ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ
೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧. ಇದಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪದುದ್ಧಾರೋ। ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಯೋ ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ
ಇದಾನಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪನತೋ। ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ। ಅಥಾಪಿ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಯೇವ, ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ। ತತ್ಥ ಅಯಂ ಹೇತು ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೋ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಹೇತುನೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ। ತತ್ರಾಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಯೇನ ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ
ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ-ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ। ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಹೇತುತೋ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ
ಯದಿ ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ। ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಗತಂ’’। ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ಇಧ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಅಜನಯಮಾನಾಪಿ ತೇ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ। ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಜಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪವತ್ತಿ, ಚಿತ್ತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾನಿಪಿ ವಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ಠಾತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯)। ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧಾವ ಪವತ್ತಿ, ನ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ? ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತಾಯ
ಅಯಞ್ಚ ಪನತ್ಥೋ ಓಕಾಸವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಯೋ ಹಿ ಓಕಾಸಾ – ನಾಮೋಕಾಸೋ, ರೂಪೋಕಾಸೋ, ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋತಿ। ತತ್ಥ ಅರೂಪಭವೋ ನಾಮೋಕಾಸೋ ನಾಮ। ತತ್ರ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಸಞ್ಞಭವೋ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ। ತತ್ರ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ। ತತ್ರ ಹಿ ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಿನಾ ಕಮ್ಮಜಾಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯುಗನದ್ಧಾವ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸರಾಜಕೇ ಗೇಹೇ ಸದ್ವಾರಪಾಲಕೇ ರಾಜಾಣತ್ತಿಂ ವಿನಾ ಪಠಮಪ್ಪವೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಆಣತ್ತಿಂ ಪುರಿಮಾಣತ್ತಿಆನುಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣರಾಜಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ವಿನಾ ರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನುಭಾವಂ ಪುರಿಮಾನುಭಾವವಸೇನ ಲದ್ಧಪ್ಪವೇಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮತೋ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸುಞ್ಞಗೇಹೇ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇ ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪವೇಸೋ ವಿಯ। ಅರೂಪಭವೋಪಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ಪನ ರೂಪಾರೂಪೋಕಾಸೋತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ। ಇತಿ ಅಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ।
ನನು ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಥ
ಇದಾನಿ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತೇಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ನಾಮ ಜಾತಿತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಹೇತು ಭೂಮನ್ತರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಅಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋವ ವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಕಿರಿಯಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋ ರೂಪಾವಚರೋ ಅರೂಪಾವಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ನಾಮತೋ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಹೇತೂಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಕುಸಲಹೇತು ಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಹೇತೂ ಪನ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತಂತಂಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದೋಯೇವಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಇಮೇಸಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ। ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸುಯೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತುಸದಿಸೋವ। ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತು। ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಪನ ಕಾಮಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ರೂಪಭವೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಕಿರಿಯಹೇತೂಸು ಪನ ತೇಭೂಮಕೇಸುಪಿ
ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಾಯತನನ್ತಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಆಯತನಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಾತುಯಾ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಯ ತಿವಿಧಾಯಪಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನೋ ಚ ಖೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ। ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತಾನಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ ಇಮಾ ಛ ಧಾತುಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾಯ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇ ಏತೇ ಏತಾಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಹೋನ್ತಾಪಿ ಚ ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಯಂ ಯಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತೇ ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ನಜ್ಜೋ ಸನ್ದನ್ತಿ, ಪಬ್ಬತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಸಙ್ಗಹವಸೇನ, ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ಯೇಪಿ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು, ಯೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸರೂಪತೋ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಂ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಇದಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಭೂಮಿತೋ
ಏವಂ
ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಇಮೇಸಂಯೇವ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಛನ್ದಾಧಿಪತೀತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಪತಿ। ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ‘‘ಅಧಿಪತೀ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ? ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ। ಪುರಿಮನಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ। ಉಪಕಾರಕಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ। ಅಧಿಪತಿ ಪನ ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ, ನ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಬಹೂ ಜೇಟ್ಠಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ ಇಧ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ।
ಏವಂ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಂ। ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಿಯಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬಂ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ। ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ತೇ ಗರುಕಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಗರುಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಂ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ತಾವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಪತಿ ದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ರೂಪಾವಚರಅಧಿಪತಿಸದಿಸೋವ ಚತುವೋಕಾರೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾಧಿಪತಿ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಕುಸಲತೋಪಿ ವಿಪಾಕತೋಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ। ಅಕುಸಲೋ ಕಾಮಭವೇ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಚಿತ್ತೇಸು ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅನಿಯತೋ ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು
ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರೇಪಿ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ ಚೇವ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಕಾಮಾವಚರೋ ಪನ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ। ಲೋಕುತ್ತರೋ ಪನ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಞ್ಞೇವ
ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಾಯ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಅನನ್ತರಾತೀತಾ ಕುಸಲಜವನಧಮ್ಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನನ್ತಿ ಅನನ್ತರಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಞ್ಞೇವ। ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಸದಿಸಕುಸಲಾನಂ। ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಕುಸಲಮೂಲಕೇ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಞೇವ। ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಜವನವಸೇನ ವಾ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಕಿರಿಯವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಯಾವ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ತಾವ ಪವತ್ತೇಸು ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನನ್ತರಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಾನ್ತರಾನಂ ಪಠಮಜವನಕುಸಲಾನಂ। ಅಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯೇಸಂ ಯೇಸನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಙ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸೇವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಚ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾವಚರಕುಸಲೋ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲೋ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಅತ್ತನೋ
ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಸಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೋ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ನವನ್ನಂ
ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೫. ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫. ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋಪಿ
ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಇಮಿನಾ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಓಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಯ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಂ ವಿಯ ಪರಲೋಕತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಖಣೋ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಞ್ಹಿ ನಾಮಸ್ಸ, ನಾಮಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಫರತಿ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ನ ಫರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥು ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ। ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಅಯಂ ಪನ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ ಏವಂ ಛಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಠಿತೋ। ತತ್ಥ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಯೋ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನ। ತತ್ಥ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ, ದುತಿಯೇ ರೂಪಮೇವ, ತತಿಯೇ ನಾಮರೂಪಂ, ಚತುತ್ಥೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಅರೂಪಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ; ಪಞ್ಚಮೇ ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಮೇವ; ಛಟ್ಠೇ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಅರೂಪನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ। ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಾನಞ್ಞೇವ। ಕಾಮಾವಚರಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಾನಞ್ಞೇವ। ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಏಕನ್ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ
ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ। ತಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಸದಿಸಾವ ವಣ್ಣನಾತಿ ಪುನ ನ ಗಹಿತಾ। ಅಯಮ್ಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿನ್ನೋ। ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚತುಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ। ವಿಪಾಕೇ ಪನ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ, ಪವತ್ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ। ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ತಿಣ್ಣಂ, ತೀಣಿ ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥುರೂಪಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಮಹಾಭೂತಾನೇವ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿವಿಧಾ ಮನೋಧಾತು, ಠಪೇತ್ವಾ ಅರೂಪವಿಪಾಕಂ ದ್ವಾಸತ್ತತಿವಿಧಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ। ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಧಾವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋವ ಅಕುಸಲೋ ಏಕವಿಧೋ ವಿಪಾಕೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ತಿವಿಧೋ, ರೂಪಂ ಏಕವಿಧಮೇವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ
ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ತಿಣ್ಣಂ, ತೀಣಿ ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ, ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ, ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಠಪೇತ್ವಾ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಞ್ಚೇವ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚ ಸೇಸತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ, ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಮ್ಮರಾಸೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಪನ ಮಹಾಭೂತಾ ಮಹಾಭೂತಾನಞ್ಚೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಸು ನಾನಾವೀಥಿವಸೇನ ಪುರಿಮತರಾ। ತೇ ತಯೋಪಿ ರಾಸಯೋ ಕುಸಲವಸೇನ ಕುಸಲಪದೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಕುಸಲೇನ ಪನ ಅಕುಸಲೇ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ
ಅಕುಸಲೇನ ಪನ ಕುಸಲೇ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ – ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ – ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ; ದೋಸಂ ಮೋಹಂ ಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪತ್ಥನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಪತ್ಥನಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ಚಾಗಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಾಣಂ ಹನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಗತಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಕುಸಲಂ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ಯಥಾ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋಪೇತ್ಥ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಪದೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸೇನಾಸನಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪವತ್ತಿಯಾ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ
ಅಯಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ। ವಿಭಾಗತೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ, ಸೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ನೇಸಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪನ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಾದೀನಂ ಪನ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಅನೇಕವಿಧೋತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೋ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಾಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ನ ಹೋತಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾಪಿ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಹೋತಿಯೇವ। ಅಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ಕುಸಲಸ್ಸಾಪಿ। ಪುರಿಮನಯೇನ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಯಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋಪಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾದಿಖನ್ಧಾನಂ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ। ಸಯಂ ಪನ ರೂಪಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣೇ ಆಗತನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತಿ, ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಲಭತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಂ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪುರಿಮತರಂ ಜಾತಂ ಜಾತಿಕ್ಖಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ। ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾಯತನನ್ತಿಆದಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತವಸೇನ। ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ವತ್ಥುವಸೇನೇವಾಯಂ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ, ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ – ಸೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಲಬ್ಭತೇವ। ಇಧ ಪನ ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ರೂಪರೂಪಮೇವ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಕಾಯಾಯತನಂ ವತ್ಥುರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ನಾಮ। ಸೇಸಂ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಞ್ಚ ಅನಾಗತಞ್ಚ ವಣ್ಣೋ ಸದ್ದೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಥಾ ಇತರಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ। ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕೇ ಸೇಸಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾದೀನಿ ಪನ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚೇವ ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ರೂಪರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಿನೋ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ
ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೇ ಜಾತಾ। ಪುರೇಜಾತಸ್ಸಾತಿ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಠಮತರಂ ಜಾತಸ್ಸ ಜಾತಿಕ್ಖಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ। ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಭೂತಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ। ಏತ್ಥ ಚ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋತಿ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ। ಅಯಂ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕೇ ಅವಸೇಸಾ ಚತುಭೂಮಕಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದೇನ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ವಿಪಾಕೇಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಂ ಅವಸೇಸೋ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ತಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರೋಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪಾಕೋ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಾಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಸಬ್ಬನಯೇಸು ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸೇವ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸವೇದನಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ
ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚೇತನಾಕಮ್ಮಮೇವ। ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಂ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಅನೇಕಾನಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಕೋಟೀನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಫಲಂ ನ ದೇತಿ। ಯದಿ ದದೇಯ್ಯ, ಯಂ ಮನುಸ್ಸೋ ದೇವಲೋಕೂಪಗಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ದೇವೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಖಣೇ ತಂ ಕತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕೇವಲಂ ಕಟತ್ತಾಯೇವ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಪಜ್ಜೇ ವಾ ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಿರುದ್ಧಾಪಿ ಪುರಿಮಸಿಪ್ಪಾದಿಕಿರಿಯಾ ವಿಯ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪಚ್ಛಿಮಸಿಪ್ಪಾದಿಕಿರಿಯಾಯ। ತಸ್ಮಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚೇತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯಾ ಕಾಚಿ ಚೇತನಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಇದಂ ಸಹಜಾತಚೇತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಾದೀಸು ಹಿ ಯಾ ಕಾಚಿ ಸಹಜಾತಚೇತನಾ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ
ಅಯಂ ಪನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥತೋ ಚತುಭೂಮಿಕಚೇತನಾಮತ್ತಮೇವ। ಸೋ ಹಿ ಜಾತಿಭೇದತೋ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಾತಿ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅಕುಸಲೋ ಏಕಧಾವ ವಿಪಾಕೋ ಚತುಧಾ, ಕಿರಿಯಾ ತಿಧಾವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಾ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ
ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರತೋ ವಿಪಾಕಚೇತನಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚೇತನಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಚೇತನಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ತೇಭೂಮಿಕಾ ಕಿರಿಯಚೇತನಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ
ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಪಾಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾಪಿ ರೂಪಾ ವಿಪಾಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಆಗತಾ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಇಧ ಪನ ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಜಾತಿತೋ ಏಕವಿಧೋ, ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ಚತುಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇ ರೂಪೇ ಓಜಾ ಆಹಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಕಬಳಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ನ ಬಹಿ ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಆಹಾರೋತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಬಳಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬವತ್ಥುಕತ್ತಾ ವಾ ಕಬಳೀಕಾರೋತಿ ನಾಮಮೇತಂ ತಸ್ಸ। ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾತಿ ಫಸ್ಸಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಫಸ್ಸೋ, ಚೇತನಾ, ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋವ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಅರೂಪಾಹಾರಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದತೋ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಪುನ ಭೂಮಿಭೇದೇನ ಕುಸಲೋ ಚತುಧಾ, ಅಕುಸಲೋ ಏಕಧಾ, ವಿಪಾಕೋ ಚತುಧಾ, ಕಿರಿಯಾ ತಿಧಾತಿ ಏವಂ ಅನೇಕಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಪನ ಜಾತಿತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ಭೂಮಿತೋ ಕಾಮಾವಚರೋವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಾಪಿ ತಯೋ ಕುಸಲಾಹಾರಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರಂ ಅವಸೇಸಾ ಆರುಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಕುಸಲಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಾಹಾರಾ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸೇವ, ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಭೂಮಕಾಪಿ ತಯೋ ಕಿರಿಯಾಹಾರಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಕಾಮಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಾ ಪನ ಆರುಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ
ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಸಯಂ ಪುರೇಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯವಜ್ಜಾನಂ ಸಮವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಠಿತೋ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಬೀಜಭೂತಾನಿ, ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ತೇಸು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ತಾನಿ ನೇವ ತೇಸಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ಫರನ್ತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ಅಫರನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇಸಂ ಪನೇತಾನಿ ಬೀಜಭೂತಾನಿ, ತೇಸಂ ತಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತಿ। ಇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಸಮವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಠಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಜಾತಿತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿವಸೇನ ಚತುಧಾ, ಅಕುಸಲೋ ಕಾಮಾವಚರೋವ ವಿಪಾಕೋ ಚತುಧಾವ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೋ ತಿಧಾ, ರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಅನೇಕಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ
ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಝಾನಙ್ಗಾನೀತಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸು ಸೇಸಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಸತ್ತ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನಂ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾ ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಝಾನಙ್ಗಾನೀತಿ ನ ಉದ್ಧಟಾನಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪನ ಸೇಸಾಹೇತುಕೇಸುಪಿ ಝಾನಙ್ಗಂ ನ ಉದ್ಧಟಮೇವ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಝಾನಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಅವಸೇಸಂ ಆರುಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಕುಸಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಪವತ್ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ, ಯಞ್ಚ ಆರುಪ್ಪೇ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪನ ತಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಪಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತೇಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಝಾನಙ್ಗಂ
ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಜ್ಜೇಸು ಸೇಸಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಪಞ್ಞಾ, ವಿತಕ್ಕೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ, ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ, ಸಮಾಧಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ಹೇತುಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಉದ್ಧಟಾನಿ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಠಿತೋಪಿ ಜಾತಿಭೇದತೋ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಚತುಧಾ, ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿಭೇದತೋ ದ್ವಾದಸಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ
ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೧೯. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನನ್ತಿ ಇದಂ ತಾವ ಹದಯವತ್ಥುನೋ ಚೇವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಏತೇಯೇವ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಾಯತನಾದಯೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಅರೂಪಿನೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಆಸಙ್ಕಾ ಹೋತಿ – ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತೇ ಏತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಉದಾಹು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಪನ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸು ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾ। ಇತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ
ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪೀನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾವ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ। ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಯಂ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ವತ್ತಮಾನಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ। ತೇಸು ರೂಪಂ ವತ್ಥುನೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಛಧಾ ಭಿನ್ನಂ, ಅರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ನಂ। ತಸ್ಸ ಭೂಮಿತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಚತುಧಾ, ಏಕಧಾ, ತಿಧಾ, ತಿಧಾತಿ ಏಕದಸಧಾ ಭೇದೋ ಹೋತಿ। ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಞ್ಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅತ್ತನಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಸಹಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಪನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋತಿ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿಆದೀಹಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪುರೇಜಾತವಸೇನ। ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತವಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಏವಮಯಂ ಪಾಳಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ಸಹಜಾತಂ, ಪುರೇಜಾತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ, ಆಹಾರಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಇಧ ಪನ ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ದುವಿಧೋ – ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತಿವಿಧಂ – ಅರೂಪಂ ಅರೂಪೇನ, ರೂಪಂ ರೂಪೇನ, ರೂಪಾರೂಪಂ ರೂಪಾರೂಪೇನ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅರೂಪಂ ಅರೂಪೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸನ್ತತಿವಸೇನ ರೂಪಂ ರೂಪೇನ। ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಖನ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ವತ್ಥುನೋ ಚ ವಸೇನ ರೂಪಾರೂಪಂ ರೂಪಾರೂಪೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಿವಿಧಂ – ‘‘ಅರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸ, ರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸ, ರೂಪಂ
ಅಪಿಚೇಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಖಣತ್ತಯಪ್ಪತ್ತಂ ನಾಮಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ, ವತ್ತಮಾನಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸೋ ಜಾತಿಭೇದತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ
ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲೋಪಿ ಸಹಜಾತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅವಸೇಸೋ ಆರುಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಸಹಜಾತಕುಸಲೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಚತುಭೂಮಕೋ ಪನೇಸ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಕುಸಲೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಕುಸಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಸಹಜಾತಾಕುಸಲೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಕುಸಲೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ।
ವಿಪಾಕತೋ ಪನ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನಿಯಮೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪವತ್ತೇ
ರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತೋ, ಪುರೇಜಾತೋ, ಆಹಾರೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತರೂಪತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತುಧಾ ಠಿತೋ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ, ತೀಣಿ ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಹಜಾತತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಹಜಾತತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ, ತೀಣಿ ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಹಜಾತತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಪುರೇಜಾತತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಆಹಾರತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಯೋಜಿತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಇಧ ಪನೇಸ ಅತ್ತನೋ ಅನಿರುದ್ಧಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೋ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಯೋಜನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಪನೇತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನಿರುದ್ಧಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨೨. ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨. ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಅನನ್ತರಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ। ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ಇಮಿನಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಓಕಾಸದಾನಟ್ಠೇನ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ। ಪುರಿಮೇಸು ಹಿ ನಿರೋಧವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪವತ್ತನೋಕಾಸಂ ಅದೇನ್ತೇಸು ತೇಸಂ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನಂ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ। ಕೇವಲಂ ಪನ ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತಾ। ಇಧ ಪನ ‘‘ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ
ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨೩. ವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೩. ವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಸಮನನ್ತರವಿಗತಾತಿ ಸಮನನ್ತರಮೇವ ವಿಗತಾ। ಇಮಿನಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಗಚ್ಛಮಾನಭಾವೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇತಿ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ।
ವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
೨೪. ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೪. ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿಆದೀನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ।
ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
ಇದಾನಿ ಅನೇಕಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಅವಸೇಸೇಸು ತೇವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನೇಕಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಏಕೋ ಚೇತನಾಧಮ್ಮೋಯೇವಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅನೇಕಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ ಅಮೋಹೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ। ಸೋ ಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಝಾನಪಚ್ಚಯೋವ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಲೋಭಮೋಹಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ದೋಸೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ; ತಥಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ। ಸಹೇತುಕಾಯ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀಸು ವೀಮಂಸಾ ಅಮೋಹಹೇತು ವಿಯ ವೀಸತಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಛನ್ದೋ ಹೇತುಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಆಹಾರಇನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಹೇತುಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ವೀರಿಯಂ ಹೇತುಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ
ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಚತೂಸು ತಾವ ಖನ್ಧೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ
ಏಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಯೇನತ್ಥೇನ ಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಆಕಾರಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾವ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಯೇಹಾಕಾರೇಹಿ ಯೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೋ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಖಣೇ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತೋ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಮೋಹೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಏಕಾದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ತತೋ ಅಧಿಪತಿಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಇದಂ ವಿಪಾಕಹೇತೂಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ಕುಸಲಕಿರಿಯೇಸು ಪನ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತಾ ಪರಿಹಾಯತಿ। ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ತೇ ತಯೋ ವಿಪಾಕಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ವಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ತಞ್ಞೇವ ಉತ್ತರಿ
ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತಾವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಾನಂ
ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಞ್ಚೇವ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಛಾಜಾತಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಛ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಸತ್ತರಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಯಮ್ಪಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಪನ ವಸೇನೇತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಆಭಾವೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸದಿಸೋ। ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಕಮ್ಮಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಚೇತನಾಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಂ ಲಭತಿ, ನ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ। ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ತನೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ
ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಏಕಕ್ಖಣಿಕೋ ತಾವ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಆಹಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರನತ್ಥಿವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ
ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಿನೋ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತಾವ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತಾನೇವ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಆಹಾರಝಾನಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ತೇರಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಯಥಾನುರೂಪಂ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮವಿಪಾಕಆಹಾರಇನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ತೇರಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಆಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಸಙ್ಖಾತೇ ಛ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಪರೇಹಿಪಿ ಸತ್ತರಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಸಙ್ಖಾತೇ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಪರೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಸದಿಸಾ
ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತೋತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಾ ಸಭಾಗಾ, ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತೋತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ವಿಸಭಾಗೋ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ, ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ, ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಯುಗಳಕತೋತಿ ಏತೇಸು ಚ ಅತ್ಥಸರಿಕ್ಖತಾಯ, ಸದ್ದಸರಿಕ್ಖತಾಯ, ಕಾಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ, ಹೇತುಫಲತಾಯ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಯುಗಳಕತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾ ಹಿ ಅತ್ಥಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಏಕಂ ಯುಗಳಕಂ ನಾಮ; ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಸದ್ದಸರಿಕ್ಖತಾಯ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಜನಕಾಜನಕತೋತಿ ಏತೇಸು ಚ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ, ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಜನಕಾಯೇವ, ನ ಅಜನಕಾ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಕೇವಲಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋಯೇವ, ನ ಜನಕೋ। ಸೇಸಾ ಜನಕಾ ಚ ಅಜನಕಾ ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಜನಕಾಜನಕತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕತೋತಿ ಏತೇಸು ಚ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ನಾಮ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖತಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಾನಭೂತಾ ಕಾರಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ। ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ನಾಮ। ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಾನಭೂತಾ, ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಪನ ಠಾನಭೂತಾ ಕಾರಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಪಿ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅರೂಪರೂಪಾನಞ್ಞೇವ
ರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸಾತಿಆದಿವಿಕಪ್ಪತೋತಿ ಏತೇಸು ಚ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಏಕನ್ತೇನ ರೂಪಮೇವ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಕತರೋ ಪನೇಸೋತಿ? ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ರೂಪಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ರೂಪಮೇವ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮಾತಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ಅರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಕತರೋ ಪನೇಸೋತಿ? ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಆಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅರೂಪಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಅರೂಪಮೇವ ಹುತ್ವಾಪಿ ಏಕನ್ತೇನ ರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮಾತಿಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಕತರೋ ಪನೇಸೋತಿ? ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ
ಭವಭೇದತೋತಿ ಇಮೇಸು ಪನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ತಾವ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ ನಾಮ। ಚತುವೋಕಾರಭವೇ ಪನ ತಯೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಏಕವೀಸತಿಮೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏಕವೋಕಾರಭವೇ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಸತ್ತೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಬಾಹಿರೇ ಪನ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪೇ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಪಞ್ಚೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಭವಭೇದತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ
೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ
ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ ನಾಮ। ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಹಜಾತಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಸಹಜಾತವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಪುರಿಮೇನ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ। ಪಟಿಚ್ಚಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ಪನ ಪಠಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸಹಜಾತಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ದುತಿಯೋ। ದ್ವೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವ, ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಪನ ಪಚ್ಚಯವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋಪಿ ಪುರಿಮವಾರದ್ವಯಂ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪುರೇಜಾತೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಪುರಿಮವಾರದ್ವಯತೋ ವಿಸೇಸೋ। ತದನನ್ತರೋ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸಯಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ನಿಸ್ಸಯವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಪುರಿಮೇನ ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ। ಪಚ್ಚಯಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ಪನ ಪಠಮೋ ವುತ್ತೋ, ನಿಸ್ಸಯಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ದುತಿಯೋ। ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಂಸಟ್ಠಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಭಿಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಪುರಿಮೇನ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ। ಸಂಸಟ್ಠಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ಪನ ಪಠಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಪಞ್ಹಾವಾರೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ
೨೫-೩೪. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಕಿಂ ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾತಿ ಅಥ ವಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಟೀತಿ ಸದಿಸತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ। ಸದಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಸದಿಸಭಾಗೋ ಚ ಪಟಿಭಾಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಚ್ಚಾತಿ ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕವಚನಮೇತಂ। ಉಭಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸದಿಸಭಾವೇನ ಪತ್ವಾ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏವಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ। ತಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ಪುರೇಜಾತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಬ್ಭತಿ ಸಹಜಾತೇಪಿ। ಇಧ ಸಹಜಾತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ನತ್ಥಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಾರೇ ಯಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಮಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಮ್ಪಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉದ್ಧಟಂ। ಪರತೋ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪಹಾಯ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತದೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ।
ಏವಮೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಅತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪುಚ್ಛಾಗತಿಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗಣನವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ
ತತ್ಥ ಏಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ನವ, ಏಕಮೂಲದುಕಾವಸಾನಾ ನವ, ಏಕಮೂಲತಿಕಾವಸಾನಾ ತಿಸ್ಸೋ, ದುಕಮೂಲಏಕಾವಸಾನಾ ನವ, ದುಕಮೂಲದುಕಾವಸಾನಾ ನವ, ದುಕಮೂಲತಿಕಾವಸಾನಾ ತಿಸ್ಸೋ, ತಿಕಮೂಲಏಕಾವಸಾನಾ ತಿಸ್ಸೋ, ತಿಕಮೂಲದುಕಾವಸಾನಾ ತಿಸ್ಸೋ, ತಿಕಮೂಲತಿಕಾವಸಾನಾ ಏಕಾತಿ ಏವಮೇತಾ ಮೂಲವಸೇನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ತಥೇವಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು –
ಸಹಸ್ಸಮೇಕಞ್ಚ ಸತಂ, ಛಸತ್ತತಿ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಏಕಮೂಲಕೇ॥
೩೫-೩೬. ತತೋ ಪರಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾತಿ ದುಮೂಲಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೋ…ಪೇ॰… ಹೇತುಅವಿಗತದುಕೋತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇವೀಸತಿ ದುಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇಪಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸು ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವೇಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾ ಚ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ತಥಾ ಹೇತಾಧಿಪತಿದುಕಾದೀಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಹೇತಾಧಿಪತಿದುಕೋ, ಹೇತಾನನ್ತರದುಕೋ, ಹೇತುಸಮನನ್ತರದುಕೋತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ದುಕೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಹೇತುಅವಿಗತದುಕೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೇಸಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತಂ। ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಹಸ್ಸಮೇಕಞ್ಚ ಸತಂ, ಸತ್ತವೀಸತಿಮೇವ ಚ।
ದುಕೇಸು ತೇವೀಸತಿಯಾ, ಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ ದುಮೂಲಕೇ॥
೩೭. ತತೋ ಪರಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ತಿಮೂಲಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ
ಸಹಸ್ಸಮೇಕಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಅಟ್ಠಸತ್ತತಿಮೇವ ಚ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ತಿಕಮೂಲಕೇ॥
೩೮. ತತೋ ಪರಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಚತುಮೂಲಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮತ್ತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಏಕವೀಸತಿ ಚತುಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ದ್ವೇ ಚತುಕ್ಕೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತಂ। ಇಧಾಪಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಚತುಕ್ಕೇಸು –
ಸಹಸ್ಸಮೇಕಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಏಕೂನತಿಂಸ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಚತುಮೂಲಕೇ॥
ತತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಞ್ಚ ಉಪರಿ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏಕಮೂಲಕಂ, ದುಮೂಲಕಂ, ತಿಮೂಲಕಂ, ಚತುಮೂಲಕಂ, ಪಞ್ಚಮೂಲಕಂ, ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತ್ಥ ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಪಞ್ಚಮೂಲಕೇ ಪನ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸಮವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಸಮವೀಸತಿ ಪಞ್ಚಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ನವ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಅಸೀತಿ ಚ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಕೇ॥
ಛಮೂಲಕೇ ಪಠಮಪಞ್ಚಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ
ಸತಾನಿ ನವ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಏಕತಿಂಸ ತತೋಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಛಕ್ಕಮೂಲಕೇ॥
ಸತ್ತಮೂಲಕೇ
ಸತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ದ್ವಾಸೀತಿ ಚ ತತೋಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಸತ್ತಮೂಲಕೇ॥
ಅಟ್ಠಮೂಲಕೇ ಪಠಮಸತ್ತಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸತ್ತರಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಸತ್ತರಸ ಅಟ್ಠಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ತೇತ್ತಿಂಸಾ ಚ ತತೋಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ಅಟ್ಠಮೂಲಕೇ॥
ನವಮೂಲಕೇ ಪಠಮಅಟ್ಠಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸೋಳಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಸೋಳಸ ನವಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ನವಮೂಲಕೇ॥
ದಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮನವಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಪನ್ನರಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಪನ್ನರಸ ದಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ಸತ್ತ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಪಞ್ಚತಿಂಸ ತತೋಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಮ್ಹಿ ದಸಮೂಲಕೇ॥
ಏಕಾದಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮದಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಚುದ್ದಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಚುದ್ದಸ ಏಕಾದಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಛ ಸತಾನಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಛಳಾಸೀತಿ ತತೋಪರಾ।
ನಯಮ್ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ ಗಣಿತಾ, ಏಕಾದಸಕಮೂಲಕೇ॥
ದ್ವಾದಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮಏಕಾದಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ತೇರಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ತೇರಸ ದ್ವಾದಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಛ
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ದ್ವಾದಸಮೂಲಕೇ॥
ತೇರಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮದ್ವಾದಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ದ್ವಾದಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ತೇರಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ತೇರಸಮೂಲಕೇ॥
