೧೨. ಝಾನವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೮. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಸುಭಾನುಸ್ಸತಿಯೋತಿ ಅಸುಭಝಾನಾನಿ, ಅನುಸ್ಸತಿಝಾನಾನಿ ಚ। ಸತಿ ಸಮಣಭಾವಕರಪುಬ್ಬಭಾಗಕರಣೀಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸಮಣಭಾವೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಕಾರಣೇ ಹಿ ಸಿದ್ಧೇ ಫಲಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸರೂಪಂ, ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಭಾಗಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಾಮಕಾಯಾದಿವಸೇನಾತಿ ನಾಮಕಾಯಪದಕಾಯಬ್ಯಞ್ಜನಕಾಯವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು। ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭೂತಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಸತ್ಥುಆಣಾನತಿಕ್ಕಮೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಚ…ಪೇ॰… ತಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ। ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಭಾಗೇಸು। ತೇಸು ಸಮಾದಾನಮೇವ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಕಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ। ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಕದೇಸಭೂತಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತಾ। ಭಿಕ್ಖುಸಿಕ್ಖಾ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸೇಸಸಿಕ್ಖಾ ಪನ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧೬)।
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೦೯. ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಖನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕರಣವಸೇನೇವ ಹಿ ಭಗವತೋ ಖಮನರುಚ್ಚನಾದಯೋ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಯ ಅನುಸ್ಸವಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕಾದಿಮುಖೇನ। ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೋ ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಿಕ್ಖಿಯಮಾನೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಾಳಿಂ ವದತಿ। ಖನ್ಧತ್ತಯನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯೦; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೦) ವಚನತೋ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಾಸನದಾನಭೂತಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯ’’ನ್ತಿ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏಕನ್ತಹೇತುಭಾವತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ। ಫಲಕಾರಣೋಪಚಾರೇಹೀತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾ, ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ। ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಕುಸಲಪಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಾ ಪಜಾನನವಿಜಾನನವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ। ತೇನ ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಉಪಚರಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿನಯನಕಿರಿಯತ್ತಾತಿ ದೇಸನಾಭೂತಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಮಾಹ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತೇನ। ಅವಿಸಮಸಭಾವೇನಾತಿ ಅವಿಸಮೇನ ಸಭಾವೇನ, ಸಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೧೦. ಅನಞ್ಞತ್ಥೇನಾತಿ ಗರಹಾದಿಅಞ್ಞತ್ಥರಹಿತೇನ ಸಕತ್ಥೇನ। ಭಿನ್ನಪಟಧರೇತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪವಸೇನ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಾದಿನಾ ಛೇದೇನ ಛಿನ್ನಚೀವರಧರೇ।
ಭೇದನಪರಿಯಾಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಭೇದಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಗುಣವಸೇನಾತಿ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾದಿಗುಣಾನಂ ವಸೇನ। ತೇನ ಭಾವತ್ಥತೋ ಭಿಕ್ಖುಸದ್ದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ।
ಇದಂ ದ್ವಯನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರತೋ ಸಙ್ಗಹದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ವಚನದ್ವಯಂ। ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಾಪಕಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸನೇನ। ನ ಸಮೇತಿ ಸೇಕ್ಖಅಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾಸೇಕ್ಖದೀಪನತೋ। ತದಿದನ್ತಿ ಪಠಮದ್ವಯಂ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನಂ ಅರಿಯಾನಂ ವುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾವಚನಂ, ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ।
ಭಗವತೋ ವಚನನ್ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮವಾಚಮಾಹ। ತದನುರೂಪನ್ತಿ ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ, ಯಥಾವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಸಾವತ್ಥುಸೀಮಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ‘‘ಸಮಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೦) ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ‘‘ಠಾನಾರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅನೂನ…ಪೇ॰… ಅವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅತ್ಥಮಾಹ।
