೨. ಆಯತನವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೫೪. ಇದಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಾಯತನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೇನ ತಾವ ನಯೇನ –
ಅತ್ಥಲಕ್ಖಣತಾವತ್ವ, ಕಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ।
ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಚೇವ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋ ತಾವ ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು; ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ; ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ। ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸದ್ದೋ; ಉದಾಹರಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ। ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ; ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ। ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾತಿ ರಸೋ; ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ। ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮನತೀತಿ ಮನೋ। ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರಯನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ।
ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿನಾ ಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇ ಚ ಪನ ಆಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನೋನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಅತೀವ ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಯಾವ ನ ನಿವತ್ತತಿ ತಾವ ನಯನ್ತೇವ, ಪವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ
ಅಪಿಚ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಆಕರಟ್ಠೇನ, ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ
ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ಚಾಪಿ ತೇ ತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿವಸನ್ತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ನೇಸಂ ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಂ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ತೇ ಆಕಿಣ್ಣಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತದಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ನೇಸಂ ಆಕರೋ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಸಮೋಸರಣತೋ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ; ತಂ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಕಾರಣಂ, ತೇಸಂ ಅಭಾವೇ ಅಭಾವತೋತಿ। ಇತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಆಕರಟ್ಠೇನ, ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ, ಕಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ‘ಆಯತನಂ ಆಯತನ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ‘ಅತ್ಥತೋ’ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
‘ಲಕ್ಖಣತೋ’ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣತೋಪೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತಾನಿ ಚ ಪನ ನೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪಕಣ್ಡನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
‘ತಾವತ್ವತೋ’ತಿ ತಾವಭಾವತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಚಕ್ಖಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ಏವಂ ಸತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮಿಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯುಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ। ಇಧ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚ ವವತ್ಥಾನತೋ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಾದಸ ವುತ್ತಾನಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾಯತನಮೇವ ಚಾರಮ್ಮಣಂ
‘ಕಮತೋ’ತಿ ಇಧಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಹಿ ಆಯತನೇಸು ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಂ। ತತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯಾನಿ ಸೋತಾಯತನಾದೀನಿ। ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಸವನಾನುತ್ತರಿಯಹೇತುಭಾವೇನ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಚಕ್ಖಾಯತನಸೋತಾಯತನಾನಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಾನಿ। ತತೋ ಘಾನಾಯತನಾದೀನಿ ತೀಣಿ। ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಗೋಚರವಿಸಯತ್ತಾ ಅನ್ತೇ ಮನಾಯತನಂ। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪನ ಗೋಚರತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾನಿ ಬಾಹಿರೇಸು ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ। ಅಪಿಚ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣವವತ್ಥಾನತೋಪಿ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೧) ಏವಂ ‘ಕಮತೋ’ಪೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
‘ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಸ್ಸ ಚ ನಾಮೇನ, ತದವಸೇಸಾನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ ರೂಪೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ದ್ವಾದಸಾಪಿ ಆಯತನಾನಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಹೋನ್ತಿ।
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ತಾವ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಜಾತಿವಸೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಮತ್ತಮೇವ, ಪಚ್ಚಯಗತಿನಿಕಾಯಪುಗ್ಗಲಭೇದತೋ ಪನ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ। ತಥಾ ಸೋತಾಯತನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ। ಮನಾಯತನಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಭೇದೇನ ಏಕಾಸೀತಿಪ್ಪಭೇದಂ, ವತ್ಥುಪಟಿಪದಾದಿಭೇದತೋ ಪನ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ। ರೂಪಗನ್ಧರಸಾಯತನಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಭೇದತೋ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾನಿ, ಸದ್ದಾಯತನಂ ದ್ವಿಪ್ಪಭೇದಂ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಭೇದತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಾನಿ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಪಥವೀಧಾತುತೇಜೋಧಾತುವಾಯೋಧಾತುವಸೇನ ತಿಪ್ಪಭೇದಂ, ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಚತುಪ್ಪಭೇದಂ, ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತೋ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಂ। ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
