೮. ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗೋ
೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೩೯೦. ಕಾರಣಪ್ಪಧಾನಾತಿ ‘‘ಉಪಾಯಪ್ಪಧಾನಾ ಯೋನಿಸೋಪಧಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪನ್ನಕೋತಿ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತೋ। ಭುಸಂ ಯೋಗೋ ಪಯೋಗೋ, ಪಯೋಗೋವ ಪರಕ್ಕಮೋ ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮೋ। ಏತಾನೀತಿ ‘‘ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ‘‘ಆಸೇವಮಾನೋ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮುಗ್ಘಾತಿತುಪ್ಪನ್ನಾನಂ।
೩೯೧. ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವೀರಿಯಚ್ಛನ್ದಾ ವಿಯ ನ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಥ ಖೋ ಛನ್ದನಿಯಸಭಾವೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೦೩) ತಣ್ಹಾ ಛನ್ದೋತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ನು ಖೋ, ಮಾರಿಸ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಏಕನ್ತವಾದಾ ಏಕನ್ತಸೀಲಾ ಏಕನ್ತಛನ್ದಾ ಏಕನ್ತಅಜ್ಝೋಸಾನಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೬೬) ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿ, ಪಮಾದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ’’ತಿ ವೀರಿಯನ್ತಿ ವಣ್ಣೇತಿ।
೩೯೪. ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸಪಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ವೀರಿಯನಿದ್ದೇಸೋಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವೀರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ’’ತಿ।
೪೦೬. ಸಬ್ಬಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಸಬ್ಬಮಗ್ಗಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಮೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಂ ಪನ ಮಗ್ಗಾನುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಭಾವತೋ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ವಟ್ಟಾನತ್ಥಸಂವತ್ತನತೋ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಮಹನ್ತಂ ಗಾರವಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಙ್ಘಗಾರವೇನ ಯಥಾರುಚಿ ವಿನ್ದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಸಹ ನ ನಿಕ್ಖಮಿ। ಅತಿಮನ್ದಾನಿ ನೋತಿ ನನು ಅತಿಮನ್ದಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಥಮ್ಭನಕಾರಣಂ ಬಲವಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ತತೋ ಪರಿಹೀನಾ ಸನ್ಥಮ್ಭಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ನ ಹಿ ಮಹಾರಜ್ಜುಮ್ಹಿ ಛಿನ್ನೇ ಸುತ್ತತನ್ತೂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ಸಮಥೇ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತ್ಥ ದುವಿಧಾಯ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಕಥಾಯ, ತತ್ಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತೇಯೇವಾತಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ।
ಚುದ್ದಸ ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತಾನಿ ಆಗನ್ತುಕಆವಾಸಿಕಗಮಿಕಅನುಮೋದನ ಭತ್ತಗ್ಗ ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕ ಆರಞ್ಞಿಕ ಸೇನಾಸನ ಜನ್ತಾಘರವಚ್ಚಕುಟಿ ಆಚರಿಯಉಪಜ್ಝಾಯಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಅನ್ತೇವಾಸಿಕವತ್ತಾನಿ ಚುದ್ದಸ। ತತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಪನ ಕದಾಚಿ ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕತಾದಿಕಾಲೇ ಪಾರಿವಾಸಿಕಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ ದ್ವಾಸೀತಿ ಖುದ್ದಕವತ್ತಾನೀತಿ ಕಥಿತಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಅವತ್ಥಾಸು ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾವತ್ತೇ ಅಗಣಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಾರಿವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ನ ಛಮಾಯಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೭೬) ವುತ್ತಾನಿ ಪಕತತ್ತೇ ಚರಿತಬ್ಬವತ್ತಾವಸಾನಾನಿ ಛಸಟ್ಠಿ, ತತೋ ಪರಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾರಿವಾಸಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಾರಿವಾಸಿಕವುಡ್ಢತರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ, ಮೂಲಾಯಪಟಿಕಸ್ಸನಾರಹೇನ, ಮಾನತ್ತಾರಹೇನ, ಮಾನತ್ತಚಾರಿಕೇನ, ಅಬ್ಭಾನಾರಹೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ ಆವಾಸೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಚೂಳವ॰ ೮೨) ಪಕತತ್ತೇ ಚರಿತಬ್ಬೇಹಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ
ಇಧ ‘‘ಭುತ್ವಾ ವಿಗತುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧) ವಿಯ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಅನುಭುತ್ವಾಪಗತಂ ಜವನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧತಾವಸೇನ ಭೂತಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಸಸಙ್ಖತಞ್ಚ ‘‘ಭೂತಾಪಗತುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಪಾಕಮೇವ ವದತಿ, ನ ತತ್ಥ ವಿಯ ಕಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ। ಅನುಸಯಿತಕಿಲೇಸಾತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತೀತಾ ವಾ…ಪೇ॰… ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಮ್ಬತರುಣೋಪಮಾಯ ವತ್ತಮಾನಾದಿತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ।
ಆಹತಖೀರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಧಿಗತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅನಾಹತಖೀರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತಾಯ ಅನ್ತೋಗಧಕಿಲೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಕಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಆಹತಾನಾಹತಖೀರರುಕ್ಖಸದಿಸಾ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಠಾನೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಪಾಳಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೨೧)। ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಮೇವ ತಿಧಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅಪಾಕಟಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ಅಜಾತಫಲರುಕ್ಖೋ ಆಭತೋ, ಅತೀತಾದೀನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ‘‘ಜಾತಫಲರುಕ್ಖೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ರುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿರಹಾನಿ ಫಲಾನಿ ಛಿನ್ನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ನ ಕದಾಚಿ ಸಸಭಾವಾನಿ ಅಹೇಸುಂ ಹೋನ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಛೇದೇ ಅಸತಿ ಫಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸತಿ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಛೇದಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಾ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಚ ಸಾತ್ಥಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ
೪೨೭. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ ‘‘ವೀರಿಯಜೇಟ್ಠಿಕಾಯ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀನೀತಿ ವಾ ನ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀನೀತಿ ವಾ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ‘‘ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀನೀ’’ತಿ
ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।