೧೬. ಞಾಣವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಏಕಕಮಾತಿಕಾದಿವಣ್ಣನಾ
೭೫೧. ಇದಾನಿ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಠಮಂ ಏಕವಿಧಾದೀಹಿ ದಸವಿಧಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ದಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ।
ತತ್ಥ ಏಕವಿಧೇನಾತಿ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ವಾ। ಞಾಣವತ್ಥೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಞಾಣಞ್ಚ ತಂ ವತ್ಥು ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಞಾಣವತ್ಥು; ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿಪಿ ಞಾಣವತ್ಥು। ಇಧ ಪನ ಪುರಿಮೇನೇವತ್ಥೇನ ಞಾಣವತ್ಥು ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ಏಕವಿಧಪರಿಚ್ಛೇದಾವಸಾನೇ ‘‘ಯಾಥಾವಕವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾ – ಏವಂ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ। ನ ಹೇತೂತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ದುಕಮಾತಿಕಾದಿಪದೇಸುಪಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ತತ್ಥೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನ ಹೇತು ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತಾವ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಮಾತಿಕಾವಸೇನ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಜರಾಭಿಭೂತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅಮಾತಿಕಾವಸೇನಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೇಹಿ ಪಭೇದತೋ ಅಟ್ಠಸತ್ತತಿಯಾ ಪದೇಹಿ ಏಕಕಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
ದುಕಾನುರೂಪೇಹಿ ಪನ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ದುಕೇಹಿ ದುಕಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
ತಿಕಾನುರೂಪೇಹಿ ‘‘ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಬಾಹಿರತ್ತಿಕೇಹಿ, ‘‘ವಿಪಾಕಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
ಚತುಕ್ಕಮಾತಿಕಾ ಪಞ್ಚಕಮಾತಿಕಾ ದ್ವೀಹಿ ಪಞ್ಚಕೇಹಿ, ಛಕ್ಕಮಾತಿಕಾ ಏಕೇನ ಛಕ್ಕೇನ, ಸತ್ತಕಮಾತಿಕಾ ‘‘ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಸತ್ತಕೇಹಿ, ಅಟ್ಠಕಮಾತಿಕಾ ಏಕೇನ ಅಟ್ಠಕೇನ, ನವಕಮಾತಿಕಾ ಏಕೇನ ನವಕೇನ।
೧೦. ದಸಕಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೭೬೦. ದಸಕಮಾತಿಕಾ ‘‘ದಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇನೇವ ದಸಕೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ತತ್ಥ ದಸಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋ ಪುಬ್ಬಕಾ ಇಸಯೋ ಆಗತಾ ತಥಾ ಆಗತಸ್ಸ; ಯಥಾ ಚ ತೇ ಗತಾ ತಥಾ ಗತಸ್ಸ। ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ; ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಲಂ – ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಞಾಣಬಲಞ್ಚ। ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
ಕಾಳಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ।
ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾತಿ॥ –
ಇಮಾನಿ ಹಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ।
ತತ್ಥ ‘ಕಾಳಾವಕ’ನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಳಾವಕಹತ್ಥಿನೋ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಳಾವಕಾನಂ ಬಲಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಾನಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಾನಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಮ್ಬಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಾನಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ।
ಞಾಣಬಲಂ ಮಹಾಸೀಹನಾದೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೬ ಆದಯೋ) ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩-೩೪) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ – ಏತಂ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಉಪೇತೋ ಸಮುಪೇತೋ। ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನಂ; ಆಸಭಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿ ಚ ಗವಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ಉಸಭೋ, ಗವಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ; ವಜಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ವಾ ಉಸಭೋ, ವಜಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ; ಸಬ್ಬಗವಸೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಹೋ ಸೇತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಮಹಾಭಾರವಹೋ ಅಸನಿಸತಸದ್ದೇಹಿಪಿ ಅಕಮ್ಪನೀಯೋ ನಿಸಭೋ। ಸೋ ಇಧ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ। ಠಾನನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ। ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ। ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ದಸಹಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೋ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಚ ತಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ।
ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು। ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ
ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸುದ್ಧಂ। ಚಕ್ಕಸದ್ದೋ ಚ ಪನಾಯಂ –
ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಚ, ರಥಙ್ಗೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ।
ದಾನೇ ರತನಧಮ್ಮೂರ, ಚಕ್ಕಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಇಧ ಮತೋ, ತಞ್ಚ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾವಯೇ॥
‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧) ಹಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫) ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ। ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧) ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ। ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯) ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ। ‘‘ದದಂ ಭುಞ್ಜ ಮಾ ಚ ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೭.೧೪೯) ಏತ್ಥ ದಾನೇ। ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೬೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೧.೧೦೪; ೧.೫.೧೦೩) ಏತ್ಥ ಉರಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೬) ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೬೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೬೨) ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇ। ಇಧ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಮತೋ।
ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ; ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ
ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಥಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಯಾನಿ ಆದಿತೋವ ‘‘ದಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ। ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ತಂ ತಂ ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಚ ಪಜಾನನ್ತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ। ಇದಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ; ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ। ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಹೇತುತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಠಾನಂ, ಕಮ್ಮಂ ಹೇತು।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ। ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ‘ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ।
ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ।
ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ। ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ; ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಪನ ದ್ವೇಧಾ ವುತ್ತಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಭಾವಞ್ಚ ಅಪರಭಾವಞ್ಚ ವುಡ್ಢಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ, ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ। ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ। ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ। ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಂ।
ಚುತೂಪಪಾತನ್ತಿ ಚುತಿಞ್ಚ ಉಪಪಾತಞ್ಚ।
ಆಸವಾನಂ ಖಯನ್ತಿ ಕಾಮಾಸವಾದೀನಂ ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ಆಸವನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
ಇಮಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ದಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ಅವೋಚ, ಇಮಾನಿ ತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಂ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಪಠಮಂಯೇವ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚೇವ ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಠಾನದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ। ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞಾಣೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ
(೧.) ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೬೧. ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ನ ಹೇತುಮೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆರದ್ಧೇ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿ ಸಾಧಾರಣಹೇತುಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಹೇತು, ಪಚ್ಚಯಹೇತು, ಉತ್ತಮಹೇತು, ಸಾಧಾರಣಹೇತೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತುಮೇವಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೯೪) ವುತ್ತಮೇವ। ಅಹೇತುಕಮೇವಾತಿಆದೀಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿವಸೇನ ಮಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ; ಅಹೇತುಕಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ನಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಸಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವಾತಿ ಪದಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಾರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಓಲುಬ್ಭಾರಮ್ಮಣವಸೇನ। ಪಚ್ಚಯಾರಮ್ಮಣಂ ಓಲುಬ್ಭಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಹಿ ದುವಿಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಓಲುಬ್ಭಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಧುರಂ, ಪಚ್ಚಯಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ಅಚೇತಸಿಕಮೇವಾತಿ ಪದಂ ಚಿತ್ತಂ, ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ತೀಸು ಅಚೇತಸಿಕೇಸು ಚಿತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನೋ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವಾತಿ ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಚುತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಸಂಸಾರವಟ್ಟಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ, ನೋ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ। ಲೋಕತೋ ವಟ್ಟತೋ ನ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನೇವ ರೂಪಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿತೋ ಅತೀತಾದಿವಿಸಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಪತಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ‘‘ಉಪಪನ್ನಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮೪) ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚಮೇವಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾಯೇವ। ಜರಾಭಿಭೂತಮೇವಾತಿ ಜರಾಯ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಜರಾಭಿಭೂತಾ ಏವ।
೭೬೨. ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅನಾಗತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನ ಹಿ ತೇ ಅನಾಗತೇಸು ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ಪುರೇಜಾತವತ್ಥುಕಾ ಪುರೇಜಾತಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನ ಹಿ ತೇ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಯಂ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪುರೇಜಾತೇಸು ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಾನಿ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಬಾಹಿರಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಬಾಹಿರರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾ। ತತ್ಥ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಹಿ ಪಸಾದವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹದಯರೂಪಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಕಂ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಬಾಹಿರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾ
ಅಸಮ್ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅನಿರುದ್ಧವತ್ಥುಕಾ। ನ ಹಿ ತೇ ನಿರುದ್ಧಂ ಅತೀತಂ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಞ್ಞಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥು, ಅಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಅಞ್ಞಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತಪಸಾದಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವತ್ಥುಂ, ಸದ್ದಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಪ್ಪತೋ ಕಪ್ಪಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಚಕ್ಖುಪಸಾದಮೇವ ಪನ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಪಿ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ನಿಬದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥುಂ ವಾ ದ್ವಾರಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ನ ಸಙ್ಕಮತಿ, ನಿಬದ್ಧವತ್ಥು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೭೬೩. ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ಸೋತಸ್ಸ, ಸೋತಂ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಏಕಂ ಏಕಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇ ಹಿ ನೀಲಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪನೇಯ್ಯ ‘ಇಙ್ಘ ತಾವ ನಂ ವವತ್ಥಾಪೇಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ – ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ಆರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿನಾಪಿ ಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅರೇ ಅನ್ಧಬಾಲ, ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪರಿಧಾವಮಾನೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಯಾ ಕುಹಿಂ ಏತಸ್ಸ ಜಾನನಕಂ ಲಭಿಸ್ಸಸಿ; ಆಹರ ನಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಉಪನೇಹಿ; ಅಹಮೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಿ – ಯದಿ ವಾ ನೀಲಂ ಯದಿ ವಾ ಪೀತಕಂ। ನ ಹಿ ಏಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯೋ; ಮಯ್ಹಮೇವೇಸೋ ವಿಸಯೋ’ತಿ। ಸೇಸವಿಞ್ಞಾಣೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಮೇತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಿ ನಾಮ।
೭೬೪. ಸಮನ್ನಾಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನೇವ ಸಮನ್ನಾಹರನ್ತಸ್ಸ।
ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನೇವ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ಸಮನ್ನಾಹಟಕಾಲೇ ಮನಸಿಕತಕಾಲೇಯೇವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ನ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾ ನಿರನ್ತರಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏತೇನ ತೇಸಂ ಅನನ್ತರತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
೭೬೫. ನ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಏತೇನ ಸಮನನ್ತರತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
೭೬೬. ಆವಟ್ಟನಾ ವಾತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ। ತಞ್ಹಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನತೋ ಆವಟ್ಟನಾ, ತಸ್ಸೇವ ಆಭುಜನತೋ ಆಭೋಗೋ, ರೂಪಾದೀನಂ ಸಮನ್ನಾಹರಣತೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ, ತೇಸಂಯೇವ ಮನಸಿಕರಣತೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ।
ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸುಪಣ್ಡಿತೋಪಿ ಪುರಿಸೋ, ಠಪೇತ್ವಾ ಆಪಾಥಗತಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ, ಅಞ್ಞಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನೇತ್ಥ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಸವನಘಾಯನಸಾಯನಫುಸನಮತ್ತಾನೇವ। ದಸ್ಸನಾದಿಮತ್ತತೋ ಪನ ಮುತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾ ಏತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಪಟಿವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಮನೋಧಾತುಯಾಪೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಪಿಕಾರೋ। ತಸ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ತತೋ ಪರಾಹಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ನ ಕಞ್ಚಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಗಮನಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ, ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಲೋಕಿಯಂ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ವಾ, ನ ಸಮಾಧಿತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ವಾ, ನ ಭವತೋ ಚವತಿ, ನ ಭವನ್ತರೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಪಟಿವಿಜಾನನಾದಿವಚನಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪೇತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣೇ ಸಹಜವನಕಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ। ಯಥಾ ಚೇತೇಸಂ
