ಯಮಕಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ
ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣೇನ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯಾತೀತೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಜಾತಿ, ಪಞ್ಚ ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ, ತಂ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಅತೀತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಮಸ್ಸ ವಾ ರಞ್ಞೋ ವಿಸಯಂ ಮರಣಂ, ತಸ್ಸ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸಂ ವಾ ಅತೀತೋ। ‘‘ಛಚ್ಚಾಭಿಠಾನಾನಿ ಅಭಬ್ಬ ಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೧೧; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೩೪) ವುತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಅಭಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಂ ದೇಸಕೋತಿ ಛಟ್ಠಾನದೇಸಕೋ ಅಯಮಾವತ್ತನೀಲಾಮಲತನುರುಹೋ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಮೂಲಯಮಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಯಮಕಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ದಸಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಯಮಕಸಮೂಹಸ್ಸ ತಂಸಮೂಹಸ್ಸ ಚ ಸಕಲಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಯಮಕಾನಂ ವಸೇನ ಲದ್ಧವೋಹಾರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥಯಮಕನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಯಮಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾನಂ ದುತಿಯಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ವುತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲವಿಸೇಸಾನಂ, ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲವಿಸೇಸೇಹಿ ವಾ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾನಂ ಪಠಮದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥಯಮಕಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾನಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸಾನಂ ವಿಸೇಸವನ್ತಾಪೇಕ್ಖಾನಂ, ತಂವಿಸೇಸವತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾನಂ ಏತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೋತಿ ಏಕೇಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏಕೇಕೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ। ಅತ್ಥಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ನ ಧಮ್ಮವಾಚಕೋ ಹೇತುಫಲಾದಿವಾಚಕೋ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಳಿಅತ್ಥವಾಚಕೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇಸಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಇದಂ ನಾಮಪದಸ್ಸ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿರವಸೇಸಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಕುಸಲಾದಿಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಮೇವ ಚ ನಾಮಪದಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕಮಾತಿಕಾಯ ಚತೂಸು ಪದೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೨. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯಮಕೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ದುತಿಯಯಮಕೇ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ಪುರಿಮಯಮಕವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಮಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಭಾವತೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಪನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಕತಾಯ ತದನುರೂಪಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅನುಲೋಮೇ ವಿಗತಸಂಸಯಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮೇ ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ತೇನ ನ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಾಯ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುರಿಮೋವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ। ಇಮಿನಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಇದಮೇವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನ ಹಿ ಕುಸಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ ಏವ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ, ತೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಅಸಮಾನಂ ಹೋತಿ। ಕುಸಲಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಹಿ
ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಮೂಲಾನಿ ಯಾನಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಚ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮೂಲಂ ನ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಯ ವಿಭಾಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಯತ್ಥ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನಿ ಏಕಮೂಲಾನಿ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕೇಕೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಕಮೂಲತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ದ್ವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನೇವ, ನ ಏಕಮೂಲಾನೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಮೂಲಾನಿ ಯಾನಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ತಂಗಹಣನಿವಾರಣತೋ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಚ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲತ್ತೇ ಪನ ನಿಚ್ಛಿತೇ ಏಕಮೂಲತ್ತಸಂಸಯಾಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ನ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಮೂಲಾ ಏತೇಸನ್ತಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ, ಸಮಾನತ್ಥೇನ ಏಕಂ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಮೂಲಯುತ್ತತಮೇವ ವದತಿ, ತೇನೇವ ಚ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮೂಲಯೋಗಸಾಮಞ್ಞೇ ಏಕಮೂಲತ್ತೇ ನಿಚ್ಛಿತೇ ತಬ್ಬಿಸೇಸೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಭಾವೋ ನ ನಿಚ್ಛಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಾ, ಮೂಲಯೋಗವಿಸೇಸೇ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲತ್ತೇ ನಿಚ್ಛಿತೇ ನ ವಿನಾ ಏಕಮೂಲತ್ತೇನ
೫೩-೬೧. ಮೂಲನಯೇ ವುತ್ತೇ ಏವ ಅತ್ಥೇ ಕುಸಲಮೂಲಭಾವೇನ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನ ಸಮಾನೇನ ಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಮೂಲೇನ ಮೂಲಯೋಗದೀಪನೇನ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪಕಾಸೇತುಂ ಮೂಲಮೂಲನಯೋ ವುತ್ತೋ। ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸನ್ತೇನ ಕ-ಕಾರೇನ ತೀಸುಪಿ ಯಮಕೇಸು ಮೂಲಯೋಗಮೇವ ದೀಪೇತುಂ ಮೂಲಕನಯೋ ವುತ್ತೋ। ಮೂಲಮೂಲಕನಯವಚನಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋವ।
೭೪-೮೫. ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ನ ಏಕಮೂಲಭಾವಂ ಲಭಮಾನೇಹಿ ಏಕತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಸಹೇತುಕವೋಹಾರರಹಿತಂ ಕತ್ವಾ। ನ ವಾ ಸಹೇತುಕದುಕೇ ವಿಯ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಯೋಗಾಯೋಗವಸೇನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಹೇತುಕವೋಹಾರಮೇವ ಲಭತಿ, ನ ಅಹೇತುಕವೋಹಾರನ್ತಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತಂ। ಏಕತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನಾತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯರಹಿತೇಹಿ ಸಹ ಲಬ್ಭಮಾನಕರೂಪವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೬-೯೭. ಯಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ನಾಮಮೂಲೇನ ನ ಏಕಮೂಲಂ, ಸಹೇತುಕಂ ನಾಮಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲ’’ನ್ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಮೂಲಯಮಕ.೮೭)
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮೂಲಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಖನ್ಧಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨-೩. ಖನ್ಧಯಮಕೇ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ವುತ್ತೋ।
