೧. ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ
೧. ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧. ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ। ಆಮನ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಜಾನನಾ। ಕಸ್ಸ ಪನಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾ, ಕಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನಾತಿ? ಅಸುಕಸ್ಸಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಲದ್ಧೀನಂ ವಿಸೋಧನತ್ಥಂ ತನ್ತಿವಸೇನ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ। ಸಾ ಥೇರೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ತನ್ತಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಥೇರೋ ಯತ್ತಕಾ ಏತ್ಥ ವಾದಮಗ್ಗಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತ್ತಕೇಹಿ ವಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಾದೇನ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪನ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಕಥಾನಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಾವಧಾರಣತ್ಥಂ ಸಕವಾದೀಪುಚ್ಛಾ, ಪರವಾದೀಪುಚ್ಛಾ, ಸಕವಾದೀಪಟಿಞ್ಞಾ, ಪರವಾದೀಪಟಿಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ।
ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಹಿ ಅಯಂ ಸಕವಾದೀಪುಚ್ಛಾ। ತಾಯ ‘‘ಯೇ ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋ, ತೇ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಕೇ ಪನ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋತಿ? ಸಾಸನೇ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ಚೇವ ಸಮಿತಿಯಾ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಬಹೂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ। ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅತ್ತಾ, ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ। ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತಾಕಾರೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಭೂತಟ್ಠೋ। ಪರಮತ್ಥೋತಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೋ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಯೋ ಪರತೋ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪಟಿಜಾನನಞ್ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಆಮೋ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನಂ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಇಧ ಪನ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಆಗತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸೋ ಹಿ ಯಂ ತಂ ಪರತೋ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ
ಅಥಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಲೇಸವಚನಸ್ಸ ಛಲವಾದಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನೋ ಸಕವಾದೀ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯ್ವಾಯಂ ಪರತೋ ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಙ್ಖತೋ ಅಸಙ್ಖತೋ, ಸಸ್ಸತೋ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಸನಿಮಿತ್ತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿದೀಪಿತೋ ರೂಪಾದಿಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸವಿಧೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಆಗತೋ; ನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ, ನಾಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಭೂತತಾಯ ಏವ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಚ ಪರಮತ್ಥೋ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ।
ತತೋತಿ ಕರಣವಚನಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ರುಪ್ಪನಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ತೇನಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿ ಅವಜಾನನಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೋ ಹಿ ತಥಾರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಅವಜಾನಾತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪದಚ್ಛೇದೋ – ‘ನ ಹಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’ತಿ, ನ ಹಿ ಏವನ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏವಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಸಕವಾದಿವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪುರಿಮಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಞ್ಞಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಚ ಪುರಿಮಾ ನ ಸನ್ಧಿಯತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ನಿಗ್ಗಹಂ ಪತ್ತೋ। ತಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ದೋಸಂ ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸಚೇ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಪರವಾದೀಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನತೋ ನಿಗ್ಗಹಪಾಪನಾರೋಪನಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ ತೇನ ವತ ರೇತಿಆದಿ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾಪಿತತ್ತಾ ಅನುಲೋಮಪಾಪನಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ। ವತಾತಿ ಓಕಪ್ಪನವಚನಂ। ರೇತಿ ಆಮನ್ತನವಚನಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತೇನ, ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವತ, ರೇ ಹಮ್ಭೋ, ಭದ್ರಮುಖ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ। ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀತಿಆದಿ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಅನುಲೋಮರೋಪನಾ ನಾಮ। ಯಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿಪದಂ ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಇದಂ ತೇ’ತಿ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಪರತೋ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಏತಂ ಆಗತಮೇವ।
ನೋ ಚೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿಆದಿ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮತೋ ನಿಗ್ಗಹಪಾಪನಾರೋಪನಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ ಪಟಿಲೋಮಠಪನಾ ನಾಮ। ನೋ ಚ ವತ ರೇತಿಆದಿ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮಪಾಪನಾ ನಾಮ। ಪುನ ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀತಿಆದಿ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮರೋಪನಾ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿಪದಸ್ಸ ಪುರತೋ ಇದಂ ತೇತಿ ಆಹರಿತಬ್ಬಮೇವ। ಪರತೋಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ರಾಯಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ, ತೇನ ವತ ಭೋ ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವದೇಸಿ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೋ ಖೋ ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇ ‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’ತಿ, ನೋ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’’ತಿ, ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏವಂ ತಾವ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಪನಾಪಾಪನಾರೋಪನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘‘ತತೋ ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ, ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋವ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವದೇಸಿ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೋ ಖೋ ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇ ‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’ತಿ, ನೋ
