೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೧. ನಯಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋತಿಆದೀನಞ್ಹಿ ವಸೇನ ಇದಂ ಪಕರಣಂ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸತೋ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತಂ। ತತ್ಥ ಮಾತಿಕಾ ಉದ್ದೇಸೋ। ಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ – ನಯಮಾತಿಕಾ, ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾ, ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ, ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾ, ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ…ಪೇ॰… ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ – ಅಯಂ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಯಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹಾದಿಕೇನ ನಯೇನ ಧಾತುಕಥಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪಿತತ್ತಾ ನಯಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಮೂಲಭೂತತ್ತಾ ಮೂಲಮಾತಿಕಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೨. ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೨. ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ …ಪೇ॰… ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕೇನ ಪದಸತೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಾದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕಾಯ ಪಕಿಣ್ಣಕಮಾತಿಕಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೩. ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೩. ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ; ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅಯಂ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚೇವ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಚ ಮಾತಿಕಾಧಮ್ಮೇಸು, ತೀಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಪದೇಹೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ। ಏತಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಮುಖಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪಿತತ್ತಾ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೪. ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೪. ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋತಿ ಅಯಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸಭಾಗಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹನಯೋ, ವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹನಯೋ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪಿತತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೫. ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೫. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾತಿ ಅಯಂ ಛಸಟ್ಠಿ ತಿಕಪದಾನಿ, ದ್ವೇ ಚ ದುಕಪದಸತಾನಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ಏವಂ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ’’ತಿ ಏವಂ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕತೋ ಬಹಿ ಠಪಿತತ್ತಾ ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏವಂ ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ‘‘ಏಕಜಾತಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಜಾತಿಯಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಮಾಗಧಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾರುಕಚ್ಛಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ; ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ‘‘ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಾ ಸಂವಡ್ಢಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಞ್ಜಾತಿಠಾನೇನ ನಿವುತ್ಥೋಕಾಸೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಅಸ್ಸಾರೋಹಾ, ಸಬ್ಬೇ ರಥಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ಸಬ್ಬೇವ ಹೇತೇ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ। ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಕತಮಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ – ‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ॰ ೪೭೧), ಅಯಂ ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾದೀನಿ। ಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ। ತೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದೀನಿ। ತದುಭಯಸಂಸಗ್ಗವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದೀನಿ ಪನ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಾತಿ।
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ।