೬. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೨೫. ‘‘ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಿಂ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ…ಪೇ॰… ವಿಭಜ್ಜವಾದಿನೋ’’ತಿ। ‘‘ಅಹಞ್ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮಿ ರಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಯಂ ತ್ವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದೇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೫-೯) ವೇರಞ್ಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತಾ ವೇನಯಿಕಾದಿಭಾವೋ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತೋತಿ ತಂ ಅನುವದನ್ತಾ ಸಾವಕಾಪಿ ತಥಾ ವದನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಹಿ ವೇನಯಿಕಾದಿಭಾವಂ ವಿಭಜ್ಜ ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಚೀವರಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತಾನಿ। ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಪರಿಸಾ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಯಥಾ ತಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಚರಿಯೇ ಅನಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕಸಮಯಾವೋಕ್ಕಮಾದಿ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ತದೋತಾರೋ। ‘‘ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅತ್ಥಿ ಅಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ, ಯಾಯ ನಿವುತಾ ಖೀಣಾಸವಾಪಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾದೀಸು ಏಕಚ್ಚಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಸಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸುಪಿ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿಆದಿಂ ವದನ್ತೋ’’ತಿ। ಉಪಲಕ್ಖಣಞ್ಹೇತಂ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಪರಸಮಯಂ…ಪೇ॰… ಅನಾಯೂಹನ್ತೇನಾ’’ತಿ। ಅಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತೇನಾತಿ ಉಪಚಯತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ। ಆಯೂಹನ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಉಪಚಯತ್ಥೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಕೇಚಿವಾದೋ ನ ಸಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಯಥಾವಿನಯಂ ಅವಟ್ಠಾನೇನ। ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜತಾದೀಪನಾದಿನಾ ಕಮ್ಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ವಿನಾಸೇನ್ತೋ, ಆಲೋಳೇನ್ತೋ ವಾ ಧಮ್ಮತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ವಿಲೋಮೇತಿ ವಿಪರೀತತೋ ದಹತಿ। ಮಹಾಪದೇಸೇತಿ ಮಹಾಅಪದೇಸೇ, ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಮಹನ್ತೇ ಮಹನ್ತೇ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಮಹಾಕಾರಣಾನಿ। ಮಹಾಪದೇಸೇತಿ ವಾ ಮಹಾಓಕಾಸೇ, ಮಹನ್ತಾನಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಅಪದಿಸೀಯತೀತಿ ಅಪದೇಸೋ, ಬುದ್ಧೋ ಅಪದೇಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಾಪದೇಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅತ್ಥತೋ ಚಾಯಂ ಮಹಾಪದೇಸೋ ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತಂ ಭಗವತೋ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಆಭತಸ್ಸ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ತಸ್ಸ ಯಥಾಭತಸ್ಸ ಸುತ್ತೋತರಣಾದಿ ಏವ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಚತ್ತಾರೋತಿ? ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಪದಾಯೋ ಭಗವಾ, ಸಾವಕಾ ಚ। ತೇಸು ಸಾವಕಾ ಸಙ್ಘಗಣಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ತಿವಿಧಾ। ಏವಂ ‘‘ಅಮುಮ್ಹಾ ಮಯಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಭೇದೇನ ಚತ್ತಾರೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತಂ ಭಗವತೋ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನೇತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಾಪದೇಸೋ ಸಙ್ಘಾಪದೇಸೋ ಸಮ್ಬಹುಲತ್ಥೇರಾಪದೇಸೋ ಏಕತ್ಥೇರಾಪದೇಸೋ’’ತಿ।
ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಆಚರಿಯವಾದಅತ್ತನೋಮತಿಮಹಾಪದೇಸೇತಿ ಏತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹಾನಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಅತ್ಥಸೂಚನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಸುತ್ತಂ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮತೋ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ। ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಗಾಹಣೇನ ಧಮ್ಮತಾಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಆಚರಿಯವಾದೋ। ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ಅನುಬುದ್ಧಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಭಾನಂ ಅತ್ತನೋಮತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸುತ್ತಆಚರಿಯವಾದಅತ್ತನೋಮತೀನಮ್ಪಿ ಕೇನಚಿ ಆಭತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಾದಿಭಾವವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಭಾವಸಭಾವತೋ ಮಹಾಪದೇಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹನ್ತೋ, ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ ಚ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತಿಧಾವತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಪುನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ
ಸತ್ತವೋಹಾರೋತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ। ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೂಹಭೂತೇ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೇ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾನಾಞ್ಞಥಾಅಚ್ಚನ್ತಾಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಯಾಥಾವತೋ ಸಙ್ಗಹಣಂ, ಬೋಧನಞ್ಚ ಧಮ್ಮತಾಯಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಹೇತುಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಆಚರಿಯೇ ಅನಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾಯ ಪನ ಗರುತರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಂ ವದತಿ।
ಪಾಳಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ತೇಪಿಟಕಬುದ್ಧವಚನಂ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಾಳಿಂ।
ಅತ್ಥಂ ಕತ್ವಾತಿ ಹಿತಂ ಕತ್ವಾ। ಯಥಾಯಂ ಹಿತಾವಹೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕತ್ವಾ। ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಿಕಂ ಕತ್ವಾ। ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಾದಿಂ ಞಾಣವಿಸೇಸಂ। ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿನಾ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯವಿಸೇಸಂ।
ಭವಾದೀಸು ಆದೀನವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ, ಬಲವೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಹೇತುಭಾವತೋ ಚ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ವಿಪಾಕವಟ್ಟನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾ। ತಣ್ಹಾಪಿ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇ ಏವ ವಿಸಯೇ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಮೂಲಾದಿದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ
ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾಯ ಮಾನಸಹಿತಾಯ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ, ಇತರಾಯ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಅಭಿವದತೋ। ‘‘ಅಭಿನನ್ದನತೋ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ‘‘ಅಭಿವದತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತೋ ಬಲವತರಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾಯ ಮಾನಸಹಿತಾಯ ವಾ। ‘‘ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ತತೋಪಿ ಬಲವತಮಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾಯ, ಕೇವಲಾಯ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಂ। ಕಥಂ ಪನ ನನ್ದಿವಚನೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನನ್ದಿತಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ನನ್ದಿತಾತದವಿಪ್ಪಯೋಗತಾಹೀತಿ ನನ್ದಿಭಾವೇನ ಸಭಾವತೋ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಂ, ತಾಯ ನನ್ದಿಯಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅವಿನಾಭಾವೇನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ನನ್ದಿಭಾವಮಾಹ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಫಸ್ಸಾದಯೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪವತ್ತೇ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ। ‘‘ವಿಪಾಕವಟ್ಟಭೂತೇ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಪವತ್ತವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಟ್ಟೂಪತ್ಥಮ್ಭಕಾತಿ ವಟ್ಟತ್ತಯೂಪನಿಸ್ಸಯಾ। ಇತರೇತಿ ಅಕಮ್ಮಜಾ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕೇ। ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ತಣ್ಹಾನಿದಾನೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾನಿದಾನಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ।
ಯಥಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಅನ್ತದ್ವಯವಜ್ಜಿತಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ‘‘ಞಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಯೋತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಸೋಯೇವ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತೂಪಚಾರವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ। ಪಕತಿಆದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಹೇತುವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ। ಅಕಾರಣಂ ‘‘ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಯಥಾ ಕಾಪಿಲಾದಯೋ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಅಞ್ಞೇ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಇತರಾಸನ್ತಿ ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ದೇಸನಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ। ತದತ್ಥತಾಸಮ್ಭವೇಪೀತಿ ಯಥಾಸಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥತಾಸಮ್ಭವೇಪಿ। ಅತ್ಥನ್ತರಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಪಯೋಜನನ್ತರಸಬ್ಭಾವತೋ। ವುತ್ತಾನಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೫) ‘‘ಜರಾಮರಣಾದಿಕಸ್ಸ
ತಂತಂಫಲಪಟಿವೇಧೋತಿ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಜರಾಮರಣಾದಿತಂತಂಫಲಾವಗಮೋ। ಅನುವಿಲೋಕಯತೋತಿ ಪುರಿಮೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ಅನುವಿಲೋಕನಂ, ದುತಿಯೇ ದೇಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಾಮುಪಾದಾನಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಸೇಸಾಹಾರಾನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರತಣ್ಹಾದಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಾ’’ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಾವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಆಹಾರತಣ್ಹಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಮ್ಮವಟ್ಟಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಆಹಾರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತವಿಪಾಕವಟ್ಟಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಹಾರಾ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿ। ಪಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ। ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಫಲಭೂತೇ ಆಹಾರೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಂನಿದಾನಂ ತಣ್ಹಂ ತಸ್ಸಾ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಫಲಪರಮ್ಪರಾಯ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಯ ಚ ದಸ್ಸನಂ ತಥಾಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮತೋ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಾವಿಲೋಮನತೋ ಚ ಯುತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಯದಿ ತಣ್ಹಾದಯೋ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ತಣ್ಹಾಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರಾವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪುನ ತೇ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವಿಜ್ಜಾ ತತೋಪಿ ಅತೀತತರೋ ಅದ್ಧಾ ವುತ್ತೋ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನಾದಿಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಅತೀತನ್ತಿ ವಾ ಅತೀತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅತೀತತರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಆಹಾರಕಾತಿ ಪುನಬ್ಭವೂಪಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ। ಇತಿ ವಚನತೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಚನಸಬ್ಭಾವತೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ತಾವ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಹೇತು, ಇತರೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಆಹಾರಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಕಾಲೇ, ರಾಗಾದೀನಂ ಗಧಿತಸ್ಸ ಭೋಜನಾದಿಕಾಲೇ। ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಾಯೂಹನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಆಹಾರಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋತಿ ಅತೀತೇತಿ ಅತೀತೇ ಅದ್ಧನಿ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಅತೀತದ್ಧತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅದ್ಧನಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾನಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೇತುನ್ತಿ ಏತರಹಿ ವತ್ತಮಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಕಂ ಆಹಾರಾದೀನಂ ಹೇತುಂ।
ಸುತ್ತಂ ಆಹರತಿ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩)। ವಟ್ಟಹೇತುನೋತಿ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಹೇತುನೋ, ಸಕಲವಟ್ಟಹೇತುನೋ ವಾ। ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ‘‘ಭವತಣ್ಹಾಯಪಿ ಹೇತುಭೂತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಸ್ಸಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮಾಹ। ಏವಞ್ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಟ್ಟಸೀಸಾನಮ್ಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನಾಪದೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಫಲಪರಮ್ಪರಾವಿಚ್ಛೇದವುತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಪಞ್ಞಾಯನಂ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಅವಿಜ್ಜಂ ತಣ್ಹಾ ಅನುವತ್ತತೀತಿ ದುಕ್ಖೇ ತಣ್ಹಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ತತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಬಲವಭಾವಮಾಹ। ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸತಿಪಿ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸಿತೇ ಏಕನ್ತಾನತ್ಥಸಞ್ಞಿತಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗದುಕ್ಖಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಿ। ತಣ್ಹಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುವತ್ತತೀತಿ ಸುಖೇ ಅವಿಜ್ಜಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ತತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಬಲವಭಾವಮಾಹ। ಯದಿಪಿ ಸಾವಜ್ಜಸುಖಾನುಭವೇ ಬಲವತೀಯೇವ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಆದೀನವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೀ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಣ್ಹಾ ಪನ ತತೋಪಿ ಬಲವತರತಾಯ ಸತ್ತೇ ವಿಪುಲಾನತ್ಥಸಞ್ಹಿತೇ ಅನರಿಯೇ ಸುಖೇ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತದನುವತ್ತನಂ ವುತ್ತಂ।
ಆಯತನಛಕ್ಕಂ ವಾ ಕಾಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯೇ ಸೇಸಧಮ್ಮೇತಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇ ಚ ಸಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ। ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತೇ ಏವ ಕತ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೇ ಕತ್ವಾ। ಚಕ್ಖಾದಿಕಾಯನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಂ ಪರೇಸಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಂ। ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತೇನ ವಿಯ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಸುಖವೇದನಿಯೇನ, ದುಕ್ಖವೇದನಿಯೇನ ಚ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋ। ಫಸ್ಸೇ ಹಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ಫುಟ್ಠೋತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ।
ಯಥಾ ಸಳಾಯತನಾನಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ವೇದನಾಯಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಳಾಯತನಾನಂ ವೇದನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತೀತದ್ಧಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋತಿ ಅತೀತದ್ಧಭೂತಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ। ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಕಾಯೂಪಗೋತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೋ ಗಹಿತೋ। ತದುಪಗತಾ ಉಪಪಜ್ಜನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ। ಉಭಯಮೂಲೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮೂಲೋ।
ಅನಭಿಸಮಯಭೂತತ್ತಾತಿ ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತ್ತಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ।
ಗಹಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರತ್ತೇಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನತಾಯ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ, ತಸ್ಮಾ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರೇಸು ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಕಸಙ್ಖಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣುದ್ಧರಿತಬ್ಬತಾದ್ವಯಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಇಧ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸತಿಪಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರಭಾವೇ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಪಧಾನಭಾವಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ತದೇಕದೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಇಧ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಧಾನಾತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾ, ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಣವಸೇನ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಮ್ಪಿ ಪಧಾನಭಾವಜೋತನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹತಿ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ।
ಯೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ‘‘ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಆಯೂಹನಂ, ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಮಾನೇ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿ…ಪೇ॰… ಆಯೂಹನರಸಾ’’ತಿ। ಚೇತನಾಪಧಾನತ್ತಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಚೇತನಾಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ರಾಸಿಕರಣಂ, ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಚ ರಾಸಿಭೂತಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನಾರಮ್ಮಣತಾ ಅಬ್ಯಾಕತತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸೇವ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಅನಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆಯತನಂ, ಘಟನನ್ತಿ ಚ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತನಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನನುಬೋಧಾದಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಪದಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ಅಸಣ್ಠಾನತ್ತಾತಿ ಅವಿಗ್ಗಹತ್ತಾ।
ಸೋಕಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವಾತಿ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಸೋಕಾದೀನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಙ್ಗಬಹುತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಂ ಬಹುಭಾವೇ ಆಪನ್ನೇ। ದ್ವಾದಸೇವಾತಿ ಕಥಂ ದ್ವಾದಸೇವ, ನನು ಸೋಕಾದಯೋಪಿ ಧಮ್ಮನ್ತರಭೂತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯಂ ವುತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಅಙ್ಗನ್ತರಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಫಲೇನಾತಿ ಫಲಭೂತೇನ ಜರಾಮರಣಙ್ಗಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸೋಕಾದಿನಾ। ಮೂಲಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯ ಮೂಲಭೂತಂ ಅವಿಜ್ಜಙ್ಗಂ ಸೋಚನಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಪತ್ತಿಕಥನೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ತೇ ಸೋಕಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ಭವಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಜರಾಮರಣಂ ಕಾರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಕಾರಣಾ ಜರಾಮರಣಕಾರಣತಾ। ಜರಾಮರಣಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತಂ। ತಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ಸುತ್ತಂ। ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸೋಕಾದೀನಂ। ತತೋ ಪರಾಯಾತಿ ಅನಾಗತೇ ದುತಿಯತ್ತಭಾವತೋ ಪರಾಯ ತತಿಯತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ। ಹೇತುಹೇತುಭೂತಾತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾರಣಂ, ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨, ೧೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೧; ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೭) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಸೋಕಾದೀನಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಅಸ್ಸುತವತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭವನದೀಪನಿಯಾ ತದುಪ್ಪತ್ತಿವಚನತೋ। ‘‘ನ ಸೋಕಾದೀನಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತತಾಮತ್ತಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ನ ಚ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತಮೇವ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಮ್ಪೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಜರಾಮರಣೇನ ಸೋಕಾದೀನಂ ಏಕಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾದಸೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಜರಾಮರಣನ್ತಾ ಏವ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಕಿಂ ತತೋ ಪರಾ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ? ನೋ ನತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾಯ ಚ ಚುತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಾತುಭಾವೋತಿ ಪವತ್ತಿತದುಪರಮಭೂತಂ ಜರಾಮರಣಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮೂಪಪತ್ತಿಭವತೋ ಜಾತಿಯಾ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ನ ಪುನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ
‘‘ಸ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸರಾಗಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ತದವಿನಾಭಾವಿತಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಜಾನನೇ ಚ ಸೋಕಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಕಾಸಿತಾ। ಅಪಿಚ ‘‘ಪಿಯಪ್ಪಭವಾ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಾಮಾಸವಭವಾಸವೇಹಿ, ‘‘ತಸ್ಸ ‘ಅಹಂ ರೂಪಂ, ಮಮ ರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಟ್ಠಾಯಿನೋ…ಪೇ॰… ರೂಪವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧) ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಾಸವತೋ, ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅವಿಜ್ಜಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨೬. ಪಿತಾ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅಸುಕೋ ಅಸುಕಸ್ಸ ಪಿತಾತಿ ಪಿತುಭಾವೇನ ಕಥೀಯತಿ। ಕಥಿಯಮಾನೋ ಚ ಅಸನ್ದೇಹತ್ಥಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಮಿತ್ತದತ್ತೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಥೀಯತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದೀಘೋ…ಪೇ॰… ದತ್ತೋ’’ತಿ।
ಯಾಥಾವೋತಿ ಅವಿಪರೀತೋ। ಕಿಚ್ಚಜಾತಿತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಕಿಚ್ಚತೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನತೋ ಚ।
ಗಹಣಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವವಸೇನ। ಅಞ್ಞಸೇತಾದೀನಂ ನಿವತ್ತಕಾನೀತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಛಾದೇನ್ತಿಯಾತಿ ಛಾದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿಯಾ। ತಥಾ ಪವತ್ತನಹೇತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಅಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ತೇಸಂ ದುದ್ದಸಭಾವಕರಣೀ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಂ। ಸಮಾನೇಪಿ ಪಣೀತಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾದಿಭಾವೇ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅವಿಜ್ಜಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
‘‘ಸೋಧೇತಿ ಅಪುಞ್ಞಫಲತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖವಿವಿತ್ತತಂ ಆಹ, ‘‘ದುಕ್ಖತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತೋದುಕ್ಖವಿವಿತ್ತತಂ, ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖವಿವಿತ್ತತಂ। ‘‘ಅಪುಞ್ಞಫಲತೋ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಹಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ದುಕ್ಖಸಂಕಿಲೇಸತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪವತ್ತಿಹಿತತಂ ಪವತ್ತಿಸುಖತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂನಿಪ್ಫಾದನೇನಾತಿ ಹಿತಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ। ಪುಜ್ಜಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಪುಜ್ಜನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ।
‘‘ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞುಪಗನ್ತಿ ಭವಸಮ್ಪತ್ತುಪಗ’’ನ್ತಿ।
ಆದಿಭಾವನಾತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಸಿಣೇಸು ಪವತ್ತಭಾವನಾ। ಪಥವೀ ಪಥವೀತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ಆದಿಭಾವನಾತಿಆದಿಭೂತಾ ಭಾವನಾ। ಸಾ ಹಿ ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಣ್ಡಲಕರಣಂ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಕರಣಂ।
ದಾನವಸೇನಾತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ದಾನಂ ದಿಯ್ಯತಿ ಏತೇನಾತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಸು। ದಾನಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ। ಯಥಾ ವಾ ಸೋ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಠಪೇತ್ವಾ। ಅಧಿಕಿಚ್ಚಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಯಥಾ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನಾ ದಾನಕಿರಿಯಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಅಧಿಕತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ। ಚೇತನಾವಸೇನೇವ ಹಿ ದಾನಾದಿಕಮ್ಮನಿಪ್ಫತ್ತಿ। ಇತರೇಸೂತಿ ‘‘ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದೀಸು।
ಅಸರಿಕ್ಖಕಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಸದಿಸಮ್ಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿನಾಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಪಾಕೇನ। ರೂಪತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪತಣ್ಹಮಾಹ। ಗುಞ್ಜನ್ತಿ ಗುಞ್ಜಫಲಪರಿಮಾಣಂ ಧಾರಣೀಯವತ್ಥುಂ। ತಥಾ ತಣ್ಡುಲಂ।
‘‘ವಚನವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವಮಾಹ ‘‘ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿ ಏವ ಹಿ ಆದಾನಾದಿಪಾಪನಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ತಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಕಥನತೋ ದ್ವಾರೂಪಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಛಿಮೇನಾತಿ ‘‘ಆದಾನಾ’’ದಿವಚನೇನ।
ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇತಿ ಉದ್ದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಕಾಯವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾಗಹಣೇತಿ ನಿದ್ದೇಸಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಪನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ‘‘ಕುಸಲಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಇತರಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಸಭಾವತ್ತಾ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾ ವಾ ತದಞ್ಞಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಯಿದಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾಯ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ। ನ ಹಿ ಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಥ ವಿಪಾಕದಾಯಿನೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಮ್ಪಿ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮೇನ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇನ ಕುಸಲತಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಚಾ’’ತಿ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಯಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಯಾಪಾರಾ ಸಉಸ್ಸಾಹಾ ಪವತ್ತಿ, ತದಾಕಾರಾವಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೀತಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ, ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲತಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಏವಮ್ಪಿ ಯದಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ, ಕಥಂ ಅವಿಪಾಕಾತಿ? ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ತಂ ‘‘ಸಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ ಹಿ ಯದಿ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಸಭೂಮಿಕಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಂ ವಾ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಸ್ಸ ತಾವ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅಯುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ, ತಥಾ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಭೂಮಿಕಂ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ತೇಸು ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಏಕನ್ತನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮಸಮ್ಭವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಾರಮ್ಮಣಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಿಟ್ಠಾನಿಕನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನ ಠಾನತ್ತಯವನ್ತಂ। ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಆಪೋಕಸಿಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲೇನ ಅಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ರೂಪಾವಚರತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾನಿ ಕುಸಲತೋ ಚ ವಿಪಾಕತೋ ಚ ಕಿರಿಯತೋ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಪಿ ‘ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿಪಿ ‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿಪೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಏಕನ್ತನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಮಸಮ್ಭವೋ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯ ವಿಪಾಕಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ನ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾಯ ‘‘ಕಸಿಣೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮಾಧಿವಿಜಮ್ಭನಭೂತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಮತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿಫಲಸದಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕುಬ್ಬನದಿಬ್ಬಸದ್ದಸವನಾದಿಕಸ್ಸ ಯದಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನಮತ್ತಂ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ, ನ ಕಾಲನ್ತರಫಲಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ವಿಯ ನಾಪಿ ವಿಪಾಕಫಲಾ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತಆನಿಸಂಸಫಲಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಮಾನಭೂಮಿಕತೋ ಆಸೇವನಲಾಭೇನ ಬಲವನ್ತಾನಿ ಝಾನಾನೀತಿ ತಾನಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವತೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪನ ಸತಿಪಿ ಝಾನಭಾವೇ ತದಭಾವತೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಗನ್ತುಕಾವಾತಿ ದುಬ್ಬಲಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಅಕಾರಣಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಪಿ ವಸೀಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯಂ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮಾನಸಭಾವೇಹಿ ಜವನೇಹಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ
ನ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ। ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ವಿಪಾಕೇ’’ತಿ ಚ ವಚನಂ ನ ವಿಪಾಕಾರಹತಾಮತ್ತವಾಚಕೋ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪಾಕಸಬ್ಭಾವವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ‘ವಿಪಾಕೇ’ತಿ ವಚನಂ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮವಚನಂ ವಿಯ ವಿಪಾಕಾರಹತಂ ವದತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ಯಸ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮೇವ ದೇತಿ, ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಪಾಕೋ ಉದ್ಧಟೋ। ಉಭಯವಿಪಾಕದಾಯಿಕಾಯ ಪನ ಚೇತನಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತದಭಾವತೋ ಪಟ್ಠಾನೇ ತಸ್ಸಾ ಸೋ ನ ವುತ್ತೋ। ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಪನೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಪಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಭಾವಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಅವಿರೋಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಯ ವಿಪಾಕದಾನೇ। ಅಮತಗ್ಗಪಥೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಪಕರಣೇ। ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇ ಅಕುಸಲಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಪವತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಪರಿಯಾಯಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಆಗಮತೋ ಚ ವಿಭಾವೇತಿ। ತತ್ಥ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಸಕಭಣ್ಡೇ ಛನ್ದರಾಗಾದೀನಂ। ಕೇಚೀತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ। ಕದಾಚೀತಿ ಅತೀತಾದಿಕೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ। ಚತ್ತತ್ತಾತಿಆದಿ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಕತ್ವಾ।
ಇತರೇಸನ್ತಿ ನದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ। ನ ಚ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಗಹಿತೋ, ನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ಸತಿ। ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ। ‘‘ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅನಾಗತಾ ಏವ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಾಗತಾ ನಾಮ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಪನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾತಿ ತೇಸಂ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ದಸ್ಸನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಭಾವಿತಂ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಂ ಉಪನಿಧಾಯ। ಸಹಾಯವಿರಹಾತಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಸಙ್ಖಾತಸಹಕಾರಿಕಾರಣಾಭಾವತೋ। ವಿಪಾಕಂ ನ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಸಕಲಕಿಲೇಸಪರಿಕ್ಖಯೇ ವಿಯ ಏಕಚ್ಚಪರಿಕ್ಖಯೇಪಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮಂ ನ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪಾಕೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಭೇದಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
ಅಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇ ಅಕುಸಲಾನಂ। ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಸಭಾವಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ। ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬವಿರುದ್ಧಸಭಾವತಾ ಸಾವಜ್ಜತಾ। ‘‘ಏವಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ದೋಸನ್ತರದಸ್ಸನಂ। ತೇನ ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತತಿಯಪದಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ, ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಪನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ತಿಕದುಕೇಸು ನವತ್ತಬ್ಬತಾಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ನವತ್ತಬ್ಬತಾನಾಪಜ್ಜನಂ ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣತೋ, ನಿದಸ್ಸನತೋ ಚ ವಿಭಾವೇತಿ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ। ನಿಯೋಗತೋತಿ ನಿಯಮತೋ ಏಕನ್ತತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ಪದತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂ। ಯಥಾವುತ್ತಪದೇಸು ವಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತತ್ಥಾಪೀತಿ ಚತುತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ। ಭಜಾಪೇತಬ್ಬೇತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಭಾವಂ ಭಜಾಪೇತಬ್ಬೇ। ತದಭಾವಾತಿ ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ತಥಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಭಾವೇನ।
ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಾ, ಇಧ ಯಥಾವುತ್ತಅಕುಸಲಾ ನ ವುತ್ತಾ, ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೇನಾರಹಿತಾಪಿ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಪತ್ತಿದೋಸಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಸಪ್ಪಟಿಘೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂಸಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜತಾವಿಸಿಟ್ಠೋ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಭಾವಾಭಾವೋ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಂ ಅಮುಖ್ಯಸಭಾವತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಚ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ವಸೇನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಯೇ ಹಿ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನ ತೇ ದಸ್ಸನತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಲೇಸಾ, ತೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವಾತಿ ತೇಸಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಪರಿಯಾಯೋ ಏವ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ವಸೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇ ನ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ನ ತೇ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ। ಯೇ ಪನ ತೇ ಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇ, ನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಲೇಸಾ ದಸ್ಸನಪಕ್ಖಿಕಾ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸರಾಗವೀತರಾಗಸನ್ತಾನೇಸು ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇಸು ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕತಾ ಸಿದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ। ತಾದಿಸಸ್ಸೇವಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಭಾವೇನ ಏಕಸಭಾವಸ್ಸ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ‘‘ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಅಮತಗ್ಗಪಥೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ, ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಯಥಾಹ
ಯಞ್ಚ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುದ್ಧರಣಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಸಾವಸೇಸಪಾಠದಸ್ಸನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅನಾಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೮.೨) ಏತೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ।
ಸಹಾಯಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ಪತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ವಿಯ ದಾನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ವಿಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಪಾದನೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಕಿಲೇಸೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನೇ ಸತೀತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ಪುರಿಮನಯೋ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿರಿಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಅವಿಪಾಕಸಭಾವತಾಯ ಆಪಾದಿತತ್ತಾ ಖೀಣತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಮಾನೇ ಸನ್ತಾನೇ ದಾನಾದಿ ವಿಯ। ಅಥ ದುತಿಯೋ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾಭಿಮತಸ್ಸಾಪಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನೇ ಸತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ। ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಅವಿಕಲಫಲುಪ್ಪಾದನಾಧಿಕಾರೇ ತದಭಾವತೋ ಯದಿಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಪನೇತಬ್ಬಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ವೀಸತಿಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕವೀಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯ ಅಗ್ಗಹಣಂ, ತಂ ಕಾರಣಂ। ಇತರಾವಚನಸ್ಸಾಪೀತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾವಚನಸ್ಸಾಪಿ। ಕಿಂ ಪನ ತಂ? ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವೋ ಏವ। ಭೇದಾಭಾವಾತಿ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ। ಸಂಯೋಗೋತಿ ತಿಕನ್ತರಪದವಸೇನ ಸಂಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಗಹಣಂ ಅಸ್ಸಾದನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸುಖಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಹಿ ದುಕ್ಖೇ ಸುಖಸಞ್ಞಾ। ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸಾದನಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತುಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ‘‘ರಥೋ ಸೇತಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪) ಪರಿವಾರತ್ಥೋಪಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿವಾರೇ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾಪರಿವಾರೇತಿ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖಾರಟ್ಠೋ ವಿಯ ಭೂಸನಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖತೇ ಅಲಙ್ಕತೇ’’ತಿ ಆಹ। ಪರಿಕ್ಖರೋತಿ ಯಥಾ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಙ್ಖರೋತಿ। ಅಮರಣತ್ಥಾತಿ ಅಮತತ್ಥಾ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾತಿ ಪಞ್ಚಾತಪತಪ್ಪನಾದಿದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ। ದೇವಭಾವಾಯ ತಪೋ ದೇವಭಾವತ್ಥಂ ತಪೋ। ಮಾರೇತೀತಿ ಮರೋ ಹೇತುಅತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ। ಅಮಙ್ಗಲಮ್ಪಿ ಮಙ್ಗಲಪರಿಯಾಯೇನ ವೋಹರನ್ತಿ ಮಙ್ಗಲಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಅದಿಟ್ಠಸದ್ದೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಸಿವೇ ಸಿವಾ’’ತಿ।
ಪಪಾತಂ ಪತನದುಕ್ಖಸದಿಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾತಿಆದಿಪಪಾತದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಇನ್ದದುದ್ದಬ್ರಹ್ಮಕೂಟಸಞ್ಞಿತಪಬ್ಬತಸಿಖರಪ್ಪಪಾತೋ ಮರುಪಪಾತೋ। ತಂ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥೋ।
ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ಅಸವಸೋ ಅಸೇರಿವಿಹಾರೀ। ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯಂ। ರಾಗಾದಿಪರಿಳಾಹೇನ, ಕಟುಕವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ದುಕ್ಖಂ। ಆರಭತಿ ಕರೋತಿ। ಸಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಿಸಾಚನಗರಸ್ಸ ಕಾಮಗುಣಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ಸುಖವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಭಿನ್ನಜಾತಿಯೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸತಾ ನಿರನ್ತರತಾ। ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ವಿಪರಿಣಾಮೋ।
‘‘ನ ತಾವ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾಪೇಕ್ಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಾವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೋ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಪನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವಿರುಜ್ಝನಮಾಹ।
ರಾಗಾದಿಅಸ್ಸಾದನಕಾಲೇಸೂತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಸ್ಸಾದನಕಾಲೇಸು। ‘‘ರಾಗದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಯೋಜನಾ ಹೋತು ರಾಗಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನಭಾವತೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತದವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ದಿಟ್ಠೀ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ। ಅವಿಜ್ಜಾರಮ್ಮಣಾದಿತನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾದಿತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇ, ಅನನ್ತರಾದಿಕೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನವಿಜ್ಜಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾತಿ ನ ಅವಿಜ್ಜಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಂ ಅನಾರಬ್ಭ ಪವತ್ತಸ್ಸ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಚನೇಸೂತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯವಚನೇಸು ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಅನವಿಜ್ಜಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಚನೇಸು ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಜವನಸ್ಸ, ದ್ವೀಸುಪಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದುತಿಯಾದಿಜವನಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಲಾಭಿನೋ ಅನನ್ತರಾದಿನಾ, ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಹೇತುಆದಿನಾ, ಅಸಹಜಾತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಭವಪತ್ಥನಾವಸೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮತಿಕ್ಕಮತ್ಥಾಯ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಮೂಳ್ಹತ್ತಾ ಅರೂಪಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ತಾನೇವ ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ, ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಕಕಾರಣವಾದೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಯಥಾ ಪಕತಿಇಸ್ಸರಪಜಾಪತಿಪುರಿಸಕಾಲಾದಿವಾದಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತೇ ಸತಿ ತತೋ ಸಕಲಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನವಸೇಸತೋ, ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ ಕಮೇನೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನತೋ। ಕಾರಣನ್ತರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪನ ಏಕಕಾರಣವಾದೋ ಅಪಹತೋ ಸಿಯಾ ಏಕಸ್ಸ ಚ ಅನೇಕಸಭಾವತಾಭಾವಾ। ಯತ್ತಕಾ ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ತೇಹಿ ಸಮಾನಸಭಾವೇಹೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ವಿಸದಿಸೇಹಿ, ಇತರಥಾ ತಸ್ಸ ಏಕಭಾವೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪತ್ತಿತೋ ಚಾ’’ತಿ। ಪಾರಿಸೇಸೇನಾತಿ ಏಕತೋ ಏಕಂ, ಏಕತೋ ಅನೇಕಂ, ಅನೇಕತೋ ಏಕನ್ತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಪಕಾರೇಸು ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ। ಅನೇಕತೋ ಅನೇಕನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥೇ ಏವ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ। ಯದಿದಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಹೇತುಫಲದೀಪನಂ, ತಂ ಏತ್ಥ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ, ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಧಾನಪಾಕಟಾಸಾಧಾರಣಭಾವವಿಭಾವನತ್ಥನ್ತಿ ಏಕಹೇತುಫಲದೀಪನಂ ನ ನುಪಪಜ್ಜತಿ ಉಪಪಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಯಥಾಫಸ್ಸನ್ತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಾದಿಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿತಂತಂಫಸ್ಸಾನುರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖವೇದನೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ವೇದನಾವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಮಾನೇಸೂತಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇಸು। ಫಸ್ಸವಸೇನಾತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಾದಿಫಸ್ಸವಸೇನ। ವಿಪರಿಯಾಯಾಭಾವತೋತಿ ಬ್ಯತ್ತಯಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದುಕ್ಖವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾದಿವೇದನೀಯಂ ವಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸುಖಾದಿಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದೀನನ್ತಿ ಸುಖಾದೀನಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದೀನಞ್ಚ ವೇದನಾನಂ। ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೀನಪಣೀತಾದಿಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಯಾ ವೇದನಾ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾ, ಹೀನಾ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತಂಯೇವ ಉಪಾದಾಯ ತಸ್ಸಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಸುಖುಮತಾ ಪಣೀತತಾ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಾದಿಸಙ್ಕರಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಾದಿಫಸ್ಸಸ್ಸ। ಸುಖವೇದನೀಯಫಸ್ಸತೋಯೇವ ಸುಖವೇದನಾ, ನ ಇತರಫಸ್ಸತೋ। ಸುಖವೇದನೀಯಫಸ್ಸತೋ ಸುಖವೇದನಾವ, ನ ಇತರವೇದನಾ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಉಭಯಪದನಿಯಮವಸೇನ ಯಥಾಫಸ್ಸಂ ವೇದನಾವವತ್ಥಾನಂ, ಯಥಾವೇದನಂ ಫಸ್ಸವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಕಾರಣನ್ತರಾಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ಫಲಸ್ಸ, ಫಲನ್ತರಾಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ಉತುಆದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚಿತ್ತವಿಸಮಾಚಾರಾ ಪಿತ್ತವಾತಾದಯೋಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೋಸೇ ಕುಪಿತೇ ಇತರೇಪಿ ಖೋಭಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸನ್ತೇಸುಪಿ ತೇಸು ಸೇಮ್ಹಪಟಿಕಾರೇನ ರೋಗವೂಪಸಮತೋ ಸೇಮ್ಹೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾರಣಸ್ಸ ಪಕಾರಣಂ, ಕಾರಣಮೇವ ವಾ ತಣ್ಹಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಸಙ್ಖಾರಕಾರಣಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ತಣ್ಹಾಯಪಿ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ಚ। ಕಾಮಾಸವಭವಾಸವಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಇತರುಪಾದಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುರುಪಾದಾನಭೂತಾ ಕಾಮಭವದಿಟ್ಠಾಸವಾ’’ತಿ। ತೇ ಚ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಉಪಾದಾನಞ್ಚ, ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ತಣ್ಹಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಪಾಕಟಾ। ಅನಸ್ಸಾದನೀಯೇಸು ಅನೇಕಾದೀನವವೋಕಿಣ್ಣೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾಭಾವತೋತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಕಾರಣಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಹಿ ಖೀಣಾಸವೋವ ವಿದ್ದಸು। ಏತೇನ ಬಾಲಾನಂ ಏವ ಸಮ್ಭವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸಾಧಾರಣತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಹಿ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾನಿ। ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣತಣ್ಹುಪಾದಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಕಾರಣನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞಭವಾದೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಭವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಪುಞ್ಞಭವೋತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಹೇತುಕೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಚ್ಚಕರಣಟ್ಠಾನಭೇದೇನ ಕಿಚ್ಚವತೀ ಅವಿಜ್ಜಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ನ ಹಿ ಯದವತ್ಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ತದವತ್ಥಾ ಏವ ಇತರೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಭವಾದೀನವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ತಂತಂಭವಸಙ್ಖಾತದುಕ್ಖಹೇತುಸಭಾವಾನಭಿಸಮಯನಿಮಿತ್ತತಾ।
ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ಠಾನವಿರುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥಿತಾವಿರುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಠಾನಾವಿರುದ್ಧಾ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಯೋ। ‘‘ಪುರಿಮಚಿತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಠಾನವಿರುದ್ಧೋ ಚ ಉದಾಹಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಇದಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಪರತೋ ಠಾನಾವಿರುದ್ಧಾ ಉದಾಹರೀಯನ್ತೀತಿ। ಪುರಿಮಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಕ್ಖಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಮಾನಸಿಪ್ಪಾದಿಕಿರಿಯಾನಂ ಸಮೋಧಾನಾಸಮ್ಭವಾ ಠಾನವಿರೋಧೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ನ ಚ ಸಿಪ್ಪಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಠಾನಂ। ಇಧಾತಿ ಠಾನಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿಗ್ಗಹಣೇ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಭೂಮಿಸನ್ತಾನಾದಿವಿರುದ್ಧಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ತೇ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನಮನರುಪ್ಪನವಿರೋಧಾ ಸಭಾವವಿರುದ್ಧೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ನಮನರುಪ್ಪನನ್ತಿ ಅರೂಪರೂಪಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಚೇತನಾಸಭಾವಂ, ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವನ್ತಿ ಸಭಾವವಿರುದ್ಧಂ। ಮಧುರಮ್ಬಿಲರಸಾದೀತಿ ಖೀರಂ ಮಧುರರಸಂ ಪಿತ್ತುಪಸಮನಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಸಭಾವಂ, ದಧಿ ಅಮ್ಬಿಲರಸಂ ಪಿತ್ತಬ್ರೂಹನಂ ಕಟುಕವಿಪಾಕಸಭಾವನ್ತಿ ಅತೋ ಸಭಾವವಿರೋಧಾ।
ದಧಿಆದೀನೀತಿ ದಧಿಪಲಾಲಾನಿ। ಭೂತಿಣಕಸ್ಸಾತಿ ಭೂತಿಣಕನಾಮಕಸ್ಸ ಓಸಧಿವಿಸೇಸಸ್ಸ। ಅವೀ ‘‘ರತ್ತಾ ಏಳಕಾ’’ತಿ। ವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಅವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮವಿಪಾಕಾಪೇಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಪಾಕಾಯೇವ ತೇ ಚ ನಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ತದವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿಪಾಕಭೂತಾನಂ। ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾಮತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತದವಿರುದ್ಧಾನನ್ತಿ ತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿರುದ್ಧಾನಂ।
ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಕಾಯಪವತ್ತಿಗತಿಜಾತಿಆದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ, ಸಾ ಪನ ಕೇನಚಿ ಅಕಟಾ ಅಕಟವಿಧಾ ಪಟಿನಿಯತಸಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಿಯತಿವಾದಿನಾ ವುತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಾಭೇಜ್ಜಮಣೀನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಸಙ್ಗತೀತಿ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಯಾದಿಚ್ಛಿಕತಾ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಯದಿಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಿತಾ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ ‘‘ಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ಕೋಟಿತಿಖಿಣಭಾವಂ, ಕಪಿಟ್ಠಫಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಭಾವಂ, ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಂ ವಾ ವಿಚಿತ್ತವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿತಂ ಕೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ, ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಾ ಏತೇಹಿ ವಿಕಪ್ಪನೇಹೀತಿ ಚುತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಮೂಳ್ಹತಾಯ ‘‘ಸತ್ತೋ ಮರತೀ’’ತಿಆದಿವಿಕಪ್ಪನೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ। ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಬ್ರೂಹನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕತ್ವಾ।
ಸುತ್ತಾದಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ತನ್ತಿ ತಂ ಜಾನನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಞ್ಞಾಣಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨೭. ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ವೇದನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ‘‘ತಂಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಧಾತುಕಥಾಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಾತುಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಧಾತುಕಥಾಯಂ ವಚನತೋ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಧಾತುಕಥಾಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಪ್ಪದೇಸಾತಿ ಸಾವಸೇಸಾ, ವಿಪಾಕಾ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಹಿ ವಿಪಾಕೇಸುಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇಸು ಯಥಾ –
‘‘ವಿಪಾಕೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖತಂ ಖನ್ಧತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಕತಿಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ? ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಆಯತನೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೪೭೭) –
ವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ನಿಪ್ಪದೇಸಾವ ವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಧಾತುಕಥಾಯಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಂ ವಿರೋಧಂ ಪರಿಹರತಿ। ಯದಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನ ಧಾತುಕಥಾಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮಭವೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ರೂಪಭವೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಯತನೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧಾತು॰ ೬೭-೬೮) ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಭವೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಭವೋ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನ ಗಹಿತೋ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವ। ತತ್ಥಾತಿ ಧಾತುಕಥಾಯಂ। ವಿಪಾಕಞ್ಹೇತನ್ತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಬಾತ್ತಿಂಸವಿಧವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಪಾಕಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಪಾಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕುಸಲಾಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪನ ದುಹೇತುಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಜವನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚ-ಸದ್ದೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಜವನಾವಸಾನೇಪಿ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಲೋಭಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ‘‘ದಿರತ್ತತಿರತ್ತಾದೀಸು ವಿಯ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಸುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತತ್ಥಾಪಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ತಿರತ್ತಂ ಪನ ವಾಸಾದಿಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ದಿರತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಿರತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಸುಂ ನ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಂ ‘‘ತಿರತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾಸಾದಿನಾ ಅನ್ತರಿತಮ್ಪಿ ತಿರತ್ತಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ದಿರತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ತಿರತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ತೇನ ಅನನ್ತರಿತಮೇವ ತಿರತ್ತಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರನ್ತರತಿರತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ’’ತಿ। ಬಲವರೂಪಾದಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತಿಮಹತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ। ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇಪಿ ವಿಸಯೇ ಕದಾಚಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸಕಿಂ ಏವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬದ್ವಾರೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣೇ ದ್ವೇ ಏವ ಚಿತ್ತವಾರಾ ಆಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಕಿಚ್ಚೇನ।
‘‘ಕತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ, ಕತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಚಾರೋ ಪರತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಥಾ ಮಹಾವಿಸಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಮೇವ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಅಹೇತುಕದ್ವಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಾವಿಪಾಕಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ದ್ವಾರನಿಯಮಾನಿಯಮಾವಚನನ್ತಿ ದ್ವಾರಸ್ಸ ನಿಯತಾನಿಯತಾವಚನಂ, ನಿಯತದ್ವಾರಂ ಅನಿಯತದ್ವಾರನ್ತಿ ವಾ ಅವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಅನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ‘‘ತತ್ರಸ್ಸಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಬಾತ್ತಿಂಸವಿಧಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಯಥಾ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬೀಜಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ರೂಪಭವೇ ಚಕ್ಖುಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಪವತ್ತಿಆನುಭಾವತೋ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಏವಂ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪವತ್ತಿಆನುಭಾವತೋ ಏವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸೋತದ್ವಾರಭೇದೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತದ್ವಾರವಿಸೇಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತದ್ವಾರಸ್ಸ। ದ್ವಾರವನ್ತಾಪೇಕ್ಖೋ ದ್ವಾರಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಭೇದಾಯತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಾವೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಜನಕಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ ನಾಮಾತಿ ತಂಸದಿಸೇ ತಬ್ಬೋಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಇದಂ ಪನ ವತ್ವಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ತದಾರಮ್ಮಣಾನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ। ಭಾವನಾಯಾತಿ ಅಕುಸಲಭಾವನಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸವಡ್ಢನೇನ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಮಾಧಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಭದೋಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಪಿ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಅವಟ್ಠಿತಿ ಅವಿಸಾಹಾರೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಸಾಹಟಮಾನಸತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಅವತ್ಥುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅನಾರಮ್ಮಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಕೇನ ಕತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೂನವೀಸತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಅಹೇತುಕದ್ವಯಾದಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ವಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ।
ಅನುಸ್ಸರಣತ್ಥೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅನುಸ್ಸರಣಬ್ಯಾಪಾರೋ। ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತೀಸು ಜವನವಾರೇಸು…ಪೇ॰… ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಉಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರತೋ ತೀಹಿ ಜವನವಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕ…ಪೇ॰… ಅಭಿಪ್ಪಲಮ್ಬನಞ್ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಜವನವಾರಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಾದಿಉಪಟ್ಠಾನೇನ ಮರಣಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಪಹಾರಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ ಲಹುಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಲಹುಉಪಟ್ಠಾನಂ। ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಕಮ್ಮಾದಿಕೋ। ಲಹುಕತಾತಿ ಲಹುಪಟ್ಠಾನತಾ। ರೂಪಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿಸಯಭಾವೇಪೀತಿ ರೂಪಾಯತನಾದಿವಿಸಯಸಬ್ಭಾವೇಪಿ। ಯೇಸಂ ವಿಸಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೇಸಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಾತಿ ತೇಸಂ ಸಾರಮ್ಮಣಾನಂಯೇವ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ।
‘‘ಭೂಮಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ಲಬ್ಭತೇವ ತಸ್ಸ ಛಳಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪಭೇದೋ ನೀಲಾದಿಕೋಯೇವ।
ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನೇಸು। ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾದಿಂ। ಭವನ್ತರನಿನ್ನಾದಿತಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಭವಪತ್ಥನಾಯ ತಥಾಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪುಞ್ಞಾದಿಚೇತನಾಯ ವಿಯ ಭವಪತ್ಥನಾಯ ಪರಿಭಾವನಾ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾ, ತತ್ಥೇವ ಭವನ್ತರಪರಿಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ತಾಯ ವಿನಾಮಿತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸಬಲವಿನಾಮಿತ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು। ಇತರಾಯಾತಿ ಸುಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿನಿನ್ನಾಯ ಚುತಿಯಾ। ‘‘ನಿಚ್ಛಿನನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ನಿಬನ್ಧನಂ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಕುಸಲೇ ಹಿ ದುಗ್ಗತೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ನಿಯಮಿತೇ ಕುಸಲಂ ಸುಗತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ನಿಯಮಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ।
ಅನಿಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಹ ಯತೋ ದುಗ್ಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿ ದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ರಾಗಾದಿಹೇತುಭೂತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಮ್ಪಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಮ್ಪೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೀನಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಜನಕಕಮ್ಮಸಹಜಾತಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಭೂತಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಯಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ತೇನ ಸಹಜಾತಾನಂ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸದಿಸಾಸನ್ನಜವನಸಹಜಾತಾನಞ್ಚ ರಾಗಾದೀನಂ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಹೀನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಆರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ಹೀನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅನಿಟ್ಠಂ, ಸಭಾವೇನ ಇಟ್ಠಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ನ ಸಮ್ಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಸನ್ನಕತಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸನ್ತತಿಯನ್ತಿ ಆಸನ್ನಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತಾನೇ। ತಂಸದಿಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸದಿಸಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಆರಮ್ಮಣೂಪಟ್ಠಾಪಕನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಪಕಂ। ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕತ್ತೇ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ‘‘ನ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತಂಸಮಾನವೀಥಿಯನ್ತಿ ತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಕವೀಥಿಯಂ। ನ ಅಸ್ಸಾದಿತಾನೀತಿ ಅಸ್ಸಾದನಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನ ಆಮಟ್ಠಾನಿ।
ಸಮತ್ತಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ, ಪರಿಯತ್ತಾ ವಾ। ‘‘ಮರಣಕಾಲೇ…ಪೇ॰… ಸಮಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಥಾವುತ್ತಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಚ ದುಬ್ಬಲೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ವಕ್ಖತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉಪಚಯೇನ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಞಾಣವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿವಿಜಾನನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇರಿಯಾಪಥಕಪ್ಪನಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮುಪಟ್ಠಾಪನಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸಮಾಪಜ್ಜನವುಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಪಪಜ್ಜನಸುಪಿನದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನೇವ ಪವತ್ತಿ ಪಾಕಟಾತಿ ತಾನಿ ಬಹಿ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಚವನಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸಹಜವನಕಾನೀತಿ ಜವನಸಹಿತಾನಿ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಯಂ। ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇಸಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿವಿಭಾವನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಯಾಯ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ತಂಸನ್ತಾನೇ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಪಟಿಸೇಧಿತಾತಿ। ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಪಟಿವಿಜಾನನಸದಿಸಮೇವ। ಯದಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಭಾವೋ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಪುಬ್ಬಕೋತಿ ತದಭಾವೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಅವಸೇಸೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ರೂಪಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಉಪಚಾರೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಉಪಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಚ। ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಮಹಗ್ಗತಾವಸಾನಂ ವದನ್ತೀತಿ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಮಹಗ್ಗತಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕಾದಸವಿಧಾತಿ ನವ ಕಾಮಾವಚರಸುಗತಿಚುತಿಯೋ, ದ್ವೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಆರುಪ್ಪಚುತಿಯೋತಿ ಏವಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ಸುಗತಿಚುತಿಯೋ। ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಾ, ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ದ್ವೇ ಅರೂಪಾವಚರಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ಸತ್ತವಿಧಾ ಚುತಿಯೋ। ದುಗ್ಗತಿಚುತಿ ಪನ ಪರತೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದುಗ್ಗತಿಚುತಿಯಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ।
ಏವಮಾದಿಕೇತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸುದ್ಧಾಯ ವಾ ಜವನವೀಥಿಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾಯ ವಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಜವನವೀಥಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯದಿಪಿ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀ’’ತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಂ ವಾ’’ತಿ ಪನ ದ್ವಾರದ್ವಯಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಕರಣಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಪಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಞಾಪಕಞ್ಚ ನಾಮ ಅಗತಿಕಾ ಗತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಞಾಪಕಂ ಅಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೋ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಯೋಜನಾ, ತಾಯ। ಅಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಆರುಪ್ಪಚುತಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ವದತಿ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಠಮೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ಏವ। ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ। ತತೋತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚುತಿತೋ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ ಏವ। ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ತತೋ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚುತಿತೋ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ। ಇತರಾಹೀತಿ ಆರುಪ್ಪಚುತೀಹಿ। ದುತಿಯಾ ಆರುಪ್ಪಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ, ಇತರಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇತರಾಹೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ। ವಿಸುಂ ಉದ್ಧರಣಂ ಕತಂ ಅಧಿಕವಚನಮಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ।
ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕವಿಧಾಯಾತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ಏಕವಿಧಾಯ। ದುವಿಧಾತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಚಾತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ। ದುಗ್ಗತಿಚುತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ‘‘ಏಕವಿಧಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿ, ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾಯ ‘‘ದ್ವಿಏಕದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಾಮರೂಪಾರುಪ್ಪಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ತಥೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ದ್ವಿಏಕದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಾಮರೂಪಾರುಪ್ಪಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ದುವಿಧಾಯಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾತೀತಾರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ದುವಿಧಾಯ। ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಾಮಾರುಪ್ಪಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾಯ ಆರುಪ್ಪಚುತಿಯಾ ಅನನ್ತರಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ದ್ವೇ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧೀ, ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ದ್ವೇ ಆರುಪ್ಪಪಟಿಸನ್ಧೀ, ತಥಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾಯಪೀತಿ ಇಮಾಸಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾ।
‘‘ದ್ವಿದ್ವೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಗಹಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವಿಸುಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಆದಿನಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರೋ’’ತಿ ಆಹ।