೨. ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಕನಯೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸಕವಾದೀ ಯಥಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪುನ ಇತರೋ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಏವಮಾಹ। ಸಕವಾದೀ ‘ಪುಗ್ಗಲೋ’ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾಪಿ ನ ಹೇವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಇದಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇನ ಪಠಮಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಸೇನ ನುಪಲಬ್ಭನೀಯತಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ವೋಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಪರವಾದೀ ಪನ ‘ನುಪಲಬ್ಭತೀ’ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಂ ತಯಾ ಪಠಮಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಸ್ಸ ಪಟಿಭಣ್ಡನಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಕತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿ ಯಥಾಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಸಕವಾದಿನಾ ವಾದಟ್ಠಪನಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹೋ ಪಾಕಟೋ ಕತೋ, ಏವಂ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಠಪನಾ ನಾಮ ಪರವಾದೀಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನತೋ
೩. ಏವಂ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಸಕವಾದಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ತಸ್ಸ ತಮೇವ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕ್ಕಟಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತ್ವಞ್ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸೀತಿ ಯದಿ ತ್ವಂ ಮಞ್ಞಸಿ। ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ನೋ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಹೇವಾತಿ ಅವಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತವ ತತ್ಥಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತ್ವಂಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಕ್ಖೇ – ‘‘ಹೇವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತನ್ತಿ ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇತಿ ಪುನ ನ ಹೇವಾತಿ ಅವಜಾನನ್ತೋ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮಾತಿ ಅಥೇವಂ ನಿಗ್ಗಹಾರಹಂ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮ। ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಚ ಹೋಸೀತಿ ಸಕೇನ ಮತೇನ ನಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಚ ಭವಸಿ।
ಏವಮಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹಞ್ಚೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಪನಾಪಾಪನಾರೋಪನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ತವ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಛಲವಾದೇನ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ।
೪. ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಇದಾನಿ ‘‘ಯದಿ ಅಯಂ ಮಯಾ ತವ ಮತೇನ ಕತೋ ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಏಸೋ ಚೇ ತವ ವಾದೋ ಮಯಾ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೋ। ಅಥ ವಾ ಏಸೋ ಚೇ ತವ ಮಯಾ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ। ಹೇವಮೇವಂ ತತ್ಥ ದಕ್ಖಾತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ತಯಾ ಮಮ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತೇ ನಿಗ್ಗಹೇ ಏವಮೇವಂ ಪಸ್ಸ। ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಕವಾದಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ತಂ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಂ ಉಪನೇನ್ತೋ ನೋ ಚ ಮಯಂ ತಯಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನೋ ಚ ಮಯಂ ತಯಾ ತತ್ಥ ಹೇತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಾತಿಆದೀಸು ಅಯಮತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ತಯಾ ಮಮ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಂ ತಯಾ ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಆಮನ್ತಾತಿ ಏತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾ ಪುನ ನ ಹೇವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಕತೇಪಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋಯೇವ। ಏವಂ ಅನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಮಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ, ಈದಿಸೇನ ಪನ ನಿಗ್ಗಹೇನ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತಾ ಮಯಂ ಹೋಮ।
ಇದಾನಿ ಯಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ಹೋಮಾ’’ತಿ ಅವೋಚ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿಆಹ। ಏವಮಿದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ
೫. ಇದಾನಿ ‘‘ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇತಿ ಯಥಾಹಂ ತಯಾ ನಿಗ್ಗಹಿತೋ, ನ ಹಿ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏತಸ್ಸ ಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಭಾವೋ ಮಯಾ ಸಾಧಿತೋ। ತೇನ ಹೀತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ಯಸ್ಮಾ ಏಸ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಕತೇ ನಿಗ್ಗಹೇತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇದಂ ಮಿಚ್ಛಾ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಯೋ ತಯಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ಸೋ ದುಕ್ಕಟೋ। ಯಂ ಮಯಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತದೇವ ಸುಕತಂ। ಯಾಪಿ
೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೬. ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪರವಾದಿನೋ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಕವಾದಿನೋ ಧಮ್ಮೇನೇವ ತಥೇನ ಸುಜಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಾದುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಾದಿಭೇದಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ಸುದ್ಧಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ವಾ ಪರಮತ್ಥಮಿಸ್ಸಕಂ ವಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಪುನ ಅನುಯೋಗೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಾ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಸಂಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ನ ಹೇವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನ ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಏವಮಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ದುತಿಯವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುತಿಯೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ತೇನ ಛಲೇನ ನಿಗ್ಗಹೋ ಆರೋಪಿತೋ।
೭-೧೦. ಇದಾನಿ ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಕವಾದೀವಚನಮೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹೋಪನಯನನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮಿದಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದೀನಂ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹೋಪನಯನನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಏವಮೇತಾನಿ ಪಠಮಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಪಞ್ಚಕೇ