ನ ಸುಪತಿ ನ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ ನ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಬ್ಬೇನಾಪಿ ಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ನೇವ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ನ ನಿದ್ದಾಯತಿ, ನ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಸಹ ಜವನೇನ ವೀಥಿಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ।
ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಮಹಾವಟ್ಟಿಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ದೀಪೇ ಚಕ್ಖುಸಮೀಪೇ ಉಪನೀತೇ ಪಠಮಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಂ ಆವಜ್ಜನಂ
ತಥಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಣಸಮೀಪೇ ತೂರಿಯೇಸು ಪಗ್ಗಹಿತೇಸು, ಘಾನಸಮೀಪೇ ಸುಗನ್ಧೇಸು ವಾ ದುಗ್ಗನ್ಧೇಸು ವಾ ಪುಪ್ಫೇಸು ಉಪನೀತೇಸು, ಮುಖೇ ಸಪ್ಪಿಮ್ಹಿ ವಾ ಫಾಣಿತೇ ವಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ, ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಾಣಿನಾ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ ಪಠಮಂ ಸೋತದ್ವಾರಿಕಾದೀನಿ ಆವಜ್ಜನಾನಿ ಭವಙ್ಗಂ ನ ಆವಟ್ಟೇನ್ತಿ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಮೇವ ಆವಟ್ಟೇತಿ। ಅಥ ಜವನಂ ಜವಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ। ದುತಿಯವಾರೇ ಸೋತದ್ವಾರಿಕಾದೀನಿ ಆವಜ್ಜನಾನಿ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇನ್ತಿ। ತತೋ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಂ ಪವತ್ತತಿ। ತತಿಯವಾರೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಆವಜ್ಜನೇನ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಂ ಜವತಿ। ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಞತ್ವಾ ‘ಕಿಂ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸದ್ದೋ – ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ, ಭೇರಿಸದ್ದೋ’ತಿ ವಾ ‘ಕಿಂ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಗನ್ಧೋ – ಮೂಲಗನ್ಧೋ, ಸಾರಗನ್ಧೋ’ತಿ ವಾ ‘ಕಿಂ
ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಸ್ಸತಿ – ಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ ವಾ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬತೋ ವಾ ದೇವತೋಪಸಂಹಾರತೋ ವಾ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ವಾತಿ। ತತ್ಥ ಪಿತ್ತಾದೀನಂ ಖೋಭಕರಣಪಚ್ಚಯಯೋಗೇನ ಖುಭಿತಧಾತುಕೋ ‘ಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ’ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚ ನಾನಾವಿಧಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ – ಪಬ್ಬತಾ ಪತನ್ತೋ ವಿಯ, ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ, ವಾಳಮಿಗಹತ್ಥಿಚೋರಾದೀಹಿ ಅನುಬದ್ಧೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ‘ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬತೋ’ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸತಿ। ‘ದೇವತೋಪಸಂಹಾರತೋ’ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ದೇವತಾ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ವಾ ಅನತ್ಥಕಾಮತಾಯ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ ವಾ ಅನತ್ಥಾಯ ವಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪಸಂಹರನ್ತಿ। ಸೋ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ
ತತ್ಥ ಯಂ ಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬತೋ ಚ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ದೇವತೋಪಸಂಹಾರತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಹೋತಿ ಅಲಿಕಂ ವಾ। ಕುದ್ಧಾ ಹಿ ದೇವತಾ ಉಪಾಯೇನ ವಿನಾಸೇತುಕಾಮಾ ವಿಪರೀತಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ರೋಹಣೇ ಕಿರ ನಾಗಮಹಾವಿಹಾರೇ ಮಹಾಥೇರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾವ ಏಕಂ ನಾಗರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಾಪೇಸಿ। ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕುದ್ಧಾ ಪಠಮಮೇವ ನಂ ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘ಇತೋ ತೇ ಸತ್ತದಿವಸಮತ್ಥಕೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ರಾಜಾ ಮರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಸುಪಿನೇ ಆರೋಚೇಸಿ। ಥೇರೋ ನಂ ಕಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ರಾಜೋರೋಧಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ। ತಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಮಹಾವಿರವಂ ವಿರವಿಂಸು। ರಾಜಾ ‘ಕಿಂ ಏತ’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ತಾ ‘ಏವಂ ಥೇರೇನ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ಆರೋಚಯಿಂಸು। ರಾಜಾ ದಿವಸೇ ಗಣಾಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಛಿನ್ದಾಪೇಸಿ।
ಯಂ ಪನ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ ತಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚಮೇವ ಹೋತಿ। ಏತೇಸಞ್ಚ ಚತುನ್ನಂ
ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಬುದ್ಧೋ? ಉದಾಹು ನೇವ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ತಾವ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಸುಪತಿ। ತಞ್ಚ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಾ ನ ಹೋತಿ। ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಈದಿಸಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಥ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿನಯವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬೋಹಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಪಸ್ಸತಿ। ಸಬ್ಬೋಹಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಚ ಕತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಪನ ಕತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಏಕನ್ತಂ ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವ। ಅಥ ನೇವ ಸುತ್ತೋ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಸುಪಿನಂ ನಾಮ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸುಪಿನಸ್ಸ ಅಭಾವೋವ ಆಪಜ್ಜತಿ? ನ ಅಭಾವೋ ‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ’ತಿ ಮಕ್ಕಟನಿದ್ದಾಯ ಯುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ನಿದ್ದಾ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಾ ನಿದ್ದಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕುಸಲಾದಿಚಿತ್ತವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾ; ಯಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತರಣಂ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತೇನಾಯಂ ಸುಪಿನೋ ಕುಸಲೋಪಿ ಹೋತಿ ಅಕುಸಲೋಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋಪಿ ೩೮೬। ತತ್ಥ ಸುಪಿನನ್ತೇ ಚೇತಿಯವನ್ದನಧಮ್ಮಸ್ಸವನಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲೋ, ದ್ವೀಹಿ ಅನ್ತೇಹಿ ಮುತ್ತೋ ಆವಜ್ಜನತದಾರಮ್ಮಣಕ್ಖಣೇ ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸುಪಿನೇನೇವ ‘ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮೇ, ಸುತಂ ವಿಯ ಮೇ’ತಿ ಕಥನಕಾಲೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋಯೇವ।
ಕಿಂ ಪನ ಸುಪಿನೇ ಕತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಸವಿಪಾಕಂ ಅವಿಪಾಕನ್ತಿ? ಸವಿಪಾಕಂ; ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ದಿನ್ನಾಯ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತೇ ವೇದನೀಯಂ ಹೋತಿ।
ಏವಂ ಯಾಥಾವಕವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ನ ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ ಯಾಥಾವಟ್ಠೋ। ತಂ ಏವಂ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಞಾಣಗಣನಾ ಏಕೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಞಾಣಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ।
ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೨.) ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೬೭. ದುವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲೇತಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಪಞ್ಞಾ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ। ಅರಹತೋ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತೇತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಚೇವ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಪಭೇದಂ ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾಪೇತಿ ಜನೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋಪಿ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೋ
ದುತಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ವಿಪಾಕೇತಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕತ್ಥಂ ಜಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾತಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾ। ರೂಪಾವಚರಾದಿವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಾ ಏಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣೇಹಿ ಜಾಪಿತಾ ಜನಿತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಭೂತಾತಿಪಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾ। ಅರಹತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಕಿರಿಯಪಞ್ಞಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋಪಿ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೋ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ – ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಪಞ್ಞಾಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾತಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಪಞ್ಞಾಸುಪಿ
ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೩.) ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೬೮. ತಿವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಯೋಗವಿಹಿತೇಸೂತಿ ಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ; ಪಞ್ಞಾವಿಹಿತೇಸು ಪಞ್ಞಾಪರಿಣಾಮಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ; ಅಥ ವಾ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚ ಆಜೀವಾದೀನನ್ತಿಪಿ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ। ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ – ಹೀನಞ್ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಹೀನಂ ನಾಮ ವಡ್ಢಕೀಕಮ್ಮಂ, ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ ನಾಮ ಕಸಿ, ವಣಿಜ್ಜಾ, ಗೋರಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ। ಸಿಪ್ಪಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಹೀನಞ್ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಹೀನಂ ಸಿಪ್ಪಂ ನಾಮ ನಳಕಾರಸಿಪ್ಪಂ, ಪೇಸಕಾರಸಿಪ್ಪಂ, ಕುಮ್ಭಕಾರಸಿಪ್ಪಂ, ಚಮ್ಮಕಾರಸಿಪ್ಪಂ, ನ್ಹಾಪಿತಸಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ ನಾಮ ಸಿಪ್ಪಂ ಮುದ್ದಾ, ಗಣನಾ, ಲೇಖಞ್ಚಾತಿ ಏವಮಾದಿ ವಿಜ್ಜಾವ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ಗಹಿತಂ। ನಾಗಮಣ್ಡಲಪರಿತ್ತಸದಿಸಂ, ಫುಧಮನಕಮನ್ತಸದಿಸಂ, ಸಾಲಾಕಿಯಂ
ತತ್ಥ ಏಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಅತ್ತನೋ ಚ ಧಮ್ಮತಾಯ ಗೇಹಪಾಸಾದಯಾನನಾವಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ‘ಇಮೇ ಮನುಸ್ಸಾ ವಸನಟ್ಠಾನೇನ ವಿನಾ ದುಕ್ಖಿತಾ’ತಿ ಹಿತಕಿರಿಯಾಯ ಠತ್ವಾ ದೀಘಚತುರಸ್ಸಾದಿಭೇದಂ ಗೇಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೀತುಣ್ಹಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಏಕಭೂಮಿಕದ್ವಿಭೂಮಿಕಾದಿಭೇದೇ ಪಾಸಾದೇ ಕರೋತಿ, ‘ಯಾನೇ ಅಸತಿ ಅನುಸಞ್ಚರಣಂ ನಾಮ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಜಙ್ಘಾಕಿಲಮಥಪಟಿವಿನೋದನತ್ಥಾಯ ವಯ್ಹಸಕಟಸನ್ದಮಾನಿಕಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ‘ನಾವಾಯ ಅಸತಿ ಸಮುದ್ದಾದೀಸು ಸಞ್ಚಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ನಾವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ನೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕಯಿರಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಕತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ
ಉಕ್ಕಟ್ಠಕಮ್ಮೇಪಿ ‘ಕಸಿಕಮ್ಮೇ ಅಸತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜೀವಿತಂ ನ ಪವತ್ತತೀ’ತಿ ಏಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಯುಗನಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಕಸಿಭಣ್ಡಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ; ತಥಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ವಾಣಿಜಕಮ್ಮಂ ಗೋರಕ್ಖಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ನೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಕತಸದಿಸಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಕಮ್ಮೇ ನಯೋ।
ದುವಿಧೇಪಿ ಪನ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇ ಏಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ನಳಕಾರಸಿಪ್ಪಾದೀನಿ ಹೀನಸಿಪ್ಪಾನಿ, ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಗಣನಸಙ್ಖಾತಂ ಮುದ್ದಂ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾತಂ ಗಣನಂ, ಮಾತಿಕಾಪ್ಪಭೇದಕಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಲೇಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ನೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಕತಸದಿಸಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇ ನಯೋ।
ಏಕಚ್ಚೋ
ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಂ, ಇದಂ ನೋ ಸಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನನಞಾಣಂ। ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುಲೋಮನತೋ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಮೇವ ಆಗತಂ, ನ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಅತ್ಥವಸೇನ ಪನ ಆಗತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ – ಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾತಿ।
ಯಂ ಏವರೂಪಿನ್ತಿ ಯಂ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಭಾವಂ ಅನುಲೋಮಿಕಂ। ಖನ್ತಿನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನೇವ। ಸಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಾರಣಾನಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನೇನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಅನುಲೋಮಿಕಾ। ತಥಾ ಖನ್ತಿ, ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ರೋಚೇತೀತಿ ರುಚಿ, ಮುದತೀತಿ ಮುದಿ, ಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಪೇಕ್ಖಾ। ಸಬ್ಬೇಪಿಸ್ಸಾ ತೇ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತವಸೇನ ನಿಜ್ಝಾಯಮಾನಾ ತಂ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಖನ್ತೀ।
ಪರತೋ ಅಸ್ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪದೇಸವಚನಂ ಅಸ್ಸುತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಪಟಿಲಭತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಪನ ಮಹಾಸತ್ತಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಪಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪೂರಿತಪಾರಮೀನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಿ ಪರೇನ ಕರಿಯಮಾನಾನಿ ವಾ ಕತಾನಿ ವಾ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಥಯಮಾನಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಾ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾಯೇವ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ; ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೬೯. ದಾನಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ದಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ; ದಾನಚೇತನಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಾನಾಧಿಗಚ್ಛಾತಿ ದಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ; ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯಾ ಏವಂ ದಾನಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ದಾನಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ‘ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ, ದಾನಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ, ದಾನಂ ದತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ
ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ ಸೀಲಾಧಿಗಚ್ಛಾತಿ ಇಧಾಪಿ ಸೀಲಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಸೀಲಮಯಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಅಯಮ್ಪಿ ‘ಸೀಲಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ, ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ, ಸೀಲಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾ, ಮುಞ್ಚಚೇತನಾ, ಅಪರಚೇತನಾತಿ ತಿವಿಧೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಭಾವನಾಮಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯೇವ।
