೧೯-೨೪. ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೧. ಇದಾನಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮತಾಯ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ವಾರೇತಿ। ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಾತಿ। ನಕುಸಲಞ್ಹಿ ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾ, ತಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕುಸಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಯಂ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋವ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹೇಸು ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಚ ಪಾಳಿಆಗತಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ತಿಕದುಕೇ ವಾರಪ್ಪಭೇದಪಚ್ಚಯಗಣನವಿಧಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –
ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ।
ತಿಕಂ
ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ॥ –
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಗಾಥಾಯ ದೀಪಿತಾ। ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ಛ ನಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅನುಲೋಮಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾತಿ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತುವೀಸತಿನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಞ್ಞೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ।
ಏವಂ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಮಾತಿಕಂ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಸೇನಪಿ ಫಸ್ಸಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತಂ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ವಿಚಾರಿತಂ। ಸಙ್ಗೀತಿಆರುಳ್ಹಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –
ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಯತ್ಥ ಪಜಾ, ತನ್ತಾಕುಲಾದಿಭಾವಮಾಪನ್ನಾ।
ನೇಕವಿಧದುಕ್ಖಗಹನಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ॥
ಪಚ್ಚಯಭೇದೇ ಕುಸಲೋ, ಲೋಕೇ ಗರುತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ।
ಅತಿನಿಪ್ಪುಣಗಮ್ಭೀರಂ, ಜವನಬ್ಭೂಮಿಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ॥
ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಭೇದಂ, ನಿಸ್ಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿವಿಧಗಣನೇಹಿ।
ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ಸತ್ತಮ-ಮಭಿಧಮ್ಮಪ್ಪಕರಣಂ ಸತ್ಥಾ॥
ಸುವಿಹಿತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೋ
ಸದ್ಧಾಯ ಸಮಾರದ್ಧಾ, ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಮಯಾ ತಸ್ಸ॥
ಆಚರಿಯಾನಂ ವಾದಂ, ಅವಿಹಾಯ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಸಿಸ್ಸಾನಂ।
ಅತಿಬಹುವಿಧನ್ತರಾಯೇ, ಲೋಕಮ್ಹಿ ಅನನ್ತರಾಯೇನ॥
ಸಾ ಏವಂ ಅಜ್ಜ ಕತಾ, ಚುದ್ದಸಮತ್ತೇಹಿ ಭಾಣವಾರೇಹಿ।
ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೀ, ಪಟ್ಠಾನವರಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ॥
ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ತಾ ಯಥೇವ ನಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಬಹುಜನಸ್ಸ।
ಸಮ್ಪಾಪುಣನ್ತು ಸೀಘಂ, ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಕಪ್ಪಾ॥
ಏತ್ತಾವತಾ
ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣಂ ನಾಥೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಮದೇಸಯಿ।
ದೇವಾತಿದೇವೋ ದೇವಾನಂ, ದೇವಲೋಕಮ್ಹಿ ಯಂ ಪುರೇ॥
ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಏಸಾ, ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ನಿಟ್ಠಪೇನ್ತೇನ ತಂ ಮಯಾ॥
ಯಂ ಪತ್ತಂ ಕುಸಲಂ ತಸ್ಸ, ಆನುಭಾವೇನ ಪಾಣಿನೋ।
ಸಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ, ಞತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಖಾವಹಂ॥
ಪಾಪುಣನ್ತು ವಿಸುದ್ಧಾಯ, ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ।
ಅಸೋಕಮನುಪಾಯಾಸಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಮುತ್ತಮಂ॥
ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತು ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮೇ ಹೋನ್ತು ಸಗಾರವಾ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಕಾಲೇನ, ಸಮ್ಮಾ ದೇವೋ ಪವಸ್ಸತು॥
ಯಥಾ
ರಾಜಾ ರಕ್ಖತು ಧಮ್ಮೇನ, ಅತ್ತನೋವ ಪಜಂ ಪಜನ್ತಿ॥
ಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಕರಣ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಪಞ್ಚಪಕರಣಟ್ಠಕಥಾತಿ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನ ಥೇರೇನ ಕತಾ ಅಯಂ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ –
ತಾವ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಲೋಕನಿತ್ಥರಣೇಸಿನಂ।
ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ, ನಯಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ॥
ಯಾವ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ।
ಲೋಕಮ್ಹಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಪವತ್ತತಿ ಮಹೇಸಿನೋತಿ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।