೧೮. ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೯೭೮. ಧಾತುಸಮ್ಭವ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಧಾತೂಸು ಸಮ್ಭವಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಪಭೇದಭಿನ್ನಾನನ್ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ನಿರವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರೋ’’ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಾನುಗತಾ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಗಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ದುತಿಯವಾರಾದೀನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಖನ್ಧಾದೀನಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವಾದಿವಿಚಾರೋ ಉಪ್ಪತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಾರೋತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಕತಿ ಖನ್ಧಾ ನ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿ ಅತ್ಥಿ।
೯೭೯. ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪನ್ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ, ತದನುರೂಪಂ। ಅವಿತಥಬ್ಯಾಕರಣಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಾನಂ ಏವ ಆವೇಣಿಕಂ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಂ ಯಾದಿಚ್ಛಿಕಂ ಸುತಕ್ಖರಸದಿಸನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಚನಂ ವಿಞ್ಞಾಯ ಕತತ್ತಾ’’ತಿ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಉಪ್ಪತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೯೯೧. ‘‘ಕಾಮಭವೇ’’ತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಯದಿಪಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕತ್ತಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಭೂಮಿಕಾನಞ್ಚ ಅಗೋಚರೋ, ಸಮಾನಭೂಮಿಕಾನಂ ಪನ ವೇಹಪ್ಫಲಾನಂ, ಉಪರಿಭೂಮಿಕಾನಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಹೋತೀತಿ ಆಯತನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿಯೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸಾ। ತೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯಾ ಚ ಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವಾಧಾರಭಾವತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಪುಞ್ಜೋ ಮಾಸೋ’’ತಿ। ಸತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸತ್ತಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಓಕಾಸಸತ್ತಲೋಕದ್ವಯಸ್ಸ ಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸತ್ತಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇ ಪನ ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾವಾಸವಸೇನ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಿನ್ನಕಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ತಂತಂಪರಿಯಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ ತಂತಂಸತ್ತಾವಾಸಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಮೇವ ವಾ। ಸದಿಸಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನಾತಿ ಸದಿಸಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಉಪ್ಪತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪರಿಯಾಪನ್ನವಾರವಣ್ಣನಾ
೯೯೯. ತತ್ಥ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭವೇ, ಓಕಾಸೇ ಚ। ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ಕಾಮಾದಿತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಆಪನ್ನಾ ಗಹಿತಾತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ತಂತಂಭವಾದಿಅನ್ತೋಗಧಾ ತಂತಂಪರಿಯಾಪನ್ನಾ।
ಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪರಿಯಾಪನ್ನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಾರೋ
೧. ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೧. ಧಾತುತ್ತಯಭೂತದೇವವಸೇನಾತಿ
ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೬. ಸುಪರಿಮಜ್ಜಿತಕಞ್ಚನಾದಾಸಂ ಸುಭಕಿಣ್ಣಾ।
೧೦೨೭. ತಂತಂಮನಸಿಕಾರನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಗತಮನಸಿಕಾರಂ। ಅಪ್ಪನಾಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಛನ್ದನಂ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನಂ ಛನ್ದೋ, ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ। ಪಣಿಧಾನಂ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಾ ಪಣಿಧಿ, ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಾದೀಹಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ತಥಾಪವತ್ತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮೇವ।
ವಿಪುಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹನ್ತಂ, ಸನ್ತಭಾವೋಪಿ ಮಹನೀಯತಾಯ ಮಹನ್ತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪುಲಾ ಫಲಾತಿ ವಿಪುಲಸನ್ತಸುಖಾಯುವಣ್ಣಾದಿಫಲಾ’’ತಿ।
