೧೨. ಝಾನವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೮. ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕರಣೀಯಸಮ್ಪದಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿ। ಅಸುಭಾನುಸ್ಸತಿಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕರೋತಿ, ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭೀತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧) ವಚನೇನ ಸಮಣಭಾವಕರಪುಬ್ಬಭಾಗಕರಣೀಯಸಮ್ಪದಾಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ನಾಮಕಾಯಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ವಚನಾನತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೇಸು, ಅವೀತಿಕ್ಕಮನವಿರತಿಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತೇಸು ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೇಸು ಸಾ ಸಾ ಭಿಕ್ಖುಸಿಕ್ಖಾದಿಕಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ।
ಸನ್ತೋಸಾದಿವಸೇನ ಇತರೀತರಸನ್ತೋಸಂ, ತಸ್ಸ ಚ ವಣ್ಣವಾದಿತಂ, ಅಲದ್ಧಾ ಚ ಅಪರಿತಸ್ಸನಂ, ಲದ್ಧಾ ಚ ಅಗಧಿತಪರಿಭೋಗನ್ತಿ ಏತೇ ಗುಣೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಝಾನಭಾವನಾಯ ಕಾರಕೋತಿ ಪರಿದೀಪನಂ ಕಾರಕಭಾವಪರಿದೀಪನಂ। ಅರಞ್ಞನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಪಭೇದಂ, ಅಪ್ಪಸದ್ದನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿರಾದೀನವತಂ, ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಾರುಪ್ಪನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇನಾಸನಪ್ಪಭೇದೇ…ಪೇ॰… ಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ।
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೦೯. ಕಮ್ಮತ್ಥೇಹಿ ‘‘ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ। ಸಿಕ್ಖಿಯಮಾನೋ ಕಾಯಾದೀನಿ ವಿನೇತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ’’ತಿ, ವಿನಯೋ ವಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಅನುಸಿಟ್ಠಿದಾನವಸೇನಾ’’ತಿ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪರಿಪೂರತೀತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ? ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಜುಕಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೬೯) ವಚನತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ಫಲಕಾರಣೋಪಚಾರೇಹಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭಗವತೋ ವಿನಯನಕಿರಿಯತ್ತಾ ವಿನಯೋ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ, ತಂ ಪನ ವಿನಯನಂ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಅವಿಸಮಸಭಾವೇನ, ದೇಸನಾಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಪವತ್ತಂ, ನ ದಣ್ಡಾದಿನಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮತ್ಥನ್ತಿ ಪರಮಾನವಜ್ಜನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ, ಅಕುಪ್ಪಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಅತ್ಥಂ ವಾ। ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಅಭಿಜಾನನಾದಿಕಾರಣಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯನ್ತಿ ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ಇಮಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ನಿಯಮಕರಣಂ ಹೋತಿ, ಏವ-ಸದ್ದಲೋಪೋ ವಾ ಕತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ನಿಯಮೋ ಕತೋ’’ತಿ।
೫೧೦. ಭಿಕ್ಖುಕೋತಿ ಅನಞ್ಞತ್ಥೇನ ಕ-ಕಾರೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತನ್ತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತಾಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಪನ ಪಾಠೇ ಭಿಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಲ್ಲಿಕಂ ರಜಮಿಸ್ಸಂ ಮಲಂ, ಅಮಿಸ್ಸಂ ಮಲಮೇವ। ಭಿನ್ನಪಟಧರೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಭಿನ್ನಪಟಧರೇ ಭಿಕ್ಖು-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ಯಸ್ಸ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಚ ಓಧಿ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಓಧಿಸೋ, ಅರಹಾ ಪನ ತದಭಾವಾ ಓಧಿರಹಿತೋತಿ ‘‘ಅನೋಧಿಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಾ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಓಧಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಏಕದೇಸೇ ಪಹಾನಾತಿ ಇದಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಭೇದನಪರಿಯಾಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸೇಕ್ಖೋತಿಆದಿನಾ
ಸೇಕ್ಖೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಕಥಿತಾ, ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಾಪಕಾನಂ…ಪೇ॰… ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಖೀಣಾಸವೋವ ಕಥಿತೋತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಅರಿಯಾ, ಭಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಫಲಟ್ಠಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಯೇನ ನ ಸಮೇತಿ, ತದಿದಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕಾದಯೋ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖುಸೀಲೋಪಿ ವುತ್ತೋತಿ? ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಕರಣಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ಠಾನಂ, ತದನುರೂಪಂ ಠಾನಾರಹಂ, ಅನೂನಞತ್ತಿಅನುಸ್ಸಾವನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ ಅವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೧೧. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಾನವಿರತಿಅವೀತಿಕ್ಕಮನವಿರತಿಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಭಿಜ್ಝಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಚೇತಸಿಕಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಸೀಲತಾ ವುತ್ತಾ। ನಗರವಡ್ಢಕೀ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಹಾರೋ ಅಸಿತಾದೀನಿ, ಭಕ್ಖಿತಬ್ಬಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಲೇಹಿತಬ್ಬಚುಬಿತಬ್ಬಾನಿ ವಾ।
ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಪಿಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾಹಾರತ್ತಾ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಪಿಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸಂವುತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಿಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇನ ಚ ಸಂವರೇನ ಚಾತಿ ಇದಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸೀಲಂ ಕಾಯಿಕಅವೀತಿಕ್ಕಮಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದುತಿಯೋ ಪನತ್ಥೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ।
೫೧೩. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮನಸಾಪಿ ಆಚರತಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಕಾಯಿಕವೀತಿಕ್ಕಮಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಅನಾಚಾರೇಸು। ಗರುಭಣ್ಡವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅರೋಪಿಮೋತಿ ಫಾತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗರುಭಣ್ಡನ್ತರಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ। ದಣ್ಡಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಹತ್ಥಕಮ್ಮಮಾಹ। ಸಿನಾಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಿನಾನಂ, ಚುಣ್ಣಾದಿ।
ಸಚ್ಚಾಲೀಕೇನ ಪಿಯವಾದೀ ‘‘ಚಾಟೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಚಾಟುಂ ಅತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಚಾಟುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾ। ಮುಗ್ಗಸೂಪಸ್ಸ ಅಪ್ಪವಿಸನಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾಹಾರೇಹಿ ಅವಿರುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಭಟತಿ ಧಾರೇತಿ, ಪೋಸೇತಿ ವಾತಿ ಪರಿಭಟೋ, ಅಥ ವಾ ಪರಿವಾರಭೂತೋ ಭಟೋ ಸೇವಕೋ ಪರಿಭಟೋ।
ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಗಿಹೀನಂ ಕರಿಯಮಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ಪಟಿಪಿಣ್ಡದಾನಂ, ಪಿಣ್ಡಂ ದತ್ವಾ ಪಟಿಪಿಣ್ಡಗ್ಗಹಣಂ ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಟಿಪಿಣ್ಡಂ। ಸಙ್ಘಭೋಗಚೇತಿಯಭೋಗಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋ ವಿಚಾರಣಂ ಸಙ್ಘುಪ್ಪಾದಚೇತಿಯುಪ್ಪಾದಪಟ್ಠಪನಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇ ವಿಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
೫೧೪. ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗೋಚರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ಚರಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ। ಗಾವೋ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರೋ। ಅಯುತ್ತೋ ಗೋಚರೋ ಅಗೋಚರೋತಿ ತದಞ್ಞೋ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಗೋಚರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಧುನನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿನಿದ್ಧುತಕಿಬ್ಬಿಸಾನಿ ವಾ’’ತಿ।
೫೧೫. ಅವರಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಮತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಓರಮತ್ತಕಾನಿ। ಸಂಯಮಕರಣೀಯಾನೀತಿ ಕಾಯವಾಚಾಸಂಯಮಮತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಪಟಿಕಮ್ಮಾನಿ, ವಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ ವಾ। ‘‘ಪುನ ನ ಏವಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಂವರಮತ್ತೇನ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇನೇವ ವಾ ಕರಣೀಯಾನಿ ಸಂವರಕರಣೀಯಾನಿ। ದಿವಿವಿಹಾರಜನಪದವಾಸೀ ದಿವಿವಿಹಾರವಾಸೀ। ಮನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾವಿಕಮ್ಮಂ। ದೇಸನಾ ಇಧ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಾವಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕರಣೀಯಾನಿ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರವಿಸುದ್ಧತ್ಥಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತಾನುವಾದಪರಾನುವಾದದಣ್ಡದುಗ್ಗತಿಭಯಸ್ಸ।
೫೧೬. ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸೇಸಸಿಕ್ಖಾ ಪನ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಭಿಕ್ಖುಗ್ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾದಾನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ಸಮಾದಾನೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಸಮಾದಾನಕಿಚ್ಚಕರತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಮಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅನೇಕೇಸು ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮದೇಸನಾವುಟ್ಠಾನವತ್ತಚರಣಾದಿಆಕಾರೇನ। ವೀತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಸೇಸಸ್ಸಪಿ ನಿಸ್ಸೇಸತಾಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭಿನ್ನಸ್ಸಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
೫೧೯. ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿಸೋಧನಭಾವನಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಭಾವನ’’ನ್ತಿ। ಸುಪ್ಪಪರಿಗ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ‘‘ಸುಪ್ಪಪರಿಗ್ಗಾಹಕಂ ನಾಮ ಇದಂ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಇತೋ ಪರಞ್ಚ ನತ್ಥಿ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಂ।