೫೧೧. ಅವೀತಿಕ್ಕಮನವಿರತಿಭಾವತೋತಿ ‘‘ನಗರವಡ್ಢಕೀ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನಗರವಡ್ಢಕೀದಸ್ಸನಂ। ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾ, ಪಾಸಾದವಿಜ್ಜಾತಿ ದುವಿಧಾ ಹಿ ವಡ್ಢಕೀವಿಜ್ಜಾ। ಲೇಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾಯಿತಬ್ಬಂ। ಚುಬಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾತಬ್ಬಂ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾಹಾರತ್ತಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಹೇತುಕತ್ತಾ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ ನ ಪಕತಿಸೀಲಾದಿಕೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸೀಲಂ ಕಾಯಿಕಅವೀತಿಕ್ಕಮಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇನ ನ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸಂವರಸ್ಸ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸದ್ದಸ್ಸ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸುಕರಭಾವತೋ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟಿಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ವಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಾತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ, ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ। ತಂ ಪಾತಿನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೋಪಿ ‘‘ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೦), ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೮) ಚ। ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಾತೀ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೪; ೩.೯೯; ೫.೫೨೦; ಕಥಾ॰ ೭೫) ಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ‘‘ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತಿ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೬೨)। ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ವಾತಿ ಪಾತೀ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫-೫೭), ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೫; ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೧; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭) ಚ ಆದಿ। ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ।
ಅಥ ವಾ ಪತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾತೀನಿ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಛಸು ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೦; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೭೧)। ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ।
ಅಥ ವಾ ಪಾತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾತೀ, ಸಂಸಾರೋ, ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ।
ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ಪತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮುಖಮೇತಂ ಪಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೫) ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಅಥ ವಾ ಪ-ಇತಿ ಪಕಾರೇ, ಅತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಪತಿ ಪತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಮೋಕ್ಖೋ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಸೀಲಸಂವರೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೋ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉದಯಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾಪನತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಂಯೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ।
ಅಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸದ್ದಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನಮೇವ। ಸಬ್ಬಾಕಆರೇನ ಪನ ಜಿನಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ ಭಗವಾವ ಅನವಜ್ಜಪತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯ।
೫೧೩. ಗರುಭಣ್ಡವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕರಣಭೂತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಗರುಭಣ್ಡವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಗರುಭಣ್ಡನ್ತರಭೂತಂ ಥಾವರಾದಿ। ಊನಕಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಫಾತಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ। ಅತಿರೇಕಗ್ಘನಕಂ, ತದಗ್ಘನಕಮೇವ ವಾ ವಟ್ಟತೀತಿ। ಯಥಾವುತ್ತನ್ತಿ ಪೋಕ್ಖರಣಿತೋ ಪಂಸುಉದ್ಧರಣಾದಿಥಾವರಕಮ್ಮಂ।
ಧಾರೇತಿ, ಪೋಸೇತಿ ವಾ ಪರೇಸಂ ದಾರಕೇ।
ಗಿಹೀನಂ ಕರಿಯಮಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ, ಗಣಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿಣ್ಡಪಟಿಪಿಣ್ಡನ್ತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ, ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಣ್ಡತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಯೋನಿಸೋ ವಿಚಾರಣಂ ಅಯಾಥಾವಪಟಿಪತ್ತಿ।
೫೧೪. ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಗಾವೋ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ।
ವಿಧುನನಂ ಪಪ್ಫೋಟನಂ, ಪವಾಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೧೫. ಯಥಾ ಕರಣತ್ಥೋ ಕರಣೀಯಸದ್ದೋ, ಏವಂ ವಿಕಿರಣತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ, ವಿದ್ಧಂಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಯಮನೀಯಾನಿ ವಾ ಸಂಯಮಕರಣೀಯಾನಿ, ‘‘ನ ಪುನ ಏವಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ದಹನಂ ಮನಸಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಂಯಮನಂ, ಸಂಯಮನಕರಣೀಯಾನಿ ಸಂವರಕರಣೀಯಾನೀತಿ ಚಿತ್ತಮತ್ತಾಯತ್ತಾ ಏವ ಸಂಯಮಸಂವರಾ ಆಚರಿಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿಗಮನೀಯಾನೀ’’ತಿ
೫೧೬. ‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ಚೇಪಿ…ಪೇ॰… ಸ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೧೪೨) ವಿಯ ಇಧಾಪಿ ಗುಣತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫೫)। ಯತ್ತಕಂ ಏಕೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಮಾದಾತುಂ ‘‘ಯೇನ ಸಮಾದಾನೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಸೇಸಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಿಕ್ಖಾಸಮಾದಾನಂ। ತನ್ತಿ ಸಮಾದಾನಂ। ಅನೇಕೇಸೂತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮಾದಾನೇಸು। ಯಥಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ, ಏವಂ ಸತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ದೇಸನಾ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ತದುಪಾಯಭೂತಂ ಪಾರಿವಾಸಿಕವತ್ತಚರಣಾದೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವೀತಿ…ಪೇ॰… ಆಕಾರೇನಾ’’ತಿ। ಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಮಾದೇನ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ತಂ ಸಿಕ್ಖಿಯಮಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸೇಸಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವೀತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ।
