೯. ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೩೧. ಇದಾನಿ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ಇದ್ಧಿ। ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ; ಪಾದೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಅಧಿಗಮುಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪರೂಪರಿವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿಂ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ತಾವ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ತೇ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು। ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ। ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಉಪೇತಂ। ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ವಾ ಇಜ್ಝನಕಟ್ಠೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾನಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದಿಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದಭೂತಂ ಸೇಸಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಞ್ಹಿ ಪರತೋ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥೇವ ಹಿ ಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿ
ಇದಾನಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಛನ್ದಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಯದಿ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀರಿಯಞ್ಚೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವಯಮಾನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಧಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ವೀರಿಯಂ ಕಥಿತಂ। ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಞ್ಞೂಹಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಏಕತೋ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತಂ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೩೩. ಇದಾನಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದಸಮೂಹೇ ಛನ್ದಾದಿಧಮ್ಮೇ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದೋತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಉಪೇತೋ ಹೋತೀತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮರಾಸಿ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಇದ್ಧಿ ಸಮಿದ್ಧೀತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿವೇವಚನಾನೇವ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಜ್ಝನಕಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ। ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಇದ್ಧಿ ಸಮಿದ್ಧಿ; ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಾ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಇಜ್ಝನಾಕಾರೋ ಇಜ್ಝನಾ। ಸಮಿಜ್ಝನಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪಾತುಭಾವವಸೇನ ಲಭನಂ ಲಾಭೋ। ಪರಿಹೀನಾನಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವಸೇನ ಪುನ ಲಾಭೋ ಪಟಿಲಾಭೋ; ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಾ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಪತ್ತೀತಿ ಅಧಿಗಮೋ। ಅಪರಿಹಾನವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ। ಫುಸನಾತಿ ಪಟಿಲಾಭಫುಸನಾ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಪಟಿಲಾಭಉಪಸಮ್ಪದಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಯಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ತೇನ ಆಕಾರೇನ ಭೂತಸ್ಸ; ತೇ ಛನ್ದಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಹಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಖನ್ಧಾ ಕಥಿತಾ। ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ; ಛನ್ದಾದಯೋ ವಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ಆಸೇವತೀತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ। ಸೇಸಇದ್ಧಿಪಾದನಿದ್ದೇಸೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ
ಕಥಂ? ಯಥಾ ಹಿ ಚತೂಸು ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇಸು ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೇಸು ಏಕೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅವಸ್ಸಯಿ, ಏಕೋ ಸೂರಭಾವಂ, ಏಕೋ ಜಾತಿಂ, ಏಕೋ ಮನ್ತಂ। ಕಥಂ? ತೇಸು ಹಿ ಪಠಮೋ ‘ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮಾದಕಾರಿತಾಯ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಲಚ್ಛಾಮೇತಂ ಠಾನನ್ತರ’ನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅವಸ್ಸಯಿ। ದುತಿಯೋ ‘ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಅವಸ್ಸಂ ಖೋ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಪಚ್ಚನ್ತೋ ಕುಪ್ಪಿಸ್ಸತಿ; ತಸ್ಮಿಂ ಕುಪ್ಪಿತೇ ರಥಧುರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಆಹರಾಪೇಸ್ಸಾಮೇತಂ ಠಾನನ್ತರ’ನ್ತಿ ಸೂರಭಾವಂ ಅವಸ್ಸಯಿ। ತತಿಯೋ ‘ಸೂರಭಾವೇಪಿ ಸತಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀನಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ; ಜಾತಿಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ದದನ್ತಾ ಮಯ್ಹಂ ದಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಜಾತಿಂ ಅವಸ್ಸಯಿ। ಚತುತ್ಥೋ ‘ಜಾತಿಮಾಪಿ ಏಕೋ ಅಮನ್ತನೀಯೋ ಹೋತಿ; ಮನ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹರಾಪೇಸ್ಸಾಮೇತಂ ಠಾನನ್ತರ’ನ್ತಿ ಮನ್ತಂ
ತತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಛನ್ದಂ ಅವಸ್ಸಾಯ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಅತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ‘ಅಹಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮಿ, ನತ್ಥಿ ಮಯ್ಹಂ ಏತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಭಾರೋ’ತಿ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೯೩ ಆದಯೋ) ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ। ಸೂರಭಾವೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ವೀರಿಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ವೀರಿಯಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸೋಣತ್ಥೇರೋ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೩) ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ।
ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ
ಏತ್ಥ ಚ ತಯೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ। ಸೇಸಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಯೇವ। ವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಾಪಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ। ಸೇಸಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಯೇವ। ಅಯಂ ತಾವ ಅಭೇದತೋ ಕಥಾ।
ಭೇದತೋ ಪನ ‘ಛನ್ದೋ’ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ಛನ್ದಧುರೇನ ಭಾವಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ। ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೇ ಪವಿಸನ್ತಿ; ಪಾದೇ ಪವಿಟ್ಠಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ತತ್ಥೇವ ‘ಸಮಾಧಿ’ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ಸಮಾಧಿಧುರೇನ ಭಾವಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಸಮಾಧಿದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ। ಛನ್ದೋ
ಏತ್ಥ ಪನ ಅಭಿನವಂ ನತ್ಥಿ; ಗಹಿತಮೇವ ವಿಭೂತಧಾತುಕಂ ಕತಂ। ಕಥಂ? ಛನ್ದೋ, ಸಮಾಧಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ। ಸೇಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಯೇವ। ಇಮೇ ಹಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಜ್ಝಮಾನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ವಿನಾ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇಜ್ಝನಕಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದೋ ನಾಮ। ‘ಇದ್ಧೀ’ತಿ ವಾ ‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’ತಿ ವಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧಿವಚನಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಅಧಿವಚನಂ। ವೀರಿಯಂ, ಚಿತ್ತಂ, ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಅಧಿವಚನಂ।
ಅಪಿಚ
ಕೇನಟ್ಠೇನ
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೪೪. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ನಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಗಣೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೇ
೩. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೪೬೨. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ
ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।