ಪುನ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪದಸ್ಸ ವೇದನಾದಿಉಪಪದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ರೂಪಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಹೋತಿ ರೂಪಸದ್ದಸ್ಸ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋತಿ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಪಧಾನಭೂತೇನ ಖನ್ಧಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಹೋತಿ ಖನ್ಧಪದೇನ ವೇದನಾದಿಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾತಿ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ರೂಪಾದಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೋ, ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ।
ತೇನೇತ್ಥ ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ – ಕಿಂ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿನಿವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇವ ಖನ್ಧಾ ಕಿಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ರೂಪೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ, ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತಂ ರೂಪನ್ತಿ? ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಂ ತಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ। ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ। ಏವಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ನ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವ ಚೇತೇನ ರೂಪಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸುದ್ಧೇನ ಖನ್ಧಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೇ, ನ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರೋ ವುತ್ತೋ।
ತತೋ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಂ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ರೂಪವಿಸೇಸನೋವ, ಅಥ ಖೋ ವೇದನಾದಿವಿಸೇಸನೋ ಚಾ’’ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಖನ್ಧಭಾವನಿಚ್ಛಯಾನನ್ತರಂ ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸನಯೋಗೇ ಚ ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾದಿವಿಸೇಸನಯುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಕೇಚಿ ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಏವಂ ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನವಸೇನ ತನ್ನಿಚ್ಛಯತ್ಥಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕಾವಯವಭಾವತೋ ಚಕ್ಕಾನೀತಿ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯಮಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯಮಕಾನಿ ಯಥಾ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಮೂಲಪದಂ ನಾಭಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ನೇಮಿಂ, ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅರೇ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಕಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಮಣ್ಡಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝನತೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾವ ಪಾಠೋ ಗತೋ, ನ ಮಣ್ಡಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾತಿ। ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಲಾಭಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನೇ ರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಸುದ್ಧರೂಪಾದಿಮತ್ತತಾಯ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ…ಪೇ॰… ರೂಪಾ ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ರೂಪಸಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ…ಪೇ॰… ರೂಪತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ರೂಪವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ॰… ರೂಪವಿಚಾರೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೩; ವಿಭ॰ ೨೦೩) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭೂತಂ ಸಞ್ಞಾಯಮಕೇ ತಾವ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾತಿ ‘‘ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾ। ‘‘ಸಯಂ ಸಮಾದಾಯ ವತಾನಿ ಜನ್ತು, ಉಚ್ಚಾವಚಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸಞ್ಞಸತ್ತೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೯೮), ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿರತ್ತಸ್ಸ ನ ಸನ್ತಿ ಗನ್ಥಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೫೩) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ।
೨೮. ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಬ್ಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಾಯತನಾ ನ ಸೋತಾಯತನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿಂ ವಕ್ಖತೀತಿ।
೩೯. ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ ವೇದನಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಾ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿ ಪಿಯರೂಪಾ ಚ ಸಾತರೂಪಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ ಹೋನ್ತೀತಿ। ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಏತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ಚಕ್ಖು ನ ಚ ಆಯತನಾ’’ತಿಆದಿಂ (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೧೫) ವಕ್ಖತಿ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಆಯತನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೧೬)। ತಣ್ಹಾವತ್ಥು ಚ ನ ತಂ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಭಾವತೋ ರೂಪಂ ಸಿಯಾ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೪೦) ವಚನತೋ ಖನ್ಧೋ ಚಾತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಗ್ಗಹಣಸಬ್ಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅವಸೇಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೦-೨೦೫. ಪವತ್ತಿವಾರೇ
ಇಮಿನಾಯೇವ ಚ ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿಆದಿನಾ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ‘‘ಪುರೇಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ಥಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹೋ ನಾಮ। ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಸದಿಸತ್ಥತಾಯ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ, ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸದಿಸತ್ಥತಾಯ ‘‘ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ। ಸದಿಸತ್ಥತಾ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಪದವಿಸೇಸಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಲಾಭಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನ ಪುರೇಪಞ್ಹೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ವಾ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತವಸೇನ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯುತ್ತಂ।
ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸಂಸಯತ್ಥನಿವಾರಣಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಸೇಧಾನಂ ವಿಸೇಸೋ। ಪಾಳಿಪದಮೇವ ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಪಾಳಿಯಾ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಯಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ನ-ಕಾರವಿರಹಿತಂ ತದೇವ ಪದಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಾನಮೇವ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಚತುನ್ನಂ
ಕಿಂ ನು ಸಕ್ಕಾ ಇತೋ ಪರನ್ತಿ ಇತೋ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕಿಂ ನು ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮೀಸು ಏಕಭೂಮಿಯಮ್ಪಿ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಞಾಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ ಯಾವ ಚುತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ವೋಚ್ಛಿನ್ನೇ ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ತೇನೇವ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಏಕಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಚುತಿನಿರೋಧೋ, ತಾವ ಅತೀತತಾ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಖನ್ಧದ್ವಯಮ್ಪಿ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ
‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಸೇಸಿತಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾ, ತೇ ತತೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ತೇಸಂ ಪುನ ಅಸಞ್ಞೇ ಉಪಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೬೫)। ಏತ್ಥ ಕಿಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ ಪಚ್ಛಿಮಭವೋಪಿ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ತೇಸಮನುಪ್ಪತ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದಿಭವೇಸ್ವೇವ ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಠಿತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಇತರಾನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಞ್ಚ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹಾತಿ।
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೦೬-೨೦೮. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಓಕಾಸವಾರಸ್ಸ ಅಲಾಭೇ ತಸ್ಸಪಿ ಅಲಾಭೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾವಚನತೋ। ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇಪಿ ಹಿ ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಓಕಾಸಸ್ಸ। ಓಕಾಸವಾರೋಪಿ ಚ ಯದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಸ್ಸೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಓಕಾಸವಾರಸ್ಸಾತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ’’ತಿ।
ತೇನೇವಾತಿ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಲಾಭತೋ ಏವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಕತನ್ತಿ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಏವ ಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಹೇ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅರಹಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ ನೋ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಖನ್ಧಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಆಯತನಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೯. ಆಯತನಯಮಕಾದೀಸು ‘‘ಏಕಾದಸ ಏಕಾದಸ ಕತ್ವಾ ತೇತ್ತಿಂಸಸತಂ ಯಮಕಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಗಣನಾ ಲಿಖಿತಾ, ಸಾ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಲಿಖಿತಾ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೧೭. ವಾಯನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಸಾರಣಟ್ಠೇನ, ಪಾಕಟಭಾವಟ್ಠೇನ ವಾ। ‘‘ಕಾಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಸಭಾವಂ ಆಯತನಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯವಚನೇನ ಪನ ಧಮ್ಮವಚನೇನ ಚ ಅವುಚ್ಚಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಸಸಭಾವಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಯೋ ನಾಯತನಂ, ನ ಧಮ್ಮೋ ನಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರೋ
೧. ಉಪ್ಪಾದವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೮-೨೧. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಏಕಾದಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿವಸೇನ ಉಪಾದಿನ್ನಪವತ್ತಸ್ಸ ಛಸಟ್ಠಿ ಯಮಕಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯರೂಪಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ಸದ್ದಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಏಕಾದಸ ಯಮಕಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಾನಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯಮಕಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಆಯತನಯಮಕ ೧೮-೨೧)।
ದುತಿಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲವಾರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ ಅಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಞಾಪೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ। ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೀಣಿ ಯಮಕಾನಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀತಿ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಗನ್ಧಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ವಿರತ್ತಕಾಮಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಸ್ಸ ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾ ಘಾನಾದೀನಿ ಗನ್ಧಾದಯೋ ಚ ನ ಸನ್ತೀತಿ। ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ತತ್ಥ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ‘‘ಯಸ್ಸ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಯಥಾ ಪನ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಜಿವ್ಹಾಕಆಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾರುಳ್ಹತಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ। ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಪನ ಗಹಿತಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕಾನಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕಾನಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಚೇತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇಸು ಹಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ
ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಮೂಲಕಾನಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಯಮಕಾನಂ ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ತೀಸು ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವಾನುಜಾನನಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕಂ ಜಿವ್ಹಾಯತನಯಮಕಂ ತಥಾತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹತಾಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞೇನ। ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಾನಂ ಪನ ಅಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಚ ಆಯತನಪಾರಿಪೂರಿಕಾಲೇ ಸಹಚಾರಿತಾಯ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ ಚ ಅಪ್ಪವಿಸೇಸತ್ತಾ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ, ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ಇತರದ್ವಯಮೂಲಕಾನಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ರೂಪಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವುತ್ತೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಹಿ ಮನಾಯತನಯಮಕೇ ಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಯಮಕೇಸು ಆದಿಪುಚ್ಛಾನಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಯಮಕಾನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಆದಿಪುಚ್ಛಾನಞ್ಚ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಗನ್ಧಾಯತನಮೂಲಕಾನಂ ರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಯಮಕಾನಂ ರಸಾಯತನಮೂಲಕಸ್ಸ ಚ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಯಮಕಸ್ಸ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಮೂಲಕಾನಂ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಯಮಕಾನಂ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಾಯತನಮೂಲಕೇಹಿ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಯಮಕೇಹಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಮೂಲಕಾನಿ ಸದ್ದಾಯತನಯಮಕಾನಿ ಸದ್ದಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ಅಲಬ್ಭಮಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಛಸಟ್ಠಿ ಯಮಕಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ।
ಜಚ್ಚನ್ಧಮ್ಪಿ ಜಚ್ಚಬಧಿರಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಜಚ್ಚಬಧಿರಗ್ಗಹಣೇನ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಘಾನಕಾನಂ ಸಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ಓಪಪಾತಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ-ಏತಸ್ಸ ಪರತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಘಾನಕಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಏವಂ ‘‘ಸಘಾನಕಾನಂ ಸಚಕ್ಖುಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಂ। ಏತಂ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಂ
೨೨-೨೫೪. ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ನಿಯಮತೋ ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವದತಿ, ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ರೂಪಧಾತುಯಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಸೋತಾಯತನಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೨೨) ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ನನು ಯೋ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಭಾವಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನ ಪನ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ? ಯಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ತದವತ್ಥಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನುಪ್ಪಾದತೋ ಉದ್ಧಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಸನ್ತಾನುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ನನು ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಏಕಾದಸಮಸತ್ತಾಹಾ ಓರತೋ ಠಿತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನೋ ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ಅವಚನತೋ। ಭವನ್ತರೇ ಹಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆಯತನಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಯೋ ಆದಿಉಪ್ಪಾದೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪವತ್ತೇ ಚ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅನಾಗತುಪ್ಪಾದೋ ತಬ್ಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ನ ಪನ ಯೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭವೇ ಪವತ್ತೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅನಾಗತುಪ್ಪಾದಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಜಪವತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಕಾಲಭೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೩೬೮) ‘‘ಯಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ
‘‘ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ ಜಾತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೮; ವಿಭ॰ ೨೩೫) ವಚನತೋ ತಂತಂಆಯತನನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀಆಯತನಸ್ಸ ಯಾವ ಆಯತನಪಾರಿಪೂರಿ, ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪುಚ್ಛಾದ್ವಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಯೇ ಚ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೯೫) ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾದಯೋ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೮೬) ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದನತೋ ಗಬ್ಭೇಪಿ ಯಾವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾಯ ತಸ್ಸಾ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಯಂ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಯತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಕಾಮಾವಚರಾ ಚವನ್ತಾನಂ, ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೭೬) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯೇ ಏಕಾದಸಮಸತ್ತಾಹಾ ಓರತೋ ಕಾಲಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಘಾನಾಯತನಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೯೭೮ ಆದಯೋ) ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಟ್ಠಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾತಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಓಪಪಾತಿಕೇ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ, ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ ಚ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು
ನಿರೋಧವಾರೇ ಅನಾಗತಕಾಲಭೇದೇ ಯಥಾ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಏವ ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ತಸ್ಸೇವ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ ಆರದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅರಹತಂ ಪವತ್ತೇ ಸೋತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಚ ಭೇದೇ ಸತಿಪಿ ಅನಾಗತಕಾಲಾಮಸನವಸೇನೇವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋತಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಉಪಪನ್ನಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ
‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋತಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸೋತಾಯತನಂ
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಯತನಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಧಾತುಯಮಕಂ
೧-೧೯. ಲಬ್ಭಮಾನಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಸದ್ದಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಯಮಕಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾನಞ್ಚ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಧಾತುಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಚ್ಚಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೨೬. ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ, ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೧೪; ವಿಭ॰ ೧೯೦) ಜಾತಿಆದೀಸು ಚ, ಸೋ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನೋ
ಅಥ ವಾ ಪದಸೋಧನೇನ ಪದೇಸು ಸೋಧಿತೇಸು ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭೂತಾ ಏವ ದುಕ್ಖಾದಿಸದ್ದಾ ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪನ ಏಕನ್ತೇನ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭಾವಂ, ಸಚ್ಚಾನಞ್ಚ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಯೋಗವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತುಂ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಾನಂ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಚ್ಚಂ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗೋ ಸಚ್ಚನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸುಪಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸು ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನಭೂತಾನಮೇವ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಖನ್ಧಯಮಕ ೩೮) ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ರೂಪಂ ಹೋತು ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಂ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ರೂಪಾದಿಚಕ್ಖಾದಿದುಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸುಪಿ ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನತೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ತದನುರೂಪತಾವಸೇನ ಇತರೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೭-೧೬೪. ಅನ್ತಮಸೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಅರಿಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಉಪಪಜ್ಜನೇ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತೇನ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಬ್ಬೇ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಇದಂ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಇಧ ಸಚ್ಚಾನಂ ಉಪ್ಪಾದವಚನೇ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಜಪವತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪಾದದಸ್ಸನೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ತಂರಹಿತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ತಂಸಹಿತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ। ತೇಸಂ ಪನ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ। ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಯಮಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಖಣವಸೇನ ಓಕಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೭೧) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಚತುವೋಕಾರಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೇ ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾ, ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಓಕಾಸವಸೇನೇವೇತ್ಥ
‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರುಪ್ಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಚಿತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಗಹಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಏವಂಪಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಚ ನ ಚಿತ್ತಾಪೇಕ್ಖಮೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ನ ಹಿ ಯಮಕೇ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೀತಿ।
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಂದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸಿತೇ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ದುತಿಯಾಕುಸಲಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ತೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಚತುವೋಕಾರಪಞ್ಚವೋಕಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೬೧) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೬೧) ಏತೇನೇವ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಸಮಾನಗತಿಕಾ ದುತಿಯಾಕುಸಲತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ತೇ ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾನಂ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ, ನ ಚತುವೋಕಾರಾನಂ। ನ ಹಿ ತೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾತಿ। ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೪೧) ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗಹಿತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ, ತೇ ಏವಂ ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ವೋದಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನಾ ಸಮಾನಗತಿಕಾ
ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸಾತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೧೧೬) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ‘‘ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ಇಚ್ಚೇವ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೧೧೬) ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಏಕಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಉಭಯಕೋಟ್ಠಾಸಭಜನತೋ। ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು ಹಿ ಅರುಪೇ ಮಗ್ಗಫಲಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿಣ್ಣಂ ಫಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿಂ ಭವನಿಕನ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಯೇ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನ್ತರಾ ತಣ್ಹಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ। ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನಪಿ ಚ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಕ್ಖಮಾನೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೬೫-೧೭೦. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ತಿಸ್ಸೋಪೇತ್ಥ ಪರಿಞ್ಞಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸನಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಚ್ಚಾನಂ ಅಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಚ್ಛಿಕರಣಭಾವನಾವಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಂ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಂ ಸಚ್ಚೇಸು ದಸ್ಸೇತುಂ ದುಕ್ಖೇ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ। ಸಮುದಯೇ ಚ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ, ನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ। ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಪನ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ವುತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಹೋತಿ
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಚ್ಚಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋತಿ ತೇಸಂ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮) ತಯೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಭಜತಿ। ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪಠಮೇ ಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏವ ಸಾಮಿವಚನಂ, ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥೇ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ। ವಚಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಚ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇಯೇವ। ಸೋ ಪನ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨-೭. ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಪದಸೋಧನತಂಮೂಲಕಚಕ್ಕವಾರೇಹಿ ಯೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿಕೇಹಿ ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಸುದ್ಧಿಕೇನ ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿಆದಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ವಿಸುಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾ ಸಮುದಿತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಏಕತ್ಥ ದೀಪೇತಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ವಿಯ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ। ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೋ ಹೇಸಾತಿ ಏತೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಪದಸೋಧನೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಮೇವ ಗಹಣತೋ ತೇಸಞ್ಚ ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ ಕಾಯಾದಿಪದಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಪದಸ್ಸ ಚ ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಓಕಾಸತ್ತಾ ಝಾನಂ ಭೂಮಿ ಚ ವಿಸುಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣೇನ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಓಕಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಭೂಮೋಕಾಸವಸೇನ। ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಮ್ಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ। ತೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಕೇ ಕಾಮಾವಚರೇ ಗಬ್ಭಗತಾದಿಕೇ ಚ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗಬ್ಭಗತಾದೀನಂ ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ನಿದಸ್ಸಿತಾ। ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಏತೇನ ಪನ ದಸ್ಸಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸಾ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಿರಹವಿಸಿಟ್ಠಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೨೧. ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಕಾಮಾವಚರೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ। ಇಮಮ್ಹಿ ಚ ಯಮಕೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಿಚಾರವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮುದ್ಧಭೂತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಾ। ಯಸ್ಸಯತ್ಥಕೇ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ತೇ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಯ ಓಕಾಸೇ ಹೋನ್ತೀತಿ।