೫೧೯. ಚಿತ್ತಪರಿಸೋಧನಭಾವನಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸೋಧನಭೂತಾ ಆವರಣೀಯಧಮ್ಮವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾ ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಪರಿಸೋಧನಭಾವನಾ। ಸುಪ್ಪಪರಿಗ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ನಿದ್ದಾಪರಿಗ್ಗಾಹಕಂ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಭವಙ್ಗೋತ್ತರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ ಸುಪ್ಪಂ ನಾಮ। ಇತೋ ಭವಙ್ಗೋತ್ತರಣತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಇತೋ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಪರಞ್ಚ ನತ್ಥಿ। ಅಯಂ ಕಾಯಕಿಲಮಥೋ, ಥಿನಮಿದ್ಧಞ್ಚ ಏತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ।
೫೨೨. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಸಹ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತೇ ತಾವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಹ ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯುಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಾನಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಬಲಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಕಥಂ ತೇಸಂ ತದನ್ತೋಗಧತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪೀತಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ।
೫೨೩. ಸಮನ್ತತೋತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು, ಸಬ್ಬಭಾಗತೋ ವಾ ತೇಸು ಏವ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಯೋನಿಸೋ। ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ, ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ರಾಗಾದಿವಿಸಮರಹಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಿಕ್ಖಾ ಚರೀಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೋ, ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರಣಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಏವ ಗೋಚರೋ, ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರಣಮೇವ ವಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವತೋ ಗೋಚರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗೋಚರೇ। ಸೋ ಪನ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನನ್ತಿ ವಿಸೇಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಪನಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ, ಭಾವನಾಕಮ್ಮೇಯೇವ ಗೋಚರೇ। ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸೂತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಚೇವ ಚೀವರಪಾರುಪನಾದೀಸು ಚ। ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನಂ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚೀವರಪಾರುಪನಾದಿಸರೀರಪರಿಹರಣಕಿಚ್ಚಕಾಲೇಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಮೇವ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಅತಿವಿಯ ಮಂ ಯಾಚಸಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯಾನಂ ದುಜ್ಜಾನತಂ ವದಸಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ತೇ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ। ತಿಹಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ತೇ ತಯಾ। ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಂ ವದತಿ। ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಸಿಕ್ಖನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಪನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪೇ ರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವಂ, ಏವಂ ಸೇಸತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿಪಿ ಮೇ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ರೂಪೇ ರೂಪವಿಜಾನನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮತ್ತಾತಿ ಪಮಾಣಂ। ದಿಟ್ಠಂ ಮತ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮತ್ತಮೇವ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಆಪಾಥಗತೇ ರೂಪೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ರಜ್ಜತಿ ನ ದುಸ್ಸತಿ ನ ಮುಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ರಾಗಾದಿವಿರಹೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮತ್ತಮೇವ ಮೇ ಜವನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ ನಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ। ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠರೂಪಂ। ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸಙ್ಖಾತಂ ಮುತನ್ತಿ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾತೇ। ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಪ್ಪಮಾಣಂ। ಯಥಾ ಆವಜ್ಜನಂ ನ ರಜ್ಜತಿ ನ ದುಸ್ಸತಿ ನ ಮುಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಬಾಹಿಯ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ತಯಾ ಬಾಹಿಯ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಅನುಪವತ್ತನವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಬಾಹಿಯಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿತಾಯ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣಭೇದಭಿನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯಂ ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥಸ್ಸ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಥಂ? ಏತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ, ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ। ಯತೋ ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಂ, ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾತಿ ಕುತೋ ತತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ರಜ್ಜನಾದೀನಂ ಓಕಾಸೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸುತಾದೀಸುಪಿ।
ಇದಾನಿ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸಹ ಫಲೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ ತೇ ಬಾಹಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯತೋತಿ ಯದಾ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ। ತೇತಿ ತವ। ತತೋತಿ ತದಾ, ತಸ್ಮಾ ವಾ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ದಿಟ್ಠಾದಿನಾ, ದಿಟ್ಠಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ರಾಗಾದಿನಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಬಾಹಿಯ, ತವ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ದಿಟ್ಠಾದೀಸು ಮಯಾ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾವಬೋಧೇನ ದಿಟ್ಠಾದಿಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ತ್ವಂ ತೇನ ದಿಟ್ಠಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ಸಹ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ರತ್ತೋ ವಾ ದುಟ್ಠೋ ವಾ ಮೂಳ್ಹೋ ವಾ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ ಪಹೀನರಾಗಾದಿಕತ್ತಾ, ತೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನಾ ಸಹ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ನ ಭವಿಸ್ಸಸೀತಿ। ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತತ್ಥಾತಿ ಯದಾ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತ್ವಂ ತೇನ ರಾಗೇನ ವಾ ರತ್ತೋ, ದೋಸೇನ ವಾ ದುಟ್ಠೋ, ಮೋಹೇನ ವಾ ಮೂಳ್ಹೋ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ತದಾ, ತಸ್ಮಾ ವಾ ತ್ವಂ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದಿಕೇ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ವಾ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೧) ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಲ್ಲೀನೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನೇವಿಧ, ನ ಹುರಂ, ನ ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ಯದಾ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ತೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದೀಸು ಪಟಿಬದ್ಧೋ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ತದಾ ತ್ವಂ ನೇವ ಇಧ ಲೋಕೇ, ನ ಪರಲೋಕೇ, ನ ಉಭಯತ್ಥ ಹೋಸಿ। ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಸ್ಸ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅಯಮೇವ ಅನ್ತೋ ಅಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪರಿವಟುಮಭಾವೋತಿ ಅಯಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅನ್ತರಾಭವಕಥಾಯಂ (ಕಥಾ॰ ೫೦೫ ಆದಯೋ ) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣಾನಂ।
‘‘ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಂ ಪುರೇತರಂ ಪವತ್ತಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಆವಜ್ಜನಾದಿನಾ ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಲೋಭಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿವಿಕಪ್ಪಗಾಹೋ, ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಪನ ಸೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ರಜ್ಜನಾದಿಕಸ್ಸ। ಭವಙ್ಗಾದೀತಿ ಭವಙ್ಗಆವಜ್ಜನದಸ್ಸನಾನಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಞ್ಚ। ಅಪುಬ್ಬತಿತ್ತರತಾವಸೇನಾತಿ ಅಪುಬ್ಬತಾಇತ್ತರಭಾವಾನಂ ವಸೇನ।
ಅತಿಹರತೀತಿ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹರತಿ। ತಂತಂವಿಜಾನನನಿಪ್ಫಾದಕೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಾದಿವಿಸಯಸ್ಸ, ವಿಜಾನನಸ್ಸ ಚ ನಿಪ್ಫಾದಕೋ। ಯೇನ ಹಿ ಪಯೋಗೇನ ಪರಿಯೇಸನಾದಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಪರೀತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಂ।
ಗಮನೇಪೀತಿ ಗಮನಪಯೋಗೇಪಿ। ಅತಿಹರಣಂ ಯಥಾಠಿತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತದೇಸಾಭಿಮುಖಕರಣಂ। ಗಮನಂ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ। ವಕ್ಖಮಾನೋತಿ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇತಿ…ಪೇ॰… ಅದ್ಧಾಗಮನವಸೇನ ಕಥಿತೋ। ಗತೇ ಠಿತೇ ನಿಸಿನ್ನೇತಿ ಏತ್ಥ ವಿಹಾರೇ ಚುಣ್ಣಿಕಪಾದುದ್ಧಾರಇರಿಯಾಪಥವಸೇನ ಕಥಿತೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೨೩) ವಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಸೇಸೋ।
ಪವತ್ತೇತಿ ಚಙ್ಕಮಾದೀಸು ಪವತ್ತೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ। ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ।
ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಜವನಂ ‘‘ಕಾಯಾದಿಕಿರಿಯಾಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾತಿ ಪನ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ।
೫೨೬. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಉಪಾಸನಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ। ಯೋಗಪಥನ್ತಿ ಭಾವನಾಯೋಗ್ಗಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತನಮಗ್ಗಂ।
೫೩೭. ಕಾಯಾದೀಸೂತಿ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು। ಸುಟ್ಠು ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ। ನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿತಾ ಏವ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಜಾತೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ, ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೫೪೨-೩. ಪಕುಪ್ಪನಂ ಇಧ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಭಾವೋ।
