ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ
ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ದೇವಾ, ದೇವನೀಯಾ ವಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯಾ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾ ವಾ। ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ। ತೇ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ, ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹಿ, ಸಪರಸನ್ತಾನಸಿದ್ಧಾಯ ಪಞ್ಚವಿಧಮಾರವಿಜಯಿಚ್ಛಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ, ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ವೋಹಾರಾತಿಸಯೇನ, ಪರಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಸರೀರಪ್ಪಭಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜುತಿಯಾ, ಅನೋಪಮಾಯ ಚ ಞಾಣಸರೀರಗತಿಯಾ, ಮಾರವಿಜಯಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪರಹಿತನಿಪ್ಫಾದನೇಸು ದೇವಾತಿದೇವೋ। ಸಬ್ಬದೇವೇಹಿ ಪೂಜನೀಯತರೋ ದೇವೋತಿ ವಾ ದೇವಾತಿದೇವೋ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭಾವಂ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞದೇವೇಹಿ ಅತಿರೇಕತರೋ ವಾ ದೇವೋ ದೇವಾತಿದೇವೋ। ದೇವಾನನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ತದಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ। ಸಕ್ಕಾದೀಹಿ ದೇವೇಹಿ ಪಹಾರಾದಅಸುರಿನ್ದಾದೀಹಿ ದಾನವೇಹಿ ಚ ಪೂಜಿತೋ। ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಂಯಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುದ್ಧಸಂಯಮೋ।
ಇಸಿಸತ್ತಮೋತಿ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧನೋ। ಅತಿಗಮ್ಭೀರನಯಮಣ್ಡಿತದೇಸನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸೇಸಿ ಪಕರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
‘‘ಕೇ ಪನ ತೇ ನಯಾ, ಕಿಞ್ಚ ತಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಯಿದಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನಿದಾನಕಥಾಯಂ ಪಟ್ಠಾನಸಮಾನನೇ ಅನುಲೋಮಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ…ಪೇ॰… ನಾಮಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಳಿಂ ಆಹರಿ। ತತ್ಥ ಗಾಥಾತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ।
ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋ ಪನ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾಮತ್ಥೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಟ್ಠಾನೇ ಞಾತೇ ವಿತ್ಥಾರೋ ಸುಖವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಚ ನಾಮತ್ಥೋ ಪಠಮಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇಸಂ…ಪೇ॰… ನಾಮತ್ಥೋ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಸ್ಸೇವ ತಾವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ ಪ-ಕಾರೋ ಹೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ‘‘ಪವಿಭತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಯಂ ಸೇಟ್ಠಂ ತದುಪಾಗಮುನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ನನು ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ ಪವಿಭತ್ತಾತಿ ಪ-ಇತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಪಕಾರತ್ಥಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥನ್ತಿ? ನ, ತೇಸಂ ಪಕಾರಾನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವತೋ। ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಆಪನ್ನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಾನಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಆದೀಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನೇಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ವುತ್ತತೋ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಸಾತಿಸಯವಿಭಾಗತಂ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಗೋಟ್ಠಾತಿ ವಜಾ। ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋತಿ ಗತಗಾವೋ। ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ ವದತಿ। ಪವತ್ತಗಮನತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ಅಥ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗಮನಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಗಮನತ್ತಾ ಗಮನದೇಸಭಾವತೋ ಏಕೇಕಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗತಿಮನ್ತೇಹಿ ಅತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ ಗತಿಮತೋ ಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಮಹಾವೇಗಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಪಾತಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದೀನಂ ಸಾಸಙ್ಗಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಮಹಾಪಥೋ ವಿಯ ನಿರಾಸಙ್ಗಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತಿಸಯಯುತ್ತಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಿಕಾನನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಮನ್ತಾತಿ ಅನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇಹಿಪಿ ಗತಾನಿ ಚತುವೀಸತಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ‘‘ಸಮನ್ತಚತುವೀಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಮನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಸಮನ್ತಾ ಛ ಛ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ತಿಕಾದಿಛಛಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ಸಮನ್ತಸದ್ದೋ ತಿಕಾದಿಛಛಪಟ್ಠಾನವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ನ ಚತುವೀಸತಿವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ ತಾನಿ ಚತುವೀಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮನ್ತತೋ ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿತಿಕಾದಿಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದಿಹೇತುಮೂಲಕಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಾನಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಅನೂನೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಾನಿ ಪನ ಚತುವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಖುದ್ದಕಪಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೋಧಾನವಸೇನಾ’’ತಿ।
ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಹೇತುನೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಏತೇನಪಿ ಸೋ ಏವ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುನಾಹ ‘‘ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇನ ಇಧ ಹೇತು-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ, ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತ…ಪೇ॰… ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧) ತೇನ ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಕೋ ಉದ್ದೇಸೋ ಕುಸಲಾದಿಉದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಪ್ಪಧಾನೋತಿ। ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತತೀತಿ, ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿ। ಕೋಚಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಠಿತಿಯಾ ಏವ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಕೋಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಯೇವ ಯಥಾ ಅನನ್ತರಾದಯೋ, ಕೋಚಿ ಉಭಯಸ್ಸ ಯಥಾ ಹೇತುಆದಯೋತಿ।
ಉಪಕಾರಕಲಕ್ಖಣೋತಿ ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಉಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹಿನೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹೇತು। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಮೂಲ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ। ಹಿನೋತಿ ವಾ ಏತೇನ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭೂತೇನ ಉದ್ಧಂ ಓಜಂ ಅಭಿಹರನ್ತೇನ ಮೂಲೇನ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಫಲಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಹೇತು। ಆಚರಿಯಾನನ್ತಿ ರೇವತತ್ಥೇರಂ ವದತಿ।
‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೬೬-೬೭) ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಭಾವೋ’’ತಿ। ಏತೇನೇವ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭಾವಾ ಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ನ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನೇಕೇ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಹೇತುಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ಸಹೇತುಕಹೇತೂನಂ ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ವಾ, ಯದಿ ಅಲೋಭೋ ಸಭಾವತೋ ಕುಸಲೋ, ಕುಸಲತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ನ ಸಿಯಾ ಅಲೋಭಸಭಾವಸ್ಸ
ಆರಭಿತ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ರೂಪಾಯತನಾದಿಮತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬರೂಪಾಯತನ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾಯತನಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ।
‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ಛನ್ದಾದಯೋ ಧುರಭೂತಾ ಜೇಟ್ಠಕಭೂತಾ ಸಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇ ವತ್ತನ್ತಿ ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ, ತೇನ ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಗರುಕಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ತನ್ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಅಸ್ಸಾದಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಯಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿಆದಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಚುತಿಅನನ್ತರಾ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಯಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತದನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಿಯಮೋ ತಂತಂಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಇಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪನ ವಾರಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇಖೇ ದಿನ್ನೇ ಪುಪ್ಫಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪುಪ್ಫನಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಗದವೇಖೇ ಪನ ಅಪನೀತೇ ತಾಯಯೇವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಪುಪ್ಫನಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾರಿತತ್ತಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಪಗತೇ ತಾಯಯೇವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತತೋವೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅತ್ಥತೋತಿ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಅಧಿವಚನನಿರುತ್ತಿಪದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನಾಕರಣಂ, ನ ವಚನೀಯತ್ಥತೋತಿ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನ್ತರಾಭಾವತೋ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಇದಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ಧಂ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನಾ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ।
ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಯದಾಕಾರೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವತ್ತಮಾನೇ ವಾ ಸತಿ ತಂತಂವಿಸೇಸವನ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋವ ಆಕಾರೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮೇವ ಚ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲವೋಹಾರೋತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಚವನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಚುತಿಪಚ್ಛಿಮಪಟಿಸನ್ಧೀನಞ್ಚ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನಿರನ್ತರತಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಂ ಕರೋತಿ ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನತ್ತಾ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸನ್ತತಿಯೋ ಹಿ ದ್ವೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪಕಾರಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ವಿಸುಂಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಸನ್ತತಿಯಞ್ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ವತ್ತಮಾನಂ ತಂಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅನ್ತರಕಾರಕಂ ಹೋತಿ। ತಾದಿಸಞ್ಚ ಕಞ್ಚಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಅಭಾವೋ ಅನ್ತರಕಾರಕೋ ಹೋತಿ ಅಭಾವತ್ತಾಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಜವನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ವಿಯ, ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ನಿರನ್ತರತಾ ಸುಟ್ಠು ಚ ಅನನ್ತರತಾ ಹೋತೀತಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಚುತೀನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಪಾಕಟೋತಿ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವ ವುತ್ತಾ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಗಹಿತಾನಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಲಭನ್ತಾನಂ ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೮.೫) ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂಯೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣಂ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋಯೇವ ಚ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ, ತೇನೇವ ಚ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ।
ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಹುಪ್ಪಾದಭಾವೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಾಕಟೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾತಿ।
ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ, ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವ
ತರುಆದೀನಂ ಪಥವೀ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಪಥವೀಧಾತು ಸೇಸಧಾತೂನಂ, ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪಕಾರಕಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಾದಯೋ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಖನ್ಧಾದಯೋ ತಂತಂನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ।
ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಭುಸೋ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ।
ಪಕತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಕಾರೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠುಕತತಂ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ಚ ಕತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ। ಕರಣಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಉಪಸೇವನಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದಿತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಯಅಲ್ಲೀಯಾಪನವಸೇನ ಉಪಭೋಗೂಪಸೇವನಂ ವಿಜಾನನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನೇನ ಯಥಾಪಟಿಸೇವಿತಾನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ವಿನಾ ಸನ್ತಾನಾವಿಚ್ಛೇದಹೇತುಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕಾ, ತೇಸಂ ಸಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ, ತಥಾ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ವಿನಾ ಉಪಕಾರಕಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾಚೇತನಾ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಆಹಾರಾಸಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚೇತನಾಗಹಣಂ ಕರೋತಿ।
ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಆಸೇವನಟ್ಠೋ, ಅತ್ತಸದಿಸಸಭಾವತಾಪಾದನಂ ವಾಸನಂ ವಾ। ಗನ್ಥಾದೀಸು ಪುರಿಮಾಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ವಿಯಾತಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಆಸೇವನಾ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾ, ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಚೇತನಾ। ಸಾ ತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿರಿಯತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಾನೇ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ತೇನೇವ ಕಿರಿಯಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಕಿರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಪನ ತೇನ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಏತೇನ ಸಉಸ್ಸಾಹೇಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ಸದಿಸವಿಪಾಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯ ಪಯೋಗೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾಯೇವ ಸಿದ್ಧಿತೋ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ ಸನ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಸನ್ತಭಾವೋ, ತಥಾಸನ್ತಸಭಾವತೋಯೇವ ಭವಙ್ಗಾದಯೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಪಿ ಹಿ ಜವನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಿತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಭಿನಿಪಾತಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಮತ್ತಾ ಪನ ವಿಪಾಕಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಯೇವ। ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಯಾತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವತ್ಥಾಯ। ಏತೇನ ತಪ್ಪಚ್ಚಯವತಂ ಅವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಾನುಕುಲಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಆಹಾರಾನಂ ಪಧಾನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಞ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಅರೂಪೀನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಆಹಾರಜರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ, ಅಸತಿಪಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ, ಅಸತಿ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇ ಆಹಾರಾನಂ ಜನಕತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನಂ। ಜನಯಮಾನೋಪಿ ಹಿ
ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನ ಗರುಭಾವೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ಅಥ ಖೋ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಜೀವನೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಸುಖಿತಾದಿಭಾವೇ ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಗ್ಗಹುಪಟ್ಠಾನಾವಿಕ್ಖೇಪಜಾನನೇಸು ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಆಜಾನನೇ ಅಞ್ಞಾತಾವೀಭಾವೇ ಚ ಸದ್ಧಾದಿಸಹಜಾತೇಹೀತಿ ಏವಂ ತಂತಂಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಭೂತಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿತಕ್ಕನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಪೇಕ್ಖನಂ, ಚಿನ್ತನಂ ವಾ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ಸಾಧಾರಣೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೋ। ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯನ್ತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ವೇದನಾಭೇದೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಸುಖದುಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಸತಿಪಿ ವಾ ಝಾನಙ್ಗವೋಹಾರೇ ವೇದನಾಭೇದದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಝಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪನ ನ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಹಣಂ
ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ। ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಲಾಭೋ ನ ವಾರಿತೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ನ ಸವಿತಕ್ಕಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ। ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ವಾ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೇ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸವಿತಕ್ಕಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಅಲಾಭೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಮನೋಧಾತುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹಸುಞ್ಞತವಾರೇಸು ಝಾನಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ
ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತತಾಯ ಏಕೀಭಾವೋಪಗಮೇನ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ।
ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ನಾನತ್ತೂಪಗಮೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ। ನ ಹಿ ವತ್ಥುಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ಅಯುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಅತ್ಥೀತಿ। ರೂಪಾನಂ ಪನ ರೂಪೇಹಿ ಸತಿಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ನ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೩)।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾದಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಾದಿಸಮುದಾಯೇ ಸತಿ ದುತಿಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಪನ ಹೋತಿ, ತೇನ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ। ಸತಿಪಿ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ನ ತಾನಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ, ಅನನ್ತರಮೇವ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸಂ ಅಲಭಮಾನಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸಂ ದದಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಾವಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಓಕಾಸದಾನಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಭಾವಾವಿಗಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾ, ನತ್ಥಿತಾ ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ, ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಸಭಾವತೋ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಭಾವಾವಿಗಮೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಥಾಗತೇನ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾ ವುತ್ತಾತಿ ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂವಿಸೇಸಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸುತಮಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಭಾವನಾಮಯೇಹಿ ತದಭಿಸಮಯಾಯ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ।
ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸತಾ ಅನನ್ತರಾದೀನಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನಾಮಧಮ್ಮಾವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಭಜನ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂಯೇವ ಖನ್ಧಾನಂ ನಾಮತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಾಮಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪೇಕದೇಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕದೇಸವಚನೇನ ರೂಪರೂಪತೋ
ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ
೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧. ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏತೇನ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಹೇತುಭಾವೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ। ಉಪಕಾರಕತಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ
ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ಹೇತು-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ। ತೇನ ಏತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸನಂ। ತೇನ ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನನು ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅತ್ತನಾವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ನಾಯಂ ಏಕನ್ತೋ। ಹೇತುಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ ಯದಾ ಗಯ್ಹತಿ ‘‘ಅಥಾಪಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ನನು ಯಥಾ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೫), ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೬) ಚ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯೇನ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ವಿನಾಪಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಹಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇ ಅಸತಿಪಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ತಂ ನ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣನ್ತಿ।
ಏವಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಸೋ ಏವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಹೇತೂತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಹೇತು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಹೇತುಸ್ಸ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಏತದತ್ಥಮೇವ ಚ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಅಥ ವಾ ಅಸತಿ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಸೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವಂ ಯೇ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ವಿಯ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸ್ವೇವ ದುತಿಯಂ ಹೇತಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಪನ ಆಹರಿತಬ್ಬಇಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೧) ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾತಿ ತಂ-ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨) ಪುರಿಮವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೇ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಏವ ಪವತ್ತತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ವಿಯ ತಂ-ಸದ್ದೇನಪಿ ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಚ ಕೋಚಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸಕೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನೇನ ಅಸಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಪಾಕಟೀಕತಂ, ತೇನ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ। ಕಿಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಪಾಕಟೀಭೂತನ್ತಿ? ಯೇಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭೂತಾ ತಬ್ಬಿಸೇಸಿತಾ ಚ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯಥಾ ಇಧ ತೇನೇವ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಪಾಕಟಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ‘‘ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಂಸದ್ದವಚನೀಯತಂ ಚೋದೇತಿ ಪರಿಹರತಿ ಚ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಚ ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ। ಹೇತೂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ।
ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಅಜನಯಮಾನಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಜನಯಮಾನಾಪಿ। ಯದಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ತಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಚ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ
ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ’’ತಿಆದಿ।
ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಬೀಜಪತಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧೇ ಕಮ್ಮೇ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಬೀಜಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಸ ಪನ ತಂ ಖೇತ್ತಂ ಬೀಜಞ್ಚಾತಿ? ನಾಮರೂಪಙ್ಕುರಸ್ಸ।
ಅಯಞ್ಚ ಪನತ್ಥೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾ। ಓಕಾಸವಸೇನೇವಾತಿ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸವಸೇನೇವ। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಓಕಾಸೋತಿ। ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ವದನ್ತೋ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಮ್ಪಿ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೇನೇವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಹಭವನಮತ್ತಂ ವಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯಭಾವಾದಿಕಲಾಪಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಸ್ಸಾಮಿಕೇತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸರಾಜಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥಿ ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧) ವಚನತೋ। ನ ಹಿ ಯೇಸಂ ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಯದಿ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ಚ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯೋ ಪನ ಹೇತೂಹಿ ಸಮಾನಕಾಲುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇತುಸಹಜಾತಭಾವಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭಗವಾ ಪನ ವಚನಾನಂ ಲಹುಗರುಭಾವಂ ನ ಗಣೇತಿ, ಬೋಧನೇಯ್ಯಾನಂ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪತೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ
ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನೀಲಾದೀನಿ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಸಹ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸದ್ದಾದಯೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಭಿನ್ದತೀತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನತ್ಥೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಲಕ್ಖಣದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ರೂಪಾದಿಭೇದದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ। ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ನದೀಪಬ್ಬತಾನಂ ಸನ್ದನಂ ಠಾನಞ್ಚ ಪವತ್ತಂ ಅವಿರತಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಸನ್ದನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತನಂ ಅವಿರತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಮೇ ಪನ ನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಅತೀತೋ ಚ ಅನಾಗತೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಯೇಸಂ ರೂಪಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇಸು ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೇಸುಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ। ಪಚ್ಚಯವನ್ತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವಾತಿ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಸಹೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾದೀಸು ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ರೂಪಾದಿಕೋ ಏಕೇಕೋವ ಯಂಯಂ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ, ಯೇ ಚ ಅನೇಕೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಏಕೇಕವಸೇನ ಯಂಯಂ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ನೀಲಾದೀಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಚ ಏಕೇಕಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ ಆಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚ ಅನೇಕೇ, ತಥಾ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ।
ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಖನ್ಧಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೫೮) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ತಂ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠಂ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ, ನ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠೇಸು ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಞಾತೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಜಾನನೇ ನ ತೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಜಾನನಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಜಾನನಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನೋಯೇವ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ತೇನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಭಾವನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ವಿಭೂತಮೇವ ಹಿ ತಂ ತಸ್ಸಾತಿ। ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ರೂಪಾವಚರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ।
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩. ಧುರನ್ತಿ ಜೇಟ್ಠಕನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ। ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಛನ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನ ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಛನ್ದಸದ್ದೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಛನ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ।
ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ, ಲದ್ಧಂ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬಂ। ಯೇನ ವಾ ವಿನಾ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸೇವತ್ಥೋ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಅನವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅವಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ಅದೋಸದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಸ್ಸಾದನೇನ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ।
ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾ ಮಹಾಬಲಾ ವಿನಾ ಅಧಿಪತಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಏಕನ್ತೇನೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ ಚ ತೇ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಗ್ಗಾನಂ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಅರಹನ್ತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ರೂಪಾರೂಪೀನನ್ತಿ।
ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಪನ ತಿವಿಧೋ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪರಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೨೦.೩೧) ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಹತೋ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೨೨.೩೦) ವಿಯ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ರೂಪೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ವಿಚಾರಿತಮೇತಂ। ಪುಥುಜ್ಜನಾದಿಕಾಲೇ ವಾ ಅನಾಗತೇ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೩.೯೬) ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ರಾಗದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೇವ, ತೇ ಚ ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣೇ ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ
ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪. ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಾತುವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಧಾತುವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸೇ ದಸ್ಸನಂ ಯಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧೋ, ತಂ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ। ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ನಿಯಾಮಾಭಾವತೋ, ‘‘ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಚ ತಥೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ। ನ ಹಿ ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಯೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ನಿದಸ್ಸನೇನ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸದಿಸಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ವಾ ಹೇತೂಹಿ ವಾ ಸದಿಸಕುಸಲಾನಂ ಅನುರೂಪಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಭೂಮಿಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಭವಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಕೇಸು ಚುತಿಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ।
ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯರಾಸಿಸ್ಸ ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತೋ ಚ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸೇವಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೬. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಓಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಇತರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ। ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ನ ತೇನ ಖಣನ್ತರೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ರೂಪೀನಂ ನಿವಾರಿತೋತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇತಿ ರೂಪನ್ತರಾನಂ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿವಾರಿತಂ ನಿವಾರೇತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ। ತೇನ ಹಿ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಉಪಯೋಗೇಕವಚನಂ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಸ್ಸ ಆದೇಸೋ, ‘‘ಕಾಲೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಪುರಿಮೇನ ಚ ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ವತ್ಥು ಚ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಸಹಿತಸ್ಸೇವ ವತ್ಥುಸ್ಸ ‘‘ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ ಆಪನ್ನೇ ಏತೇನ ಕೇವಲಸ್ಸೇವ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಯೋ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಲಬ್ಭಮಾನೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಚನೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸವಸೇನ ಸಾಮಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ವಾ।
ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ
ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯. ತೇ ತಯೋಪಿ ರಾಸಯೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಯೋ ಅನೇಕಸಙ್ಗಾಹಕತಾಯ ರಾಸಯೋತಿ ವದತಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯೇ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕದಾಚಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅಕುಸಲಾದೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ಅಕುಸಲಾದೀಸು ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ।
ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭತೀತಿ। ಕಥಂ? ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಾವ ನ ಲಭತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ, ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ನ ಲಭತಿ ಅಚೇತನೇನ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಪಕತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಸದ್ಧಾದಯೋ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಉತುಭೋಜನಾದಯೋ ಚ ಉಪಸೇವಿತಾ, ನ ಏವಂ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉತುಬೀಜಾದಿಕೇ ಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ಚ ಸತಿ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಂ ತೇನ ಪಕತಂ ಹೋತಿ। ಸಚೇತನಸ್ಸೇವ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನುಪತ್ಥಮ್ಭನುಪಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕರಣಂ, ರೂಪಞ್ಚ ಅಚೇತನನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ನಿರೀಹಕೇಸು ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವತಾ ಹೋತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ನ, ಏವಂ
ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸೇನಾಸನಮ್ಪೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಸೇನಾಸನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೀವರಾರಞ್ಞರುಕ್ಖಪಬ್ಬತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಸೇನಾಸನಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತಾವ ಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲಾದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಸೇನಾಸನಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಉತುಂ ಭೋಜನಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉತುಆದೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ, ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೮.೪) ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಞ್ಚಾತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಚ ತಾದಿಸಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕತತ್ತಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹಿ ಝಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಝಾನುಪ್ಪಾದನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದೀನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೋ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಂ ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಾವಚರಂ ಝಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗಂ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೪.೧೩.೨೮೫)। ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವವಸೇನ
ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸಿನೇಹುಪ್ಪಾದನಲೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಇದಂ ಸಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಿಹೇತುಕಭವಙ್ಗಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಾದಿ ಚ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ತಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಕುಸಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಉಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠಾದೀಸು ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಜಾನನತ್ಥಂ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ, ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಾನಂ ಪನ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವವಸೇನ ಸೋ ಸೋ ವಿಪಾಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲತ್ತಂ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ನ ಪನ ತೇನ ತಂ ಕದಾಚಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ವಿಯ ತೇಸಂ ಝಾನಾದೀನಂ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅಗ್ಗಫಲಂ ನ ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಹಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ಕುಸಲಸ್ಸಪೀ’’ತಿ।
ಕಿರಿಯಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಮ್ಪಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ದಾನಾದಿಕುಸಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಾಪಿ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಗಾದಿಉಪ್ಪಾದನೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಮುಖೇನ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ। ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋಪಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಖನ್ಧಾನಂ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಉತುಭೋಜನಸೇನಾಸನಾನಮೇವ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವದಸ್ಸನಂ ನಯದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣೇ ಆಗತನಯೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೂಪನಿಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪನಿಸಂ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೩),
‘‘ಯಥಾಪಿ
ತಂ ರುಕ್ಖಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ, ವಡ್ಢನ್ತೇ ತೇ ವನಪ್ಪತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೯)॥ –
ಆದಿಕೇನ ಚ।
ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೦. ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಯಾನಿ ವಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಯಂ ಯದಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ತದಾಲಮ್ಬಿತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಸರೂಪೇನ ಪನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಣಾಮಯತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಾಭಾವೇನ ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ। ಭವಙ್ಗಭಾವಿನೋ ಪನ ಗಹಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ನ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಯ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಭಾವತೋ, ‘‘ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀರಣಭಾವಿನೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ।
ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೧. ತಸ್ಸೇವಾತಿ
ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೨. ಪಗುಣತರಬಲವತರಭಾವವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತೇನ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ।
ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೩. ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚೇತನಾಕಮ್ಮಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮತ್ತೇ ನ ಚೇತನಾವಜ್ಜಾ ಏವಂಸಭಾವಾತಿ। ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮತ್ಥತಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮಾವಚರಚೇತನಾ ಏಕವೋಕಾರೇ ರೂಪಮ್ಪಿ ನ ಜನೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ
ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಕಬಳಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾತಿ ಅಸಿತಪೀತಾದಿವತ್ಥೂಹಿ ಸಹ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾತಬ್ಬಸಾಯಿತಬ್ಬಾನಿಪಿ ಹಿ ಸಭಾವವಸೇನ ಕಬಳಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕೋವ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ತದುಭಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಿವಿಧೋಪಿ ಪನ ಸೋ ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಾಯಸ್ಸ ವುತ್ತೋತಿ।
ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತವೋಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅತ್ತನೋ
ಜಾತಿಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಭೇದೇಸು ಕುಸಲಜಾತಿಯಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮೇವ ಆರುಪ್ಪೇ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಞ್ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಾ ಜಾತಿ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ಠಪಿತಂ। ಹೇತುಆದೀಸುಪಿ ‘‘ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧) ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಪನ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೬೬)। ನ ಹಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪವತ್ತೇ ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಚ ಛ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೭. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಾನೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತಾಯಪಿ ಚಿನ್ತನಾಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖೇಹೇವ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾಯ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಸತ್ತ ಅಙ್ಗಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಹೇಸಾತಿ। ಯದಿ ಚ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸುಪಿ ತೀಸು ಏಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಪನ ವಚನೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂದೋಸಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಭೂತೇಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖೇನ ಅವಿಭೂತಭಾವೇನ ಪಾಕಟತಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತತಾಯ ಚ ಸಮಾನಾನಂ ಸುಖಾದೀನಂ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಾತಿ
ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಪಞ್ಞಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕವೀರಿಯಸಮಾಧಿವಚನೇಹಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗೋ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೮) ಸುತ್ತವಚನೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಸುಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ ತೇಹಿ ಸಹ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ಇಧ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಙ್ಗವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತವೋಹಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಾಠಗತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತೇಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋಯೇವ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಪನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಿ ಚ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಪರಿಯಾಯನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪಾಳಿಗತಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಪತಿರೂಪಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉಭಯಪದತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೬, ೪೦೫)। ಇಧ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಗತೋಯೇವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥುದ್ಧರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಯಮನಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಅತ್ಥಭಾವೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಿಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಯೋತಿ
ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೦. ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾವತ್ಥುಭೂತೋ ಉಪಕಾರಕಭಾವೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೧. ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಯೋ ಹಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಾಭಾವೇನ ಅನುಪಕಾರಕೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪಕಾರಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಾಭಾವೇನ ಅನುಪಕಾರಕಂ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಲಾಭೇನ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತಿ। ಉಪ್ಪಾದಾದಿಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧೋ ಉಪಕಾರಕಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾತಿ ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ।
ಸತಿ ಚ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಏಕತೋ ಪುರೇತರಂ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ। ತದಭಾವೋ ಚ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೨-೨೩-೨೪. ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೨-೨೩. ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ ಇದಂ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
‘‘ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಪಾಠೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಬ್ಬೇ ಹೇತೂ ಸಹ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಮೋಹಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಗರುಕರಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪) ಏತ್ಥಾಪಿ ಲೋಭದೋಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದೋಸಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಪಿ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ। ನ ಚ ‘‘ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನಿವಾರಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪುರೇಜಾತಾದೀಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸೇಸತ್ತಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ದೋಸಂ ಲೋಭಮೋಹೇಹಿ ಸಹ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದೋಸೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಏತಂ ಏಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಚ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಯೋತಿ ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿ। ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ತೇಹಿ ಚೇವ ಕಮ್ಮಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಧಾತಿ ಇದಮೇವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದಯೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ವಿಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಚೇತನಾಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ। ಯದಿ ಚ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಮಗ್ಗೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಪಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾ। ಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಚೇತನಾಯ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವವಚನೇನ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ನ ಇದಂ ಪಠಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಪಠನ್ತಿ। ‘‘ಅಹಿರಿಕಂ…ಪೇ॰… ಮಿದ್ಧಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿಮಪಾಠೋ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಂ ತತ್ಥ ಅಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಿ ತತೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಂ ಅಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಠನ್ತಿ।
‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುನ ತಥಾ ಹದಯವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ನವಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಧಾ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಏತ್ತಕಮೇವೇತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾಯತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನತ್ಥೀತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಪಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಮಞ್ಞಮಾನೇನ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಸ ಪನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಚ ಪುರೇಜಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಆಕಾರೋತಿ ಮೂಲಾದಿಆಕಾರೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ತೇನಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ। ‘‘ಯೇನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥವಚನಂ ‘‘ಯೇನತ್ಥೇನಾ’’ತಿ। ವಿಪಾಕಹೇತೂಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಮೋಹವಿಪಾಕಹೇತುಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೇಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಛಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ತಂ ಪನ ಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೇತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ।
ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೇಸು ಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ನ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ। ಯಞ್ಚ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ತಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ಪನೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ಯದಿ ಕಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವುತ್ತಂ, ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಥ ಪನ ಇತೋ ಉತ್ತರಿಪೀತಿ ಪುರೇಜಾತತೋ ಪರತೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ನಿಸ್ಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆದಿ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ನ ವಕ್ಖತೀತಿ ಪುರಿಮೋಯೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।
‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋವಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪನ ಸೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
‘‘ಯಥಾನುರೂಪಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇತುಅಧಿಪತೀನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಯಥಾನುರೂಪಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಂ ನವನ್ನಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಝಾನಾನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೋ, ತೇಸು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚ ಸದಿಸೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತಾ, ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯತಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತಾ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಸಹಜಾತಾಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಭಾಗತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಜನಕಾಯೇವ, ನ ಅಜನಕಾತಿ ಜನಕಭಾವಪ್ಪಧಾನಾಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯೇಸಂ ಹೇತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಹಿ ವಿನಾ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಉಭಯಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತೇ ಅನನ್ತರಾದಯೋ ವಿಯ ಜನನೇನೇವ ಪವತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನ ತಯೋಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಪಿ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅರೂಪರೂಪಾನಞ್ಞೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅನನ್ತರಾದೀಸು ಏವ ವತ್ತಬ್ಬೋ ತಂಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ, ನ ಚ ಯುಗಳಭಾವೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಸಹ ಕಥನೇ ಕಾರಣಂ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕದಸ್ಸನಮತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ ತಂ ತತ್ಥ ಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತೋಪಿ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕೋ ರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ
೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
ಏಕೇಕಂ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ।
ಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಯೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರನ್ತಾ ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವಾ’’ತಿ। ಯೇಹಿ ಪನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾಪೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತವಾರೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾಭಿಧಾನೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಬೋಧೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೇನ ಪುರಿಮವಾರೋ, ಪುರಿಮವಾರೇನ ಚ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೋ ಚ ಬೋಧಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯವಾರೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ಚ, ಏವಞ್ಚ ನಿರುತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಜನಿತಂ ಹೋತೀತಿ।
‘‘ತೇ ತೇ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೧) ಪಞ್ಹಾವಾರಪಾಠೋತಿ ಪಮಾದಲೇಖಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ। ಪಞ್ಹಾ ಪನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನನ್ತಿ ನ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಜ್ಜಟತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೫-೩೪. ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವಿಧಿಪುಚ್ಛಾ। ಕಿಂ ಸಿಯಾತಿ ಏಸೋ ವಿಧಿ ಕಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಂ ಸಿಯಾ, ಅಥ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಂ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ। ಕಿಮಿದಂ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಂ ನಾಮ? ಸಮೇಚ್ಚ ಪುಚ್ಛನಂ, ‘‘ಕಿಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಪರಿಯಾಪುಣೇಯ್ಯ, ಅಥ ಅಭಿಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಸಹ ಸಮ್ಪಧಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತಿತೋ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ, ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವನಸ್ಸ ಪುಚ್ಛನತೋ ಕುಸಲಾನಂ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವನಮತ್ಥಿತಾ ಏತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸದೋಸೋತಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಚನಂ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಮೇವ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕಿಂ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಅಯಂ ನಯೋ ಸಿಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಯೋಜನೇ। ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಪನ ಠಿತಾ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏಸಾ ಸಾಮಞ್ಞಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯ ಪನ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಏಕಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಗಮನಸ್ಸ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಪಚ್ಛಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿಪಿ ಪಟಿಗಮನುಪ್ಪತ್ತೀನಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲತಾ ನತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತತಾಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಗಮನುಪ್ಪತ್ತಿಕಿರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಗಮನಂ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗಮನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾನಕಿರಿಯಾ। ಪಟಿಕರಣಞ್ಹಿ ಪಟಿಸದ್ದತ್ಥೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತದಾಯತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಭಿಮುಖಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಟಿಗಮನಂ, ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ।
೩೫-೩೮. ತಾಸು ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವೇಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಮೂಲಕಾದಿಭಾವೋ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ, ದುತಿಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹೇತು ಏವ ಏಕಮೂಲಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ। ಏವಂ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀನಂ ಅಧಿಪತಿಆದೀನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ದುಕಮೂಲಕಾದಯೋ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನಯೋ ಚ ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಪಚ್ಚಯಗಮನಂ
೩೯-೪೦. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಯೋಸಾನೋ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ವಿನಯೇ ವಿಯ ಚಕ್ಕಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಾಳಿಗತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ। ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಚ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಾಳಿ ಗತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ತೀಣಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ನವ, ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾವ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ। ಯೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಏಕಮೂಲಕನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋವ। ಸೋ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಸುದ್ಧಿಕತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೩೯) ಅಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇಸು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಮೂಲಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಸ್ಸಾವಸಾನೇನ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಮೂಲಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಂ ಸಂಖಿಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಸುದ್ಧಿಕದಸ್ಸನಂ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಕತಿಪಯಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ।
೪೧. ತತೋ ನಿಸ್ಸಯಾದೀನಿ ಮೂಲಾನಿಪಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಅವಿಗತಮೂಲಕನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನೇನ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಞಾಪಿತೋ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಆದಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಖೇಪನ್ತರಗತೋ ಹೋತಿ। ಆದಿಅನ್ತೇಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಕತಿಚಿ
ಏತ್ಥ ಚ ದುಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಯಥಾ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಯೋಜಿತಾ, ಹೇತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿತಿಕಾದೀಹಿ ಚ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸಾ, ಏವಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿದುಕಾದೀಹಿ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀಹಿ ಚ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ। ಯದಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಆದಿದುಕಾನಂ ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕಾದೀಸು ಅಧಿಪತಿಹೇತುಆದಿದುಕೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ। ತೇ ಏವ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿದುಕಾದೀನಂ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸೇಹಿ, ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಚ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀನಂ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸೇಹಿ ಯೋಜನೇ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸುಪಿ ಸುಖಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಯೋಜನಾಯ ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಯೋಜನಾ ಪಞ್ಞವತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾವಿಧಾನೇ ಹಿ ಭಗವಾವ ಪಮಾಣನ್ತಿ। ಗಣನಾಗಾಥಾ ಆದಿಮಪಾಠೇ ಕಾಚಿ ವಿರುದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ಗಣೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
‘‘ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಾನಂ ಸತೇನ ಸತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೋತ್ಥಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕೇಸುಚಿ ಪನ ಏಕೇಕೋ ದುಕೋ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಹಿ ಯೋಜಿತೋ, ತಞ್ಚ ಗಮನಂ ಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ತಿಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ತಿಕಾನಂ ಏಕೇಕೇನ ಪದೇನ ದುಕಸ್ಸಾತಿ। ತತ್ಥ ಛಸಟ್ಠಿಯಾ ತಿಕಪದೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಛಸಟ್ಠಿ ಹೇತುದುಕಾ, ತಥಾ ಸಹೇತುಕದುಕಾದಯೋ ಚಾತಿ ದುಕಾನಂ ಛಸತಾಧಿಕಾನಿ ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಸತ್ತ ವಾರಾ ನಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಹೇತುದುಕೇನ ಸಮಾನಾ।
‘‘ದುಕಸತೇ ಏಕೇಕಂ ದುಕಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೋತ್ಥಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಯುತ್ತಗಮನೇಸು ಏಕೇಕೋ ತಿಕೋ ದುಕಸತೇನ ಯೋಜಿತೋ। ತತ್ಥ ಹೇತುಪದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಏಕೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ, ತಥಾ ನಹೇತುಪದಂ…ಪೇ॰… ಅರಣಪದನ್ತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾನಂ ದ್ವೇ
‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನಾತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ‘‘ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿ ‘‘ತಿಕಾದಯೋ ಛನಯಾ’’ತಿ ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಮ್ಪಿ ಅನುಲೋಮಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿ, ತಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದುಕುತ್ತಮ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಛಪಿ ಏತೇ ಪಟ್ಠಾನಾ ಪಟ್ಠಾನನಯಾ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ। ಪಚ್ಚನೀಯಗಾಥಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೇಹಿ ತಿಕೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ। ದುಕಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ। ದುಕವಿಸೇಸಿತಾ ವಾ ತಿಕಾ ದುಕತಿಕಾ, ದುಕತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಚನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುಕಾದಿವಿಸೇಸಿತಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ತಿಕಾದಿಪದಸ್ಸ ದುಕಾದಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದುಕಪಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ತಿಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ದುಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ತಥಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಮೇವ ದುಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ತಿಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿ।
ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೨-೪೪. ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ದುಮೂಲಕಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ದುಕಮೂಲಕೇ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾ ತೇವೀಸತಿ ದುಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಯತ್ತಕೋ ಪಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ತತ್ತಕಂ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಂ ಯಥಾನುಲೋಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ। ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದುಕಮೂಲಕೇನ ತಿಕಮೂಲಕಾದೀಸು ನಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಪನ ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮಂ ಮೂಲಂ ಯಥಾ ವಿತ್ಥಾರಿತನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ‘‘ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮಂ ಮೂಲ’’ನ್ತ್ವೇವ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೪೫-೪೮. ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ಏಕಮೂಲಕೇ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ ಇಧ ಏಕಮೂಲಕೇ ತೇವೀಸತಿ, ಏಕೋ ಪನ ಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾಭಾವತೋ ಅಗಣನೂಪಗೋ। ತತ್ಥ ದುಮೂಲಕೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ ಗಣನೂಪಗಾನಿ, ಇಧ ದುಮೂಲಕೇ ದ್ವಾವೀಸತೀತಿ ಏವಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಸುದ್ಧಿಕಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸೇನೇವ ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ
೧. ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ
(೧) ವಿಭಙ್ಗವಾರೋ
೫೩. ಯಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಲಭನ್ತಿ, ನ ತಾಯೇವ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸೂತಿ ತಿಕಪದನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಿನಾ ಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನ ಸದಿಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ತಾಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಕೇವಲಂ ತಿಕನ್ತರೇಯೇವ, ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪನ ಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಲಭನ್ತಿ, ನ ತಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯವಾರಾದೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸಮಾಹರಣಂ ಇಧ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತಿತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ।
ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಯಾವ ನಿರೋಧಗಮನಾ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವಾ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ಚ ವಚನೇಹಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಏಕಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಇಧ ಕುಸಲವಚನೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ, ದ್ವೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕಸ್ಸಪಿ, ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ದುಕತಿಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ದುಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚಾತಿ।
‘‘ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಞ್ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ವಾ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ವಚನದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಉದ್ಧಟಂ।
ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸನೇ ಖನ್ಧಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾಸಹಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಇತೋ ಪರೇಸು ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪೀ’’ತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
೫೪. ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾ ಪಹಾಯಾತಿ ಯಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಾ ಪಹಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೫೭. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಬ್ಭಾವೇನ ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿನಾಮಕಾತಿ ಸಾಧೇತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಬಾಹಿರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪುನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಅವಿಸೇಸವಚನಂ ಸಹಜಾತಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಹೇತಾದಿಕೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಬಹುತರೇ ಲಭನ್ತಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಟತ್ತಾರೂಪದ್ವಯಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ತಂಸಮಾನಗತಿಕಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಇಧಪಿ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಬಾಹಿರಾದೀಸು ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಜಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ವಿಸುಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಭಾವಕಟತ್ತಾರೂಪಭಾವೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣಾದೀಹಿ ವಿಯ ಏತ್ಥ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಕೇನಚಿ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಬಾಹಿರರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹೇತಾದೀಸು ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಮೇವ, ನ ಜನಕಂ, ಮಹಾಭೂತಾನೇವ ಪನ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ಜನಕಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಚ ವಿನಾ ಅಭಾವೇ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಅರೂಪೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಭೂತಾನೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಜೇಸ್ವೇವ ಉಪಾದಾರೂಪೇಸು ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ। ಅಞ್ಞಾನಿ ವಾ ಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ರೂಪೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಾಕಟವಿಸೇಸನಾನೇವಾತಿ ನ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ಏತಾನಿ ಪನ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇಹಿ ಅರೂಪೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯಥಾ ವಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಸವಿಸೇಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ
೫೮. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ವತ್ಥುನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಖನ್ಧೇ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯದೇವ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರತಿ, ನ ತೇನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವಿಯ। ನ ಹಿ ಯಂ ‘‘ಏಕಂ ತಯೋ ದ್ವೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ। ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಚ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨೫೬) ವುತ್ತಂ, ನ ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಚ ಪನ ತಂಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಏವ। ಯದಿಪಿ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಖನ್ಧಸಹಜಾತಾನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದ್ದೋ ಹಿ ನ ಹೇತಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ, ಸಹಜಾತಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಾ ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತೇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋ। ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಇಧ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸು ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ಯಸ್ಸ ಚ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ತೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ಯಥಾ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ, ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ
೫೯. ನ ಸಾ ಗಹಿತಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪನ ನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ವಿಯ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ।
೬೦. ದ್ವೀಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ಪನ ಯೇ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇ ಅಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ। ಕುಸಲಾಪಿ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾ ಏಕನ್ತೇನ, ಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ಕದಾಚಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
೬೧. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಿಯಮಸಬ್ಭಾವಾ। ಹೇತುಆದೀಸು ಹಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಲೋಭಾದೀಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಅಯಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ಪನ ವತ್ಥು ನ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೇಸು ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯಮತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಉದ್ಧಟೋ। ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪಾಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಅಲಾಭತೋ ತತ್ಥ ‘‘ಪುರೇಜಾತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೩.೧೨೪) ವುತ್ತನ್ತಿ।
೬೩. ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣಿಕನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೬೪. ಯಥಾಲಾಭವಸೇನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪೇಸು ಯಂ ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ।