ಆದಿನಾ ವಿಮಿಸ್ಸವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಆದಿಭೂತೇನ ರೂಪವಿಮಿಸ್ಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಂ। ಅವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ಗನ್ಧರಸಾಹಾರಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಭವೇ ತೇ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತವತ್ಥುಸತ್ತಕಜೀವಿತಛಕ್ಕಭಾವೇಪೀ’’ತಿ। ಪಾಳಿಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ। ಪಞ್ಚಾಯತನಾನೀತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಮನರೂಪಧಮ್ಮಾಯತನಾನಿ। ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋತಿ ತಾ ಏವ ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ – ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕತಮಾನಿ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ? ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಸೋತಾಯತನಂ ಮನಾಯತನಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ। ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಕತಮಾ ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ? ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಧಾತು। ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೧೬)। ಛ ಆಯತನಾನಿ ಸದ್ದಾಯತನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಾನಿಯೇವ। ನವ ಧಾತುಯೋತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಸದ್ದಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಮ್ಮಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ। ತತ್ಥಾತಿ ರೂಪಧಾತುಯಂ। ‘‘ಕಥಾವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಕರಣನ್ತರೇಪಿ ಗನ್ಧಾದಯೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾ ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಆಯತನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಚೋದನಾ। ತತೋ ಪರವಾದೀ ಯಂ ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆಯತನಾನಂ ಘಾನಾದಿಕಂ ಸಣ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತಂ, ತದೇವ ಆಯತನನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಬಾಹಿರಾನಂ ಗನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಘಾನಪ್ಪಸಾದಾದಯೋ ತತ್ಥ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಗೋಚರಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಜಿವ್ಹಾಯತನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ರಸಾಯತನನ್ತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಸಂಸನ್ದನಪಞ್ಹಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಾನನ್ತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಭಾವರಹಿತಾನಂ, ಅಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಭಾವಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ಅನಾಯತನಸಭಾವೇ ಗನ್ಧರಸೇ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ದೋಸಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಚನೇ ನತ್ಥಿ ಕಾರಣಂ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ, ತೇಸಂ ವಾ ನಿಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಚ ಧಾತುಭಾವೋ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ತೇಸಂ ಏಕನ್ತಿಕೋ, ತಥಾ ಆಯತನಭಾವೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಗನ್ಧರಸಾನಂ ಆಯತನೇಸು ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಕೋಚಿ ಆಯತನಸಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತೇನ ಯದಿ ರೂಪಭವೇ ಗನ್ಧರಸಾ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಗನ್ಧರಸಾಯತನಭಾವೇನ ಅವುಚ್ಚಮಾನಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ನತ್ಥೇವ ರೂಪಭವೇ ಗನ್ಧರಸಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಞ್ಚ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಗನ್ಧರಸಭಾವೇನ ಅವುತ್ತಾನಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಕಿಂ ಗನ್ಧರಸಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಸಭಾವೇನ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ಉದಾಹು ಗನ್ಧರಸಭಾವೇನ। ಯದಿ ಪುರಿಮೋ ಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮಾಯತನೇ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ ಅನಾಯತನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಅಥ ದುತಿಯೋ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ನೇಸಂ ಗನ್ಧರಸಾಯತನಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಗನ್ಧರಸಾ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ನ ವುತ್ತಾ, ಕಥಾವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚ ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಫುಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ಪಥವೀಆದಯೋ ವಿಯ ಘಾಯಿತುಂ ಸಾಯಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ತೇ ನತ್ಥಿ, ಧಾತುಸದ್ದೇನ ಚ ತೇ ಗಹಿತಾ, ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ತೇಸಂ ಏಕನ್ತಿಕೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ತಥಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಹಾಪೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಸತ್ತಕಾದಿವಸೇನ। ಏವನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸತ್ತಕಾದಿವಸೇನ ರೂಪಗಣನಾಯ ಕರಿಯಮಾನಾಯ। ಧಮ್ಮತಾತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೋ ‘‘ನ ವಿಲೋಮಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೀಪಿತಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಯತನಾಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಗನ್ಧರಸಾ ಆಯತನಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಛ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಯೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿ ಚ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ, ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಗನ್ಧರಸಾನಂ ಓಜಾಯ ಚ ಅಭಾವತೋ। ಇತಿ ವಿಸಯಿನೋ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೇನ ವಿಸಯೋ, ಕಿಚ್ಚವಾ ಚ ಧಮ್ಮೋ ನ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭವೇ ವಿಸಯೀ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಂಹೇತುಕೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಸಯಸ್ಸ ಆಯತನಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅವಚನಂ, ಯಥಾ ರೂಪಭವೇ ಪಥವೀತೇಜೋವಾಯೋಧಾತೂನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಭಾವೇನ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಯತ್ಥ ವಚನಂ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಿಸಯೀಸಬ್ಭಾವಹೇತುಕೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಯತನಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ ಯಥಾ ತತ್ಥೇವ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ। ಯದಿ ವಿಸಯೀಸಬ್ಭಾವಹೇತುಕೋ ವಿಸಯಸ್ಸ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಯತನಭಾವೋ, ಕಥಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ದೇವಾನಂ ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನತ್ಥಿ, ಅಚಕ್ಖಾಯತನಭಾವೇನ ಚ ನೇಸಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯೋತಿ? ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ। ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಸಞ್ಞೀನಂ ಗನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಅವಚನಂ, ತೇನ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸಾಪಿ ಅವಚನನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಏಕಂ ಆಯತನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಸಕಞ್ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಭಾವಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಯೇಸಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಯತನಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇಸು ತದಭಾವತೋ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಸಞ್ಞೀನಂ ಗನ್ಧಾದಿಕೇ ವಿಸುಂ ಆಯತನಭಾವೇನ ಅವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತೋಗಧೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಏತದತ್ಥಞ್ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಾಮಕರಣಂ, ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಾನಿ ವಾ ತಾನಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಚ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಸಞ್ಞೀನಂ ರೂಪಾಯತನಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಸಞ್ಞೀನಮ್ಪಿ ಗನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ದೇವಾನಂ ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ
ಏಳಕಸ್ಸ ಜಾತಕಾಲೇ ಉಣ್ಣಾ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾತಿ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಸುಖುಮತರತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಗಬ್ಭಂ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಭವನಸ್ಸ ಭೇದೋ ವಾ ಸಮ್ಭವಭೇದೋ, ಪವತ್ತಿಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮೇಸೂತಿ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಕೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಕೇಹಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ‘‘ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಕೇಸೂ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತರಾಸಿತೋ ‘‘ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ವಿಸೇಸಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ। ನ ಸಮೇತೀತಿ ನ ಸಂಸನ್ದತಿ, ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏಕಾದಸಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನವಜ್ಜಾನಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನವಜ್ಜಾನಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿ ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಬಧಿರಸ್ಸ ಸೋತಾಯತನವಜ್ಜಾನಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ನವಾಯತನಾನೀತಿ ಅನ್ಧಬಧಿರಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸೋತಾಯತನವಜ್ಜಾನಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾಯತನಾನೀತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ರೂಪಗನ್ಧರಸಕಾಯಫೋಟ್ಠಬ್ಬಮನೋಧಮ್ಮಾಯತನವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
‘‘ನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ನ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ। ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನವಿಕಲಸ್ಸ ಹಿ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಟ್ಠೇವ ಆಯತನಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ। ಸತಿ ಚ ಅಘಾನಕುಪಪತ್ತಿಯಂ ಪುನಪಿ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿ ದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯಥಾ ಅನ್ಧಬಧಿರಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ನವಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ಏಕವಾರಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅನ್ಧಾಘಾನಕಸ್ಸ, ಬಧಿರಾಘಾನಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿ ನವಾಯತನಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿ ನವಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಥಾ…ಪೇ॰… ನ ಚ ತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಧಾತುಪಾತುಭಾವಾದಿಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸ ಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ದಸ ಧಾತುಯೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾ ದಸ ಧಾತುಯೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ನವ ಧಾತುಯೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತ ಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ಏವಂ ಧಾತುಪಾತುಭಾವಪಞ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಚುದ್ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಹಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ತತಿ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಚ ರೂಪಾನೀ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಸಂಸೇದಜೋಪಪಾತೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋನಿದ್ವಯವಸೇನ ಯೋಜೀಯತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಅವಕಂಸತೋ ತಿಂಸಾ’’ತಿ ಇದಂ, ಇದಂ ಪನ ಸಂಸೇದಜಯೋನಿವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಏಕಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ಏಕದೇಸೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಭತೀತಿ। ಸಂಸೇದಜಸ್ಸೇವ ಚ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಅಘಾನಕನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯವತ್ಥುದಸಕಾನಂ ವಸೇನ ತಿಂಸ ರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೋ ಹಿ ಪಮಾದಪಾಠೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಆಯತನಯಮಕವಣ್ಣನಾಯ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಪನ ಅಘಾನಕೋ ಓಪಪಾತಿಕೋ ನತ್ಥಿ। ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ‘ಕಸ್ಸಚಿ ಅಟ್ಠಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಆಯತನಯಮಕ ೧೮-೨೧) ವಕ್ಖತಿ। ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಯಾವ ‘ಕಸ್ಸಚಿ ನವಾಯತನಾನೀ’ತಿ ಪಾಳಿ ಓಪಪಾತಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವಿರೋಧೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಯಾ ಅಯಮತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಯಂ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಓಪಪಾತಿಕಗ್ಗಹಣೇನ ಸಂಸೇದಜಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’ತಿಆದೀನಂ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ಉದ್ದೇಸೇ ‘ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಪೇತಾನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಓಪಪಾತಿಕಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತಂ, ನ ಸಂಸೇದಜಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂಯೇವ ಸಂಸೇದಜಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕೇಸು ಸಙ್ಗಹಣವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಂಸೇದಜಯೋನಿಕಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಭಾವೇನ ಓಪಪಾತಿಕಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ‘‘ಪಧಾನಾಯ ವಾ ಯೋನಿಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಯೋನಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಓಪಪಾತಿಕಾನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ
ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನನ್ತಿ ಅನನ್ತರಾತೀತಚುತಿಯಾ, ತದನನ್ತರಾಯ ಮಿಸ್ಸಾಮಿಸ್ಸಭೇದಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ। ಖನ್ಧಾದೀಹೀತಿ ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಗತಿಹೇತುವೇದನಾಪೀತಿವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ। ಮಹಗ್ಗತಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಮಹಗ್ಗತಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಅಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯ ಅಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಏವಮಾದಿನೋ ಅರೂಪಭೂಮೀಸುಯೇವ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಭೇದಾಭೇದವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ನಯಮುಖಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಚ್ಚಸುಗತೀತಿ ಮಹಗ್ಗತವಜ್ಜಸುಗತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಮಹಗ್ಗತಾವಜ್ಜಾ, ಏವಂ ಉತ್ತರಕುರುಕವಜ್ಜಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚಸುಗತಿಚುತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಸುಗತಿಚುತಿಯಾ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ದುಗ್ಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ದೇಸನಾ ಪನ ಸೋತಪತಿತಾ ಗತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ನಿಯತಬೋಧಿಸತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಏಕಚ್ಚದುಗ್ಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥಿ ಅವೀಚಿಆದೀಸು ಅನುಪಪಜ್ಜನತೋ। ‘‘ಏಕಚ್ಚದುಗ್ಗತಿಚುತಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕಚ್ಚಸುಗತಿಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಸಯಮೇವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಏವ। ‘‘ಭೇದವಿಸೇಸೋ ಏವ ಚ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿಆದಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚತುಕ್ಖನ್ಧಾಯ…ಪೇ॰… ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಭೇದವಿಸೇಸದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಭೇದೇತಿ ‘‘ಅಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಗೇ। ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಅಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯ ಮಹಗ್ಗತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ, ಅಮಹಗ್ಗತಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭೇದೇ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಾ ಭವಾದಿಕೇ ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಅಯಂ ತೋ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತೋ ಹೇತುಂ ವಿನಾತಿ ತತ್ಥ ಹೇತುಂ ವಿನಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಮಭವೇ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಕಾರಣಂ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ।
ಅತಿಮನ್ದಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸಕಿಚ್ಚಾಸಮತ್ಥತಾ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಚುತಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ, ನ ತದನನ್ತರವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಚುತಿ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಮಕೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಣತತ್ತಾತಿ ಪರಿಪಾಕವಸೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಚೇತನಾಸಹಜಾತಫಸ್ಸಾದಯೋ। ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ಕಮ್ಮಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಅನೇಕವಾರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ।
ಸನ್ತಾನವಸೇನ ನಿಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ನಮನಾದಿಕಿರಿಯಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇಯೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಮನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪಥವಿಯಂ ಸಬಲಪಯೋಗೇಹೀತಿ ಪಥವಿಯಾ ಆಧಾರಣಭೂತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಪಯೋಗೇನ ಚ ಕರಣಭೂತೇನ।
ಸದ್ದಹೇತುಕೋತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಧಾನಾದಿಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸೋ ಪಬ್ಬತಕುಚ್ಛಿಆದಿಪದೇಸೋಪಿ ತಸ್ಸ ಹೇತುಯೇವ। ಪದೀಪನ್ತರಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತೇಲವಟ್ಟಿಆದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತೋ ಸದ್ದಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಾ। ಪಟಿಘೋಸಾದೀನಞ್ಹಿ ಸದ್ದಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸತಿ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಿಯಂ ತೇ ಸದ್ದಾದಿಪಚ್ಚಯದೇಸಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ನ ಪನ ತೇ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಾ’’ತಿ। ಉಪಮೇಯ್ಯೇಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಚ ಹೇತುದೇಸಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ಏವಂ ತತೋ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾ ನ…ಪೇ॰… ಆಗತ’’ನ್ತಿ। ತೇ ಸದ್ದಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಉಪಮಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಪುರಿಮಭವಹೇತುದೇಸೇ ಸನ್ನಿಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಭವನ್ತರೇ ತಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯದೇಸಂ ಅನುಪಗತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಮೋಧಾನಗತಂ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಭಾವಂ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ದುತಿಯೋ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಾಯ ‘‘ನ ಖೀರತೋ ದಧಿ ಸಮ್ಭೂತಂ ಸಿಯಾ, ನ ಖೀರಸಾಮಿನೋ ದಧಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಚ ಖೀರದಧೀಸು ಏಕನ್ತಂ ಏಕತಾಯ ನಾನತಾಯ ಚ ದೋಸಯೋಜನಾ ಕತಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಬೀಜಾದೀಸು ಸಬ್ಬಹೇತೂಸು, ಅಙ್ಕುರಾದೀಸು ಸಬ್ಬಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಹೇತುಅನುರೂಪಂ, ಹೇತುಸಮುಪನ್ನಾನುರೂಪಞ್ಚ ದೋಸಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಸನ್ತಾನಬದ್ಧೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕನ್ತಏಕತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಸಸ್ಸತಗಾಹಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವಾರೇತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಏಕನ್ತನಾನತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಉಚ್ಛೇದಗಾಹೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಂಕತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವಾರೇತೀ’’ತಿ। ತೇನ ಕತನಾಸೋ, ಅಕತಾಗಮೋ ಚ ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿನಿವಾರಣೇನೇವ ನಿಯತಿಸಭಾವವಾದಪಟಿಸೇಧೋಪಿ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥಾತಿ ಅಙ್ಕುರಾದಿಪ್ಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇ ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಸನ್ತಾನೇ। ತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಾಪಾಟವಾದಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಬಾಲಕಾಲೇ ಕತವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಸಙ್ಖಾರತೋ ಅಞ್ಞೋ ತಣ್ಹಾದಿಕೋ ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ।
ನಿಯ್ಯಾತನಾದಿ ಏವ ಫಲಂ ನಿಯ್ಯಾತನಾದಿಫಲಂ, ಅಫಲಿತಂ ನಿಯ್ಯಾತನಾದಿಫಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಫಲಿ…ಪೇ॰… ಫಲಂ, ಯಥಾವುತ್ತಕಿರಿಯಾಕರಣಂ।
ಪಿಣ್ಡವಸೇನಾತಿ ಅಕತಾವಯವವಿಭಾಗಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ವಸೇನ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಭೇದೇ ವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ। ಬಲವಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಭುಸೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪವತ್ತೇ, ಇತರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಾದೀನಂ ಪವತ್ತೇ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋತಿ ತಂ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚೇತನಾಭೇದೋತಿ ನಯಿದಂ ಸಮಾಸಪದಂ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಾದಸಾತಿ ಚ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ದ್ವಾದಸಸು ಅಕುಸಲಚೇತನಾಸು। ಅಕುಸಲಚೇತನಾಭೇದೋತಿ ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವನಿಯಮೋ’’ತಿ। ಮಿಲಾತಮಾಲಾದೀನನ್ತಿ ಮಿಲಾತಮಾಲಕಿಲಿಟ್ಠವತ್ಥಾದೀನಂ। ಮನೋಪದೋಸಿಕಾನಂ ತದಞ್ಞವತ್ಥೂನಮ್ಪಿ ಅನಿಟ್ಠತಾ ಕಥಂ ನ ಸಿಯಾ, ಸಿಯಾ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ಪನ ಪಚುರತಾಭಾವತೋ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ
‘‘ಏಕೂನತಿಂಸಚೇತನಾಭೇದಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಯಪಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯಿತಂ ಅನುಜಾನಾತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವಾ ಏವಮಾಹ। ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಾನಿ ದ್ವೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ। ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಚಕ್ಖುಸೋತಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತೀಣಿ ಸನ್ತೀರಣಾನೀತಿ ನವನ್ನಂ। ಏಕದೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ವೀಸತಿಚೇತನಾಭೇದಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಏಕೂನತಿಂಸಚೇತನಾಭೇದೋ ಸಮುದಾಯೋ ವುತ್ತೋ। ಸ್ವೇವಾತಿ ಅವಯವಗತೇನಾಪಿ ವಿಸೇಸೇನ ಸಮುದಾಯೋ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ರಾಜಕುಮಾರೋ’’ತಿ।
ಯತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಸುಗತಿಯಂ ತಾವ ಠಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಕಾಸನಂ ಕತಂ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭೂಮೀತಿ ವೇಹಪ್ಫಲಭೂಮಿಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞಾರುಪ್ಪವಜ್ಜಾ’’ತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ಹಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಸಞ್ಞಭೂಮಿಂ ಆರುಪ್ಪಭೂಮಿಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠ ಮಹಾವಿಪಾಕಾ, ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕೇಸು ಪಚ್ಛಿಮೋ, ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ। ಸತ್ತನ್ನನ್ತಿ ಸೇಸಾನಂ ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕಾನಂಯೇವ ಸತ್ತನ್ನಂ।
ಭವಾದಯೋತಿ ಭವಯೋನಿಗತಿಸತ್ತಾವಾಸೇ। ತಿಣ್ಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ। ತೀಸೂತಿ ಪಞ್ಚಮಾದೀಸು ತೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಮಭವೇ
ವಿಞ್ಞಾಣಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಾಮರೂಪಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨೮. ಯದಿಪಿ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಪದಸ್ಸ ದೇಸನಾಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮೪) ಸುತ್ತನ್ತತೋ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಭೇದೋ’’ತಿ। ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸು ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಗಹಿತೇಸು ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೋ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಓಪಪಾತಿಕಸತ್ತೇಸೂತಿ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಬ್ಬೇ ಓಪಪಾತಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ತೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ರೂಪಾವಚರಾವ ವುತ್ತಾತಿ ತದಞ್ಞೇ ಸನ್ಧಾಯ ಸೇಸಓಪಪಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ಸಾತ್ಥಕಮೇವ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ದಸಕಾ, ಓಮತೋ ಆದಿನಾ ಸಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ರೂಪಮಿಸ್ಸಕವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತನಯೇನ।
‘‘ದ್ವೇ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನೀ’’ತಿ ಆರಬ್ಭ ಯಾವ ‘‘ಸತ್ತ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೮) ಏತ್ತಕಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಕಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ। ಏಕೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ರೂಪಾಜನಕಕಮ್ಮಜ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಭೂತಕಥನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅತಂಸಭಾವತಾಭಾವಾ। ರೂಪಾಜನಕಕಮ್ಮಜನ್ತಿ ವಾ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಪನ ‘‘ಪವತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ನಿವತ್ತಿತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೬೩೬) ಅಟ್ಠಸಾಲಿನೀಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖಣೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಅಸಹಜಾತವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ಅತ್ಥೇವ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಭವಙ್ಗಾದೀತಿ ಭವಙ್ಗಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣೇನ। ರೂಪಮೇವ ಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಾಮಂ ಭವಙ್ಗಂ। ತಂಜನಕೇನಾತಿ ಭವಙ್ಗಾದಿಜನಕೇನ। ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ವಿಪಾಕನಾಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ। ಸಹಜಾತವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಇತರಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇಪಿ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕನಾಮವಸೇನ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ಚ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ರೂಪಸದ್ದೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸರೂಪಾನಂ ಏಕದೇಸೋ ಏಕವಿಭತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಣಿನೀ ೧.೨.೬೪) ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸರೂಪಾನಂ ಏಕದೇಸೋ’’ತಿ। ಇಚ್ಛಿತೋ ಹಿ ಏಕದೇಸರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಏಕದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ನಿದಸ್ಸಿತವಿಪಕ್ಖೇಹೀ’’ತಿ। ನಿದಸ್ಸಿತೋ ಚ ನಿದಸ್ಸಿತವಿಪಕ್ಖೋ ಚ ನಿದಸ್ಸಿತವಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಸಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಸರೂಪೇನ ಠಪನಞ್ಹಿ ಇಧ ಸೇಸನಂ।
ಯಂ-ತಂ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ತತೋ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಯುತ್ತಮೇವ ಇದನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಜನಕಂ ವಿಪಾಕಾಜನಕಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಮತ್ತದಾಯಕಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕಾಜನಕಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಯವಸೇನ ರೂಪತೋ ದ್ವೇ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಿ, ತಯೋ ಚ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೮) ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ಉಭಯನ್ತಿ ನಾಮಂ ರೂಪಞ್ಚ।
ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಕಾಲೇತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮಸನಾದಿಕಾಲಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ।
ಯದಿಪಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮೪) ರೂಪಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ಸುತ್ತತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಇಟ್ಠಾನುಭವನಾದಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಅಭಾವತೋ ಯಥಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾದಿವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಾದಯೋತಿ ನಾಮಸ್ಸಪಿ ಯುತ್ತಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ಸಿದ್ಧಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುತ್ತತೋ ನಾಮಂ…ಪೇ॰… ಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಾವದೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಮತ್ತತಾವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಅವಿಪರೀತತೋ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತತಾವಚನೇನೇವ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ನಾಮರೂಪಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಳಾಯತನಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨೯. ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವಾತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಪಟಿನಿಯತದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಾನುವಿಧಾನತೋ ನಿಯತೋ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ನ ಏವಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ, ತೇಸಂ ಪನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ‘‘ಅನಿಯಮತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಿಯಮತೋ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಏಕನ್ತೇನ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಮನಾಯತನಞ್ಚ ಛಟ್ಠಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೇನ ಅತ್ಥತೋ, ಇತರೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಸದ್ದತೋಪಿ ಅತ್ಥತೋಪಿ ಸರೂಪತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸಹ ‘ಸಳಾಯತನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಮನಾಯತನಂ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಮನಾಯತನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ನಾಮರೂಪಸದ್ದೇನ ಸಳಾಯತನಸದ್ದೇನ ಚ ಸದ್ದಸರೂಪತಾಸು, ಅತ್ಥಸರೂಪತಾಸು ವಾ। ಯದಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ವಿಪಾಕಛಟ್ಠಾಯತನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಇತರಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಪಾಕಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಇತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯನಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಹೇತುಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಧಾ, ತತೋ ಏಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ನವಧಾ, ತತೋ ಏಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಧಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಅವಕಂಸೋ, ಹೇತುಆದಿಅಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸೋತಿ ಝಾನಾದೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ‘‘ಪವತ್ತೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ। ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ।
‘‘ಅವಸೇಸಮನಾಯತನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಪಕರಣತೋ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಯತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವತ್ಥುರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಹಜಾತಾದಿಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಹೇತುಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಅಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಾಮಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಸ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಸಳಾಯತನಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಫಸ್ಸಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೦. ತದಭೇದವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅಭೇದವಸೇನ, ಫಸ್ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಯುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ವಚನಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ। ಸಬ್ಬಾಯತನತೋ ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವಚೋದನಾಯಂ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಏಕಾಯತನತೋ ಅನೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಚೋದನಾ ‘‘ಈದಿಸೀ ಧಮ್ಮತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ನಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಉದಾಹರಣದಸ್ಸನವಸೇನ ಏಕಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಕಾರಣಾಪದೇಸೋ। ಏಕಫಸ್ಸಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೇಸೇಸೂತಿ ಏಕನ್ತಿಆದೀಸು। ನವಧಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಏಕಂ ವಿಪಾಕಮನಾಯತನಂ ವಿಭಾವಯೇ। ತಥಾ ಚಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ। ಯ್ವಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯಾದಿಸಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಿ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅತೀತಾನಾಗತಕಾಲವಿಮುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತತಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಾದಿಂ।
ಫಸ್ಸಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವೇದನಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೧. ಅನನ್ತರಾದೀಹೀತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಅನನ್ತರತಾವಸೇನೇವ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ। ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ತಥಾಭಾವತೋ ತದನ್ತೋಗಧಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಅವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ಸಹಜಾತಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಟ್ಠಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅನನ್ತರೋ ಅನನ್ತರಾದಿನಾ, ಅನಾನನ್ತರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಞ್ಚೇತಂ, ನ ತಾಸಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವೇದನಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತಣ್ಹಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೨. ಯಥಾ
ಕಮ್ಮಫಲಾಭಿಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಆಯೂಹನ್ತೀತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಪಾಕವೇದನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ತಥಾ ಇತರಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಾಕಾ ವಿಸೇಸೇನ…ಪೇ॰… ಅವಿಸೇಸೇನ ಇತರಾ ಚಾ’’ತಿ। ಇತರಾತಿ ಅವಿಪಾಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇಟ್ಠಸಭಾವಂಯೇವ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅನಿಟ್ಠಸಭಾವಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಅವೀತರಾಗಸ್ಸ ವೀತರಾಗಸ್ಸ ಚ ವೇದನಾವತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ।
ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಏವಾತಿ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ನಿಯಮನ್ತರನಿವತ್ತನಪರೋತಿ ನಾಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯನ್ತರನಿವತ್ತನತ್ಥತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತರಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಪಿ ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ।
ತಣ್ಹಾಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಪಾದಾನಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೩. ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಉಪಾದಿಯಮಾನನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಂ। ಲೋಕೋತಿ ವಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಲೋಕೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಗಹಣಂ, ಸಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಭೂತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಖೇಪ…ಪೇ॰… ದಿಟ್ಠಿಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಬ್ಯವಹಿತಾನಂ ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಣ್ಹಾದಳ್ಹತ್ತಂ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಿಟ್ಠಿಮತ್ತಮೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರತೋತಿ ಸಮುದಾಯಭೂತತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರತೋ ತದವಯವಭೂತಂ ಸಙ್ಖೇಪಂ ವಿತ್ಥಾರಞ್ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ।
ಸಸ್ಸತಗಾಹಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಉಚ್ಛೇದಗಾಹಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಚ ಅತ್ತಗಾಹೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಗಾಹಾನಂ ಸಾಮಿಭೂತೋ। ಆದಿನಾ ವಾತಿ ‘‘ಪಠಮಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಾ ವಾಕ್ಯೇನ।
ಯೇನ ಭವಸ್ಸಾದೇನ ಗಧಿತಚಿತ್ತೋ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಪನ್ನೋ, ಸಾ ಭವನಿಕನ್ತಿ ಸನ್ತಾನೇ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಾ ಅಭಿಣ್ಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ ಉಪಪನ್ನಮತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿಪಿ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಭಾವೋ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾದಳ್ಹತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ’’ತಿ। ಭವರಾಗೋಪಿ ಹಿ ಸವಿಸಯೇ ದಳ್ಹಂ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಆಲಯಭಾವೇನ। ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ।
ಉಪಾದಾನಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಭವಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೪. ‘‘ಭವತೀ’’ತಿ ದ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮುಪಪತ್ತಿಭವದ್ವಯಸ್ಸ। ನಿಪ್ಫಾದನಫಲಂ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ನಿಪ್ಫಾದನಂ।
‘‘ಭಗವಂಮೂಲಕಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೮೩; ೯.೧; ೧೦.೫೮; ೧೧.೧೯) ವಿಯ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಂಭವೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥಿ-ಅತ್ಥೇ ವಾ ವಂ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾಭವೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೇತಿ ತಸ್ಸ ವನ್ತುಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ, ಅತ್ಥಿ-ಅತ್ಥೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪೀತಿಸುಖಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಅಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಝಾನಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಞೋ, ಭವೋ, ಸೋವ ಸಞ್ಞಭವೋ। ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಏವ। ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಕಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಭೇದೇಪಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತತನ್ತಿ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ, ಮನಾಯತನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಂ ವದನ್ತಿಯಾ ಧಾತುಕಥಾಪಾಳಿಯಾ ತಸ್ಸ ಚೇತನಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋತಿ ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭಾವೇನ ಚ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗತೋ। ‘‘ಪುನವಚನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸಾಪತ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಆಸಙ್ಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾತ್ಥಕಮೇವಿದಂ ಪುನವಚನನ್ತಿ ಏತಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ ಆಹ। ಭವೇಕದೇಸಭಾವೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಏಕದೇಸತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ತೇನ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಾಯೋ ಭವೋ ವುತ್ತೋ, ತದೇಕದೇಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಮೇವೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುನ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಭೇದಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಪುನವಚನಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅನ್ತೋಗಧೇತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಅನ್ತೋಗಧೇ ಸಞ್ಞಾಭವಾದಿಕೇ। ಕಾಮಭವಾದಿಕೇತಿ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವೇ।
ಉಪಾದಾನಭೇದನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಿಉಪಾದಾನವಿಸೇಸಂ।
ತೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಸೀಲಬ್ಬತಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩೪) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಪಕಾರೇನ। ಪುರಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಡಲಿಙ್ಗಖನ್ದಪುರಾಣಾದಿ। ‘‘ಸೇತವಧಯಜ್ಜಂ ಆರಭತೇ ಭೂತಿಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೬೫೦) ಪಸುಮಾರಣವಿಧಾನಯುತ್ತೋ ಯಞ್ಞವಿಧಿ ಪಸುಬನ್ಧವಿಧಿ।
ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪರಾಮಾಸಮತ್ತತ್ತಾ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನಿಮಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ।
ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಪನ ಕಾಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ ನ ವುತ್ತೋ।
ಭವಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾದಿಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩೫. ಉಪಪತ್ತಿಭವುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಜಾಯಮಾನಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ। ಜಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕಾರೋ। ಉಪಪತ್ತಿಭವೋಪಿ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ಅಭಾವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಜಾಯಮಾನರೂಪಪದಟ್ಠಾನತಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ತಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಸತಿಪಿ ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಾದಿಕೇ ಪಿತುಗತವಿಸೇಸಾದಿಕಾರಣೇ ಬಾಹಿರೇ ಪಚ್ಚಯೇ ತಸ್ಸ ಪನ ಅನಿಯತತ್ತಾ, ಹೀನಪಣೀತಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ…ಪೇ॰… ಅಭಾವಾ’’ತಿ।
ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾದಿಪದನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಭವಚಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೨. ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಇತಂ ಗತನ್ತಿ ಸಮಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಗತ’’ನ್ತಿ।
ಭವಚ್ಛನ್ದೋ ಭವರಾಗೋ। ತಸ್ಸಾರುಪ್ಪಕಥಾಸವನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಕಾರಿತಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಕಥಾಸವನಂ। ಏತೇನ ಪರೂಪವಾದಹೇತುಕಾದಿದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಕಮ್ಮಕಾರಣಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಣ್ಡಹೇತುಕಂ, ಇತರೇನ ದುಗ್ಗತಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಕಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ಞಾಪೇನ್ತಿ। ಫಲೇನಾಪಿ ಹಿ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿನಾ ಹೇತು ಞಾಯತಿ, ವುಟ್ಠಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿಯ ಮಹೋಘೇನ ಉಪರಿದೇಸೇ ವುಟ್ಠಿನಿಪಾತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೋಧೇನ್ತೀ’’ತಿ।
ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೬) ವಿಯ। ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಯ ಸಮೀಪೇಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವಕರಣೇನಾ’’ತಿ। ವೇದೇತೀತಿ ವೇದಯತಿ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ಅನುಭವತೀತಿ। ವೇದಂ ವಾ ಞಾಣಂ ಕರೋತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ವೇದೇತಿ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ಜಾನಾತೀತಿ। ವೇದಿಯತೀತಿ ಪನ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಕಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ತಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಾನಾತಿ, ಞಾಯತಿ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಚ-ಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ಚ-ಸದ್ದತ್ಥಸಮಾಸನ್ತಿ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಮಾಹ।
ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ಧುವಭಾವಾದಿಸುಞ್ಞತಂ, ಅತ್ತಾದಿಸುಞ್ಞತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।
ಪುಬ್ಬನ್ತತೋತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸತೋ। ವೇದನಾವಸಾನಮ್ಪಿ ಭವಚಕ್ಕಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೇದನಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ವಾ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿ, ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಭವೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಸೋಕಾದಯೋ ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವೇದನಾವಸಾನಂ ಭವಚಕ್ಕನ್ತಿ ಯುತ್ತಮೇವೇತಂ। ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೇ ಚಾತಿ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಹೇತುಫಲವಜ್ಜಾನಂ। ವಿಪರೀತಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ತುಉಪಚಾರೇನ ವದತಿ। ಅನುಪಚ್ಛೇದಮೇವ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ, ಫಲಹೇತುಸನ್ಧಿ, ಪುನಪಿ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧೀತಿ ಏವಂ ಹೇತುಆದಿಪುಬ್ಬಕಾ ಹೇತುಫಲಹೇತುಪುಬ್ಬಕಾ। ಹೇತುಫಲಹೇತುಫಲವಸೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತು, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಫಲ, ತಣ್ಹಾದಿಹೇತು, ಜಾತಿಫಲವಸೇನ। ಉಪಸಗ್ಗವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಆಕಿರೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪಕಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ವೇದನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ವದತಿ। ವಿಪಾಕಕಿಲೇಸಕಮ್ಮೇಹೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಭವಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ। ಪುನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ನ ಗಹಿತೋ। ‘‘ವಟ್ಟಾನೀ’’ತಿ
‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪೨) ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಾ ವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧೋ ಯಥಾಪಾಠಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಚೇತನಾಯ ಚ ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಭವಭಾವೇನ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಪಾಳಿದ್ವಯಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿವರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭವಸ್ಸಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ। ‘‘ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗಹಣನ್ತಿ ನಿಕಾಮನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಕಿಚ್ಚೇನಾಹಾ’’ತಿ। ಇತರಾನಿ ಕಿಚ್ಚೇನಾಹಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೀಸು ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸೂತಿ ‘‘ತಂ ‘‘ತೀಸುಪಿ…ಪೇ॰… ಅವಸಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಯೇಸು ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಚೇತನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೀಸು…ಪೇ॰… ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ವುತ್ತೇ ಆಯೂಹನಸಙ್ಖಾರೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಂ। ತೇನ ‘‘ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಗಹಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ।
ಕಮ್ಮಾನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಾನಿಯೇವ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾಯ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಾ। ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಚ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಾತಿ ತದುಪಕಾರಕಾ। ಸಂಖಿಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸಂಖಿಪೀಯನ್ತಿ ಸಂಯೂಹೀಯನ್ತಿ। ‘‘ಸಂಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಂಖಿಪೀಯತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥಾಪೀತಿ ಗಮನಧಮ್ಮನ್ತಿ ಭಙ್ಗುಪಗಮನಧಮ್ಮಂ। ತೇನ ಇತ್ತರನ್ತಿ ಭಙ್ಗಪರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾತಿ ವಿನಸ್ಸನಧಮ್ಮತಾದೀಪಕೇನ ಇತ್ತರಸದ್ದೇನ। ನಿಸ್ಸಾರತಂ ಅತ್ತಸಾರಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ‘‘ಇತ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಚಲಂ ಇತ್ತರಂ ಅದ್ಧುವನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಠಾನಸೋತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಮತ್ತಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದೇ ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇ ಚ-ಸದ್ದೇ ಸತಿ।
ಸಚ್ಚಾನಿಯೇವ ಪಭವೋತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಚ್ಚಪ್ಪಭವತೋತಿ ಸಚ್ಚತೋ’’ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂಭೂತಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ।
ತೇಹಿ ಸೋಕಾದೀಹಿ। ‘‘ಸೋಕದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿಯೋಗಿನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಿದ್ಧಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ। ಅತ್ತನೋಯೇವಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಪವತ್ತಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚತೋ।
ಸೋಕಾದಯೋಪಿ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಕಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಾ ಅವಸವತ್ತಿನೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಸೋಚತೀ’’ತಿಆದಿದಸ್ಸನನಿವಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸತಿ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇ ರಜ್ಜಂ ವಿಯ ಗತಿಯೋ ಅನೇಕಾನತ್ಥಾನುಬನ್ಧನಾ, ತಾಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪದ್ದುತತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ರಜ್ಜೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತಾನಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಿತಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಪನಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ಅತ್ಥತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿ…ಪೇ॰… ತೋ’’ತಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿತಕ್ಕನತೋ’’ತಿ। ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುಆದಯೋ ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾವಿಸೇಸೋ।
ಯದಾಕಾರಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಯದಾಕಾರಂ ಜರಾಮರಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಭವನ್ತಞ್ಚ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಂ, ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ, ಸಹಿತಸ್ಸ ‘‘ನ ಜಾತಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಇತ್ಥನ್ತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಕಾರಂ ವದತಿ।
ನಿರೋಧಾ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ। ಅನುಲೋಮದೇಸನಾಯ ಚ ವೇಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಕದೇಸೋ ಸರಾಗೋ ರಾಗೇನ ಸಹಜೇಕಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಸರಾಗೋ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ, ಅನಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ವಿಸಭಾಗೋ, ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ, ರಾಗಪ್ಪವಡ್ಢಕೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಹವತ್ತನತೋ, ಸಹವತ್ತನತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಸಹವುತ್ತಿ ವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ, ಸಹವುತ್ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಭಾವಾಧಿಗಮನಿಮಿತ್ತತಾ ಓಭಾಸನಂ। ಚಕ್ಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ರೂಪಾದಿಸಭಾವಂ ಉಪಲಭನ್ತಿ। ಇತರೇ ಫುಸನಸಙ್ಗತಿಸನ್ನಿಪಾತಟ್ಠಾ। ಛನ್ನನ್ತಿ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಂ।
ಆದಾನನ್ತಿ ಉಪಸದ್ದೇನ ವಿನಾಪಿ ದಳ್ಹಗಾಹೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆದಾನಟ್ಠೋ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮಾನೋ’’ತಿ। ಗಹಣನ್ತಿ ನಿಕಾಮನವಸೇನ ವಿಸಯಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಹಣಟ್ಠೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಾದೀನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಲುತ್ತಭಾವತೋ। ತೇನಾತಿ ಖಿಪನಸದ್ದೇನ। ಹಾನಿ ವಾ ಖೀಣಭಾವೋ ಖಯೋತಿ ‘‘ಖಯಟ್ಠೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಾನಂ। ಮರಣೂಪನಯನರಸತ್ತಾ ವಾ ಜರಾಯಪಿ ಮರಣಟ್ಠೋ ಏವ ದಸ್ಸಿತೋ।
ನೀಯನ್ತಿ ನಯಾ, ಏಕತ್ತಾದಯೋ। ಕೇಹಿ ನೀಯನ್ತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾದಿಅತ್ಥೇಹೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸೇನ ಭಾವೇನಾತಿ ಸಕೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಭಾವೇನ, ತಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಏವ। ನ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ಏಕತ್ತಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ। ಸೇನ ಭಾವೇನಾತಿ ವಾ ಸಕೇನ ಏಕತ್ತಾದಿಭಾವೇನ। ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಹೇತುಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸನ್ತತಿಪತಿತಾದಿಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕತ್ತಾದಿಭಾವೋ ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಞಾಯತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಭಾವೇನಾತಿ। ತೇ ಹಿ ನೇತಬ್ಬಾತಿ ತೇಸಂ ನಯಾ। ಅತ್ಥಾ ಏವ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ। ಅನೇಕೇಪಿ ಸಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಯೇನ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದೇನ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ಞಾಯನ್ತಿ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಕರಣಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತಥಾ ಇತರೇಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕತ್ತಾದೀಹಿ ಚ ಅತ್ಥಾ ‘ಏಕ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನೀಯನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನೀಯನ್ತೀತಿ ಞಾಯನ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಪೀಯನ್ತಿ ಚ। ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನಿರನ್ತರತಾಯ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ, ಸಮ್ಬನ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ, ಉಭಯಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಯ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತೋ ಏಕೀಭೂತಸ್ಸ ವಿಯ ಘನಭಾವಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಮ್ಮಾ ತಾನೋತಿ ಸನ್ತಾನೋ, ತಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದೋ ತಥಾಪವತ್ತಿ ಏಕತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದೋ ಏಕತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತನ್ತರೋತಿ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಮುಪಾದಿಯತೀತಿ ಯಥಾನುರೂಪಕಾರಣತೋ ಫಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಾನಾಸನ್ತಾನೇ ವಿಯ ಅಸಮ್ಬನ್ಧನಾನತ್ತದಸ್ಸನತೋ ಹೇತುಭಾವರಹಿತಾನಂ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರೋಧೇ ಹೇತುನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಯುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸನ್ತಾನೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಸದಿಸಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಮಾನಜಾತಿದೇಸಪರಿಣಾಮವಯರೂಪಬಲಸಣ್ಠಾನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಯುತ್ತಾತಿಆದೀನಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾತಿ ವಾಲಿಕಾಹಿ ವಿಯ ತಿಲೇಹಿಪಿ ತೇಲಸ್ಸ, ಉಚ್ಛುತೋ ವಿಯ ಗಾವಿತೋಪಿ ಖೀರಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತೇಹಿ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ, ಇತರೇಹಿ ಏವ ಚ ನೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಞ್ಞತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ನಿಯತಿವಾದೀ ಅನುರೂಪಾ ಹೇತುತೋ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಸಭಾವಸಿದ್ಧಮೇವ ಚ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಹೇತುಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹಿ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಾಭೇಜ್ಜಮಣಿ ವಿಯ ‘‘ನಿಯತತಾಯ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ನಿಯತಿಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ। ಆಕುಲಮೇವ, ಆಕುಲಭಾವೋ ವಾ ಆಕುಲಕಂ। ಜಟಿತಾತಿ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇಹಿ ಜಾತಜಟಾ। ನೀಡನ್ತಿ ಕುಲಾವಕಂ। ಸಂಸಾರನ್ತಿ ಇಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಪ್ಪಬನ್ಧಮಾಹ ಅಪಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ದುಗ್ಗತಿಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ।
ಭವಚಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೨೪೩. ತಂ ಏಕೇಕಚಿತ್ತಾವರುದ್ಧನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ವಿಯ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಅವರುದ್ಧಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಅಕತ್ವಾ। ಅಸಹಜಾತಾನಞ್ಚ ‘‘ಅಸಹಜಾತಾನಂ, ಸಹಜಾತಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಠಮಪದೇ ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ದಸ್ಸಿತಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೨೫) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಅಸಹಜಾತಾ, ಸಹಜಾತಾ ಚ। ‘‘ಏಕೇಕೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಪುರಾತನೋ ಪಾಠೋ, ಏತರಹಿ ಪನ ‘‘ಏಕೇಕೇನ ಚತುಕ್ಕೇನ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಬಹೂಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪಾಠೋ। ನಯಚತುಕ್ಕವಾರಾತಿ ನಯೇಸು ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಾರಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಾದೀಸು ನವಸು ನಯೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಸೇಸಭಿನ್ನಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸೇನ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ। ಚತುಕ್ಕಾನನ್ತಿ ವಾರಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಾರಸೋಳಸಕಸ್ಸ ನಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧. ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
ಪಚ್ಚಯಸಹಿತಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಅಙ್ಗತಾ। ತೇನ ‘‘ನ, ತಸ್ಸ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ। ತೀಸು ಪಕಾರೇಸೂತಿ ‘‘ಪಠಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪೩) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಪಕಾರೇಸು। ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯೋನಿವಿಸೇಸೋ, ಆಯತನಾನಂ ಅಪಾರಿಪೂರಿಪಾರಿಪೂರಿಭವವಿಸೇಸೋ ಚ ಗಹಿತೋ। ತೇ ಹಿ ದುತಿಯವಾರಾದೀನಂ ನಾನತ್ತಕರಾ। ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಪವತ್ತನತೋ ನಾಮಮತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತತಾನುಮಿತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಸ್ಸ ವಿಭಾವನಸಙ್ಖಾತೇನ, ಅನವಸೇಸನಾಮಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೇಹಿ, ಆನನ್ದ, ಆಕಾರೇಹಿ ಯೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಯೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಯೇಹಿ ಉದ್ದೇಸೇಹಿ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಆಕಾರೇಸು…ಪೇ॰… ಉದ್ದೇಸೇಸು ಅಸತಿ ಅಪಿ ನು ಖೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೪) ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾಮಪಚ್ಚಯತಾವಿಭಾವನವಸೇನ ಮಹಾನಿದಾನದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ। ತಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ
ವಾರಚತುಕ್ಕೇ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೋಕಾದಯೋ ನ ವುತ್ತಾ, ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಾರದ್ವಯೇ ರೂಪಂ ನ ವುತ್ತಂ, ವಾರತ್ತಯೇ ಸಳಾಯತನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬ…ಪೇ॰… ರಣತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಸಬ್ಬಭವಸಾಧಾರಣತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಸಬ್ಬಭವಸಾಧಾರಣತೋ। ಸಮಾನಂ ಫಲಂ ಸಮಾನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬತೋ, ಉಪಕಾರಕತೋ ಚ। ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ವಿಞ್ಞಾಣಾಹರಣನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣನಿಬ್ಬತ್ತನಂ। ಅಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ।
ಗತಿಸೂಚಕೋತಿ ಹಿ-ಸದ್ದಂ ಲೋಕೇ ಗತಿಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಗತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸೇಧದೀಪಕೋತಿ ದ್ವೇ ಪಟಿಸೇಧಾ ಪಕತಿಂ ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಗತತಾನಿವಾರಣವಸೇನ ಗತಿ ಏವ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ತಿಧಾ ಚತುಧಾ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ತಿಧಾ, ಫಸ್ಸಚೇತನಾದಯೋ ತೇಸಞ್ಚೇವ ಆಹಾರಾದೀನಞ್ಚ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
‘‘ವಚನವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ಥೋತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಾರೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಯಥಾಸಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತ್ಥತೋ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ। ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತಞ್ಚ ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ತಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಇಮಸ್ಸ ಚ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚಯವಚನಮೇವಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಪಚ್ಚಯವಚನಮೇವ ಚ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಆಚರಿಯಾನಂ। ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞೇನ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಹಜಾತಸೂಚಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನತೋ ಅಸಿದ್ಧಿಮಾಹ, ‘‘ಸಹಜಾತತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ। ಅಸಮ್ಭವೇ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯ ವಚನತೋ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನಾತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ। ಅತೀತದ್ಧಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅದ್ಧತ್ತಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಂದೇಸನಾಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ಮಹಾನಿದಾನದೇಸನಾಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ। ಸೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಂ ದೇಸನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸನ್ದನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಭಾಸಿತಾ ದೇಸನಾ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತೀತಿ।
ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ತತಿಯವಾರಸ್ಸ।
ಅಪರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ, ಅಪರಿಕಿಲಿಟ್ಠುಪಪತ್ತಿತಾಯ, ಅಸುಚಿಅಮಕ್ಖಿತತಾಯ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ತಥಾ ಉಪಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಾ ಪಧಾನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಙ್ಗಹನಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಾ ಏವ ಸಂಸೇದಜಯೋನಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಉದಾಹರಣವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಪಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇ ಸೋ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ವಿಯ ನ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ಪವತ್ತಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮ…ಪೇ॰… ಸದಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಿಯ ಇತರಯೋನಿಕಾನಂ ಕಮೇನ ಆಯತನುಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿದೀಪನತೋ’’ತಿ।
ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಹೇತುಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೨೪೪. ಅಭಾವತೋತಿ ಭಾವಾಭಾವತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಜಾತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೇಯೇವ ಭವತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ, ತಂ ‘‘ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಭವೇತಿ ಭವಪದೇ, ಭವೇ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ। ಏಸ ನಯೋ ಜಾತಿಆದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಹೇತೂನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಬ್ಯಾಪಿಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಅಕಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅಯಾವಭಾವಿನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇತಿಆದಿ ಮಗ್ಗಸೋಧನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ಸಯಮೇವ ವದತಿ। ಸೋ ಖಣೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ತಙ್ಖಣಿಕೋ, ನ ತಙ್ಖಣಿಕೋ ಅತಙ್ಖಣಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವಾ, ಅಯಾವಭಾವಿಕಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಪನ ಹೇತೂ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇ ಸತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ’’ತಿ।
ಕಥಂ ಪನ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ, ಪಚ್ಚಯತಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾಯಮಾನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸ್ಸ। ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸೋತಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸೋ। ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಯಥಾವುತ್ತಂ ನಾಮಂ, ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಚ ಜರಾಮರಣಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಭವಸಙ್ಗಹಿತಾನಿಪಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಜಾತಿಯಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಏವ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಏವ ನೇಸಂ ತಸ್ಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವ ಠಪೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬವಿಸೇಸೇ ಸತೀತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ।
ಹೇತುಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೨೪೬. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ವಿಸುಂ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಭವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ। ಸಪ್ಪದೇಸಮೇವ ಗಹಿತಂ ಇಧ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂಯೇವ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ, ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವೋ ವಿಯ ಭವೇ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವೋತಿ ಯೋಜನಾ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಚ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚೇತ್ಥ ನ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಚಕ್ಖಾಯತನುಪಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಚಿತಾನಿ ವಿಯ ಉಪ್ಪನ್ನಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನುಪಚಯಾದೀನಿ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಙ್ಖಾರಾದಿಮೂಲಕನಯಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೭. ಯದಿಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗತವಿಸೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಗ್ಗಹಣೇನ ನಯಗತೋ ವಿಸೇಸೋ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ನಾಮವಿಸೇಸಾನಂ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮವಿಸೇಸಾನಂ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಯದೇವ ಪನ ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತೋಪಿ ಜಾತಿಆದಿ ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧಾಪೀತಿ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಇಧಾಪಿ। ನ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞಚೋದಿತಂ ವಿಸೇಸಚೋದಿತಮೇವ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಸೋತಿ ಭವೋ। ತೇನಾತಿ ಸಭಾವಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಣೇನ।
ಉಪಾದಾನಸ್ಸಪಿ ಭವೇಕದೇಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಅಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿ। ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ‘‘ಭವಸದ್ದೋ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿ। ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ನಾಮಸದ್ದೋ ನಿರವಸೇಸಬೋಧಕೋ’’ತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಏಕಂಸತೋ ಕಾರಣಂ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಂ। ಯೇನ ಭವ-ಸದ್ದೋ ನಿರವಸೇಸಬೋಧಕೋ, ನ ನಾಮ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂಸಭಾವಾ ಹಿ ಏತಾ ನಿರುತ್ತಿಯೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಭವಸದ್ದೋ ನಿರವಸೇಸಬೋಧಕೋ ಉಪಾದಿನ್ನಚತುಕ್ಖನ್ಧವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ। ಜಾಯಮಾನಾದಿಧಮ್ಮವಿಕಾರಭಾವತೋ ಜಾಯಮಾನಾದಿಕ್ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಾ ಜಾತಿಆದಯೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ನ ಪನ ಜಾತಿಆದಿಪಟಿಬದ್ಧಾ ಜಾಯಮಾನಾದಿಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಜಾಯಮಾನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ನಾನಾಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪನ ಜಾತಿಆದಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ತೇನೇವಾತಿ ಅಸಮ್ಭವೇನೇವ।
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೪೮-೯. ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ। ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ತಣ್ಹಾ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮೇ ವಿಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾ’’ತಿ। ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪಿ ನಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ನಾಮಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಂ, ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪನ ಭವಸಙ್ಗಹೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಮೇ ವಿಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ, ದಿಟ್ಠಿ ಭವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಪಿ ಭವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ। ಉಭಯೇನಪಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಭವನಿದ್ದೇಸೇ ಠಪೇತಬ್ಬತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಏಕಮೇವಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಏಕೋ ಏವತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ನ ವಿಭತ್ತೋ।
೨೫೨. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಸಮುಟ್ಠಾಪನಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನಾತಿ
೨೫೪. ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ। ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ। ವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಂ। ಪುರೇಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ। ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಯೋ ಗಹಿತಾ।
೨೬೪. ಯಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
೨೮೦. ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಬಲವಕಿಲೇಸಭೂತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮೦) ಪದಸ್ಸ। ತೇನಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಪದೇನ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೦೬. ಸಬ್ಯಾಪಾರಾನೀತಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಾನಿ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಹೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿಹೀನಾವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾ।
ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ವಿಯ ವದತಿ, ಸರೂಪೇನೇವ ಪನ ‘‘ನ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೬) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ನಾಮರೂಪಂ ನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೩೪. ಕುಸಲಫಲೇತಿ
ಯದಿಪಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಹೇತುಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಅವಿಗತಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ಪನ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಯಥಾಲಾಭಯೋಜನಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ।
ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕುಸಲಮೂಲಕವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೪೩. ಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಿಪಾಕಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪರಿಯಾಯತಾ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೩), ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೩), ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೩.೧೦೩) ಪನ ವಚನತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಕುಸಲಮೂಲಂ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಅನ್ವಾದೇಸೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಏಸಾ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಸಾತಿ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಮನಸಿಕಾರೋಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜಾನಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟಭೂತಾನಿಯೇವ ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿರಿಯಾನಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಯೋಜನಾ।
ನವಾದಿಭೇದಾನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮನಯೇ ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಚ ಆಗತಾನಂ ಯಥಾಲಾಭಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ। ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಚಾತಿ ಸಮುಚ್ಚೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಮೂಲಪದೇಕಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನಾತಿ ಮೂಲಪದಸ್ಸ ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ। ಏಕಸ್ಸೇವ ನಯಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಸ್ಸ, ವಿಪಾಕೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಕಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ನಯಸ್ಸ ವಸೇನ। ಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭೇದೇತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಭೇದೇತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಮೇವ ‘‘ತಂತಂಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಕುಸಲಮೂಲಕವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।