೭೭೦. ಅಧಿಸೀಲಪಞ್ಞಾದೀಸು ಸೀಲಾದೀನಿ ದುವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ – ಸೀಲಂ, ಅಧಿಸೀಲಂ; ಚಿತ್ತಂ, ಅಧಿಚಿತ್ತಂ; ಪಞ್ಞಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೩೭) ಇಮಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ಪಞ್ಚಪಿ ಸೀಲಾನಿ ದಸಪಿ ಸೀಲಾನಿ ಸೀಲಂ ನಾಮ। ತಞ್ಹಿ ತಥಾಗತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಹೋತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಕೇ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ? ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾನೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಭಿಕ್ಖುನೀಸಙ್ಘೋ, ಉಪಾಸಕಾ, ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೀಲೇಹಿ ಅಧಿಕಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ತಥಾಗತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾಯೇವ ಚ ನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಇದಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಏಸ ವಿಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಂ। ಇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಅಧಿಸೀಲಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಧಿಸೀಲಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯ ಏವ ಪನ ತನ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತಞ್ಹಿ ತಥಾಗತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಹೋತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ವೇಲಾಮದಾನವೇಸ್ಸನ್ತರದಾನಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಮಹಾದಾನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾ ಪನ ಸಬ್ಬಪಞ್ಞಾಹಿ ಅಧಿಕಾ, ಉಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ತಥಾಗತೇ ವಿತ್ಥಾರಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ನೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ। ಇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸೂತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಸೀಲಂ, ಅಧಿಸೀಲಂ; ಚಿತ್ತಂ, ಅಧಿಚಿತ್ತಂ; ಪಞ್ಞಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾತಿ ಇಮೇಸು ಛಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ ಕತರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ? ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಓಮಕತರಪ್ಪಮಾಣಂ ಛತ್ತಂ ವಾ ಧಜಂ ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣಂ ಅತಿಛತ್ತಂ ಅತಿಧಜೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಂ ದಸಸೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ‘ಅಧಿಸೀಲಂ’ ನಾಮ; ವಟ್ಟಪಾದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಉಪಾದಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ‘ಅಧಿಚಿತ್ತಂ’ ನಾಮ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಪಞ್ಞಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಚ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಚ ಫಲಪಞ್ಞಾ ಚ ‘ಅಧಿಪಞ್ಞಾ’ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೭೭೧. ಆಯಕೋಸಲ್ಲಾದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಆಯೋತಿ ವುಡ್ಢಿ, ಸಾ ಅನತ್ಥಹಾನಿತೋ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ; ಅಪಾಯೋತಿ ಅವುಡ್ಢಿ, ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಹಾನಿತೋ ಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ; ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಇಮೇಸಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಹಾನೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀಸು ಪಞ್ಞಾ – ಇದಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತತ್ರೂಪಾಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನತ್ಥಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಕಾರಣಜಾನನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೪.) ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೯೩. ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿಆದೀಸು ದಿನ್ನಪಚ್ಚಯಾ ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇದಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಂ ಞಾಣಂ ‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಕಂ, ಇದಂ ನೋ ಸಕ’ನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ – ಇದಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಸುಚರಿತಂ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಅತ್ತನೋ ವಾಪಿ ಹೋತು ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಂ ನ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತೋ ಅನತ್ಥಜನನತೋ ಚ। ಅತ್ತನೋ ವಾ ಹೋತು ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನತ್ಥಭಞ್ಜನತೋ ಅತ್ಥಜನನತೋ ಚ। ಏವಂ ಜಾನನಸಮತ್ಥೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣೇ ಠತ್ವಾ ಬಹುಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸುಖೇನ ಸುಖಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ತಾನಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಧನೋ ಪುರಿಸೋ ಪಞ್ಚಸು ಸಕಟಸತೇಸು ಸಪ್ಪಿಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ಚೇವ ಲೋಣತಿಲತಣ್ಡುಲಾದೀನಿ ಚ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಕನ್ತಾರಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಅತ್ಥೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಕರಣಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ನ ಪರಿತಸ್ಸತಿ, ಸುಖೇನೇವ ಖೇಮನ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮನತೋ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೯೪. ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖೇಪೇತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಮೇವ
೭೯೬. ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ತಾವ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಕಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಹೋತು; ಫಲಪಞ್ಞಾ ಕಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ? ನಿರೋಧಸಚ್ಚವಸೇನ। ದುವಿಧಾಪಿ ಹೇಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅತ್ಥಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೋ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಗೋಚರತ್ತಾ ಗೋಚರವೋಹಾರೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ; ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಞಾತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ; ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ದಸ್ಸನೇನ; ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಠಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತ್ತೇನಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಪತ್ತೇನ। ವಿದಿತೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ವಿದಿತಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಕತಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ವಿದಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ವಿದಿತಧಮ್ಮೇನ। ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೇನಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಠಿತೇನ। ನಯಂ ನೇತೀತಿ ಅತೀತೇ ಚ ಅನಾಗತೇ ಚ ನಯಂ ನೇತಿ ಹರತಿ ಪೇಸೇತಿ। ಇದಂ ಪನ ನ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ। ಸತ್ಥಾರಾ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯಂ ನಯನಸದಿಸಂ ಕತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಗ್ಗಮೂಲಕತ್ತಾ। ಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ನಯಂ ನಯನಸದಿಸಂ ಅಕಾಸಿ। ಅಪಿಚ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಯದೇತಂ ಇಮಿನಾ ಚತುಸಚ್ಚಗೋಚರಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಧಿಗತಂ, ತೇನ ಞಾಣೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಯಂ ನೇತಿ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ತೇನ ನಯಂ ನೇತಿ, ತಂ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಬ್ಭಞ್ಞಂಸೂತಿ ಜಾನಿಂಸು ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂಸು। ಇಮಞ್ಞೇವಾತಿ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಅತೀತೇ ಅಬ್ಭಞ್ಞಂಸು, ಯಞ್ಚ ಅನಾಗತೇ ಅಭಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ತಞ್ಞೇವ ಇಮಂ; ಸರಿಕ್ಖಟ್ಠೇನ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಅತೀತೇಪಿ ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ತೇಭೂಮಕಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನ್ವಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಗಮನಞಾಣಂ ನಯನಞಾಣಂ ಕಾರಣಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪರಿಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ। ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಸಸತ್ತಾನಂ। ಇತರಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಸರಾಗಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ। ಸರಾಗಂ ವಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಇಧ ಅನುತ್ತರಂ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತಂ ವಾ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಅವಿಪಸ್ಸನೂಪಗಮ್ಪಿ ಹಿ ಪರಚಿತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ।
ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿಮ್ಹಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ।
೭೯೭. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಚಿನತೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಚಯಾಯ ನೋ ಅಪಚಯಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅಪಚಿನತೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಚಯಾಯ ನೋ ಆಚಯಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಪಞ್ಞಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮ್ಪಿ ಆಚಿನತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಮೂಲಕೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಪಚಿನತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಚಯಾಯ ಚೇವ ಅಪಚಯಾಯ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸೇಸಾ ನೇವ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಚಿನತಿ ನ ಅಪಚಿನತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೇವ ಆಚಯಾಯ ನೋ ಅಪಚಯಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
೭೯೮. ನ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಇದಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಹಿಸ್ಸ ಕಾಮವಿವೇಕೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ತಾಯ ಚೇಸ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಭಾವಂ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ನೇವ ಪಞ್ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಏವಮಯಂ ಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಹೋತಿ ನೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ। ಸ್ವೇವಾತಿ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋ ಸಮಾನೋತಿ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂಯೇವ ಕಾಮಾನಂ ವಸೇನ ವೀತರಾಗೋ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಹೋತಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ಪನ ಕಿಲೇಸೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತ್ತಾ ನೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ। ಯಾ ಪನಾಯಂ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಕತರಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭಜತೀತಿ? ಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಭಜತಿ, ಅವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ। ಏವಮೇಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚೇವ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಚಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಟ್ಟೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ, ಛಟ್ಠಂ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಚ ಹೋತಿ।
೭೯೯. ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀತಿಆದೀಸು ಯ್ವಾಯಂ ಅಪ್ಪಗುಣಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀ। ತಂ ತತೋ ವುಟ್ಠಿತಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ತುದನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕಾಮಾನುಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಹಾಯತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ; ತಸ್ಮಾ ಹಾನಭಾಗಿನೀತಿ ವುತ್ತಾ। ತದನುಧಮ್ಮತಾತಿ ತದನುರೂಪಸಭಾವಾ। ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇದಂ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಮ್ಮಾಸತಿಂ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾನುರೂಪಸಭಾವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಣೀತತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದಯಮಾನಾ ಅಭಿನನ್ದಮಾನಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ನೇವ ಹಾಯತಿ, ನ ವಡ್ಢತಿ, ಠಿತಿಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಠಿತಿಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾತಿ। ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಣೀತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ। ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಪಗುಣತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ತುದನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನುಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೀತಿ ವುತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತಾತಿ ತಮೇವ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತ್ಥಾಯ ತುದನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತಿ। ವಿರಾಗೂಪಸಞ್ಹಿತಾತಿ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಉಪಸಂಹಿತಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮ್ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ವಿರಾಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತುನ್ತಿ ಪವತ್ತಿತೋ ‘‘ವಿರಾಗೂಪಸಞ್ಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾಪಿ ವಿರಾಗೂಪಸಞ್ಹಿತಾ ಏವ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿನೀತಿ ವುತ್ತಾ। ಏವಂ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೦೧. ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಗಮನಕಾಲೇ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಆಗತಸ್ಸ। ದನ್ಧಂ ತಣ್ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇಸು ಕಿಲೇಸೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಚಿರಂ ವಸಿತ್ವಾ ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ದನ್ಧಂ ಸಣಿಕಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಟಿಪದಾಯ ದುಕ್ಖತ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಪಞ್ಞಾಯ ಚ ದನ್ಧತ್ತಾ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಆಗಮನವಸೇನ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪರಿ ತೀಸು ಪದೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೦೨. ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನ ನಿಕಾಮಲಾಭಿಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ ಉಪರೂಪರಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತುಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣಜ್ಝಾನಲಾಭಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಥೋಕಂ ಫರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿತ್ತೇ ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಅಪ್ಪನಂ ಪತ್ವಾ ತಂ ಅವಡ್ಢಿತಂ ಥೋಕಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನನಿಕಾಮಲಾಭೀಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಏತ್ಥ ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಅವಡ್ಢಿತಾರಮ್ಮಣಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ವಡ್ಢಿತಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಪುಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ।
ಜರಾಮರಣೇಪೇತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಕಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಏತಂ ವುತ್ತಂ।