೩೭. ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ತೇಸಂ ಪಠಮತೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರತೋ ದುತಿಯೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಪಿ ಭವನಿಕನ್ತಿಆವಜ್ಜನೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಉಭಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ತತೋ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಯೋಸಾನಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನಾತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಗಾಹಾಪನಂ ತೇಸು ತಥಾ ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಅನುಸಯವಾರಾದಿಪಾಳಿಯಾ ದುರವಬೋಧತ್ತಾ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ, ರೂಪಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾತಿ? ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಪುರಿಮವಾರೇಹಿ ಪನ ಯಮಕವಸೇನ ದೇಸಿತಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ। ಯಮಕದೇಸನಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಪನ ಸಬ್ಬವಾರಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಯಮಕನ್ತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ ಏತಿಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸನಾಯ ಯಮಕದೇಸನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಾವ ಚ ಮಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನ ಕತಾ ಹೋತಿ, ತಾವ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಸತ್ತಾನುಸಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾ, ನನು ಸತ್ತಾನುಸಯತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅನುಸಯಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇಪಿ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಿತತಂ ಥಾಮಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಯದಿ ತಮೇವ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಂ ದೀಪೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಸ್ಸ
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨. ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಸುಖಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ದ್ವೀಸು ಪನ ರಾಗೇಸು ಭವರಾಗಸ್ಸ ತೀಸು ಧಾತೂಸು ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಧಾತುವೇದನಾಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನವಸೇನ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಇದಞ್ಚ ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಠಾನತಾನಿವಾರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸು ಅನುಸಯನಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ವೇದನಾವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ನ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಾಕಟಮೇತಂ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾನುಸಯಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಭವರಾಗಾನುಸಯಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾ ತಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸು ಇಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ
ಅಪಿಚ
ಏತ್ಥ
ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೪) ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅನುಸಯಯಮಕ ೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಘೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿಚ್ಚೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ಯಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀತಿ।
ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾವಾರೋ
೧. ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೩. ಅನುಸೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವೋಹಾರಾ ಪವತ್ತಾವಿರಾಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಗ್ಗೇನೇವ ಹಿ ಅನುಸಯಾನಂ ವಿರಾಮೋ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ।
೨೦. ನಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮೇ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ
ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೬-೧೩೧. ಸಾನುಸಯಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ‘‘ಸಾನುಸಯೋ, ಪಜಹತಿ, ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ। ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸಾನುಸಯೋತಿ ಏವಂ ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇತರೇಸು ಕೇನಚೀತಿ ಏವಂ ಭವಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಸಾನುಸಯತಾನಿರನುಸಯತಾದಿಕಾ
ತತ್ಥ ಯತೋತಿ ಯತೋ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಲೋಮೇ, ಪಟಿಲೋಮೇ ಅನನುಸಯಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಸಯಾನಾನುಸಯಸ್ಸೇವ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಾಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನೇವ ಅನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯೇವ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನ ಹಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾತಿ ತಂ ತಥೇವ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನಾತಿ ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ। ತಥಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನಾತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಸೇಧೇ ಅಕತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವಂ ಆಪನ್ನೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಭಾವಂ ಅಪನೇತಿ ನಾಮ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ತ್ಥ-ಕಾರಞ್ಹಿ ಭುಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ।
ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೩೨-೧೯೭. ಪಜಹನವಾರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇನ ನಪ್ಪಜಹತಿ, ಸೇಸಾ ತೇಸಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅನುಸಯಯಮಕ ೧೩೨-೧೯೭) ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಭಯನ್ತಿ ಸೇಸಾನಂ ತೇಸಂ ಪಹೀನತಾ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತಾ ಉಭಯಾಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಥ ಪನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಇಮಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಪನ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಸೇಸಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ಕಾರಣಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತೇ ಸಂಸಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಿತೇ ಅನುಸಯೇ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬೪-೨೭೪. ಪಹೀನವಾರೇ ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಅನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಲೋಮೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾ ಗಹಿತಾತಿ। ‘‘ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಚ ಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತಂ ದೀಪೇತಿ। ಅನುಸಯಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ನ ಕೋಚಿ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ, ನಾಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಆಪಾದಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ನ ಅನುಸಯಸಾನುಸಯಪಹೀನಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇಸು ಗಹಿತಾತಿ।
೨೭೫-೨೯೬. ಓಕಾಸವಾರೇ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇ ಪಹೀನೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಪಹೀನೋತಿ।
ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩೨-೩೪೦. ಧಾತುವಾರೇ ಸನ್ತಾನಂ ಅನುಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಯನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತಂಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಭಾವೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ಏವ ಹಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಯುತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ನ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಿ ಛ ಪಟಿನಿಸೇಧವಚನಾನಿ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಇಮಂ ನಾಮ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತಂಮೂಲಿಕಾಸು ಯೋಜನಾಸು ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ರೂಪಧಾತುಂ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ನ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಪದೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಧಾತುಯೋಯೇವ ಗಹಿತಾ, ನ ಕಞ್ಚೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಥಾ ಅನುಸಯವಾರೇ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಭಙ್ಗಾತಿ ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ನ ಕೋಚಿ ಅನುಸಯೋ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನುಸೇತಿ ನಾನುಸೇತಿ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥೇವ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ? ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಕತಾನಿ। ನ ಹಿ ಪಕಾರನ್ತರಾಭಾವೇ ಸಂಸಯೋ ಯುತ್ತೋತಿ
ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನುಸಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೬೨. ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿತೋವ ತಯೋ ಸುದ್ಧಿಕಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಚ, ತೇಸು ಆದಿತೋ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಸ್ಸಕೇಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ, ತೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾನಞ್ಚ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಏಕೇಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕಾಲಸಮ್ಭೇದವಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನಂ ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇದಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅರಹತೋ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಮ್ಪೀತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೬೫-೮೨. ಉಪ್ಪಾದವಾರಸ್ಸ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾತಿ ದ್ವಯಮೇತಂ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನ ಹಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತೀತವೋಹಾರೋ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಪನ ಭಿಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸಪಿ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಯಥಾಗಹಿತವಿಸೇಸೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರೋ ನಿರುದ್ಧನಿರುಜ್ಝಮಾನವಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾದೀಸು ತೀಸುಪಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚ। ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಅವಿಸೇಸೇನ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮವಾರೇ ಚಿತ್ತಮೇವ, ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೇ ಪುಗ್ಗಲಂ ಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೮೩. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಏತೇನ ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ನ ಕೋಚಿ ನ ಗಹಿತೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತೀತಂ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಚ ಪನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾ ನ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮೋ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾ। ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಇತರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
೧೧೪-೧೧೬. ಮಿಸ್ಸಕವಾರೇಸು ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ನೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಠಪನಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ತಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯತ್ಥೇಸು ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಇತರೇಸಂ ಸರಾಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಧಮ್ಮಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೧೬. ಧಮ್ಮಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಮೂಲಯಮಕೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಾ, ಯಥಾ ಚ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಾ, ತಥಾ ಅದೇಸೇತ್ವಾ ಯಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಮಾತಿಕಾ, ತಂ ಇಧ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩-೩೪. ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಞ್ಚ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪನ ಪಟಿಲೋಮವಾರಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ, ಆರುಪ್ಪೇ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ
ಯೇ ಚ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ನಿರೋಧಕಥಾಯಂ ‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿರಾಗಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣಾ ವಿರಾಗಗೋಚರಾ ವಿರಾಗಸಮುದಾಗತಾ ವಿರಾಗಪತಿಟ್ಠಾ’ತಿಆದೀಸು ‘ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತಾತಿ ಹಿ ವಚನಂ ಮಗ್ಗೇ ಜಾತತಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದೀನಿ ಅಮಗ್ಗೇ ಜಾಯಮಾನಾನಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತವೋಹಾರಂ ಅರಹನ್ತಿ ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಠಪೇತುಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಓಕಾಸೇ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಚ ಆಮಟ್ಠಾ, ನ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓಕಾಸೇ ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ತೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಚ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಅಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಚನತೋತಿ।
ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹೇ ಪವತ್ತೇ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಾನಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೭೯. ‘‘ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ೧೬೬ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಾನಾವಜ್ಜನೇನಪಿ ಪನ ತತೋ ಪುರಿಮತರಜವನವೀಥೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಲಬ್ಭತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಏತೇನೇವ ಕುಸಲಾನಾಗತಭಾವಪರಿಯೋಸಾನೇನ ತಾಯ ಏವ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಅಕುಸಲಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ಅಕುಸಲೇ’’ತಿ, ‘‘ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಯಥಾ ಹಿ ಭಾವನಾವಾರೇ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇನ
೧೦೦. ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅಕುಸಲಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತತೋ ಸೋಳಸಮಂ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ವಾ ಭವನಿಕನ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಓರನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಮ್ಮಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೯೨) ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಕ್ಕಮೇನ। ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಹಿ ಏಕನ್ತಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಅಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ ಅನುಪಾಲಕಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೯೪. ಇತ್ಥೀ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಇತ್ಥೀತಿ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಸುಖಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೪೦. ಸುದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವಾರೇ ಚಕ್ಖು ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಸೇಸಂ ಸೋತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸೋತಮೇವಾಹ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨.ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೮೬. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಛಯಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಛ? ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ॰… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೯೫) ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ
‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸವಿರಹಿತಸಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂಯೇವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ಕತೋ, ತೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಸಮಾನತಾಯ ಮಹಾವಿಪಾಕೇಹಿ ಚತೂಹಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ತೇನ ಯಥಾ ಸಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಅಚಕ್ಖುಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಇತರಮಹಾವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚವನ್ತಾನಂ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ನಿಯಮತೋ ಸಚಕ್ಖುಕಾದಿಭಾವದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಪಿ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಆಯತನಯಮಕೇ ದಸ್ಸಿತಂ। ನ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಇತ್ಥೀನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೮೭) ಚ ತೇ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರೇ ಸೋಪೇಕ್ಖಅಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ
‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಪನ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಸನ್ತಿ, ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೧೩) ‘‘ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೧೧) ವಚನತೋ। ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಲೇಸೋ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ವೀರಿಯಲೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕಗ್ಗತಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಲೇಸೋ ಏವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಚ, ಏವಮಿಧ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಹೇತುಕನ್ತರತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ
ಯಾವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಗಬ್ಭಗತಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಸಹೇತುಕಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ಚೇವ ಅರೂಪೀವಸೇನ ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾಪಿ ಪನ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚಕ್ಖುಕಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಚ ಅಚಕ್ಖುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ। ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಸನ್ತಾನಾನಮ್ಪಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಚುತಿವಸೇನ ನಿರೋಧೋ ಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಕದಾಚಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾವಸಾನೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಯಮಕೇಸು ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಗಹಿತೇಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿವಸೇನೇವ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೯೦. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತೇಸಞ್ಚೇವ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸೂತಿ ಏವಂ ಯಥಾಲಾಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ಛೇದೇಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಛೇದೋತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಚನಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಮಾನಗತಿಕತಂ ದೀಪೇತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ಚ ನ ವುತ್ತಾ, ಅನುಪ್ಪಾದೋಪಿ ಪನೇತಸ್ಸ ಚುತಿಉಪಪತ್ತೀಸ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ನ ಚ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಸಯತ್ಥಕೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ಓಕಾಸದೀಪಕಂ, ನಾಪಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣದೀಪಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲದೀಪಕಮೇವಾತಿ।
ಅತೀತಕಾಲಭೇದೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೨೭೭) ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ವಸೇನ ಯಾವ ಪಠಮರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧರತಿ, ತಾವ
ಅನಾಗತಕಾಲಭೇದೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನತಾವ ಪುಚ್ಛಿತಾ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಭೇದೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಭೇದೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ
ಪಟಿಲೋಮೇ ಪನ ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಅನಾಗತಾ ಸರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಸಂಸಯಪದೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಯೋಜಿತಾ, ನ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೋಜೇತುಂ, ನ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧೇ
ಯೇ ರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಸೋಪೇಕ್ಖಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ‘‘ಯೇ ಚ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸವಚನೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯೇ ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಯೇಸು ಆದಿಮಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತವಾರೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ। ಯೇಸು ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತವಾರೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ…ಪೇ॰… ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಏವ ಸುನ್ದರತರೋತಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೪೩೫-೪೮೨. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಏಕನ್ತಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಯದಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತಿ, ಸೋ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಪದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಮಕಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಭಾವೇಮಿ, ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹಾಮೀ’’ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾಜನೀಯೇ ಆಗತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬತಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ, ನನು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಯಥಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೋ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿನಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬತಾವ ಇಧ ವುತ್ತಾ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ, ನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ ನಿವಾರೇತಿ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬನಿಟ್ಠಂ, ನ ಪನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಗಹಿತೋತಿ। ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪರತೋ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲಿಖಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಞ್ಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪಜಹನ್ತಿ ನೋ ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೦)।
ಏತ್ಥ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಅಟ್ಠ ಚ ಅರಿಯಾತಿ ನವ ಪುಗ್ಗಲಾ। ತೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬವಸೇನ ದುವಿಧೋ, ಸೋ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಛ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಪಜಹಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ। ‘‘ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೪೯, ೫೧-೫೨)
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಯಮಕಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।