಮೂಲಕೇಪಿ ತಿಕೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೇನ ಏಕೇಕೇನ ತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದುಕೇಸು ಅಲಬ್ಭಮಾನೇ ಪಠಮದುಕಾದಯೋ ದುಕೇ ಅಪನೇತ್ವಾ, ಸೇಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಕೇ ಸಹೇತುಕದುಕಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಸ ದುಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಪಠಮತ್ತಿಕದುತಿಯದುಕಯೋಜನವಾರಾದೀನಿ ನವವಾರಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ
ಉಭತೋವಡ್ಢಿತಕೇ ದುವಿಧಭೇದೇ ದುತಿಯದುಕಂ ತಿವಿಧಭೇದೇ ಚ ಪಠಮತಿಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ದುಕೇಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಏಕೂನವೀಸತಿತಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದುತಿಯದುಕಪಠಮತಿಕಯೋಜನವಾರಾದಯೋ ಏಕೂನವೀಸತಿವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ಏಸ ದುಕತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಉಭತೋವಡ್ಢಿತತ್ತಾ ಉಭತೋವಡ್ಢಿತಕೋ ನಾಮ ತತಿಯೋ ಮಹಾವಾರೋ।
ಬಹುವಿಧವಾರಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಧನಿದ್ದೇಸೇ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಸತ್ತವಿಧವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ಚತುವೀಸತಿವಿಧನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕೂನವೀಸತಿವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಬಹುವಿಧವಾರೇ ಚಾತಿ
ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಅಟ್ಠಕುಸಲಚಿತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲೋತಿ ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಮನೋಧಾತುಯೋ, ತಿಸ್ಸೋ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ, ದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಚಿತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ ಚ ಜವನವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ದ್ವೇ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಸೇನ, ತಿಸ್ಸೋ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ, ನವ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಜವನವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲವಸೇನ ಕಥಿತಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲೋತಿ ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲವಸೇನ। ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ, ದಸನ್ನಂ ಕಿರಿಯಾನಂ
ಏತಾನಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ, ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ, ಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾ ಸೋತದ್ವಾರಮನೋದ್ವಾರೇಸುಪಿ। ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇಸು ಪನ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ, ಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ದ್ವೀಹೇವಾಕಾರೇಹಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಕಥಂ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ವಿಹಾರಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಕಿಂ ನಾಮೇತ’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪನ ರೂಪೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಏಕೋ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ – ‘ಇದಂ ರೂಪಂ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ? ತತೋ ನಂ ‘ಭೂತನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ‘ಭಾವನಾವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಅಪರೋ ‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಸೋತದ್ವಾರೇ ಪನ ಸದ್ದೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ। ಏವಂ ‘ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಸೋತದ್ವಾರೇ ಪನ ಸದ್ದೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಏಕೋ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ – ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾತಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ। ಏವಂ ‘ಭಾವನಾವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇಸು ಪನ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಆಪಾಥಗತೇಸು ‘ಇಟ್ಠೇ ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ। ಏವಂ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ‘ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಘಾನದ್ವಾರಾದೀಸು ಪನ ಗನ್ಧಾದೀಸು ಆಪಾಥಗತೇಸು ಏಕೋ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ – ‘ಅಯಂ ಗನ್ಧೋ, ಅಯಂ ರಸೋ, ಇದಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾತಿ ‘ಭಾವನಾವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ತೀಹಿಪಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಜಾತಿಂ ಭಯತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಜರಂ ಬ್ಯಾಧಿಂ ಮರಣಂ ಭಯತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಭಯತೋ ದಿಸ್ವಾ ‘ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ಖೋ ‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ। ಏವಂ ‘ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಏಕೋ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ – ‘ಏತಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ? ‘ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ। ‘ವತ್ಥು ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ? ‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ। ಸೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮವೇದನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವೇದನಾ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಾ, ಮಗ್ಗಫಲವೇದನಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾತಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ। ಏವಂ ‘ಭಾವನಾವಸೇನ’ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯಾ ಪನೇತಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚತುವೀಸತಿವಿಧಾದೀನಂ ವಾರಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾತಿ ಛ ಛ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ।
ಅಯಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ।
ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋಪಿ
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೩. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ಇದಾನಿ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಕತಿಕುಸಲಾ? ಕತಿಅಕುಸಲಾ? ಕತಿಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಞ್ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ ತದೇವ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಚ ‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ’ತಿ ವಾ ‘ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’ತಿ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತನ್ತಿ ಠಪಿತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೮೫) ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇಸು ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಪಞ್ಚಪಣ್ಣಾಸ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸತ್ತವೀಸತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ, ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ।
ತೇಯೇವ
ಅತೀತಾನಿ ಪನ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ
ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಏವಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ, ಪಣ್ಣತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ, ಕಾಲೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಾಲೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಏವಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಾಲೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇತಿ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ಪರಿವಟ್ಟೇ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಭಾಜೇನ್ತೋ ದಸ್ಸೇಸಿ। ತೀಸುಪಿ ಹಿ ಪರಿವಟ್ಟೇಸು ಏಕೋವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೋಯೇವ। ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಚತುಭೂಮಕಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾತಿ।
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ
ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।