೧೮. ಅಟ್ಠಾರಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಮನುಸ್ಸಲೋಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೨-೮೦೩. ಇದಾನಿ ನನು ಅತ್ಥೀತಿಆದಿಮಾಹ। ಲೋಕೇ ಜಾತೋತಿ ಪರವಾದೀ ತುಸಿತಪುರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಸತ್ಥಾರಾ ಪನೇತಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಲೋಕಂ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಪರವಾದೀ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವದತಿ, ಸತ್ಥಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಲೋಕಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಿಹಾಸಿ। ಅನುಪಲಿತ್ತೋ ಲೋಕೇನಾತಿ ಪರವಾದೀ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇನ ಅನುಪಲಿತ್ತತಂವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಸತ್ಥಾ ಪನ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನುಪಲಿತ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಮೇತನ್ತಿ।
ಮನುಸ್ಸಲೋಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೪-೮೦೬. ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ತುಸಿತಪುರೇ ಠಿತೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿತಂ ಪೇಸೇಸಿ, ತೇನ ಚೇವ ತಸ್ಸ ಚ ದೇಸನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಧಮ್ಮೋ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿತೋ ಜಿನೋತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತರೋ ತಥಾ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೩. ಕರುಣಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೭-೮೦೮. ಇದಾನಿ ನತ್ಥಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಮೇತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಆಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಪಞ್ಹೇ ತಥಾರೂಪಂ ವೋಹಾರಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಕರುಣಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೪. ಗನ್ಧಜಾತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೯. ಇದಾನಿ ಗನ್ಧಜಾತಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಬುದ್ಧೇ ಭಗವತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಪೇಮವಸೇನ ‘‘ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವೋ ಅಞ್ಞೇ ಗನ್ಧಜಾತೇ ಅತಿವಿಯ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ, ನತ್ಥಿ ತತೋ ಚ ಸುಗನ್ಧತರಂ ಗನ್ಧಜಾತ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಅನ್ಧಕಾನಞ್ಚೇವ
ಗನ್ಧಜಾತಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೫. ಏಕಮಗ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೦-೮೧೧. ಇದಾನಿ ಏಕಮಗ್ಗಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಬುದ್ಧೇ ಭಗವತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಪೇಮವಸೇನೇವ ಚತುನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನಾತಿಆದಿ ‘‘ಕತರಮಗ್ಗೇನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ತೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಪಹಾನಾಭಾವವಸೇನ ಚೋದೇತಿ। ಭಗವಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪರತೋ ಪಞ್ಹದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಥಾಪಾಳಿಮೇವ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ।
ಏಕಮಗ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೬. ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೩-೮೧೬. ಇದಾನಿ ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೯೨೩-೯೩೪) ಇಮಂ ಪಟಿಪಾಟಿದೇಸನಂ ಪಠಮಾ ಝಾನಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಾ ಪಠಮಸ್ಸಾತಿಆದಿ ‘‘ಯದಿ ಪಠಮತೋ ಅನನ್ತರಂ ದುತಿಯಂ, ದುತಿಯಾದೀಹಿ ವಾ ತತಿಯಾದೀನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮೇ ಆದೀನವತೋತಿ ಪಠಮಂ ಕಾಮೇ ಆದೀನವತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಪನೇಸ ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ತಞ್ಞೇವ ಪಠಮನ್ತಿ ‘‘ಯದಿ ಪುರಿಮಜವನತೋ ಪಚ್ಛಿಮಜವನಂ ವಿಯ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ತಞ್ಞೇವ ತಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿಆದೀಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಝಾನಾನಂ ದೇಸಿತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಅನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕನ್ತಿ।
ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೭. ಝಾನನ್ತರಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೭-೮೧೮. ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಿ ಫಸ್ಸನ್ತರಿಕಾತಿಆದಿಮಾಹ
ದುತಿಯಸ್ಸ ಚ ಝಾನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯದಿ ಝಾನನ್ತರಿಕಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ, ದುತಿಯತತಿಯಾದೀನಿಪಿ ಝಾನಾನೇವ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರಿಕಾಯ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಕೇವಲಂ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ಚೇವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಚ। ಪಠಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ।
೮೧೯. ಸವಿತಕ್ಕೋ ಸವಿಚಾರೋತಿಆದಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಮಾಧೀನಂ ಸಮಾಧಿಭಾವೇ ಸಮಾನೇ ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋವ ಸಮಾಧಿ ಝಾನನ್ತರಿಕೋ, ನ ಇತರೋತಿ ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸಹೇತೂ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
೮೨೦-೮೨೨. ದ್ವಿನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪಠಮದುತಿಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇತರೋ ‘‘ತೇಸಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂಯೇವ ಅನ್ತರೇ ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಝಾನನ್ತರಿಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ತಿಣ್ಣಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಪಠಮಂ ಝಾನನ್ತಿ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸಕವಾದೀ ತಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ನನು ತಯೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ತೇಸು ತೀಸು ಸಮಾಧೀಸು ದ್ವೇ ಸಮಾಧೀ ಝಾನಾನೇವ, ನ ಝಾನನ್ತರಿಕಾ, ಏವಂ ಇತರೇನಪಿ ಝಾನೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಝಾನನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ।
ಝಾನನ್ತರಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೮. ಸಮಾಪನ್ನೋ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೩-೮೨೫. ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ತಾವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಸದ್ದೋ ಕಣ್ಡಕೋತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಕರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಓಳಾರಿಕೇನ ಹಿ ಸದ್ದೇನ ಸೋತೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಂ। ದುತಿಯಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾತಿಆದಿ ‘‘ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕಣ್ಡಕೋ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸದ್ದಸ್ಸವನಮ್ಪೀ’’ತಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಸಮಾಪನ್ನೋ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೯. ಚಕ್ಖುನಾರೂಪಂಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೬-೮೨೭. ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಪಸಾದಚಕ್ಖುಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾನಂ ರೂಪೇನ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ। ಇತರೋ ರೂಪಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಚಕ್ಖುಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಪಸ್ಸತೀತಿ ಹಿ ಮಯಂ ಪಟಿಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾಮ, ನ ಚಕ್ಖೂಪಸಂಹಾರಮತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ವದೇಹಿ ತಾವ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ಚಕ್ಖುಮಾ ರೂಪೇನ ರೂಪಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ಇತರೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ಚೇವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಚ। ಅಥ ನಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಹಿ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ। ಇತರೋ ಲೇಸಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೇವ। ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾತಿಆದಿ ‘‘ಯದಿ ಚಕ್ಖು ಪಟಿವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ತಸ್ಸಾಪಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ನ ಹೇವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸೋತೇನ ಸದ್ದನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಸುನಾ ವಿಜ್ಝನ್ತೋಪಿ ‘‘ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಮೇತಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋಪಿ।
ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
ಅಟ್ಠಾರಸಮೋ ವಗ್ಗೋ।