ಜರಾಮರಣಂ ಆರಬ್ಭಾತಿಆದೀನಿ ಪನ ಏಕೇಕಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾಪನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೫.) ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೦೪. ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಪೀತಿಫರಣತಾದೀಸು ಪೀತಿಂ ಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದ್ವೀಸು ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪೀತಿಫರಣತಾ ನಾಮ। ಸುಖಂ ಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸುಖಫರಣತಾ ನಾಮ। ಪರೇಸಂ ಚೇತೋಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಪಞ್ಞಾ ಚೇತೋಫರಣತಾ ನಾಮ। ಆಲೋಕಂ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ನಾಮ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೀಸು ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚ ಪೀತಿಫರಣತಾ ಸುಖಫರಣತಾ ದ್ವೇ ಪಾದಾ ವಿಯ, ಚೇತೋಫರಣತಾ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ದ್ವೇ ಹತ್ಥಾ ವಿಯ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮಕಾಯೋ ವಿಯ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಸಂ ವಿಯ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪುರಿಸಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಅಯಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಅಯಂ ಹತ್ಥಪಾದಸೀಸಸದಿಸೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಂ ಕಥೇಸಿ।
ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಚೇವಾತಿಆದೀಸು ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಸುಖತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ। ಪುರಿಮೋ ಪುರಿಮೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ। ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಫಲಚಿತ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಮಧುರರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಯಾನುಗತಂ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಮಿನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅರಿಯೋ। ಕಾಮಾಮಿಸವಟ್ಟಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸಾನಂ ಅಭಾವಾ ನಿರಾಮಿಸೋ। ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸೇಹಿ ಸೇವಿತತ್ತಾ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ। ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥಸನ್ತತಾಯ ಚ ಸನ್ತೋ। ಅತಪ್ಪನೀಯಟ್ಠೇನ ಪಣೀತೋ। ಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಲದ್ಧತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಲದ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ಹಿ ಇದಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸೇನ ವಾ ಅರಹತಾ ಲದ್ಧತ್ತಾಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ। ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಏಕೋದಿಭಾವಮೇವ ವಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಏಕೋದಿಭಾವಾಧಿಗತೋ। ಅಪ್ಪಗುಣಸಾಸವಸಮಾಧಿ ವಿಯ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ನಿಗ್ಗಯ್ಹ ಕಿಲೇಸೇ ವಾರೇತ್ವಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ। ತಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ತತೋ ವಾ
ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೬.) ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೦೫. ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೦೨) ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಬಹುಧಾಭಾವಾದಿಸಾಧಿಕಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಸೋತಧಾತುವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಞಾಣನ್ತಿ ದೂರಸನ್ತಿಕಾದಿಭೇದಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಯಾ ಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಪಕತಿಸೋತವಿಸಯಾತೀತಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಪರಚಿತ್ತೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪರೇಸಂ ಸರಾಗಾದಿಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಸತ್ತಾನಂ ಚುತೂಪಪಾತೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಯಞ್ಚ ಉಪಪಾತೇ ಚ ಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಚವನಕಉಪಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಣ್ಣಧಾತುಆರಮ್ಮಣಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಞಾಣಂ। ಇದಂ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ। ಸೇಸಾನಿ ಲೋಕಿಯಾನೀತಿ।
ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೭.) ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸಾದಿವಣ್ಣನಾ
೮೦೬. ಸತ್ತವಿಧೇನ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿವಸೇನ ಏಕಾದಸಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲತ್ತಯಭೇದತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯಮ್ಪಿಸ್ಸ ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತದೇವ ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಖಯಧಮ್ಮತಾದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ, ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಞಾಣದ್ವಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಅತೀತೇ ಞಾಣದ್ವಯಂ, ಅನಾಗತೇ ಞಾಣದ್ವಯನ್ತಿ ಛ। ತಾನಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಖಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಖಯಗಮನಸಭಾವಂ। ವಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಯಗಮನಸಭಾವಂ। ವಿರಾಗಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವಂ। ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಅಪರವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪುರಿಮವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಸನಂ ಕಥಿತಂ। ತೇನ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ। ಪಠಮಞಾಣೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾತಿ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಞಾಣಂ ದುತಿಯೇನ ದಟ್ಠುಂ ವಟ್ಟತಿ, ದುತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೇನ, ಪಞ್ಚಮಂ ಛಟ್ಠೇನ, ಛಟ್ಠಂ ಸತ್ತಮೇನ। ಏವಂ ಸತ್ತ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೮೦೭. ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಮ್ಹಿ ಪಞ್ಞಾ। ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ।
ಅಟ್ಠಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೮೦೮. ನವವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀಸೂತಿ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಙ್ಖಾತಾಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು। ತಾಸಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಹಾರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರತಾ, ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ
ನವಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
(೧೦.) ದಸಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೦೯. ದಸವಿಧೇನ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಹೇತುಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅನವಕಾಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಕಾರಣಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕಾರಣಞ್ಹಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಅವಕಾಸೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ। ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕೇಸು ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ। ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ನಿಚ್ಚೋತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ। ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಏತಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಏತಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ; ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಹಿ ಸೋ ತೇಭೂಮಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುತ್ಥಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾ ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೋ ಅಯೋಗುಳೋ ವಿಯ ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ಸುಖತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸುಖತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕನ್ತಸುಖೀ ಅತ್ತಾ ಹೋತಿ ಅರೋಗೋ ಪರಮ್ಮರಣಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೧) ಏವಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸುಖತೋ ಗಾಹಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪರಿಳಾಹಾಭಿಭೂತೋ ಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮತ್ಥಂ, ಮತ್ತಹತ್ಥೀಪರಿತಾಸಿತೋ ವಿಯ, ಸುಚಿಕಾಮೋ ಪೋಕ್ಖಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಗೂಥಂ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ಸುಖತೋ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಅತ್ತವಾದೇ ಕಸಿಣಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧಾಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಚತುಭೂಮಕವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕವಸೇನ; ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸಾಪಿ ತೇಭೂಮಕವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಟ್ಟತಿ। ಯಂ ಯಞ್ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ
ಮಾತರನ್ತಿಆದೀಸು ಜನಿಕಾವ ಮಾತಾ। ಮನುಸ್ಸಭೂತೋವ ಖೀಣಾಸವೋ ಅರಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಕಿಂ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾತಿ? ಏತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಾನಂ। ಸಚೇಪಿ ಭವನ್ತರಗತಂ ಅರಿಯಸಾವಕಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಸಾವಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಮ್ಪಿ ಕೋಚಿ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಇಮಂ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತ್ವಾ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ನೇವ ಸೋ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ। ಅಥ ವಾಪಿ
ಪದುಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ದೋಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಧಕಚಿತ್ತೇನ। ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರೇ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಪಿವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ। ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಂ ಸಮಾನಸೀಮಾಯಂ ಠಿತಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ, ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಪಞ್ಚಹುಪಾಲಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಘೋ ಭಿಜ್ಜತಿ – ಕಮ್ಮೇನ, ಉದ್ದೇಸೇನ, ವೋಹರನ್ತೋ, ಅನುಸ್ಸಾವನೇನ, ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನಾ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೫೮)।
ತತ್ಥ ‘ಕಮ್ಮೇನಾ’ತಿ ಅಪಲೋಕನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಕಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಮ್ಮೇನ। ‘ಉದ್ದೇಸೇನಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ಉದ್ದೇಸೇನ। ‘ವೋಹರನ್ತೋ’ತಿ ಕಥಯನ್ತೋ, ತಾಹಿ ತಾಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತೀಹಿ ‘ಅಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೋ’ತಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಭೇದಕರವತ್ಥೂನಿ ದೀಪೇನ್ತೋ। ‘ಅನುಸ್ಸಾವನೇನಾ’ತಿ ‘ನನು ತುಮ್ಹೇ ಜಾನಾಥ ಮಯ್ಹಂ ಉಚ್ಚಾಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಂ ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವಞ್ಚ! ಮಾದಿಸೋ ನಾಮ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಗಾಹೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಅವೀಚಿ ನೀಲುಪ್ಪಲವನಂ ವಿಯ ಸೀತಲೋ? ಕಿಮಹಂ ಅಪಾಯತೋ ನ ಭಾಯಾಮೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಣ್ಣಮೂಲೇ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸಾವನೇನ ‘ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನಾ’ತಿ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅನಿವತ್ತನಧಮ್ಮೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಇಮಂ ಸಲಾಕ’’ನ್ತಿ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಮ್ಮಮೇವ ಉದ್ದೇಸೋ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವೋಹಾರಾನುಸ್ಸಾವನಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ। ಅಟ್ಠಾರಸವತ್ಥುದೀಪನವಸೇನ ಹಿ ವೋಹರನ್ತೇನ ತತ್ಥ ರುಚಿಜನನತ್ಥಂ ಅನುಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಸಲಾಕಾಯ ಗಾಹಿತಾಯಪಿ ಅಭಿನ್ನೋವ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘೋ। ಯದಾ ಪನ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಅತಿರೇಕಾ ವಾ ಸಲಾಕಂ ಗಾಹೇತ್ವಾ ಆವೇಣಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಉದ್ದೇಸಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸಙ್ಘೋ
ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಮಾತುಘಾತಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯಾನಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕರೋತಿ, ನ ಅರಿಯಸಾವಕೋ। ತೇಸಂ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ –
ಕಮ್ಮತೋ
ಪಾಕಸಾಧಾರಣಾದೀಹಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ‘ಕಮ್ಮತೋ’ ತಾವ – ಏತ್ಥ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸೇವ ಮನುಸ್ಸಭೂತಂ ಮಾತರಂ ವಾ ಪಿತರಂ ವಾ ಅಪಿ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಆನನ್ತರಿಯಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಂ ಮಹಾಚೇತಿಯಪ್ಪಮಾಣೇಹಿ ಕಞ್ಚನಥೂಪೇಹಿ ಪೂರೇತ್ವಾಪಿ, ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾಪಿ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ವಿಚರಿತ್ವಾಪಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ನಿರಯಮೇವ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಯೋ ಪನ ಸಯಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಂ ಮಾತರಂ ವಾ ಪಿತರಂ ವಾ, ಸಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತೋ ಮನುಸ್ಸಭೂತಂ, ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತೋಯೇವ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಆನನ್ತರಿಯಂ ನ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಭಾರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಆನನ್ತರಿಯಂ ಆಹಚ್ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋ।
ಏತ್ಥ ಏಳಕಚತುಕ್ಕಂ, ಸಙ್ಗಾಮಚತುಕ್ಕಂ, ಚೋರಚತುಕ್ಕಞ್ಚ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ‘ಏಳಕಂ ಮಾರೇಮೀ’ತಿ ಅಭಿಸನ್ಧಿನಾಪಿ ಹಿ ಏಳಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಂ ಮನುಸ್ಸೋ ಮನುಸ್ಸಭೂತಂ ಮಾತರಂ ವಾ ಪಿತರಂ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಆನನ್ತರಿಯಂ ಫುಸತಿ। ಏಳಕಾಭಿಸನ್ಧಿನಾ ಪನ ಮಾತಾಪಿತಿಅಭಿಸನ್ಧಿನಾ ವಾ ಏಳಕಂ ಮಾರೇನ್ತೋ ಆನನ್ತರಿಯಂ ನ ಫುಸತಿ। ಮಾತಾಪಿತಿಅಭಿಸನ್ಧಿನಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಮಾರೇನ್ತೋ ಫುಸತೇವ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ
ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಭೇಜ್ಜಕಾಯತಾಯ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ಚಮ್ಮಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಹಿತಪಗ್ಘರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸರೀರಸ್ಸ ಪನ ಅನ್ತೋಯೇವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಲೋಹಿತಂ ಸಮೋಸರತಿ। ದೇವದತ್ತೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಿಲಾತೋ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗತಾ ಸಕಲಿಕಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾದನ್ತಂ ಪಹರಿ। ಫರಸುನಾ ಪಹಟೋ ವಿಯ ಪಾದೋ ಅನ್ತೋಲೋಹಿತೋಯೇವ ಅಹೋಸಿ। ತಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆನನ್ತರಿಯಂ ಹೋತಿ। ಜೀವಕೋ
ಅಥ ಯೇ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಥಾಗತೇ ಚೇತಿಯಂ ಭಿನ್ದನ್ತಿ, ಬೋಧಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ, ಧಾತುಮ್ಹಿ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಕಿಂ ಹೋತೀತಿ? ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ ಆನನ್ತರಿಯಸದಿಸಂ। ಸಧಾತುಕಂ ಪನ ಥೂಪಂ ವಾ ಪಟಿಮಂ ವಾ ಬಾಧಯಮಾನಂ ಬೋಧಿಸಾಖಞ್ಚ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇಪಿ ತತ್ಥ ನಿಲೀನಾ ಸಕುಣಾ ಚೇತಿಯೇ ವಚ್ಚಂ ಪಾತೇನ್ತಿ, ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಪರಿಭೋಗಚೇತಿಯತೋ ಹಿ ಸರೀರಚೇತಿಯಂ ಮಹನ್ತತರಂ। ಚೇತಿಯವತ್ಥುಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಬೋಧಿಮೂಲಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯಾ ಪನ ಬೋಧಿಸಾಖಾ ಬೋಧಿಘರಂ ಬಾಧತಿ, ತಂ ಗೇಹರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಬೋಧಿಅತ್ಥಞ್ಹಿ ಗೇಹಂ, ನ ಗೇಹತ್ಥಾಯ ಬೋಧಿ। ಆಸನಘರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಸನಘರೇ ಧಾತು ನಿಹಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಬೋಧಿಸಾಖಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಬೋಧಿಜಗ್ಗನತ್ಥಂ ಓಜೋಹರಣಸಾಖಂ ವಾ ಪೂತಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ; ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನೇ ವಿಯ ಪುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಹೋತಿ।