ಚುದ್ದಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮತೇರಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಏಕಾದಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಏಕಾದಸ ಚುದ್ದಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ತಿಂಸ ಚಾಥ ನವಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಚುದ್ದಸಮೂಲಕೇ॥
ಪನ್ನರಸಮೂಲಕೇ
ಸತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ನವುತಿ ಚ ತತೋಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಪನ್ನರಸಮೂಲಕೇ॥
ಸೋಳಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮಪನ್ನರಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ನವಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ನವ ಸೋಳಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾ-ಲೀಸೇಕಾ ಚೇವ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಸೋಳಸಮೂಲಕೇ॥
ಸತ್ತರಸಮೂಲಕೇ ಪಠಮಸೋಳಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಸತ್ತರಸಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಾನಿ ತೀಣಿ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ನವುತಿ ದ್ವೇ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಸತ್ತರಸಮೂಲಕೇ॥
ಅಟ್ಠಾರಸಮೂಲಕೇ
ಸತಾನಿ ತೀಣಿ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ತೇಚತ್ತಾರೀಸಮೇವ ಚ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಅಟ್ಠಾರಸಮೂಲಕೇ॥
ಏಕೂನವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಪಠಮಅಟ್ಠಾರಸಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಛಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಛ ಏಕೂನವೀಸತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ದ್ವೇ
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ಏಕೂನವೀಸತಿಕೇ॥
ವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಪಠಮಏಕೂನವೀಸತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ದ್ವೇ ಸತಾ ಹೋನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ಚತ್ತಾಲೀಸಾ ಚ ಪಞ್ಚ ಚ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ವೀಸತಿಮೂಲಕೇ॥
ಏಕವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಪಠಮವೀಸತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಏಕವೀಸತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಸತಂ ಛನವುತಿ ಚೇವ, ಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ।
ಗಣಿತಾ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂಹಿ, ಏಕವೀಸತಿಕೇ ನಯೇ॥
ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಪಠಮಏಕವೀಸತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ತೀಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ತಯೋ ದ್ವಾವೀಸತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ –
ಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಂ ಸತಂ, ಸತ್ತ ಚೇವ ಪುನಾಪರಾ।
ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಯೇ ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೇ॥
ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೇ
ಅಟ್ಠನವುತಿಮೇವಿಧ, ಪುಚ್ಛಾ ಗಣನತೋ ಮತಾ।
ನಯಮ್ಹಿ ತೇವೀಸತಿಮೇ, ತೇವೀಸತಿಕಮೂಲಕೇ॥
ಚತುವೀಸತಿಮೂಲಕೋ
ತಾಸಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಗಣನಪಿಣ್ಡೋ – ಏಕಮೂಲಕನಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಏಕಾದಸ ಸತಾನಿ ಛಸತ್ತತಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ಆಗತಾ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಯೇ ತೇನೇವ ಮೂಲಕೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಮೂಲಕೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಮೂಲಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ। ದುಮೂಲಕೇ ಸತ್ತವೀಸಾನಿ ಏಕಾದಸ ಸತಾನಿ, ತಿಮೂಲಕೇ ಸಹಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠಸತ್ತತಿ ಚ, ಚತುಮೂಲಕೇ ಸಹಸ್ಸಂ ಏಕೂನತಿಂಸಞ್ಚ, ಪಞ್ಚಮೂಲಕೇ ಅಸೀತಾಧಿಕಾನಿ ನವ ಸತಾನಿ, ಛಮೂಲಕೇ ಏಕತಿಂಸಾನಿ ನವ ಸತಾನಿ, ಸತ್ತಮೂಲಕೇ ದ್ವಾಸೀತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಸತಾನಿ, ಅಟ್ಠಮೂಲಕೇ ತೇತ್ತಿಂಸಾನಿ ಅಟ್ಠ ಸತಾನಿ, ನವಮೂಲಕೇ ಚತುರಾಸೀತಾನಿ ಸತ್ತ ಸತಾನಿ, ದಸಮೂಲಕೇ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾನಿ ಸತ್ತ ಸತಾನಿ, ಏಕಾದಸಮೂಲಕೇ ಛಾಸೀತಾನಿ ಛ ಸತಾನಿ, ದ್ವಾದಸಮೂಲಕೇ ಸತ್ತತಿಂಸಾನಿ ಛ ಸತಾನಿ, ತೇರಸಮೂಲಕೇ ಅಟ್ಠಾಸೀತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸತಾನಿ, ಚುದ್ದಸಮೂಲಕೇ ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸತಾನಿ, ಪನ್ನರಸಮೂಲಕೇ ನವುತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ, ಸೋಳಸಮೂಲಕೇ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತ್ತಾನಿ, ಸತ್ತರಸಮೂಲಕೇ ದ್ವಾನವುತಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸಮೂಲಕೇ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ, ಏಕೂನವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಚತುನವುತಾನಿ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ, ವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾನಿ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ, ಏಕವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಛನವುತಿಸತಂ, ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಸತ್ತಚತ್ತಾಲೀಸಸತಂ, ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಅಟ್ಠನವುತಿ, ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾತಿ ಏವಂ ಹೇತುಪದಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೇಸು ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು –
ಚುದ್ದಸೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪುನ ಸತ್ತ ಸತಾನಿ ಚ।
ಪುಚ್ಛಾ ಹೇತುಪದಸ್ಸೇವ, ಏಕಮೂಲಾದಿಭೇದತೋತಿ॥
೩೯-೪೦. ಏವಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಯೋಸಾನೋ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತೋ ಪರಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ದುಕಮೂಲಕಂ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಇಮಂ ಪಠಮದುಕಞ್ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಯಂ ಓಸಾನದುಕೋಪಿ ನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸಚೇ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಸ್ವೇವ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಪರಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ತಿಕಮೂಲಕಾದಯೋ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಕಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ, ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಏಕಮೂಲಕವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಮೂಲಕವಸೇನ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೧. ತತೋ ಪರಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ದುಮೂಲಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ – ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅವಿಗತಹೇತುದುಕೋ, ಅವಿಗತಾರಮ್ಮಣದುಕೋ, ಅವಿಗತಾಧಿಪತಿದುಕೋತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ದುಕೇ ವತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಅವಿಗತವಿಗತದುಕೋ ಏಕೋ ದುಕೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ತಿಮೂಲಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ, ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ತಿಕೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ। ತತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಚತುಮೂಲಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಚತುಕ್ಕೇ ವತ್ವಾ ‘‘ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ, ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕಂ, ದುಮೂಲಕಂ, ತಿಮೂಲಕಂ, ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಹೇತುಆದಿಪದವಸೇನ ಏಕಮೂಲಕೇ ಏಕಾದಸ ಪುಚ್ಛಾಸತಾನಿ ಛಸತ್ತತಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಕಮೇಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪದವಸೇನ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ
ದ್ವಾಪಞ್ಞಾಸಸಹಸ್ಸಾನ-ಟ್ಠಸತಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ।
ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಲೋಮನಯಮ್ಹಿ ಸುವಿಭತ್ತಾ॥
ಯಥಾ
ಏಕಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಸತಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ।
ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪುಚ್ಛಾನಂ, ತಿಕಭೇದೇ ಪಭೇದತೋ॥
ಸಙ್ಖಿತ್ತಾ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ।
ದುಕೇಸು ಪನ ‘‘ಸಿಯಾ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಚ ನಹೇತು ಚ, ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಚ ನಹೇತು ಚ, ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಚ ನಹೇತು ಚಾತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ನವ ಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇ ದ್ವೇಸತಾನಿ ಸೋಳಸ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ನವ ಪುಚ್ಛಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಾ ಅಟ್ಠ ವಾರೇನ ಗಹಿತಾ।