‘ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ’ತಿ
ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ವಿಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖು ತಾವ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪರೇಹಿಪಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ – ಉಪ್ಪಾದವಯವನ್ತತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮತೋ, ತಾವಕಾಲಿಕತೋ, ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ।
ತದೇವ ಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಏತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಿತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಠಿತಿಯಂ ಜರಾಯ ಕಿಲಮತಿ, ಜರಂ ಪತ್ವಾ ಅವಸ್ಸಂ ಭಿಜ್ಜತಿ; ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ, ದುಕ್ಖಮತೋ, ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ, ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಂ।
ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪನ ಅನತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಏತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಿತಿಂ ಮಾ ಪಾಪುಣಾತು, ಠಾನಪ್ಪತ್ತಂ ಮಾ ಜಿರತು, ಜರಪ್ಪತಂ ಮಾ ಭಿಜ್ಜತೂತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ವಸವತ್ತಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಸುಞ್ಞಂ ತೇನ ವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನ; ತಸ್ಮಾ ಸುಞ್ಞತೋ, ಅಸ್ಸಾಮಿಕತೋ, ಅಕಾಮಕಾರಿಯತೋ, ಅತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನತ್ತಾ।
ವಿಭವಗತಿಕತೋ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ। ಇದಂ ಅನಿಚ್ಚವೇವಚನಮೇವ। ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ನೋ ಚಕ್ಖು। ಚಕ್ಖು ಪನ ಚಕ್ಖು ಚೇವ ಅನಿಚ್ಚಞ್ಚ। ತಥಾ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಥಾಗತೇನ ಕಿಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ? ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚೇನ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುಕ್ಖೇನ ವಾ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖೇಹಿ ವಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖು, ಅತ್ತಾತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ, ತಂ ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ವಯೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ವಯೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘ಅತ್ತಾ ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚ ವೇತಿ ಚಾ’ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಏವಮಾಗತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ – ಚಕ್ಖು ಅತ್ತಾತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ ಇತಿ ಚಕ್ಖು ಅನತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೨)। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನಿಚ್ಚೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನತ್ತಾ। ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸ, ನ ಯಿದಂ ರೂಪಂ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ; ಲಬ್ಭೇಥ ಚ ರೂಪೇ – ಏವಂ ಮೇ ರೂಪಂ ಹೋತು, ಏವಂ ಮೇ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಹೋಸೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ; ನ ಚ ಲಬ್ಭತಿ ರೂಪೇ – ಏವಂ ಮೇ ರೂಪಂ ಹೋತು, ಏವಂ ಮೇ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೯; ಮಹಾವ॰ ೨೦) ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ, ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ, ಯದನತ್ತಾ ತಂ ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫) ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖೇಹಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನಂ ಪಾಕಟತ್ತಾ।
ಹತ್ಥತೋ ಹಿ ತಟ್ಟಕೇ ವಾ ಸರಕೇ ವಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ವಾ ಪತಿತ್ವಾ ಭಿನ್ನೇ ‘ಅಹೋ ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ನಾಮ। ಅತ್ತಭಾವಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಣ್ಡಪಿಳಕಾದೀಸು ವಾ ಉಟ್ಠಿತಾಸು ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದೀಹಿ ವಾ ವಿದ್ಧಾಸು ‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಕಟಂ ನಾಮ। ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಾಕಟಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅವಿಭೂತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ದುದ್ದೀಪನಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾಪನಂ
ಇಮಾನಿ ಪನ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಕಿಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ, ಕೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ, ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ? ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ತಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ, ಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ, ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ, ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ, ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ನಾನಾಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ, ಘನೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ, ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಕೋಪಿತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ನಾನಾಧಾತುಯೋ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ, ಅನತ್ತಾ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ವಾ; ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ವಾ। ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ತದೇವ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ; ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ। ‘‘ಯಂ ಅನತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಸವತ್ತನತೋ; ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೋ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ। ಇತಿ ಅಞ್ಞದೇವ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಾನಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋತಿ ಇದಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ ನಾಮ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಕಾರವಿಕಾರಾ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ।
ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತ್ಥ ದಸಾಯತನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ದ್ವೇ ತೇಭೂಮಕಾನಿ। ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ ಕಥಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೫೫. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ
೧೫೬. ತೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
೧೬೭. ಯಂ ಪನೇತಂ ಧಮ್ಮಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು? ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂತಿ ಅಸಙ್ಖತಸಭಾವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ।
ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ – ‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋವ ನಿಬ್ಬಾನ’ನ್ತಿ। ‘ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾ’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವುಚ್ಚತಿ; ಕತಮಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ? ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಜಮ್ಬುಖಾದಕಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋವ ನಿಬ್ಬಾನ’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಕಿಂ ಪನ ಯಥಾ ಚೇತಂ ಸುತ್ತಂ ತಥಾ ಅತ್ಥೋ’ತಿ? ಅದ್ಧಾ ವಕ್ಖತಿ – ‘ಆಮ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ನಂ ಆಭತೇ ಆಹಂಸು – ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅರಹತ್ತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ
ಸಚೇ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ; ನೋ ಚೇ, ಬಹುನಿಬ್ಬಾನತಾಯ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಏವಂ ತಾವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ರಾಗಸ್ಸೇವ ಖಯೋ ಉದಾಹು ದೋಸಮೋಹಾನಮ್ಪಿ? ದೋಸಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಖಯೋ ಉದಾಹು ರಾಗಮೋಹಾನಮ್ಪಿ? ಮೋಹಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ಮೋಹಸ್ಸೇವ ಖಯೋ ಉದಾಹು ರಾಗದೋಸಾನಮ್ಪೀ’ತಿ? ಅದ್ಧಾ ವಕ್ಖತಿ – ‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ರಾಗಸ್ಸೇವ ಖಯೋ, ದೋಸಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಖಯೋ, ಮೋಹಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ಮೋಹಸ್ಸೇವ ಖಯೋ’ತಿ।
ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ತವ ವಾದೇ ರಾಗಕ್ಖಯೋ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹೋತಿ, ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಏಕಂ, ಮೋಹಕ್ಖಯೋ ಏಕಂ; ತಿಣ್ಣಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಖಯೇ ತೀಣಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಖಯೇ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಖಯೇ ಪಞ್ಚ, ಛನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾನಂ ಖಯೇ ಛ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಖಯೇ ಸತ್ತ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾನಂ ಖಯೇ ಅಟ್ಠ, ನವನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಧಮ್ಮಾನಂ
ಸಚೇ
ಸಚೇ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಗೋತ್ರಭುನಾಪಿ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಏವಂ ತಾವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ತ್ವಂ ಗೋತ್ರಭು ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ವದೇಸೀ’ತಿ? ‘ಆಮ ವದಾಮೀ’ತಿ। ‘ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಣಾ, ಖೀಯನ್ತಿ, ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ? ನ ಖೀಣಾ, ನ ಖೀಯನ್ತಿ; ಅಪಿಚ ಖೋ ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ‘ಗೋತ್ರಭು ಪನ ಕಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀ’ತಿ? ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ’। ‘ತವ ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಖೀಣಾ, ನ ಖೀಯನ್ತಿ; ಅಥ ಖೋ ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತ್ವಂ ಅಖೀಣೇಸುಯೇವ ಕಿಲೇಸೇಸು ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ಅಪ್ಪಹೀನೇಸು ಅನುಸಯೇಸು ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ। ತಂ ತೇ ನ ಸಮೇತಿ। ಏವಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಣಾತಿ ಏಕಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೀಣಿಪಿ ಹೇತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನಾನೀತಿ ಗಣ್ಹ’।
ಸಚೇ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಮಗ್ಗೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಏವಂ ತಾವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ತ್ವಂ ಮಗ್ಗಂ ನಾಮ ವದೇಸೀ’ತಿ? ‘ಆಮ ವದೇಮೀ’ತಿ। ‘ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಣಾ, ಖೀಯನ್ತಿ, ಖಿಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ? ಜಾನಮಾನೋ ವಕ್ಖತಿ – ‘ಖೀಣಾತಿ ವಾ ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಖೀಯನ್ತೀತಿ ವತ್ತುಂ
ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಏವಮಾಹ – ‘ತ್ವಂ ಆಗಮ್ಮ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ವದೇಸೀ’ತಿ? ‘ಆಮ ವದೇಮೀ’ತಿ। ‘ಆಗಮ್ಮ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ತೇ ಕುತೋ ಲದ್ಧ’ನ್ತಿ? ‘ಸುತ್ತತೋ ಲದ್ಧ’ನ್ತಿ
ಇಧಾಪಿ ದಸಾಯತನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ದ್ವೇ ಪನ ಚತುಭೂಮಕಾನಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೩. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೧೬೮. ಇಧಾಪಿ
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ
ಆಯತನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।