೬. ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಇದಾನಿ
ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ। ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಿಕಾ, ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಹಿ ವಚನತೋ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಫಲಭೂತೋ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ। ಕೇನ ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ? ಕಾಯೇನ। ಅಯಞ್ಹಿ ವಾತೋ ವಿಯ ಭಸ್ತಾಯ ಕರಜಕಾಯೇನ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ। ವಚೀಭೇದಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮) ವಚನತೋಯೇವ ಪನ ತತಿಯಪದೇಪಿ ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ। ಕೇನ ಸಙ್ಖರಿಯತಿ? ಚಿತ್ತೇನ। ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪನ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨-೭. ಇದಾನಿ ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ। ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ತೀಣೀತಿ ಛ ಯಮಕಾನಿ। ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಏಕೇಕಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಛ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಛಾತಿ ದ್ವಾದಸ ಯಮಕಾನಿ। ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೇ ಪನ ಯಥಾ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರಾದೀಸು ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪಂ; ಚಕ್ಖು ಆಯತನಂ, ಆಯತನಾ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಏವಂ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಂ ಏಕನ್ತಿ ಅನುಲೋಮೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮೇ ತೀಣೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸುದ್ಧಿಕವಾರೇ ಛ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ರೂಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಕ್ಖಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಆಯತನಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ
೮-೧೮. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇ ತಾವ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕಾಯಾದಯೋವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ನೋತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ। ಪಟಿಲೋಮೇ ನ ಕಾಯೋ ನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಯೋ ನ ಕಾಯೋ ಸೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಅವಸೇಸನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸೇಸಸಙ್ಖಾರದ್ವಯಮೇವ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರವಿನಿಮುತ್ತಂ ಪನ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಣ್ಣತ್ತಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನೇವ ಕಾಯೋ, ನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಪುಗ್ಗಲವಾರಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಂ
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಕಾಲಭೇದೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ। ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ
ತತ್ರಿದಂ ನಯಮುಖಂ – ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹೀತಿ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀನಂ। ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸತ್ತಾನಂ। ರೂಪಾವಚರದೇವಾನಂ ಪನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ನತ್ಥಿ। ಅರೂಪಾವಚರಾನಂ ರೂಪಮೇವ ನತ್ಥಿ। ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹೀತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೨೧. ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಕಾಮಾವಚರೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ। ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನೇವ। ಅನಪ್ಪನಾಪತ್ತೇಪಿ ಹಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಚಿತ್ತೇ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರದ್ವಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ।
೨೪. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಏಕನ್ತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ವಾ ಅರೂಪಂ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ನ ಭಿಜ್ಜಮಾನಂ।
೩೭. ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ದುತಿಯೇ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ। ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇಪಿ ವತ್ತಮಾನೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥೇವ। ಯಾವ ಪನ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವತ್ತತಿ, ತಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥೇವ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಮೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ತಂ ಸತಸೋಪಿ ಸಹಸ್ಸಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಮೇವ। ವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಪನ ವಿಸದಿಸಂ ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಚಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೪. ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀನನ್ತಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಚುತಿಚಿತ್ತವಸೇನ, ಅರೂಪಾವಚರಾನಞ್ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಚುತಿಚಿತ್ತವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀಆದೀನಂ।
೭೯. ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಯಮತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದಿನ್ನಂ। ನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ
೧೨೮. ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ।
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।