ತಾಸಂ ದುಕಮೂಲಕಾದೀಸು ತೇವೀಸತಿಯಾ ವಾರೇಸು ಏಕೇಕಂ ನವಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಯಾವ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಾ ಅಯಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ – ದುಕಮೂಲಕೇ ತಾವ ಏಕಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತೇಸು ದ್ವೀಸು ಸೋಳಸಾಧಿಕೇಸು ಪುಚ್ಛಾಸತೇಸು ನವ ಅಪನೇತ್ವಾ ದ್ವೇಸತಾನಿ ಸತ್ತ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ನವ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಿಮೂಲಕೇ ಅಟ್ಠನವುತಿಸತಂ। ಏವಂ ಪುರಿಮಪುರಿಮತೋ ನವ ನವ ಅಪನೇತ್ವಾ ಚತುಮೂಲಕೇ ಏಕೂನನವುತಿಸತಂ, ಪಞ್ಚಮೂಲಕೇ ಅಸೀತಿಸತಂ, ಛಮೂಲಕೇ ಏಕಸತ್ತತಿಸತಂ, ಸತ್ತಮೂಲಕೇ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಸತಂ, ಅಟ್ಠಮೂಲಕೇ ತೇಪಣ್ಣಾಸಸತಂ, ನವಮೂಲಕೇ
ಚತುಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪುನ ಅಟ್ಠಸತಾನಿ ಚ।
ಪುಚ್ಛಾ ಹೇತುದುಕಸ್ಸೇವ, ಅನುಲೋಮನಯೇ ಮತಾ॥
ಯಥಾ ಚ ಹೇತುದುಕಸ್ಸ, ಏವಂ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀನಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದುಕಸತೇ –
ಸಟ್ಠಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ತತೋಪರಂ।
ಅಸೀತಿ ಚ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪುಚ್ಛಾ ದುಕಸತೇ ವಿದೂ॥
ಅಯಂ ತಾವ ಸುದ್ಧಿಕೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚೇವ ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಯಂ ಪನ ತತೋ ಪರಂ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕಸತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸಿತಂ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಿಯಾ ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಾನಂ ಸತೇನ ಸತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯಮ್ಪಿ ತತೋ ಪರಂ ದುಕಸತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸಿತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ದುಕಸತೇ ಏಕೇಕಂ
ಯಮ್ಪಿ ತತೋ ಪರಂ ತಿಕೇ ತಿಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸಿತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ಸೇಸೇಹಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ
ಯಮ್ಪಿ ತತೋ ಪರಂ ದುಕೇ ದುಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸಿತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಹೇತುಂ ಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ದುಕಸತೇ ಏಕೇಕಂ ದುಕಂ ಸೇಸೇಹಿ ನವನವುತಿಯಾ ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾಗತೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ದೇವಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಪನ ತೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ದೇಸನಾ ಅಕ್ಖಾತಾ। ಥೇರೇನಾಪಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾವ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೋ ಪವತ್ತಿತೋ, ಸೋ ಥೇರೇನ ಪವತ್ತಿತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪಿತೋ।
ತಂ ಪನಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರನ್ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಠಪಿತಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರನ್ತಿ ಪವರಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ದುಕುತ್ತಮನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ದುಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವಾತಿ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ತಿಕದುಕಞ್ಚಾತಿ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವಾತಿ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ದುಕದುಕಞ್ಚಾತಿ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏತೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಸುಟ್ಠು ಗಮ್ಭೀರಾ ಛ ನಯಾ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ – ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಞ್ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ। ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಗಾಥಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನೋಕಾಸೇ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ‘‘ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇಸು ಅನುಲೋಮೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಮತ್ತಸ್ಸೇವ
೨. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೨-೪೪. ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಯಂ ಹೋತಿ। ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸಮಪ್ಪಮಾಣೋವ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕಂ, ದುಮೂಲಕಂ, ತಿಮೂಲಕಂ, ಚತುಮೂಲಕಂ ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ದುಮೂಲಕಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಚತುವೀಸತಿಮೂಲಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತಮೇವಾತಿ।
ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚನೀಯಾನಿ – ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಞ್ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ನಾಮ। ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಗಾಥಾಯ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನೋಕಾಸೇ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯೇ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇಯೇವ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತೇಸು
೩. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೫-೪೮. ಇದಾನಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ಹೋತಿ। ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಹೇತುಪದಸ್ಸ ಸೇಸೇಸು ತೇವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಹೇತುಪದಾದಿಕೇ ಏಕಮೂಲಕೇ ತೇವೀಸತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಾನಿ। ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ಏಕಾದಸ ಪುಚ್ಛಾಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದುಮೂಲಕೇ ಪನ ಹೇತಾರಮ್ಮಣಪದಾನಂ ಸೇಸೇಸು ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ
ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಾನಿ – ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಞ್ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ನಾಮ। ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಂ
ತೇಸು ಅನುಲೋಮೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಕುಸಲತ್ತಿಕಮತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಪಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸೇಸೇಸು ಪನ ತಿಕೇಸು ಸೇಸಪಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಏಕಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ನ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತೋ ಪರೇಸು ಪನ ಸಹಜಾತವಾರಾದೀಸು ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಪುಚ್ಛಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಛಪಿ ಏತೇ ಪಟ್ಠಾನನಯಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ಪಟ್ಠಾನಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಾನಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಭಾರೋ ಏಸೋತಿ।
೪. ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೪೯-೫೨. ಇದಾನಿ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಏವ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಚೇತ್ಥ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ, ಯಾ ಚ ನ ಆಗತಾ, ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾನಿ – ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಞ್ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ। ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ…ಪೇ॰… ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ತೇಸು ಅನುಲೋಮತಿಕಪಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಕುಸಲತ್ತಿಕಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಪಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸೇಸೇಸು ಪನ ತಿಕೇಸು ಸೇಸಪಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಏಕಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ನ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತೋ ಪರೇಸು ಪನ ಸಹಜಾತವಾರಾದೀಸು ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ಪುಚ್ಛಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಛಪಿ ಏತೇ ಪಟ್ಠಾನನಯಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ಪಟ್ಠಾನಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಾನಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಭಾರೋ ಏಸೋತಿ।
ಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।