೫೨೦-೫೨೧. ಯುತ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಭಮಾನೋ। ಸಾತಚ್ಚಂ ನೇಪಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತಯಮಾನೋ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೫೨೨. ಲೋಕಿಯಾಯಪಿ…ಪೇ॰… ಆಹಾತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಹ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾನಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಾಬಲಞ್ಚ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ‘‘ಸದ್ಧೂಪನಿಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೩) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೫೨೩. ಸಮನ್ತತೋ, ಸಮ್ಮಾ, ಸಮಂ ವಾ ಸಾತ್ಥಕಾದಿಪಜಾನನಂ ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ತದೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ತೇನಾತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಉದ್ದೇಸೇ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಾತ್ಥಕಾನಂ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಏವಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಪನ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗೋಚರೇ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪವತ್ತೇಸು ಅವಿಜಹಿತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಗೋಚರೇ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಮೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ।
ದ್ವೇ ಕಥಾತಿ ವಚನಕರಣಾಕರಣಕಥಾ ನ ಕಥಿತಪುಬ್ಬಾ। ವಚನಂ ಕರೋಮಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಸುಬ್ಬಚತ್ತಾ ಪಟಿವಚನಂ ದೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗೇನೇವ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ‘‘ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅಚೇತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಯಥಾಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ವಾ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭಯೇತಿ ಪರಚಕ್ಕಾದಿಭಯೇ।
ಅವಸೇಸಟ್ಠಾನೇತಿ ಯಾಗುಅಗ್ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇ। ಠಾನಚಙ್ಕಮನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಭೋಜನಾದಿಕಾಲೇ ಅವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬನಿಸಜ್ಜಾಯಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ।
ಥೇರೋ ದಾರುಚೀರಿಯೋ –
‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತೇ, ಬಾಹಿಯ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುತೇ ಮುತೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ। ಯತೋ ಖೋ ತೇ, ಬಾಹಿಯ, ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುತೇ ಮುತೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತೇನ, ಯತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತೇನ। ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತತ್ಥ, ಯತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತತ್ಥ। ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನೇವಿಧ ನ ಹುರಂ ನ ಉಭಯಮನ್ತರೇನ। ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೧೦) –
ಏತ್ತಕೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ।
ಖಾಣುಆದಿಪರಿಹರಣತ್ಥಂ, ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಾ ಪಸ್ಸೇನ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಾವ ಅತಿಹರಣಂ, ತತೋ ಪರಂ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣನ್ತಿ ಅಯಂ ವಾ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಅವೀಚಿನ್ತಿ ನಿರನ್ತರಂ।
ಪಠಮಜವನೇಪಿ…ಪೇ॰… ನ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸೋತಿ ರಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಆವಜ್ಜನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಆವಜ್ಜನವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಇಟ್ಠೇ ಇತ್ಥಿರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಲೋಭೋ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಚ ಪಟಿಘೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸೋತಿ ರಜ್ಜನಾದಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಮೂಲಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ಆಗನ್ತುಕತಾವಕಾಲಿಕತಾ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಸ್ಸೇವ ಅಪುಬ್ಬತಿತ್ತರತಾವಸೇನ। ಮಣಿಸಪ್ಪೋ ಸೀಹಳದೀಪೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಏಕಾ ಸಪ್ಪಜಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಚಲನನ್ತಿ ಕಮ್ಪನಂ।
ಅತಿಹರತೀತಿ ಯಾವ ಮುಖಾ ಆಹರತಿ। ವೀತಿಹರತೀತಿ ತತೋ ಯಾವ ಕುಚ್ಛಿ, ತಾವ ಹರತಿ, ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ವಾ ಪಸ್ಸತೋ ಹರತಿ। ಅಲ್ಲತ್ತಞ್ಚ ಅನುಪಾಲೇತೀತಿ ವಾಯುಆದೀಹಿ ಅತಿವಿಸೋಸನಂ ಯಥಾ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಾಲೇತಿ। ಆಭುಜತೀತಿ ಪರಿಯೇಸನಜ್ಝೋಹರಣಜಿಣ್ಣಾಜಿಣ್ಣತಾದಿಂ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂತಂವಿಜಾನನನಿಪ್ಫಾದಕೋಯೇವ ಹಿ ಪಯೋಗೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಾಗಮ್ಮ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಭುಜನಕೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಜಾನನಂ ಆಭುಜನಂ।