‘‘ನಿಗ್ಗಹೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಸುದ್ಧೋ ಪಠಮಪಞ್ಚಕೇ।
ಅಸುದ್ಧೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ, ಪಟಿಕಮ್ಮಜಯೋ ತಹಿಂ॥
‘‘ನಿಗ್ಗಹೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಅಸುದ್ಧೋ ದುತಿಯಪಞ್ಚಕೇ।
ವಿಸುದ್ಧೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ, ಪಟಿಕಮ್ಮಜಯೋ ತಹಿಂ॥
‘‘ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು, ಜಯೋವ ಸಕವಾದಿನೋ।
ಧಮ್ಮೇನ ಹಿ ಜಯೋ ನಾಮ, ಅಧಮ್ಮೇನ ಕುತೋ ಜಯೋ॥
‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಪಞ್ಚಕದ್ವಯಮಣ್ಡಿತೇ।
ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮವಸೇನೇವ, ವುತ್ತೋ ಜಯಪರಾಜಯೋ॥
‘‘ಇತೋ ಪರೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಸು ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಏವಮೇವ ವಿಭಾವೇಯ್ಯ, ಉಭೋ ಜಯಪರಾಜಯೇ’’ತಿ॥
೨. ಓಕಾಸಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೧. ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಪುನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾದೋಸಞ್ಚ ‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರ’ನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜನದೋಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಠೋ ಪನ ಸಙ್ಖಿತ್ತೋ
೩. ಕಾಲಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೨. ದುತಿಯನಯೇ ಸಬ್ಬದಾತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲಞ್ಚ ಧರಮಾನಪರಿನಿಬ್ಬುತಕಾಲಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಸ್ವೇವ ಖತ್ತಿಯೋ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿಆದೀನಂ ಆಪತ್ತಿದೋಸಞ್ಚ ಧರಮಾನಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವದೋಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ಪಠಮನಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
೪. ಅವಯವಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೩. ತತಿಯನಯೇ ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾತಿಆದಿದೋಸಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಓಕಾಸದಿಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾದಿ
೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೧೪. ಏವಮೇತಾನಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತೇ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತೇ ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಚೇವ ಇಮೇಸಞ್ಚ ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ಅಟ್ಠಕನಿಗ್ಗಹೋತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಲಿಖಿಯತಿ। ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಏವಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಪಞ್ಹೇ, ಪಞ್ಚಕದ್ವಯಭೇದತೋ।
ಏಸಾ ಅಟ್ಠಮುಖಾ ನಾಮ, ವಾದಯುತ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾ॥
‘‘ಅಟ್ಠೇವ ನಿಗ್ಗಹಾ ತತ್ಥ, ಚತ್ತಾರೋ ತೇಸು ಧಮ್ಮಿಕಾ।
ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಚ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಕವಾದಿನೋ।
ಜಯೋ ಪರಾಜಯೋ ಚೇವ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪರವಾದಿನೋ’’ತಿ॥
ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೧೭-೨೭. ಇದಾನಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಯಥಾ ರೂಪಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ತಥೇವ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಯದಿ ತೇ ರೂಪಂ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ರೂಪತೋ ವೇದನಾದೀನಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾತಿ ಅನುಯೋಗೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ।
ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ।
೬. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೨೮-೩೬. ಇದಾನಿ ರೂಪಾದೀಹೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಓಪಮ್ಮವಸೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪವೇದನಾನಂ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲರೂಪಾನಂ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಪುಚ್ಛಾದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಉಭೋಪಿ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಪರವಾದಿನಾ ಅನುಞ್ಞಾತೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪವೇದನಾನಂ ವಿಯ ರೂಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವ। ಧಮ್ಮತೋ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಮೂಲಕಾದೀನಂ ಚಕ್ಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಸಕವಾದೀಪಕ್ಖೇ ವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ನವ ನಿಗ್ಗಹಪಞ್ಚಕಸತಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಕಥಂ? ಖನ್ಧೇಸು ತಾವ ರೂಪಮೂಲಕೇ ಚಕ್ಕೇ ಚತ್ತಾರಿ, ತಥಾ ವೇದನಾದಿಮೂಲಕೇಸೂತಿ ವೀಸತಿ। ಆಯತನೇಸು ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇ ಚಕ್ಕೇ ಏಕಾದಸ, ತಥಾ ಸೇಸೇಸೂತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಸತಂ। ಧಾತೂಸು ಚಕ್ಖುಧಾತುಮೂಲಕೇ ಚಕ್ಕೇ ಸತ್ತರಸ, ತಥಾ ಸೇಸೇಸೂತಿ ಛಾಧಿಕಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ
೩೭-೪೫. ಪರವಾದೀಪಕ್ಖೇಪಿ ರೂಪಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಲೋಮವಸೇನೇವ ರೂಪವೇದನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತ್ತಪಟಿಞ್ಞಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸುತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಛಲವಸೇನ
ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಓಪಮ್ಮವಸೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಂ।
೭. ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೪೬-೫೨. ಇದಾನಿ ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ನ ಹೇವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ನಿಗ್ಗಹಾರೋಪನಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಯುತ್ತಂ, ನನು ರೂಪಂ ವೇದನಾತಿ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಆಮ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ತಂ ಪನ ರೂಪತೋ ವೇದನಾಯ ಅಞ್ಞಸಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ತಾಭಾವತೋ। ಅಯಞ್ಚ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಧಮ್ಮತೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅನುಯೋಗೋ ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಕಲಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆರದ್ಧೋ। ಸಕಲಂ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಏಕತೋ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ತನ್ತಿವಸೇನ ಅನುಯೋಗಲಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇತಂ ಠಪಿತಂ। ತೇನ ವಿಞ್ಞೂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಿ। ವಾದಕಾಮೇನ ಪನ ಇಮಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತಥಾ
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ, ವತ್ಥುರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಸ್ಮಿನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಏವಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ? ಯಥಾ ಚ ಸಭಾಗವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋ ವೇದನಾದಯೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ, ಅರೂಪಾ ವಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ? ಯಥಾ
ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನಂ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಂಸನ್ದನಕಥಾ।
೮. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೫೩. ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠಪಿ ಅನುಯೋಗಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ
೫೪. ಪರವಾದೀಪಕ್ಖೇಪಿ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚನೀಕಮತ್ತವಸೇನ ಅಟ್ಠೇವ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪರವಾದಿನಾ ಸುತ್ತವಸೇನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸಾಧಿತಂ, ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ
ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ
೫೫-೫೯. ಇದಾನಿ ವಚನಸೋಧನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವಚನಂ, ತಂ ಸೋಧೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ। ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದೇತಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಂ, ತಂ ಏಕತ್ಥಂ ವಾ ಭವೇಯ್ಯ ನಾನತ್ಥಂ ವಾ। ಯದಿ ತಾವ ನಾನತ್ಥಂ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಾ ವೇದನಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥೇಕತ್ಥಂ, ಯಥಾ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ತಂ ಮನೋ, ಏವಂ ಸ್ವೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ತಂ ವದಾಮಿ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೋ ಯೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಸಿ ಏತ’’ನ್ತಿ? ತತೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ಯಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಲಬ್ಭತಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಮಮ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸತ್ಥು ವಚನತೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯೋ ಪನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ನ ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಥ ಖೋ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ। ತತ್ಥ ಕೋ-ಕಾರತ್ಥೇ ಕೇ-ಕಾರೋ, ಹಿ-ಕಾರೋ ಚ ನಿಪಾತಮತ್ತೋ। ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಕೋಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಹಿ ರೂಪಾದೀಸುಪಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿಯೇವ, ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋವ ಪುಗ್ಗಲೋ। ರೂಪಾದೀಸು ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಕೇ ಹಿ ಚಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇ ಯದಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುಗ್ಗಲತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ನ ಹೇವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತಂ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಹೇತಾನಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿವೇವಚನಾನೇವ, ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಯಥೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ಏವಮೇವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಾ ಪನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿವೇವಚನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ವಚನಾನಿ ಸೋಧಿತಾನಿ।
೬೦. ತತ್ಥ ಯಂ ಅವಸಾನೇ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಞ್ಹೇತಂ ಪರವಾದಿನಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಕೇಹಿಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಕೇಹಿಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏತ್ತಕಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ಸಕವಾದೀ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಂ ಏವಂ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ। ತಯಾ ಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ ಗಹಿತಾ, ಯಥಾ ಚ ಭಗವತಾ ಏತಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜಾ, ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೨೫) ನಯೇನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥೇವ ತೇ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥಿ, ನತ್ಥಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ಏತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಸೀತಿ? ಅಥ ನಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಹೇವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹಾದಿವಿಧಾನಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೬೧-೬೬. ಇದಾನಿ ರೂಪೀತಿ ವುತ್ತೇ ರೂಪಕಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಚೇವ ತಥಾರೂಪಾಯ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಕಾಮೀತಿ ವುತ್ತೇ ವೀತರಾಗಸಬ್ಭಾವತೋ ಚೇವ ತಥಾರೂಪಾಯ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ನತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅರೂಪೀತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಬ್ಭಾವತೋ ಚೇವ ತಥಾರೂಪಾಯ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ದ್ವೀಸುಪಿ ನಯೇಸು ಸತ್ತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೇವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೬೭. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಲದ್ಧಿಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಸರೀರನ್ತಿ ವಾತಿಆದಿ ಸಕವಾದೀಪುಚ್ಛಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಯಂ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಕಾಯಂ ಅಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ ಅಲ್ಲೀಯಾಪೇತಬ್ಬಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸೇಸೇತಿ ಏಸೋ ಸೋಯೇವ। ಏಸೇ ಏಸೇತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಏಸೋ ಏಸೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಟ್ಠೇತಿ ಏಕಟ್ಠೋ। ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇತಿ ಸಮೋ ಸಮಭಾಗೋ ತಜ್ಜಾತಿಕೋ। ವಚನಮತ್ತೇಯೇವೇತ್ಥ ಭೇದೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಾಯೋವ ಏಸೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪರವಾದೀ ನಾನತ್ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಜೀವೋತಿ ವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅವಜಾನಾತಿ। ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
೬೮. ಪರವಾದೀಪಕ್ಖೇ ಪನ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಕವಾದೀ ಠಪನೀಯಪಞ್ಹತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪರವಾದೀ ಛಲವಸೇನ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ತಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೬೯-೭೨. ಇದಾನಿ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಸಂಸರತಿ ಗಮನಾಗಮನಂ ಕರೋತಿ। ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಯೋ ಅನುಯೋಗೋಪಿ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಸೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪನ ಅನುಯುತ್ತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅಞ್ಞೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ। ಸೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ। ನೇವ ಸೋ ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ। ಪುನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಞ್ಹೇ ಏಕತೋ ಪುಟ್ಠೋ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಯಾನಿಸ್ಸ ಸುತ್ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದಿಮಾಹ।