ಸಙ್ಘಭೇದೇ ಸೀಮಟ್ಠಕಸಙ್ಘೇ ಅಸನ್ನಿಪತಿತೇ ವಿಸುಂ ಪರಿಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತವೋಹಾರಾನುಸ್ಸಾವನಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸನ್ತಸ್ಸ
ಏತೇಸು ಚ ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಸಙ್ಘಭೇದೋ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾನೀತಿ। ಏವಂ ಕಮ್ಮತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
‘ದ್ವಾರತೋ’ತಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಚೇತಾನಿ ಕಾಯದ್ವಾರತೋಪಿ ವಚೀದ್ವಾರತೋಪಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಪುರಿಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ
‘ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯತೋ’ತಿ ಸಙ್ಘಭೇದೋಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯೋ। ಸಣ್ಠಹನ್ತೇ ಹಿ ಕಪ್ಪೇ ಕಪ್ಪವೇಮಜ್ಝೇ ವಾ ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವ ಮುಚ್ಚತಿ। ಸಚೇಪಿ ಹಿ ‘ಸ್ವೇ ಕಪ್ಪೋ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಅಜ್ಜ ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕರೋತಿ, ಸ್ವೇಯೇವ ಮುಚ್ಚತಿ, ಏಕದಿವಸಮೇವ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಕರಣಂ ಪನ ನತ್ಥಿ। ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯಾನೀತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
‘ಪಾಕತೋ’ತಿ ಯೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪೇತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಭೇದೋಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಸೇಸಾನಿ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಭೇದಾಭಾವೇ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದೋ, ತದಭಾವೇ ಅರಹನ್ತಘಾತೋ, ತದಭಾವೇ ಸಚೇ ಪಿತಾ
‘ಸಾಧಾರಣಾದೀಹೀ’ತಿ
ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರನ್ತಿ ‘ಅಯಂ ಮೇ ಸತ್ಥಾ ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ’ತಿ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅಞ್ಞಂ ತಿತ್ಥಕರಂ ‘ಅಯಂ ಮೇ ಸತ್ಥಾ’ತಿ ಏವಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಸಬ್ಬಮನ್ದಪಞ್ಞೋಪಿ ಸತ್ತಮಂ ಭವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ ‘ಏಕಬೀಜೀ’ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ; ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುತಿಯಂ, ತತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ, ಛಟ್ಠಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ‘ಕೋಲಂಕೋಲೋ’ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ; ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತಮಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ।
ಕೋಚಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಭವಾನಂ ನಿಯತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪನ ಯೇನ ಕೇನಚಿಪಿ ಆಕಾರೇನ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ। ಸಕ್ಕಸದಿಸೋಪಿ ವಟ್ಟಾಭಿರತೋ ಸತ್ತಮಂಯೇವ ಭವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸತ್ತಮೇ ಭವೇ ಸಬ್ಬಕಾರೇನ ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಸಚೇಪಿ ಹಿಸ್ಸ ಸತ್ತಮೇ ಭವೇ ನಿದ್ದಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಪರಮ್ಮುಖಂ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಪಚ್ಛತೋ ಠತ್ವಾ ತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಕೋಚಿದೇವ ಸೀಸಂ ಪಾತೇಯ್ಯ, ಉದಕೇ ವಾ ಓಸಾದೇತ್ವಾ ಮಾರೇಯ್ಯ, ಅಸನಿ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಸೀಸೇ ಪತೇಯ್ಯ, ಏವರೂಪೇಪಿ ಕಾಲೇ ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಕಾಲಂಕಿರಿಯಾ
ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾ। ತೀಣಿ ಹಿ ಖೇತ್ತಾನಿ – ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ, ಆಣಾಖೇತ್ತಂ, ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ’ ನಾಮ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು। ಸಾ ಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಕಾಲೇ, ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ, ಸಮ್ಬೋಧಿಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪವತ್ತನೇ, ಆಯುಸಙ್ಖಾರವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಕಮ್ಪತಿ। ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಪನ ‘ಆಣಾಖೇತ್ತಂ’ ನಾಮ। ಆಟಾನಾಟಿಯಮೋರಪರಿತ್ತಧಜಗ್ಗಪರಿತ್ತರತನಪರಿತ್ತಾದೀನಞ್ಹಿ ‘ವಿಸಯಖೇತ್ತಸ್ಸ’ ಪನ ಪರಿಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ‘‘ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ
ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ಖೇತ್ತೇಸು, ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥಿ। ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ – ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ। ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ – ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿ, ಯಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿ, ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತೀತಿ। ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಇಮಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥಿ।
ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ; ಏಕತೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ‘‘ಬೋಧಿಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ತಾವ ಪುಬ್ಬೇನ್ತಿ ನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಕಮ್ಪನೇನೇವ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ ಹೋತಿ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ಯಾವ ಸಾಸಪಮತ್ತಾಪಿ ಧಾತುಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಾವ ಪಚ್ಛಾತಿ ನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಾತೂಸು ಹಿ ಠಿತಾಸು ಬುದ್ಧಾ ಠಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾವ ಹೋತಿ, ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಪನ ಜಾತೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ।
ತೀಣಿ ಹಿ ಅನ್ತರಧಾನಾನಿ ನಾಮ – ಪರಿಯತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ, ಪಟಿವೇಧಅನ್ತರಧಾನಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘ಪರಿಯತ್ತೀ’ತಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ; ‘ಪಟಿವೇಧೋ’ತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೋ; ‘ಪಟಿಪತ್ತೀ’ತಿ ಪಟಿಪದಾ। ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿಪಿ ನ ಹೋತಿಪಿ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಪಟಿವೇಧಕರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ; ‘ಏಸ ಭಿಕ್ಖು ಪುಥುಜ್ಜನೋ’ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೀಪೇ ಏಕವಾರಂ ಕಿರ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖು
ಸಾಸನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪನ ಪರಿಯತ್ತಿಯೇವ ಪಮಾಣಂ। ಪಣ್ಡಿತೋ ಹಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಸುತ್ವಾ ದ್ವೇಪಿ ಪೂರೇತಿ। ಯಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಆಳಾರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾ ಸತ್ತ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಸೋ ‘ನ ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ಆಹ; ತತೋ ಉದಕಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇ ಅನ್ತರಧಾಯಮಾನೇ ಪಠಮಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಏಕಾದಸಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಏಕಕಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ ಚಕ್ಕಪೇಯ್ಯಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಓಘತರಣಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತದನನ್ತರಂ ದೀಘನಿಕಾಯೋ ದಸುತ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಗಾಥಾನಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ; ಸಾಸನಂ ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸಭಿಯಪುಚ್ಛಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೧೫ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಆಳವಕಪುಚ್ಛಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೩ ಆದಯೋ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬) ವಿಯ ಚ। ಏತಾ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲಿಕಾ ಅನ್ತರಾ ಸಾಸನಂ ಧಾರೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು।
ದ್ವೀಸು ಪನ ಪಿಟಕೇಸು ಅನ್ತರಹಿತೇಸುಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಠಿತೇ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪರಿವಾರಖನ್ಧಕೇಸು ಅನ್ತರಹಿತೇಸು ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಠಿತೇ ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಅನ್ತರಹಿತೇ ಮಾತಿಕಾಯ
ತೀಣಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ನಾಮ – ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ, ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ’ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅಹೋಸಿ, ‘ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ’ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ, ‘ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ’ ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸಾಸನಸ್ಸ ಕಿರ ಓಸಕ್ಕನಕಾಲೇ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾ। ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸಾ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ। ಕತಮೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ತಥಾಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨)। ಯದಿ ಚ ದ್ವೇ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಅಟ್ಠ ವಾ ಸೋಳಸ ವಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಹಾರೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೇತಿಯಾನಮ್ಪಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಳಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಬಹುತಾಯ ನ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಜಾತಾ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ; ತಸ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ದೇಸನಾಯ
ಅಪಿಚೇತಂ
‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಭಾಸಿತಮ್ಪೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೯)। ದೇಸೇನ್ತಾ ಚ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಥಾಗತಾ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇನ್ತಿ, ಕಥಯಮಾನಾ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಕಥೇನ್ತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಾ ಚ ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ಅನುಸಾಸಮಾನಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅನುಸಾಸನ್ತಿ। ಯದಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಾನಂ ಏಕಾ ದೇಸನಾ ಏಕಾ ಕಥಾ ಏಕಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಏಕಾನುಸಿಟ್ಠಿ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ತಥಾಗತಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ? ಏಕೇನಪಿ ತಾವ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇನ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಓಭಾಸಜಾತೋ। ಯದಿ ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಭಾಯ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಓಭಾಸಜಾತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಓವದನ್ತಾ ಚ ದ್ವೇ ತಥಾಗತಾ ಸುಖಂ ಓವದೇಯ್ಯುಂ, ಅನುಸಾಸಮಾನಾ ಚ ಸುಖಂ ಅನುಸಾಸೇಯ್ಯುಂ। ತತ್ಥ ಮೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇಹಿ ಯಥಾಹಂ ನಿಸ್ಸಂಸಯೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಅಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ, ಏಕಸ್ಸೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣಂ ಧಾರೇತಿ। ಯದಿ ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನಾಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಧಾರೇಯ್ಯ, ಚಲೇಯ್ಯ ಕಮ್ಪೇಯ್ಯ ನಮೇಯ್ಯ ಓನಮೇಯ್ಯ ವಿನಮೇಯ್ಯ ವಿಕಿರೇಯ್ಯ ವಿಧಮೇಯ್ಯ ವಿದ್ಧಂಸೇಯ್ಯ, ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ।
‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ನಾವಾ ಏಕಪುರಿಸಸನ್ಧಾರಣೀ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸೇ ಅಭಿರೂಳ್ಹೇ ಸಾ
‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ಛಾದೇನ್ತಂ ಯಾವಕಣ್ಠಮಭಿಪೂರಯಿತ್ವಾ। ಸೋ ತತೋ ಪೀಣಿತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ನಿರನ್ತರೋ ತನ್ದೀಗತೋ ಅನೋನಮಿತದಣ್ಡಜಾತೋ ಪುನದೇವ ತತ್ತಕಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಪಿನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಸುಖಿತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಸಕಿಂ ಭುತ್ತೋವ ಮರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ…ಪೇ॰… ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನ ಪಥವೀ ಚಲತೀ’’ತಿ? ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಕಟಾ ರತನಪರಿಪೂರಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ ಯಾವಸ್ಮಾ ಮುಖಸಮಾ। ಏಕ ಸಕಟತೋ ರತನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಮ್ಹಿ ಸಕಟೇ ಆಕಿರೇಯ್ಯುಂ। ಅಪಿನು ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕಟಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಕಟಾನಂ ರತನಂ ಧಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ನಾಭಿಪಿ ತಸ್ಸ ಚಲೇಯ್ಯ, ಅರಾಪಿ ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನೇಮಿಪಿ ತಸ್ಸ ಓಪತೇಯ್ಯ, ಅಕ್ಖೋಪಿ ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಕಿನ್ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿರತನಭಾರೇನ ಸಕಟಂ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನ ಪಥವೀ ಚಲತೀತಿ।
‘‘ಅಪಿಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಬಲಪರಿದೀಪನಾಯ ಓಸಾರಿತಂ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಪತಿರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಪರಿಸಾಯ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ – ‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ಉಭತೋಪಕ್ಖಜಾತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಲವಾಮಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಸಾಯ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ – ‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಮಚ್ಚೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ
‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ‘ಅಗ್ಗೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಭವೇಯ್ಯ, ‘ಜೇಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಸೇಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಉತ್ತಮೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಪವರೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಅಸಮೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಅಸಮಸಮೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಸಮೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೀ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ ತಥತೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
‘‘ಅಪಿಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಸಭಾವಪಕತಿ ಏಸಾ ಯಂ ಏಕೋಯೇವ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ಲೋಕೇ ಮಹನ್ತಂ ತಂ ಏಕಂಯೇವ ಹೋತಿ। ಪಥವೀ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹನ್ತಾ, ಸಾ ಏಕಾಯೇವ; ಸಾಗರೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ; ಸಿನೇರು ಗಿರಿರಾಜಾ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ; ಆಕಾಸೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ; ಸಕ್ಕೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ; ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ; ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ। ಯತ್ಥ ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜ, ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಏಕೋಯೇವ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
‘‘ಸುಕಥಿತೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಪಞ್ಹೋ ಓಪಮ್ಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೧.೧)।
ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ। ಹೇಟ್ಠಾ ಇಮಿನಾವ ಪದೇನ ದಸ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ತಾನಿಪಿ ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ; ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಪನ ವಾರಿತೇ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕರತನಪಾತುಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅನ್ತರಧಾನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಚರಿಮಂ। ತತ್ಥ ದ್ವಿಧಾ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಹೋತಿ – ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ವಾ। ಅನ್ತರಧಾಯಮಾನಞ್ಚ ಪನ ತಂ ಕಾಲಕಿರಿಯತೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ವಾ ಸತ್ತಮೇ