ಅಟ್ಠಾನೇತಿ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಅಯುತ್ತೇ ಠಾನೇ ಖೇತ್ತದೇವಾಯತನಾದಿಕೇ। ತುಮ್ಬತೋ ವೇಳುನಾಳಿಆದಿಉದಕಭಾಜನತೋ। ತನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತಂ ಉದಕಂ।
ಗತೇತಿ ಗಮನೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಮನೇಪಿ ಪುರತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ಅತಿಹರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಗಮನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ವಕ್ಖಮಾನೋ ವಾ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಪವತ್ತನವಚನಮತ್ತೇನ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಚಙ್ಕಮನಟ್ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾಸು ಏವ ಪವತ್ತೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ಪವತ್ತಾ ಅಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಯಾದಿಕಿರಿಯಾಮಯತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಮಯಪವತ್ತಂ ನಾಮ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರವಿರಹಾ ‘‘ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೫೨೬. ಉಪಾಸನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಿಯ ಉಪಾಸನಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಯೋಗಕರಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಉಪಾಸನಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋಗಪಥ’’ನ್ತಿ ಆಹಾತಿ। ಸೀಸಂ ಧೋವತೀತಿ ಇಚ್ಛಾದಾಸಬ್ಯಾ ಭುಜಿಸ್ಸತಂ ಞಾಪಯತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ವಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಯಸರಜಂ ಧೋವತಿ।
೫೨೯. ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಆರಞ್ಞಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ ಆರಞ್ಞಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯ। ನ ಹಿ ಸೋ ವಿನಯಪರಿಯಾಯಿಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ವಸನತೋ ‘‘ಆರಞ್ಞಕೋ ಪನ್ತಸೇನಾಸನೋ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋತಿ।
೫೩೦. ‘‘ನಿತುಮ್ಬ’’ನ್ತಿಪಿ ‘‘ನದೀಕುಞ್ಜ’’ನ್ತಿಪಿ ಯಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಕನ್ದರನ್ತಿ ಅಪಬ್ಬತಪದೇಸೇಪಿ ವಿದುಗ್ಗನದೀನಿವತ್ತನಪದೇಸಂ ಕನ್ದರನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೫೩೧. ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತೇನ ಭಾಜೇತಬ್ಬತಂ ಅನ್ತೇ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೫೩೩. ರಹಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ ರಹಸ್ಸಂ, ತಂ ಅರಹತಿ ತಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ರಾಹಸ್ಸೇಯ್ಯಕಂ। ವಿಚಿತ್ತಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತಾತಿ। ರಹಸಿ ವಾ ಸಾಧು ರಹಸ್ಸಂ, ತಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗಂ ರಾಹಸ್ಸೇಯ್ಯಕಂ।
೫೩೬. ಪಣಿಹಿತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತೋ।
೫೩೭. ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವಂ, ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಟ್ಠು ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಾದಿಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ಞಾಣಂ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ತಂ-ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೪೨-೫೪೩. ವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನಾತಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಗತಸಬ್ಬಕೋಧಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಣಞ್ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೫೪೬. ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸನ್ಧಾಯ। ಏಕವಚನೇನ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸನ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಭೇದೋ, ಬಹುವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿರೋಧಸನ್ತತಾಯಾತಿ ವಚನಂ ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯ, ಸಭಾವಸನ್ತತಾಯ ವಾ ಸನ್ತತಾನಿವಾರಣತ್ಥಂ।
೫೫೦. ಥಿನಮಿದ್ಧವಿಕಾರವಿರಹಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ ಆಲೋಕಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
೫೫೩. ‘‘ವನ್ತತ್ತಾ ಮುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದೀನಿ, ‘‘ಆಲೋಕಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ‘‘ಚತ್ತತ್ತಾತಿಆದೀನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿಮುಞ್ಚತೋತಿ ಏತೇನ ಸಾರಮ್ಭಂ ಅಭಿಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿರಾವರಣಾ ಹುತ್ವಾ ಆಭುಜತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ನಿರಾವರಣಾಭೋಗಾ, ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ವಿವಟಾ।
೫೫೬. ‘‘ವಿಕಾಲೋ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಛಯತಾಯ ಕತವತ್ಥುಜ್ಝಾಚಾರಮೂಲಕೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ವತ್ಥುಜ್ಝಾಚಾರೋ ಕಾರಣವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೫೬೨. ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ಸದರಥಭಾವೇನ ಸಯಮೇವ ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ। ನ ಹಿ ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕಿಲೇಸರಹಿತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ।
೫೬೪. ಇಧೇವ ಚ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಮೇವ।