೭೬. ಪುನ ಸಕವಾದಿನಾ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ತವ ಲದ್ಧಿಯಾ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಕಿಂ ಸೋ ಅಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪರಸ್ಮಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಏಕೋಯೇವಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸ್ವೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಪುಟ್ಠೋ ಸಸ್ಸತಭಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ತಥೇವ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ, ‘‘ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಮ್ಪಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೨; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೫) ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸ್ವೇವ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇವ ದೇವತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೭೭. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಅಹಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಸುನೇತ್ತೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಸಕವಾದೀ ದೇವಮನುಸ್ಸುಪಪತ್ತೀನಂ ನಾನತ್ತತೋ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾತಿಆದಿಮಾಹ।
೭೮. ತತ್ಥ ಹೇವಂ ಮರಣಂ ನ ಹೇಹಿತೀತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪರಂ ಯಕ್ಖೋ ಪೇತೋತಿ ಅತ್ತಭಾವನಾನತ್ತವಸೇನ ಅನುಯೋಗನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೨. ಖತ್ತಿಯೋತಿಆದೀನಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಚೇವ ಅಙ್ಗವೇಕಲ್ಲಾದಿವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಾನಿ।
೮೭. ಪುನ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಪುಟ್ಠೋ ಇಧಟ್ಠಕಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಪರಲೋಕಸ್ಸ ಗಮನಾಭಾವತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ಪುನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಾವಿಜಹನತೋ ದುತಿಯಪಟಿಞ್ಞಾಪಿ ತಸ್ಸೇವ। ಹಞ್ಚೀತಿಆದಿವಚನಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ।
೮೮. ಪುನ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ।
೮೯. ತತೋ ಪರಂ ಅನಞ್ಞೋ ಅವಿಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನಞ್ಞೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಏಕಸದಿಸೋ। ಅವಿಗತೋತಿ ಏಕೇನಾಪಿ ಆಕಾರೇನ ಅವಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹೇವನ್ತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಏವಮಾಹ।
೯೦. ಪುನ ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋತಿಆದಿ ಆಕಾರವಿಗಮನದಸ್ಸನೇನ ಅವಿಗತೋ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಲದ್ಧಿಭಿನ್ದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಳಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕಾ ಛಿನ್ನಾ। ಕಣ್ಡರಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಮಹಾನ್ಹಾರೂ ಛಿನ್ನಾ।
೯೧. ಸರೂಪೋತಿಆದೀಸು ಪಠಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಇಮಿನಾ ರೂಪಕಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ದುತಿಯೇ ಅನ್ತರಾಭವಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಾ ಸರೂಪೋವ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಪವಿಸತಿ। ಅಥಸ್ಸ ತಂ ರೂಪಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ತದೇವ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪರವಾದೀ ಇಧ ಸರೀರನಿಕ್ಖೇಪಾ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಸವೇದನೋತಿಆದೀಸು ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತದಞ್ಞಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯೇನ ವೇದನಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಿಮಸ್ಸ ತದೇವ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸರೀರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೯೨. ಅರೂಪೋತಿಆದೀಸು ಪಠಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ದುತಿಯೇ ಅರೂಪಾ ರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಅಞ್ಞಂ, ಜೀವನ್ತಿ ಯಂ
ಅವೇದನೋತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಞೀಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತದಞ್ಞಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯಂ ವೇದನಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸರೀರಂ ಪಹಾಯ ಅವೇದನೋ ಅವಿಞ್ಞಾಣೋ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಕಿಂ ತೇ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇತರೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೯೩. ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದೀಸು ಯೇ ರೂಪಾದಯೋ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಕಿಂ ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತೇ ತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪರವಾದೀ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ ಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ಧಾವನವಚನತೋ
೯೪. ರೂಪಂ ನ ಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಮಾ ತೇ ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಹೋತಿ, ಸ್ವೇವ ಚ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ವದೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕಿಂ ತೇ ರೂಪಂ ನ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರೋ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಭೂತೇನ ರೂಪೇನ ಸನ್ಧಾವಿತುನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಸತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾವನವಚನತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಗಾಥಾನಂ ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಆಯಸ್ಮತೋ ಮತೇನ ರುಕ್ಖಂ ಉಪಾದಾಯ ಛಾಯಾ ವಿಯ, ಇನ್ಧನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಚ, ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ; ರೂಪಾದೀನಂ ಸನ್ಧಾವನೇ ಅಸತಿ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸೋ ತವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಜ್ಜತಿ ಚೇ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಉಚ್ಛೇದಾ ಭವತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕತರಾ ಯಾ ಬುದ್ಧೇನ ವಿವಜ್ಜಿತಾ ಅಕುಸಲದಿಟ್ಠಿ। ಯಾ ಪನ ‘‘ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯಭಾಸಿತಾ, ನ ತಂ ವದಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥಾಪಿ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಸ್ಸತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಸೋ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಮಸಮೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸಮಸಮೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಸಮೋ, ಸಮೇನ ವಾ ಸಮೋ, ಸಮಭಾವೇನೇವ ಸಮೋ। ಯಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ತೇ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ತೇನ ಸಮಸಮೋತಿ।