೫೫೦. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸಞ್ಞಾತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಪಟಿಪಕ್ಖಸಞ್ಞಾ। ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲವಿತಕ್ಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾ, ತಥಾಭೂತೋ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೫೫೩. ಸಾರಮ್ಭನ್ತಿ ಆರಮ್ಭವನ್ತಂ, ಸಹಾರಮ್ಭನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿರಾವರಣಾಭೋಗಾ ಥಿನಮಿದ್ಧನ್ಧಕಾರವಿಗಮೇನ ನಿರಾವರಣಸಮನ್ನಾಹಾರಸಞ್ಞಾ। ವಿವಟಾ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾ।
೫೬೪. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೫೧೧)।
೫೮೮. ಯಥಾ ಕೇನಚಿ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಂ ‘‘ಇದಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ನ ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಅವಿದಿತಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ಅಞ್ಞಾತತಾ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಭಾವೋ’’ತಿ। ನಿರವಸೇಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಾಭಾವೋತಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬತಾಭಾವೋ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿಕಾಭಾವೋ ವಾ। ಏಕದೇಸೇನೇವ ಹಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ಞಾಯತಿ।
ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿಆದಿತೋ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಉಪದಿಸನವಸೇನ ವದನ್ತಿ, ಪಬೋಧೇನ್ತಿ ವಾ। ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾಪೇನ್ತಿ, ಸಂಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪೇನ್ತಿ। ವಿವರನ್ತೀತಿ ವಿವಟಂ ಕರೋನ್ತಿ। ವಿಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಉತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ‘‘ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ದೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನೀತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಉಳಾರಾಯ ಪಸಂಸಾಯ ಪಸಂಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಪನೇತೇಸು ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ನೇತ್ತಿಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೬೦೨. ಏತ್ಥೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮನಮುಖೇನ ಭೂಮಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮುಪಾಯದೀಪನತೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಚನೇಸು।
೬೧೦. ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂಯೇವ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಫುಟಂ ಫರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ವಿಸೇಸೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ಫುಟ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಆಕಾಸಸ್ಸ ಸಫರಣಕವಿಞ್ಞಾಣಂ। ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಚ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ತಞ್ಚ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣೇನ। ಗಹಿತಾಕಾರನ್ತಿ ಅನನ್ತಫರಣವಸೇನ ಗಹಿತಾಕಾರಂ। ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಕಾರಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅನನ್ತಫರಣವಸೇನ ಯೋ ಗಹಿತಾಕಾರೋ, ತಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಂಯೇವ। ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಫರತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯೋಯೇವತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋತಿ। ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ। ತಂಫರಣಾಕಾರಸಹಿತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸೇ ಫರಣಾಕಾರಸಹಿತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ।
೬೧೫. ಪುಬ್ಬೇತಿ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ। ಯಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತಂ, ತಂಯೇವ
ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೬೨೩. ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಮೇವ ಯೇಸಂ ವಿಚಾರೋ ಓಳಾರಿಕತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಯೇಸಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಉದ್ಧಟಾನಂಯೇವ ಚತುನ್ನಂ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತೋ ಚಾ’’ತಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೬೪೦. ತೀಸೂತಿ ಪಠಮಾದೀಸು ತೀಸು। ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಹಿ ತಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಭೂತಾ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಾನಂ ವಟ್ಟವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕಚತುತ್ಥೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಯಂ ಕಥಾತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಕಥಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಅರಿಯೋ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ॰… ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ।
‘‘ಕಿರಿಯತೋ ದ್ವಾದಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ। ಸಹ ವದತಿ ಲೋಕುತ್ತರಫಲಚತುತ್ಥತಾಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಚತುತ್ಥಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ನವತ್ತಬ್ಬತಾಯಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾಯ।
ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ।
‘‘ಸಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ರೂಪ-ಸದ್ದೇನ, ಕಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪಿ ಅಪಾಕಟಂ ರೂಪಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ವಿಯ ಸಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪಿ ಅಪಾಕಟಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ। ಪಾಕಟೇ ಪನ ಸಸನ್ತಾನಗತೇ ರೂಪೇ, ಕಮ್ಮೇ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅಪಾಕಟ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಝಾನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।