೧೦೨೮. ಯಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ಸಞ್ಜೀವೇ ಏಸೋ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ, ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ತಿಂಸ ರತ್ತಿಯೋ ಮಾಸೋ, ತೇನ ಮಾಸೇನ ದ್ವಾದಸಮಾಸಿಕೋ ಸಂವಚ್ಛರೋ, ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ಪಞ್ಚ ವಸ್ಸಸತಾನಿ ಸಞ್ಜೀವೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಯಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ಏಸೋ ಕಾಳಸುತ್ತೇ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ…ಪೇ॰… ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಕಾಳಸುತ್ತೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಯಂ ಯಾಮಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ಏಸೋ ಸಙ್ಘಾತೇ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ…ಪೇ॰… ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಙ್ಘಾತೇ ರೋರುವೇ ಏಸೋ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ…ಪೇ॰… ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ಚತ್ತಾರಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ರೋರುವೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಯಂ ನಿಮ್ಮಾನರತೀನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ಮಹಾರೋರುವೇ ಏಸೋ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ…ಪೇ॰… ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ಅಟ್ಠ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾರೋರುವೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಯಂ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ ದೇವಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಾಪನೇ ಏಸೋ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ…ಪೇ॰… ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ಸೋಳಸ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ತಾಪನೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಮಹಾತಾಪನೇ ಉಪಡ್ಢನ್ತರಕಪ್ಪೋ। ಅವೀಚಿಯಂ ಏಕೋ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ ಚ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ದೇವಾನಂ ಅಧಿಮುತ್ತಕಾಲಕಿರಿಯಾ ವಿಯ ತಾದಿಸೇನ ಪುಞ್ಞಬಲೇನ ಅನ್ತರಾಪಿ ಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಮೇವ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಬ್ಬುದಾದಿಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋಪಿ ಯುತ್ತತರೋ ಹೋತೀತಿ।
ಕಿಂ ಝಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸು ಝಾನೇಸು ಕತರಂ ಝಾನಂ। ಭವಸೀಸಾನೀತಿ ಭವಗ್ಗಾನಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಭವಗ್ಗಂ ಅರಿಯಭವಗ್ಗಂ ಸಬ್ಬಭವಗ್ಗನ್ತಿ ವೇಹಪ್ಫಲಾದೀನಂ ಸಮಞ್ಞಾ। ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ, ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ತಯೋತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದೀಹಿ ಚುತೋ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ನವಸು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೨೮) ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ, ನ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ಪಾಠೋತಿ ತೇನ ‘‘ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಯೇವ ನಿವಾರಿತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ। ಅರೂಪಧಾತೂಪಪತ್ತಿ ಚ ನ ನಿವಾರಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅರೂಪಧಾತೂಪಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ ‘‘ಮತ್ಥಕೇ ಠಿತೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀ’’ತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ।
ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಕಾಮಲೋಕೇ। ತತ್ಥಾತಿ ರೂಪಲೋಕೇ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ…ಪೇ॰… ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ತೇನೇವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಉಪಪನ್ನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಉಪಪಜ್ಜನಾರಹೋ, ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ। ಯೇನ ರೂಪರಾಗೇನ ತತ್ಥ ರೂಪಭವೇ ಉಪಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಸಮ್ಮದೇವ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ಯಥಾ ಕಾಮರೂಪಭವೇಸು ಆಯತಿಂ ಭವಾಭಿಲಾಸೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅರೂಪಭವೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುನ…ಪೇ॰… ಭವಿಸ್ಸತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಉಪಪನ್ನೋ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತಭವಾದೀನವದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋಪಿ ತತ್ಥೇವ ಆದೀನವದಸ್ಸನವಸೇನ। ಅನಿವತ್ತಿತಭವಾಭಿಲಾಸೋತಿ ಉಪರಿ ಅರೂಪಭವೇ ಅವಿಸ್ಸಟ್ಠಭವಪತ್ಥನೋ, ಯತೋ ಅರೂಪಧಾತುಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನಾರಹೋ। ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಯಮಕಪಾಳಿ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೧೨) ಪವತ್ತಾ।
ಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೦. ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ। ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ, ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ।
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಇಧ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಂ ಯದೇತ್ಥ ನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ಟೀಕಾಯ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ವಿಭಙ್ಗ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।