ಯಂ ಇತ್ಥೋ ಅರಹಂ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಲೋಕತ್ತಾರಣಸಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಭಾವೋ, ಪಣಿಧಾನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ।
‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ।
ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರೋ ಚ ಛನ್ದತಾ।
ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೫೯)।
ಇಮಾನಿ ಹಿ ಪಣಿಧಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಾನಿ। ಇತಿ ಪಣಿಧಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕುತೋ ಬುದ್ಧಭಾವೋತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಅನವಕಾಸೋ ಯಂ ಇತ್ಥೀ ಅರಹಂ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರೋ ವಾ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಪುರಿಸೋವ ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
ಯಂ ಇತ್ಥೀ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿರತನಭಾವೇನ ಸತ್ತರತನಸಮಙ್ಗಿತಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಚ ಅಧಿಕೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ ಯಂ ಇತ್ಥೀ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಕ್ಕತ್ತಾದೀನಿಪಿ ತೀಣಿ ಠಾನಾನಿ ಉತ್ತಮಾನಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಹೀನಂ
ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ನಿಮ್ಬಬೀಜಕೋಸಾತಕೀಬೀಜಾದೀನಿ ಮಧುರಂ ಫಲಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಅಸಾತಂ ಅಮಧುರಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ಮಧುರಂ ವಿಪಾಕಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಅಮಧುರಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಉಚ್ಛುಬೀಜಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಿ ಮಧುರಂ ಸಾಧುರಸಮೇವ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ನ ಅಸಾತಂ ಕಟುಕಂ, ಏವಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಿ ಮಧುರಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ನ ಅಮಧುರಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಯಾದಿಸಂ ವಪತೇ ಬೀಜಂ, ತಾದಿಸಂ ಹರತೇ ಫಲಂ।
ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಾಪಕಾರೀ ಚ ಪಾಪಕನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೬)।
ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸಮಙ್ಗೀತಿಆದೀಸು ಸಮಙ್ಗೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸಮಙ್ಗಿತಾ – ಆಯೂಹನಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾ, ವಿಪಾಕಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಉಪಟ್ಠಾನಸಮಙ್ಗಿತಾತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ‘ಆಯೂಹನಸಮಙ್ಗಿತಾ’ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ‘ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ’। ಯಾವ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ತಾವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪಚಿತಂ ವಿಪಾಕಾರಹಂ ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ – ಏಸಾ ‘ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾ’। ‘ವಿಪಾಕಸಮಙ್ಗಿತಾ’ ಪನ ವಿಪಾಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಾವ ಪನ ಸತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ತಾವ ತೇಸಂ ‘ಉಪಟ್ಠಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ’ ನಾಮ। ಸಾವ ಚಲತಿ, ಸೇಸಾ ನಿಚ್ಚಲಾ। ನಿರಯೇ ಹಿ ಉಪಟ್ಠಿತೇಪಿ ದೇವಲೋಕೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ; ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇಪಿ ನಿರಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ; ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ; ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯಪಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿಯೇವ।
ತತ್ರಿದಂ
ಪಠಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ದುತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೧೦. ದುತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನೀತಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಾನಿ ನಿವಾರಿತಾನಿ ಪಟಿಸೇಧಿತಾನಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಗತಿ ದೇವಲೋಕೋ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಚ। ಗತಿವಿಪತ್ತೀತಿ ವಿಪನ್ನಾ ಗತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ। ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸಮಿದ್ಧಿ। ಉಪಧಿವಿಪತ್ತೀತಿ ಹೀನಅತ್ತಭಾವತಾ। ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸುರಾಜಸುಮನುಸ್ಸಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಲವಿಪತ್ತೀತಿ ದುರಾಜದುಮನುಸ್ಸಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಪನ್ನಕಾಲೋ। ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೋ। ಪಯೋಗವಿಪತ್ತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಯೋಗೋ।
ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇನ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದೇವೇಸು ವಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತಾದಿಸೇ ಚ ಠಾನೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕನ್ತಂ ಕುಸಲಸ್ಸೇವ ವಾರೋತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಉಪಧಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇನ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಸುಸಣ್ಠಿತಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಚ್ಛಸದಿಸೋ। ಸಚೇಪಿ ದಾಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ದಾಸಜಾತೋ ಹೋತಿ ‘ಏವರೂಪೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಕಿಲಿಟ್ಠಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾನುಚ್ಛವಿಕೋ’ತಿ ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಅಸ್ಸಬನ್ಧಕಗೋಪಾಲಕಕಮ್ಮಾದೀನಿ ತಂ ನ ಕಾರೇನ್ತಿ; ಸುಖುಮವತ್ಥಾನಿ ನಿವಾಸಾಪೇತ್ವಾ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಠಪೇನ್ತಿ। ಸಚೇ ಇತ್ಥೀ ಹೋತಿ, ಹತ್ಥಿಭತ್ತಪಚನಾದೀನಿ ನ ಕಾರೇನ್ತಿ; ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಸಯನಪಾಲಿಕಂ ವಾ ನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋಮದೇವಿ ವಿಯ ವಲ್ಲಭಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ। ಭಾತಿಕರಾಜಕಾಲೇ ಕಿರ ಗೋಮಂಸಖಾದಕೇ ಬಹುಜನೇ ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ
ಏಕಸ್ಸ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಯಂ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನೇಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತತ್ಥಸ್ಸ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವಾರೇನ ವಾರೇನ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಿ – ಕಾಲೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ, ಕಾಲೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ, ಕಾಲೇನ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ, ಕಾಲೇನ ಅಸುರಕಾಯೇ, ದೀಘೇನಾಪಿ ಅದ್ಧುನಾ ಅಪಾಯತೋ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಿ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಯಂ ದುರಾಜದುಮನುಸ್ಸಕಾಲೇ ಕಸಟೇ ನಿರೋಜೇ ದಸವಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಯದಾ ಪಞ್ಚ ಗೋರಸಾ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಕುದ್ರೂಸಕಂ ಅಗ್ಗಭೋಜನಂ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಮಿಗಪಸುಸರಿಕ್ಖಜೀವಿಕೋ ಪನ ಹೋತಿ। ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನೋಕಾಸೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕನ್ತಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋತಿ। ತಮೇನಂ ಸಹೋಡ್ಢಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ರಾಜಾ ಬಹೂಕಮ್ಮಕಾರಣಾನಿ ಕಾರೇತ್ವಾ ಘಾತಾಪೇತಿ। ಏವಂ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಿ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಅದತ್ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಪತ್ತಿಯೋ ಆಗಮ್ಮ ದೇತಿ।
ಯಥಾ ಹಿ ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕಮ್ಮೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇಯ್ಯ। ಅಥಸ್ಸ ರಾಜಾ ಠಾನನ್ತರಂ ದತ್ವಾ ಜನಪದಂ ದದೇಯ್ಯ। ಸೋ ತಂ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮಕ್ಕಟೇನ ಗಹಿತಭತ್ತಪುಟಂ ವಿಯ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ; ಯಸ್ಸ ಯಂ ಯಾನಂ ವಾ ವಾಹನಂ ವಾ ದಾಸಂ ವಾ ದಾಸಿಂ ವಾ ಆರಾಮಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ। ಮನುಸ್ಸಾ ‘ರಾಜವಲ್ಲಭೋ’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಲ್ಲಭತರಸ್ಸ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ಸೋ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಪೋಥಿತಂ ಪೋಥಾಪೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಘಂಸಾಪೇನ್ತೋ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ತೇ
ತಸ್ಸ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಕಮ್ಮೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಲದ್ಧಕಾಲೋ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾಪಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ಅವಿಸಹನಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ
ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚಾನಿ ಕಲ್ಯಾಣಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಧೇಕಚ್ಚಸ್ಸ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ನಿರಯೇ ವಾ ಅಸುರಕಾಯೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತಾದಿಸೇ ಚ ಠಾನೇ ಕುಸಲಂ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏಕನ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಉಪಧಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಹೋತಿ ಪಿಸಾಚಸದಿಸೋ। ಸೋ ಸಚೇಪಿ ರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಿತುಅಚ್ಚಯೇನ
ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾವಿಭಾವತ್ಥಂ ದೀಪರಾಜವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ – ರಾಜಾ ಕಿರ ಪುತ್ತೇ ಜಾತೇ ದೇವಿಯಾ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ವರಂ ಅದಾಸಿ। ಸಾ ವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ। ಕುಮಾರೋ ಸತ್ತಟ್ಠವಸ್ಸಕಾಲೇವ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಕುಕ್ಕುಟೇ ಯುಜ್ಝಾಪೇಸಿ। ಏಕೋ ಕುಕ್ಕುಟೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಅಕ್ಖೀನಿ ಭಿನ್ದಿ। ಕುಮಾರಮಾತಾ ದೇವೀ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಪನ್ನರಸಸೋಳಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ‘ರಜ್ಜಂ ವಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ದೇವ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಜಾತಕಾಲೇ ವರೋ ದಿನ್ನೋ। ಮಯಾ ಸೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋ; ಇದಾನಿ ನಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಾಧು, ದೇವಿ, ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ। ‘‘ಮಯಾ, ದೇವ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಲದ್ಧಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಯಂ ದುರಾಜದುಮನುಸ್ಸಕಾಲೇ ಕಸಟೇ ನಿರೋಜೇ ಅಪ್ಪಾಯುಕೇ ಗತಿಕೋಟಿಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತಾದಿಸೇ ಚ ಕಾಲೇ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ। ಏವಂ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಅಯಂ ಪನ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಪಾಣಂ ಹನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಪೂರೇತಿ। ತಥಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಜಾತಿಕಾನಿಪಿ ಕುಲಾನಿ ಆವಾಹವಿವಾಹಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ; ‘ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ ಸುರಾಧುತ್ತೋ ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ ಅಯಂ ಪಾಪಪುರಿಸೋ’ತಿ ಆರಕಾ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತಿ। ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇನ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತತ್ಥಸ್ಸ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವಾರೇನ ವಾರೇನ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಿ – ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ, ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕೇ। ಏವಂ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಿ ಗತಿಮಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಉಪಧಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇನ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ। ಸೋ ಪನ ಏಕೇನ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇನ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಸುರಾಜಸುಮನುಸ್ಸಕಾಲೇ। ತಾದಿಸಾಯ ಕಾಲಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ಮಹಾಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಿಸ್ಸಭಯೇ ಕಿರ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ದ್ವಾದಸ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಾನಿಂ ಪಟಿವಸನ್ತಿ। ತಥಾ ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರೇ। ದ್ವೀಸುಪಿ ಮಹಾವಿಹಾರೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಟ್ಟಂ ಏಕರತ್ತಮೇವ ಮಹಾಮೂಸಿಕಾಯೋ ಖಾದಿತ್ವಾ ಥುಸಮತ್ತಮೇವ ಠಪೇಸುಂ। ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ‘ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರೇ ವಟ್ಟಂ ವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವಸಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿ। ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ‘ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ವಟ್ಟಂ ವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವಸಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿ। ಉಭತೋಪಿ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಿಸ್ಸಚೋರೋಪಿ ಜನಪದಂ ವಿದ್ಧಂಸೇಸಿ। ಸಙ್ಘೋ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಚೋರಂ ಪಟಿಬಾಹತೂ’’ತಿ ಸಕ್ಕಸನ್ತಿಕಂ ಅಟ್ಠ ಥೇರೇ ಪೇಸೇಸಿ। ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ‘‘ಮಯಾ, ಭನ್ತೇ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚೋರೋ ನ
ಅಥ ಚೂಳಸೀವತ್ಥೇರೋ ಇಸಿದತ್ತತ್ಥೇರಂ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ ಇಸಿದತ್ತ, ಅನಾಗತೇ ಮಹಾಸೋಣತ್ಥೇರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಾಸನಪವೇಣೀ ಠಸ್ಸತಿ; ಮಾ ಖೋ ತಂ ಹತ್ಥತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಹೀ’’ತಿ। ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಪನ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಅಹಂ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದ್ವೇ ಥೇರೇ ಅನುಸಾಸಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಮಹಾವಿಹಾರೋ ಸುಞ್ಞೋ। ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಏರಣ್ಡಾ ಜಾತಾ। ಚೇತಿಯಂ ಗಚ್ಛೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತಂ, ಸೇವಾಲೇನ ಪರಿಯೋನದ್ಧಂ। ಥೇರೋ ಧರಮಾನಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ‘ಏವರೂಪಸ್ಸ ನಾಮ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸರೀರಧಾತುಚೇತಿಯಟ್ಠಾನಂ ಅನಾಥಂ ಜಾತ’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತಯಮಾನೋ ನಿಸೀದಿ।
ಅಥ
ಪುನದಿವಸೇ
ಇಸಿದತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಅಳಜನಪದಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ನಾತಿಪಕ್ಕಾನಿ
ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚೋರಿಯಸ್ಸರಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಂಸು। ಮನುಸ್ಸಾ ಕುಮುದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಮುದನಾಲೇ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಗಮಂಸು। ಥೇರೋ ‘‘ಆವುಸೋ ಮಹಾಸೋಣ, ಭಿಕ್ಖಾಹಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಗಾಮದಾರಕಾ ಕುಮುದನಾಲೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಪತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅದಂಸು; ಥೇರಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂಸು। ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಂ ಸೋವ ಆಹಾರೋ ಅಹೋಸಿ।
ಅನುಪುಬ್ಬೇನ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಿಸ್ಸಚೋರೇ ಮತೇ ಪಿತುಮಹಾರಾಜಾ ಛತ್ತಂ ಉಸ್ಸಾಪೇಸಿ। ‘ಭಯಂ ವೂಪಸನ್ತಂ, ಜನಪದೋ ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಪರಸಮುದ್ದತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ನಾವಾಯ ಮಹಾತಿತ್ಥಪಟ್ಟನೇ ಓರುಯ್ಹ ‘ಮಹಾಸೋಣತ್ಥೇರೋ ಕಹಂ ವಸತೀ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಥೇರೋ ಪಞ್ಚಸತಭಿಕ್ಖುಪರಿವಾರೋ ಕಾಲಕಗಾಮೇ
ಥೇರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ
ವತ್ತಬ್ಬಕನಿಗ್ರೋಧತ್ಥೇರಸ್ಸಾಪಿ ಸಾಮಣೇರಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಿಸ್ಸಭಯಂ ಉದಪಾದಿ। ಸಾಮಣೇರೋ ಚ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಸಮುದ್ದಂ ನಾಗಮಿಂಸು; ‘ಪಣ್ಣಖಾದಕಮನುಸ್ಸೇ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಪಚ್ಚನ್ತಾಭಿಮುಖಾ ಅಹೇಸುಂ। ಸಾಮಣೇರೋ ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಂ ಅನಾಹಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಟ್ಠಾನೇ ತಾಲರುಕ್ಖೇ ತಾಲಪಕ್ಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಥೋಕಂ ಆಗಮೇಥ; ತಾಲಪಕ್ಕಂ ಪಾತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ದುಬ್ಬಲೋಸಿ ತ್ವಂ, ಸಾಮಣೇರ, ಮಾ ಅಭಿರುಹೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಭಿರುಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಖುದ್ದಕವಾಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಾಲಂ ಆರುಯ್ಹ ತಾಲಪಿಣ್ಡಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಆರಭಿ। ವಾಸಿಫಲಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿ।
ಥೇರೋ
ಸಾಮಣೇರೋ ಮಧುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹಿ ಠತ್ವಾ ‘‘ವನ್ದಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ। ಥೇರೋ ‘ಸಾಮಣೇರೋ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಅನುಡಯ್ಹಮಾನೋ ಆಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ಪುನಪಿ ‘‘ವನ್ದಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ, ಸಾಮಣೇರ, ದುಬ್ಬಲಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸುಖೇನ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇಸೀ’’ತಿ? ‘‘ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತುಂ ಸಾರುಪ್ಪಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ಸಾಮಣೇರ, ಲದ್ಧಂ’’ತಿ ಆಹ। ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಮಧು ದಿನ್ನಂ, ಖಾದಿತುಂ ಸಾರುಪ್ಪಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಸಾಮಣೇರ, ಏವಮೇವ ಖಾದಿತುಂ ಕಿಲಮಿಸ್ಸಾಮ, ಪಾನಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಸಾಮಣೇರೋ ಪಾನಕಂ ಕತ್ವಾ ಅದಾಸಿ। ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಸಿ, ಸಾಮಣೇರಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಯಮೇವ ಆಚಿಕ್ಖಿಂಸು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ‘‘ಸಾಮಣೇರ, ಪಾತೋವ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಕಿಲಮಿಸ್ಸಾಮ; ಅಜ್ಜೇವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ
ಸಾಮಣೇರೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ಮಯಾ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮನ್ತೇ ಅರುಣಂ ನಾಮ ನ ಉಟ್ಠಾಪಿತಪುಬ್ಬ’ನ್ತಿ। ಸೋ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಅರಞ್ಞಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಮಹಾಥೇರೋ ಸಾಮಣೇರಂ ನಿಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘ಮನುಸ್ಸಖಾದಕೇಹಿ ಗಹಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಸಾಮಣೇರೋ ಅರಞ್ಞೇ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತೇನ ಉದಕಞ್ಚ ದನ್ತಕಟ್ಠಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಮಿ। ‘‘ಸಾಮಣೇರ, ಕುಹಿಂ ಗತೋಸಿ? ಮಹಲ್ಲಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ತೇ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ; ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಆಹರಾ’’ತಿ। ‘‘ಆಹರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ಥೇರೋ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ। ಉಭೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ
ಪಿತುಮಹಾರಾಜಾ ರಜ್ಜಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ। ಪರಸಮುದ್ದಾ ಆಗತಾಗತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಕಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಕನಿಗ್ರೋಧತ್ಥೇರೋ, ಕಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಕನಿಗ್ರೋಧತ್ಥೇರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಂಸು। ಮಹಾಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಥೇರಂ ಪರಿವಾರೇಸಿ। ಸೋ ಮಹಾಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಪತ್ವಾ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ಥೂಪಾರಾಮಞ್ಚ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಗರಂ ಪಾಯಾಸಿ। ಯಾವ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ನವಸು ಠಾನೇಸು ತಿಚೀವರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿ; ಅನ್ತೋನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ಇತಿ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಯಂ ತಾಲಫಲಕನ್ದಮೂಲಪಣ್ಣಮ್ಪಿ ದುಲ್ಲಭಂ ಜಾತಂ। ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಏವರೂಪೋ ಮಹಾಲಾಭೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ। ಏವಂ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ
ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ
ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತೋಪಿ ಮಹಾಯಸೋ ಹೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ। ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಕೂಟಕಣ್ಣರಾಜಾ ಕಿರ ಗಿರಿಗಾಮಕಣ್ಣವಾಸಿಕಂ ಚೂಳಸುಧಮ್ಮತ್ಥೇರಂ ಮಮಾಯತಿ। ಸೋ ಉಪ್ಪಲವಾಪಿಯಂ ವಸಮಾನೋ ಥೇರಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇಸಿ। ಥೇರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಾಲಾರಾಮವಿಹಾರೇ ವಸತಿ। ರಾಜಾ ಥೇರಸ್ಸ ಮಾತರಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕಿಂ ಥೇರೋ ಪಿಯಾಯತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕನ್ದಂ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ। ರಾಜಾ ಕನ್ದಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ದದಮಾನೋ ಮುಖಂ ಉಲ್ಲೋಕೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಸೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಚ ಬಹಿಪರಿವೇಣೇ ದೇವಿಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕೀದಿಸೋ ಥೇರೋ’’ತಿ? ‘‘ತ್ವಂ ಪುರಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಲ್ಲೋಕೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಸಿ; ಅಹಂ ಕಥಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ? ನಾಹಂ ಜಾನಾಮಿ ಕೀದಿಸೋ’’ತಿ। ರಾಜಾ ‘ಮಮ ರಟ್ಠೇ ಬಲಿಕಾರಗಹಪತಿಪುತ್ತಂ ಉಲ್ಲೋಕೇತುಂ ನ ವಿಸಹಾಮಿ। ಮಹನ್ತಂ ವತ ಭೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನಂ ನಾಮಾ’ತಿ ಅಪ್ಫೋಟೇಸಿ। ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಮ್ಪಿ ಮಮಾಯತಿ। ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗುಲಿಯಂ ಏಕಾ ಪಿಳಕಾ ಉಟ್ಠಹಿ। ರಾಜಾ ‘ಥೇರಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಲವಪೇಮೇನ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಮುಖೇನ ಗಣ್ಹಿ। ಅನ್ತೋಮುಖೇಯೇವ ಪಿಳಕಾ ಭಿನ್ನಾ, ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಂ ಅನುಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ ಥೇರೇ ಸಿನೇಹೇನ ಅಮತಂ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋಹರಿ। ಸೋಯೇವ ಥೇರೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಮರಣಮಞ್ಚೇ ನಿಪಜ್ಜಿ। ರಾಜಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಸುಚಿಕಪಲ್ಲಕಂ ಸೀಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ‘ಧಮ್ಮಸಕಟಸ್ಸ ಅಕ್ಖೋ ಭಿಜ್ಜತಿ ಅಕ್ಖೋ ಭಿಜ್ಜತೀ’ತಿ ಪರಿದೇವಮಾನೋ ವಿಚರಿ। ಪಥವಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಅಸುಚಿಕಪಲ್ಲಕಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರಣಂ ನಾಮ ಕಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗೋ? ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗೋತಿ। ಏವಂ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಚತೂಹಿ ವಿಪತ್ತೀಹಿ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಅದತ್ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಆಗಮ್ಮ ದೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ಭೂತಮತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಓಪಮ್ಮಂ – ಏಕೋ ಕಿರ ಮಹಾರಾಜಾ ಏಕಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಂ ಬನ್ಧನಾಗಾರೇ ಬನ್ಧಾಪೇಸಿ। ತಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ರಞ್ಞೋ
ಏವಂ ತಾವ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ದುತಿಯಂ ಬಲಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೪) ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಅತೀತೇ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತೀತೇಯೇವ ಅಹೋಸಿ। ಯೇನ ಪನ ಅತೀತೇ ವಿಪಾಕೋ ದಿನ್ನೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾದೀಸು ಪನ ಬಹೂಸುಪಿ ಆಯೂಹಿತೇಸು ಏಕಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಅವಿಪಾಕಾನಿ। ಏಕಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಅವಿಪಾಕಾನಿ। ಏಕೇನಾನನ್ತರಿಯೇನ ನಿರಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಅವಿಪಾಕಾನಿ। ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಏಕಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಸೇಸಾ ಅವಿಪಾಕಾ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಪನ ಬಹುಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏತಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ‘ನಾಹೋಸಿ’ ನಾಮ। ಯಂ ಅತೀತೇ ಆಯೂಹಿತಂ ಏತರಹಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ ತಂ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅವಿಪಾಕತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ತಂ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಅತೀತೇ ಆಯೂಹಿತಂ ಅನಾಗತೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸತಿ ತಂ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನ ಅವಿಪಾಕತಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ತಂ ‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ।
ಯಂ ‘ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ‘ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಏತರಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಅನಾಗತೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸತಿ ತಂ ‘ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ। ಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅವಿಪಾಕತಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ತಂ ‘ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ।
ಯಂ ಸಯಮ್ಪಿ ಅನಾಗತಂ, ವಿಪಾಕೋಪಿಸ್ಸ ಅನಾಗತೋ ತಂ ‘ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ‘ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’ ನಾಮ।
ಇದಂ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಏತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಜಾನನಞಾಣಂ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ದುತಿಯಬಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ದುತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ತತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೧೧. ತತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗೋತಿ ವಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ। ನಿರಯಗಾಮಿನೀತಿಆದೀಸು ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ಚ ನಿರಯೋ। ಉದ್ಧಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ; ತಿರಚ್ಛಾನಾಯೇವ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ। ಪೇತತಾಯ ಪೇತ್ತಿ; ಇತೋ ಪೇಚ್ಚ ಗತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೇತ್ತಿಯೇವ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ। ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ; ಮನುಸ್ಸಾವ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಅಧಿಮತ್ತಾಯ ವಾ ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ದೇವಾ; ದೇವಾವ ದೇವಲೋಕೋ। ವಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ; ತಂ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ನಿರಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿರಯಗಾಮೀ। ಇದಂ ಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪದಾ ಪನ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಟಿಪದಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ।
ಕಥಂ
ತಥಾ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿಕೇಸು ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದದಮಾನೇಸು ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾರಮ್ಮಣಾವ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪುರಿಮನಯೇನ ನಾನಾ ಹೋತಿ। ತೇಸು ಕೇಚಿ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ। ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದೇವಲೋಕೇ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ‘ಏಸ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ನಿಮ್ಮಾನರತೀಸು, ಏಸ ತುಸಿತೇಸು, ಏಸ ಯಾಮೇಸು, ಏಸ ತಾವತಿಂಸೇಸು, ಏಸ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇಸು, ಏಸ ಭುಮ್ಮದೇವೇಸು; ಏಸ ಪನ ಜೇಟ್ಠಕದೇವರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಏತಸ್ಸ ದುತಿಯಂ ವಾ ತತಿಯಂ ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಚಾರಕೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ‘ಏಸ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ, ಏಸ ವೇಸ್ಸಕುಲೇ, ಏಸ ಸುದ್ದಕುಲೇ; ಏಸ ಪನ ಮನುಸ್ಸೇಸು ರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಏತಸ್ಸ ದುತಿಯಂ ವಾ ತತಿಯಂ ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಚಾರಕೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ
ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೇಸುಯೇವ ಯೇನ ನೀಹಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ‘ಏಸ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅನಾಗಾಮೀಯೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಸಕದಾಗಾಮೀಯೇವ, ಏಸ ಸೋತಾಪನ್ನೋಯೇವ; ಏಸ ಪನ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಮೇವ ಠಸ್ಸತಿ; ಏಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ
ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇಸುಪಿ ‘ಏತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ
ತತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಚತುತ್ಥಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೧೨. ಚತುತ್ಥಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಖನ್ಧನಾನತ್ತನ್ತಿ ‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮಾ’ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಜಾನಾತಿ। ತೇಸುಪಿ ‘ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಏಕವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಏಕವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಬಹುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’ತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಆಯತನನಾನತ್ತನ್ತಿ ‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚತುಭೂಮಕಾ’ತಿ ಏವಂ ಆಯತನನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಧಾತುನಾನತ್ತನ್ತಿ ‘ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ। ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚತುಭೂಮಕಾ’ತಿ ಏವಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿ।
ಪುನ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕನಾನತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸೇವ ನಾನತ್ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಾಪಿ ನಾನತ್ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಹಿತಂ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಹಿ ದ್ವೇ ಚ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಾಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಏಕದೇಸತೋವ ಜಾನನ್ತಿ ನೋ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಲೋಕಸ್ಸ ಪನ ನಾನತ್ತಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೋ ಪನ ‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾಯ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಖನ್ಧೋ ಸೇತೋ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಕಾಳಕೋ, ಇಮಸ್ಸ ಮಟ್ಟೋ; ಇಮಸ್ಸ ಬಹಲತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ತನುತ್ತಚೋ; ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾಯ ಇಮಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ಹೋತಿ; ಇಮಾಯ ಪನ ಧಾತುಯಾ