ಗತಿಪರಿವತ್ತನಮುಖೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಾನುಯೋಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ।
೧೨. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೯೫. ಇದಾನಿ
೯೭. ನೀಲಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋತಿಆದೀಸು ನೀಲರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ, ಏಕಸರೀರೇ ನೀಲಾದೀನಂ ಬಹೂನಂ ವಸೇನ ಬಹುಭಾವಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೯೮. ಕುಸಲಂ ವೇದನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವೇದನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತ್ತಂ ಏಕಸನ್ತಾನೇ ಬಹೂನಂ ಕುಸಲವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ಬಹುಭಾವಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ದುತಿಯನಯೇ ಮಗ್ಗಕುಸಲೋತಿಆದಿವಚನಸಬ್ಭಾವತೋ ಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸಫಲೋತಿಆದೀನಿ ಪುಟ್ಠೋ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೯೯. ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಅಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ।
೧೦೦. ಅಬ್ಯಾಕತಪಕ್ಖೇ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೦೪. ಚಕ್ಖುಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಸಮಾನೀವ…ಪೇ॰… ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ’’ತಿ(ಉದಾ॰ ೪೩) ಆದಿವೋಹಾರಸಬ್ಭಾವತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಚಕ್ಖುಮತ್ತಾದಿನಿರೋಧೇನ ಪುಗ್ಗಲನಿರೋಧಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೧೦೭. ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಪಿ ರೂಪಮೂಲಕಾ ದುಕತಿಕಚತುಕ್ಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇಪಿ ತಯೋಪಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಞ್ಚಪಿ
೧೧೨. ಇದಾನಿ ಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ತತೋ ಚ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾಪಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾ ರುಕ್ಖನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಗಮ್ಮ, ನ ವಿನಾ ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರವಾದೀ ಪನ ತಥಾ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಲದ್ಧಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೧೧೫. ನಿಗಳೋತಿ ಸಙ್ಖಲಿಕಬನ್ಧನಂ। ನೇಗಳಿಕೋತಿ ತೇನ ಬನ್ಧಕೋ ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸೋ ರೂಪವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸೋ ರೂಪವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನ ನಿಗಳೋ
೧೧೬. ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇತಿಆದೀಸು ಸರಾಗಾದಿಚಿತ್ತವಸೇನ ಸರಾಗಾದಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಜಾಯತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಖಣಿಕಭಾವಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ ವಾ ಪುಟ್ಠೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪುನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಕುಮಾರಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಕುಮಾರಿಕಾ’’ತಿ ವಾ ಪುಟ್ಠೋ ಲೋಕವೋಹಾರಸಮುಚ್ಛೇದಭಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
೧೧೮. ಇದಾನಿ ಪರವಾದೀ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಲದ್ಧಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಂ ತೇ ಇಮಿನಾ ಏವಂ ಬಹುನಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೇನ, ಇದಂ ತಾವ ವದೇಹಿ, ಕಿಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ। ತತೋ ಸಕವಾದಿನಾ ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತೇ ನನು ಯೋ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯನ್ತಿ ರೂಪಂ। ಯೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುನಾ। ಸೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ। ತನ್ತಿ ರೂಪಂ। ತೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುನಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನನು ಯೋ ಯಂ ರೂಪಂ ಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ತಂ ರೂಪಂ ತೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ। ಸಕವಾದೀ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಚಕ್ಖುಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಸೋತಮೇವ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಚಕ್ಖು, ಪಸ್ಸತಿ ಅರಹಾ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ಪನ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ।
೧೨೦. ತತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೋ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅನ್ಧೋ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೋ ಅರೂಪಂ ಉಪಪನ್ನೋ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ಅನನ್ಧೋಪಿ ಚ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಸ್ಸನಸಮಯಾ ನ ಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ। ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಸಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೨೨. ಸುತ್ತಸಂಸನ್ದನಾಯಂ ದಿಬ್ಬಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನೋ ರೂಪಗೋಚರತ್ತಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ। ದುತಿಯವಾರೇ ‘‘ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿವಚನತೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ। ತತಿಯವಾರೇ ‘‘ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿತೋ ಉಭೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ರೂಪಸಙ್ಗಹೇ ರೂಪಾಯತನಮೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಕವಾದೀ ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಂ, ಉಭೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ।
ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ।
೧೩. ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೧೨೩. ಇದಾನಿ ಕತ್ತಾ ಕಾರೇತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಕತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಕೋ। ಕಾರೇತಾತಿ ಆಣತ್ತಿದೇಸನಾದೀಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ಕಾರಾಪಕೋ। ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ
೧೨೪. ತಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ಕಾರೇತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಯಂ ಯಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೇ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಕೋ ಚ ಕಾರಾಪಕೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರವಾದೀ ತಥಾ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನವಾದಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಜನೇನ್ತಿ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಿ ಪೋಸೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತೇ ಕಾರಕಾ। ಯೇ ಚ ಪನ ತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ವಾ ಆಚರಿಯಾ ವಾ ತಾನಿ ತಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ
೧೨೫. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇದಂ ಪುಚ್ಛತಿ – ಯದಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಕಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಕತ್ತಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಕತ್ತಾ ಅತ್ಥೇವ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪುರಿಮೇನ ಪುರಿಮೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ತೇ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಕೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಆಯತಿಂ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ತೇನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋತಿ ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾ, ನತ್ಥಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ, ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ। ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನತ್ಥಿ ತೇ ತನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಮತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಕಾರಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಕೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಕೋತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಪರಮ್ಪರಾ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಾ ಏಸಾ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರವಾದೀ ತಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಇತೋ ಅಪರಾಸುಪಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಕಾರಕಪುಚ್ಛಾಸು ಪುಗ್ಗಲಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕತ್ತಾ ಕಾರೇತಾ’’ತಿ
೧೩೫. ಅಞ್ಞೋ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾರವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿದಿಟ್ಠಿಭಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ।
೧೩೬. ವಿಪಾಕೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದೀವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಭಿನ್ದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಅನುಯೋಗೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ
೧೩೮. ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದಕಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸಂವೇದಿತಬ್ಬೋ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ, ನ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಾಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕೇ ಠಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಪತಿಂ ವಾ ಮಾತಾ ವಾ ಜಾಯಾ ವಾ ಪರಿಚುಮ್ಬತಿ ಪರಿಸಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾರೂಪಂ ಪಟಿಸಂವೇದಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಪರವಾದೀ।
ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯದಿ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಮತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಸಂವೇದೀ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಪರಮ್ಪರಾ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಾ ಏಸಾ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪರಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೀಪುಚ್ಛಾಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೪೨. ಅಞ್ಞೋ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ವೇದನವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿದಿಟ್ಠಿಭಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ।
೧೪೩. ದಿಬ್ಬಂ ಸುಖನ್ತಿಆದಿ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಆರದ್ಧಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಕವಾದಿನೋ ಚೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ಪಟಿಸಂವೇದೀಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ವೇದಯಿತವಸೇನ।
೧೪೮. ಮಹಾಪಥವೀಆದೀನಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದಯಿತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ।
೧೭೦. ಕತ್ತಾ ಕಾರೇತಾ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದೀತಿಆದಿ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯವಸೇನ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಸೋ ಕರೋತೀತಿ ಯಂ ತ್ವಂ ಕತ್ತಾತಿ ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಚ ವದೇಸಿ, ಕಿಂ ಸೋಯೇವ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ। ಅಯಮನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ।
೧೭೧. ಪುನ ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ
೧೭೨. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಕವೇದಕಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಕತ್ವಾ ದೇವಭೂತೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ
೧೭೪. ಸೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ಕಾರಕವೇದಕಾನಂ ಏಕತ್ತಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುರಿಮೇ ದ್ವೇಪಿ ನಯೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಏವಂವಾದಿನೋ ಪನ ಸಯಂಕತಞ್ಚ ಪರಂಕತಞ್ಚ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೧೭೬. ನೇವ ಸೋ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಕವೇದಕಾನಂ ಏಕತ್ತಅಞ್ಞತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತವಿರೋಧವಸೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸೋ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ನ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋವ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ನಾಪಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೋವ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಕತೋ ವೇದಕೋ ನೇವ ಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಲದ್ಧಿಮತ್ತಮೇವೇತಂ? ಏವಂವಾದಿನೋ ಪನ ಅಸಯಂಕಾರಂ ಅಪರಂಕಾರಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅಪಿಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೇ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಕಞ್ಚೇವ ವೇದಕಞ್ಚ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಯೋ ಕಾರಕೋ, ತೇನೇವ ವಾ ವೇದಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಉಭೋಹಿ ವಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಉಭೋಹಿ ವಾಪಿ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಮಾಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಏವಮಾಪನ್ನಮೇವ ಅನುಯೋಗಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಸೋ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇ ಆಹ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇವ।
ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಞ್ಹಾ ಏಕತೋ ಪುಟ್ಠಾ। ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಟಿಜಾನನಾ ಚ ಸಯಂಕತಾದಿದೋಸಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತೋ
ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ।
ಕಲ್ಯಾಣವಗ್ಗೋತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ।
೧೪. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ಇತೋ ಆಮನ್ತಾತಿ ಸಕವಾದಿನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ಪರವಾದೀ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಇದ್ಧಿಂ ವಿಕುಬ್ಬತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ।
