೧೪. ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೭೦೩. ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಪದಾನಿ; ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಉಪರಿ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಸಿಕ್ಖಾ। ಪಞ್ಚಸು ಪನ ಸೀಲಙ್ಗೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಙ್ಗಂ ತಾಸಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪದನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಪದತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತಾ ಘಾತನಾ ಮಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇರಮಣೀತಿ ವಿರತಿ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಾತಿ ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಾ; ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಹರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮೇಸೂತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮವಸೇನ ಲಾಮಕಾಚಾರಾ। ಮುಸಾವಾದಾತಿ ಅಭೂತವಾದತೋ। ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುರಾತಿ ಪಿಟ್ಠಸುರಾ, ಪೂವಸುರಾ, ಓದನಸುರಾ, ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚ ಸುರಾ। ಮೇರಯನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ, ಫಲಾಸವೋ, ಗುಳಾಸವೋ, ಮಧ್ವಾಸವೋ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಚ ಆಸವಾ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಮದನೀಯಟ್ಠೇನ ಮಜ್ಜಂ। ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ತಂ ಪಿವನ್ತಿ, ಸಾ ಪಮಾದಕಾರಣತ್ತಾ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ; ತಸ್ಮಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಮಾತಿಕಾನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ।
೭೦೪. ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ವಿರತಿಯೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಚೇತನಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದುತಿಯನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಏತೇಯೇವ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತಿಯನಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ।
ತತ್ಥ
ಇದಾನಿ
ತತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮತೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಪೇತೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ। ‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’ ಪಞ್ಚಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ।
‘ಆರಮ್ಮಣತೋ’ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣೋ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾರಮ್ಮಣೋ। ಮುಸಾವಾದೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ। ಸುರಾಪಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ।
‘ವೇದನಾತೋ’ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತಿವೇದನಂ। ತಞ್ಹಿ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಸುಖವೇದನಂ ಹೋತಿ, ಭೀತಕಾಲೇ ದುಕ್ಖವೇದನಂ, ಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಹುತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಂ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸುಖವೇದನೋ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೋ ವಾ। ಮುಸಾವಾದೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯ ತಿವೇದನೋ। ಸುರಾಪಾನಂ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಂ।
‘ಮೂಲತೋ’ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದೋಸಮೋಹಮೂಲೋ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲಂ, ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ದೋಸಮೋಹಮೂಲಂ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲೋ। ಮುಸಾವಾದೋ ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲೋ, ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ದೋಸಮೋಹಮೂಲೋ। ಸುರಾಪಾನಂ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲಂ।
‘ಕಮ್ಮತೋ’ ಮುಸಾವಾದೋ ಚೇತ್ಥ ವಚೀಕಮ್ಮಂ। ಸೇಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ।
‘ಸಾವಜ್ಜತೋ’
ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಸ್ಸ ಹಿ ವಧೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತತೋ ಮಹನ್ತತರಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ; ಸೋಪಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತತೋ ಮಹನ್ತತರಾಯ ಸಕುಣಿಕಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ; ತತೋ ಗೋಧಾಯ, ತತೋ ಸಸಕಸ್ಸ, ತತೋ ಮಿಗಸ್ಸ, ತತೋ ಗವಯಸ್ಸ, ತತೋ ಅಸ್ಸಸ್ಸ, ತತೋ ಹತ್ಥಿಸ್ಸ ವಧೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ತತೋಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಮನುಸ್ಸಸ್ಸ
ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ತತೋ ಗೋರೂಪಸೀಲಕಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ; ತತೋ ಸರಣಗತಸ್ಸ, ತತೋ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಿಕಸ್ಸ, ತತೋ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ, ತತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖುನೋ, ತತೋ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ, ತತೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ, ತತೋ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ತತೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಅತಿಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂಯೇವ।
ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ದುಸ್ಸೀಲಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತತೋ ಗೋರೂಪಸೀಲಕಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ; ತತೋ ಸರಣಗತಾಯ, ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಿಕಾಯ, ಸಾಮಣೇರಿಯಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಾಯ, ಸಕದಾಗಾಮಿನಿಯಾ, ತತೋ ಅನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ಖೀಣಾಸವಾಯ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಏಕನ್ತಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋವ।
ಮುಸಾವಾದೋ ಕಾಕಣಿಕಮತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಮುಸಾಕಥನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತತೋ ಅಡ್ಢಮಾಸಕಸ್ಸ, ಮಾಸಕಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಾಸಕಸ್ಸ, ಅಡ್ಢಕಹಾಪಣಸ್ಸ, ಕಹಾಪಣಸ್ಸ, ತತೋ ಅನಗ್ಘನಿಯಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಮುಸಾಕಥನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ಮುಸಾ ಕಥೇತ್ವಾ ಪನ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋವ।
ಸುರಾಪಾನಂ ಪಸತಮತ್ತಸ್ಸ ಪಾನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಅಞ್ಜಲಿಮತ್ತಸ್ಸ ಪಾನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ; ಕಾಯಚಾಲನಸಮತ್ಥಂ ಪನ ಬಹುಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಗಾಮಘಾತನಿಗಮಘಾತಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಮಹಾಸಾವಜ್ಜಮೇವ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಞ್ಹಿ
‘ಪಯೋಗತೋ’ತಿ
ಏವಮೇತ್ಥ
ತತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮತೋ’ತಿ ಪರಿಯಾಯಸೀಲವಸೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾವ। ‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ। ‘ಆರಮ್ಮಣತೋ’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ ಪರಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವೇರಚೇತನಾಯ ವಿರಮತಿ। ಇತರಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಏತಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇರಚೇತನಾಹಿಯೇವ ವಿರಮನ್ತಿ। ‘ವೇದನಾತೋ’ತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸುಖವೇದನಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ವಾ। ‘ಮೂಲತೋ’ತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸಅಮೋಹಮೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸಮೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘ಕಮ್ಮತೋ’ತಿ ಮುಸಾವಾದಾ ವೇರಮಣೀಯೇವೇತ್ಥ ವಚೀಕಮ್ಮಂ; ಸೇಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ‘ಖಣ್ಡತೋ’ತಿ ಗಹಟ್ಠಾ ಯಂ ಯಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಅವಸೇಸಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಗಹಟ್ಠಾ ಹಿ ಅನಿಬದ್ಧಸೀಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಂ ಯಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ತಂ ತದೇವ ಗೋಪೇನ್ತಿ। ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತಾನಿ, ಸೇಸಸೀಲಾನಿಪಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ। ತೇಸಂ ಪನ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ದಣ್ಡಕಮ್ಮವತ್ಥುಕೋ। ‘ಪುನ ಏವರೂಪಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮೇ ಕತೇ ಸೀಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ। ‘ಸಮಾದಾನತೋ’ತಿ ಸಯಮೇವ ‘ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಾಮೀ’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೇನಪಿ, ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಪಿ ಸಮಾದಿಣ್ಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’ತಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಪಿ, ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಪಿ ‘ಪಯೋಗತೋ’ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಯೋಗಾನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
೭೧೨. ಇದಾನಿ ಯಾಸಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವೇನ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅಯಂ ಸಿಕ್ಖಾವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾಳಿಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಧ ಪನ ಮುಖಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೩. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೭೧೪. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇಸು ಪನ ಯಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಸಙ್ಖಾರೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿವಸೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಯತೋ ಪನ ವಿರಮತಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅಚ್ಚನ್ತಬಹಿದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇಪಿ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇಪಿ ಲೋಕಿಯಾನೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ। ಉಭೋಪಿ ಹಿ ಏತೇ ನಯಾ ಲೋಕಿಯತ್ತಾ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಏವ। ಏವಮಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೋ ದ್ವೇಪರಿವಟ್ಟಂ ನೀಹರಿತ್ವಾವ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ।
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।