ಚತುತ್ಥಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಪಞ್ಚಮಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೧೩. ಪಞ್ಚಮಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ। ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಜ್ಝಾಸಯಾ। ಸೇವನ್ತೀತಿ ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅಲ್ಲೀಯನ್ತಿ। ಭಜನ್ತೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ಸಚೇ ಹಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ನ ಸೀಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಸೀಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಪಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸೇ ಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖೂಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ಸಚೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖೂ, ಇತರೇ ಅಸಾರುಪ್ಪಾ, ತೇಪಿ ನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ।
ಏವಂ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಇದಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಸೇವನಮೇವ, ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಸೀಲವನ್ತಸೇವನಮೇವ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಸೇವನಮೇವ, ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಸೇವನಮೇವ ಕೋ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ? ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿಯಾಮೇತಿ। ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಂ ಗಾಮಂ ಗಣಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಚರನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಬಹುಭತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪತ್ತಾನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಯಥಾಸಭಾಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ದತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇಸುಂ। ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಆಹಂಸು ‘‘ಆವುಸೋ, ಮನುಸ್ಸಾ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಕಮ್ಮೇ ಪಯೋಜೇನ್ತೀ’’ತಿ। ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋಪಿ ನಾಗದೀಪೇ ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನಾಯ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಮನ್ತಿತೋ। ಥೇರೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೋ ಅಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಿ। ಧುರವಿಹಾರೇಪಿ
ಏವಂ ‘ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿಯಾಮೇತೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತೇನ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಗಿಜ್ಝಕೂಟಪಬ್ಬತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗಿಲಾನಸೇಯ್ಯಾಯ ನಿಪನ್ನೋ ಭಗವಾ ಆರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ವಸನ್ತೇಸು ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀಸು ಏಕಮೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘‘ಪಸ್ಸಥ ನೋ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೯೯) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಪಞ್ಚಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಛಟ್ಠಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೧೪. ಛಟ್ಠಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಆಸಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಆಸಯನ್ತಿ ನಿವಸನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ ವಾ। ಅನುಸಯನ್ತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಂ ಚರಿತನ್ತಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ। ಅಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ। ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹರಜಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ। ತಸ್ಸೇವ ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಮನ್ದಕಿಲೇಸೇ ಮಹಾಕಿಲೇಸೇ ಚ ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇಸಂ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ, ತೇ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ। ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಮುದೂನಿ, ತೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ। ಯೇಸಂ ಆಸಯಾದಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸುನ್ದರಾ, ತೇ ಸ್ವಾಕಾರಾ। ವಿಪರೀತಾ ದ್ವಾಕಾರಾ। ಯೇ ಕಥಿತಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ, ತೇ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ವಿಪರೀತಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ಭಬ್ಬಾ। ವಿಪರೀತಾ ಅಭಬ್ಬಾ।
೮೧೫. ಏವಂ ಕತಮೋ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦೫) ವುತ್ತೋಯೇವ। ಇತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾತಿ ಏವಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಾ; ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ। ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಞ್ಹಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಇಮಾವ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ದ್ವಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಲೋಕೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ – ಅತ್ಥಿತಞ್ಚೇವ ನತ್ಥಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫)। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅತ್ಥಿತಾತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ನತ್ಥಿತಾತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ। ಅಯಂ ತಾವ ವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ।
ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏತೇ ವಾ ಪನ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತೇ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತೇಯೇವ। ಉಭೋ ಅನ್ತೇತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇ ದ್ವೇ ಅನ್ತೇ। ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ಅನಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ। ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ವಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಚೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಏತೇ ಉಭೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಅನ್ತೇ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾ, ಯಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಮಗ್ಗಞಾಣಂ – ಅಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ, ಅಯಂ ವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ, ಇದಂ ವಸನಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಅಯಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ।
ವಿತಣ್ಡವಾದೀ
‘‘ಕಾಮಂ
೮೧೬. ಅನುಸಯನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾಮರಾಗೋ ಚ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋ ಚಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪನ್ತಿ ಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ। ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಸಾತಜಾತಿಕಂ ಅಸ್ಸಾದಪದಟ್ಠಾನಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ। ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾನಂ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ। ಯಥಾ ನಾಮ ಉದಕೇ ನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಸಮನ್ತಭಾಗೇ ಚ ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸತ್ತಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣಾ। ತಥಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿ। ಇತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಂ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘವನ್ತೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು। ಅವಿಜ್ಜಾನುಪತಿತಾತಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪತಿತಾ। ತದೇಕಟ್ಠೋತಿ ತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮಾನೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ನವವಿಧೋ ಮಾನೋ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೧೭. ಚರಿತನಿದ್ದೇಸೇ ತೇರಸ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ದ್ವಾದಸ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಚತಸ್ಸೋ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೋ ಪರಿತ್ತಭೂಮಕೋ, ಇತರೋ ಮಹಾಭೂಮಕೋ। ತೀಸುಪಿ
೮೧೮. ಅಧಿಮುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತೋವ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಪಿ ಪುನ ಗಹಿತಾತಿ? ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಬಲದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಹಿತಾ, ಇಧ ಸತ್ತಾನಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
೮೧೯. ಮಹಾರಜಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇ ಉಸ್ಸದಗತಾನೀತಿ ವೇಪುಲ್ಲಗತಾನಿ। ಪಹಾನಕ್ಕಮವಸೇನ ಚೇಸ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ।
೮೨೦. ಅನುಸ್ಸದಗತಾನೀತಿ ಅವೇಪುಲ್ಲಗತಾನಿಂ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ ಕಥಿತಾನಿ। ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೨೩. ತಥಾ ದ್ವಾಕಾರನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಪಾಪಾಸಯಾತಿ ಅಕುಸಲಾಸಯಾ। ಪಾಪಚರಿತಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪರಿಪೂರಕಾ। ಪಾಪಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯಾಭಿರತಾ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯಾ।
೮೨೪. ಸ್ವಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣಕೋ ನಾಮ ಅನುಸಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣಾನುಸಯಾತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೨೬. ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬನಿದ್ದೇಸೇ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮೇನ। ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನಾತಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ। ವಿಪಾಕಾವರಣೇನಾತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ವಿಪಾಕಾವರಣಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಸ್ಸದ್ಧಾತಿ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಾತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದರಹಿತಾ। ಉತ್ತರಕುರುಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾ। ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಹೀನಾ। ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯಪಿ ಯಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಂ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋಯೇವ ನಾಮ। ಅಭಬ್ಬಾ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ।
೮೨೭. ನ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನಾತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಇದಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಭಾಜನೀಯಂ – ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ
ಛಟ್ಠಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಸತ್ತಮಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೨೮. ಸತ್ತಮಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಝಾಯೀ। ಚತ್ತಾರೋ ಝಾಯೀತಿ ಝಾಯಿನೋ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ತಾವ ಪಠಮೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸಮಾನೋಯೇವ ‘ನ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನಂಯೇವ ‘ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಅಪ್ಪಗುಣಜ್ಝಾನಲಾಭೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುತಿಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭೀಯೇವ ‘ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ, ಅಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನಂಯೇವ ‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ನಿದ್ದಾಝಾಯೀ ನಾಮ। ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಏವಂ ಮಞ್ಞತಿ। ತತಿಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ‘ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ಸಮಾನಂ ‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಲಾಭೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚತುತ್ಥೋ ಅಲಾಭೀಯೇವ ‘ಅಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ, ಅಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ ‘ಅಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಜನಾ ಅಜ್ಝಾಯಿನೋವ ಝಾಯೀನಂ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಝಾಯೀತಿ ವುತ್ತಾ।
ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಿಕಧಮ್ಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ದನ್ಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಾ ಖಿಪ್ಪಂ ವುಟ್ಠಹತಿ ನಾಮ। ಸುಖೇನೇವ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಿಕಧಮ್ಮೇ ಸೋಧೇನ್ತೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಕಾಲಂ ದನ್ಧಂ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ। ಇತರೇ ದ್ವೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಜನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋವ।
ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ‘ಇದಂ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ, ಇದಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಛೇಕೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಕುಸಲೋ ನಾಮ। ನೀವರಣಾನಿ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ ಅಛೇಕೋ ನೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲೋ ನಾಮ। ಇತರೇಪಿ ತಯೋ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋಯೇವ।
ಇದಾನಿ ಯಾನಿ ಝಾನಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಮೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ‘ಝಾಯೀ’ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ। ಅಟ್ಠಮೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತೇಹಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸಮಾಧಿ ನಾಮ। ಚತುಕ್ಕನಯೇಪಿ ಪಞ್ಚಕನಯೇಪಿ ಉಪರಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕ ಅವಿಚಾರಸಮಾಧಿ ನಾಮ। ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ‘ಸಮಾಧೀ’ತಿಪಿ ನಾಮಂ ‘ಸಮಾಪತ್ತೀ’ತಿಪಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಬ್ಭಾವತೋ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ ನ ಸಮಾಧೀತಿ ನಾಮಂ।
ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಗುಣವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ। ಭವಙ್ಗೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ನಿರೋಧತೋ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾವ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಇದಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ।
ಸತ್ತಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಅಟ್ಠಮಬಲಾದಿನಿದ್ದೇಸೋ
೮೨೯. ಅಟ್ಠಮಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ನವಮಬಲನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥೇವ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ।
ನವಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ದಸಮಬಲನಿದ್ದೇಸೋ
೮೩೧. ದಸಮಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಧಿಂ। ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಞಾಣಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ। ಪರವಾದೀ ಪನಾಹ – ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪಭೇದೋ’’ತಿ। ತಂ ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ। ದಸಬಲಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ಪನ ತಮ್ಪಿ ತತೋ ಅವಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ। ದಸಬಲಞಾಣೇಸುಪಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ದುತಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ, ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ, ಚತುತ್ಥಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಕರಣಮೇವ, ಪಞ್ಚಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಮೇವ, ಛಟ್ಠಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಮೇವ, ಸತ್ತಮಂ ಝಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಮೇವ, ಅಟ್ಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಖನ್ಧಸನ್ತತಿಮೇವ, ನವಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ, ದಸಮಂ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ। ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಏತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಂ, ಕಾಮಾವಚರಂ, ರೂಪಾವಚರಂ, ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಲೋಕಿಯಂ, ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ; ತತೋ ‘‘ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ; ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ತಥಾ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ
ಞಾಣವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।