೧೫-೧೮. ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೯೭. ಇದಾನಿ ಮಾತಾತಿಆದಿಕೋ ಞಾತಕಾನುಯೋಗೋ। ಖತ್ತಿಯೋತಿಆದಿಕೋ ಜಾತಿಅನುಯೋಗೋ। ಗಹಟ್ಠೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನುಯೋಗೋ। ದೇವೋ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಉಪಪತ್ತಿಅನುಯೋಗೋ। ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿಆದಿಕೋ ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗೋ, ಅರಿಯಾನುಯೋಗೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ। ‘‘ಅರಹಾ ಹುತ್ವಾ ನ ಅರಹಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಮೋಘಪಞ್ಹತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ।
೨೦೬. ಚತ್ತಾರೋ ಪುರಿಸಯುಗಾತಿಆದಿ ಸಂಘಾನುಯೋಗೋ, ಸೋಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ।
೨೦೯. ಸಙ್ಖತೋತಿಆದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಭಾವಾನುಯೋಗೋ। ತತ್ಥ ತತಿಯಾ ಕೋಟೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ। ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ತಸ್ಸೇವ।
೨೧೧. ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಪಞ್ಹೇಪಿ ಸಙ್ಖತೇಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ತಸ್ಸೇವ।
೨೧೨. ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖತಾತಿಆದಿ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಾನಿ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
೨೧೩. ರೂಪಂ ಸಙ್ಖತನ್ತಿಆದಿ ಖನ್ಧೇ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
೨೧೪. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ, ಅಥೋ ಮರಣಧಮ್ಮಿನೋ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ
೨೧೫. ಪುನ ನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ ಸಮ್ಭೋತಿ
೨೧೬. ಅತ್ಥತ್ಥಮ್ಹೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಸ್ಸತಂ, ನತ್ಥಿತಾಯ। ಉಚ್ಛೇದೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ।
೧೯. ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೧೭. ಭವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಞ್ಹೇ ಭವನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ।
೨೧೮. ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನಪಞ್ಹೇ ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತವೇದನೋ ಯೋಗಾವಚರೋವ ಪಜಾನಾತಿ, ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ।
೨೨೪. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪಞ್ಹಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ।
೨೨೬. ಪಾರಾಯನಗಾಥಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞತವಸೇನ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೨೮. ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವೇಕ್ಖತೀತಿ ಸಕವಾದಿಪುಚ್ಛಾ। ಪರವಾದಿಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಯೋ ಅವೇಕ್ಖತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸಹ ರೂಪೇನಾತಿ ವಿನಾ ರೂಪೇನಾತಿ ಇದಂ ಚತುವೋಕಾರವಸೇನ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ‘‘ಸಹ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ। ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗತೋ, ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಅನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನೇವ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾತಿ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ರೂಪಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೩೧. ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಜೀವೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ರಹಿತೋ। ಏಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಸುತ್ತಾನಂ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ
೨೩೭. ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋತಿಆದಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾವ ದೇಸನಾ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಭತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ ಸುವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ಕುಮ್ಭೋ ಸುವಣ್ಣಕುಮ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏವಂ ಸಪ್ಪಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕುಮ್ಭೇ ಸಪ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಸೋ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ತೇಲಕುಮ್ಭಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಧುವಂ, ನ ಏವಂ ಭತ್ತಂ ವಾ ಯಾಗು ವಾ ಅತ್ಥಿ। ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪನ ಅಕತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ದಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತವಸೇನ ‘‘ನಿಚ್ಚಭತ್ತಂ ಧುವಯಾಗೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ
ಬುದ್ಧಾನಂ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ಚ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಚ। ತತ್ಥ ಸತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ದೇವೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾತಿಆದಿಕಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮ। ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಂ, ಅನತ್ತಾ, ಖನ್ಧಾ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನಿ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿಆದಿಕಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಯೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾಯ ಸತ್ತೋತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ವಾತಿ ವುತ್ತೇ ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ಅರಹತ್ತಜಯಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಆದಿತೋವ ಸತ್ತೋತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಪೋಸೋತಿ ವಾ ದೇವೋತಿ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ವಾ ಕಥೇತಿ। ಯೋ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾಯ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಸುತ್ವಾವ ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ಅರಹತ್ತಜಯಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಥೇತಿ। ತಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ ನ ಪಠಮಂ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಪನ ಬೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇತಿ
‘‘ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ।
ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ’’॥
ತತ್ಥ
‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಂ।
ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ॥
ಅಪರೋ ನಯೋ – ದ್ವೇ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ ಚ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ, ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ ಚ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭಾದಿವಸೇನ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ಅತಿಧಾವತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಸತ್ಥಾರಾ ಹಿ –
‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ
ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಪರಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವಯೇ’’॥
ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।