೫೮೮. ನಿದ್ದೇಸವಸೇನಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ? ಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ। ‘‘ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನಾತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ…ಪೇ॰… ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಯಾವ ವಾ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಪದಂ, ತಾವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಪಕಾರೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖನಾ’’ತಿಆದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾರೇನ ‘‘ಉಪೇತೋ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದಿಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ। ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖನಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ। ಉಪೇಕ್ಖನಾವಸೇನ ಕಾರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ ವಿವರನ್ತಿ, ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ। ‘‘ಉಪೇಕ್ಖನಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ ವಿಭಜನ್ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಕ-ಸದ್ದನ್ತೋಗಧಾಯ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ತಸ್ಸೇವ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥವಚನಂ ‘‘ಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖನಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಭಾಗೋ। ಸಬ್ಬಥಾ ಅಞ್ಞಾತತಾ ನಿಕುಜ್ಝಿತಭಾವೋ, ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತೇಪಿ ನಿರವಸೇಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಾಭಾವೋ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೋ।
೬೦೨. ಉಪರಿಭೂಮಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಇದಂ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿಪಿ ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಂ ಉಪರಿಭೂಮಿಯೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
೬೧೦. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಫುಟಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಏತಂ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಕಿರ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ – ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ – ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಫುಟಂ ತೇನ ಗಹಿತಾಕಾರಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಆಕಾಸಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸಮಙ್ಗೀ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತಂ ಫರಣಾಕಾರಸಹಿತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಸಮಙ್ಗೀ ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
೬೧೫. ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತೀತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತಂ, ತಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಪಠಮೇನ ವಿಯ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ತತಿಯೇನಾರುಪ್ಪೇನ ಅಭಾವೇತೀತಿ।
ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೬೨೩. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೬೪೦. ಲೋಕುತ್ತರಾಪನೇತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಚತುತ್ಥೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯಿಂಸು, ಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಂಸೂತಿ, ಭಾವೇಸ್ಸನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಚ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕುಸಲತೋ ತೇರಸಸು ಹಿ ಚತುತ್ಥೇಸು ಅಯಂ ಕಥಾ ಪವತ್ತಾ, ನ ಚ ಕುಸಲಚತುತ್ಥೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ।
‘‘ಕಿರಿಯತೋ ತೇರಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಚತುತ್ಥಂ ಕಿರಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕುಸಲತೋ ವಾ ತೇರಸಸು ಸೇಕ್ಖಫಲಚತುತ್ಥಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಿರಿಯತೋ ತೇರಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಚತುತ್ಥೇನ ಸಹ ವದತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಯಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಿ ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾದಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ವಟ್ಟಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಪರಿಚ್ಛನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಚತುತ್ಥಾದೀನಿ ವಿಯ ವಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಸಮಾನತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಮನೋಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
‘‘ಅಜ್ಝತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೨೦.೨೮) ಏತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ವಿಯ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಂ ಪರಸನ್ತಾನಗತಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ಸಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪಿ ಪನ ಅಪಾಕಟಂ ರೂಪಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ವಿಯ ಅಪಾಕಟಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಜಾನನಕಾಲೇ’’ತಿ।
ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಝಾನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।