೬೯. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ನಿಯಮತೋ ವತ್ಥು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಖನ್ಧಾ, ನ ಚ ಸಮಾನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವತ್ಥುಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣತೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ, ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ? ಯಂ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ, ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಅನನ್ತರತ್ತಾ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ಆಸನ್ನಮ್ಪಿ ದೂರಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ।
೭೧-೭೨. ‘‘ಇಮೇ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಏಕೇನಪಿ ದೇಸನಂ ಸಂಖಿತ್ತಂ ಸಂಖಿತ್ತಮೇವ, ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಏಕಮ್ಪಿ ಪದಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಏತ್ತಕಾ ಹಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ। ಯೇ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಅವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯತೋ ಪಭುತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ ಆರದ್ಧೋ, ತತೋ ಚತುತ್ಥತೋ ಪಭುತಿ ಸಂಖಿತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
(೨) ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾರೋ
೭೩. ತಥಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ವಿಸೇಸೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅಭಾವೋ ಚಾತಿ। ವಿಪಾಕಾನಿ ಚೇವ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ‘‘ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಕೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೫೩) ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾಭಾವಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತೇ ಚ ಅಜವನಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೪. ಏಕಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಗಣನಞ್ಞೇವ ಆದಾಯಾತಿ ಇದಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮೇ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ದಸ್ಸಿತಗಣನತೋ ತತೋ ಪರೇಸು ನಯೇಸು ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಬಹುಗಣನೇನ ಯುತ್ತಸ್ಸ ತೇನ ಸಮಾನಗಣನತಾ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿಂ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೦೪) ವಕ್ಖತೀತಿ।
೭೬-೭೯. ತೇ ಪನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋವೇತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಾನಂ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಸಾಸೇವನಸವಿಪಾಕಾನಂ ವಸೇನ। ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಪನ ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಉಭಯಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಸೇವನವಿಪಾಕಾನಂ ವಾ ವಿರೋಧಾಭಾವೇ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ದಸ್ಸಿತನಯೇನ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಚ ನಾಮಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ರುಳ್ಹೀ।
ಆರಮ್ಮಣಪದೇ ಚೇವಾತಿ ಏತೇನ ಏಕಮೂಲಕೇ ಅಞ್ಞಪದಾನಿ ವಜ್ಜೇತಿ। ನ ಹಿ ಏಕಮೂಲಕೇ ಹೇತಾದೀಸು ತಯೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ‘‘ನವಾ’’ತಿ ಏತಾಯ ಅಧಿಕಗಣನಾಯ ಅಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಠಿತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ತೀಣೇವಾತಿ ಚ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಗಣನಂ ನಿವಾರೇತಿ, ನ ಅಧೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ತೇನ ‘‘ವಿಪಾಕೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಗಣನಾ ನ ನಿವಾರಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೀಸು ಏಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಧತಾಯ ಚ ‘‘ತೀಣೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಇತೀತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಚನಂ ದಳ್ಹಂ ಕರೋತಿ।
೮೦-೮೫. ಯೇ …ಪೇ॰… ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿಪಿ ಅವಿಗತಾನನ್ತರಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಯಾ ಗಣನಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಸಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ತೇನೇತಂ ಆವಿಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸುಪಿ ಪನ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ನಹೇತುಯಾ ಏಕಂ…ಪೇ॰… ನೋವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ನಹೇತುಯಾ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೦೭) ಮೂಲಪದಂ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ನ ಚ ತತ್ಥ ಏತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಪದಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಯೋಜನಮೇವ ಕಮೋ, ನ ಚಕ್ಕಬನ್ಧನನ್ತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿ ಯೋಜಿತಂ, ನ ಚ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಅತ್ಥೇ ವಚನೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಚ ಪಯೋಜನಮತ್ಥೀತಿ।
ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೮೬-೮೭. ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಪನೇತಂ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುಂ।
೯೩. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಜಾತಾ ಚ ಹೇತಾದಯೋ ಪುರೇಜಾತಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ನಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದ್ವೀಹೇವ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಜ್ಜೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೀತಿ।
೯೪-೯೭. ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಏಕಚ್ಚಂ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ
೯೯-೧೦೨. ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಯದಿಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಏಕಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮೇವ ಪನ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಕಚ್ಚರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೧೦೭-೧೩೦. ನಾಹಾರನಇನ್ದ್ರಿಯನಝಾನನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಇದಂ ಏತೇಸು ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೇಸು ಗಣನಾಯ ಸಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಮೂಲಾನಞ್ಹಿ ಇಧ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಗಣನಾಯೇವ, ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ। ನಸಹಜಾತಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ಇಧಾಪಿ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ವಿಯ ಮೂಲೇಸುಪಿ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೩೧-೧೮೯. ಹೇತಾಧಿಪತಿಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು…ಪೇ॰… ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಇತರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಸತ್ತೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಪನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅರೂಪಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾತಿ ಇಧ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತೇನ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ತೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಊನತರಗಣನಾನಂಯೇವ ವಸೇನಾತಿ ಯದಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಾ ಏಕಕಾದಯೋ ದ್ವಾವೀಸತಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಊನತರಗಣನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಥ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತೋ ಊನತರಗಣನೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ
ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೧೯೦. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
‘‘ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಸೇವನವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಏಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥಿ ‘‘ಅನುಲೋಮತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅಪವಾದಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಪುರೇಜಾತೋ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಯಮ್ಪಿ ಕೇಚಿ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯರಹಿತೇ ಆರುಪ್ಪೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ರುಚಿಮತ್ತಮೇವ। ನ ಹಿ ಯತ್ಥ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ। ಯುಜ್ಜಮಾನಕವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಠಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಯುಜ್ಜಮಾನಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವಿಚಾರಿತಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ‘‘ಅರೂಪಾನಂಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ನವ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಸದಿಸತಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನ ವಿಚಾರಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ।
೧೯೧-೧೯೫. ಯಾವ ಆಸೇವನಾ ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಘಟಿತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ ತತೋ ಪರಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಪಞ್ಹಾ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಗಣನವಾರೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸುಪೀತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ – ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯೇಸ್ವೇವ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಕೇಚಿ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಕೋಚಿ ಏಕಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಕಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ, ತಥಾ ಚ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಲಾಭಾಲಾಭಾ ವಿಚಾರಿತಾ। ಯತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತೇ ಅಸಞ್ಞೇಸು ಚ। ರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹೇತಾದೀನಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ। ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಝಾನಮಗ್ಗೇಪಿ ಪನ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕವಜ್ಜೇಸು ಏತೇಯೇವ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಹಿ ಪವತ್ತೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಲಭತೀತಿ। ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ನ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನನ್ತಿ। ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ ಸಿಯಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಹಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿತ್ತಯಮ್ಪಿ ಅಲಭನ್ತಂ ನಾಮ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ನತ್ಥಿ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಕಮ್ಮೇಸು। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅಲಭನ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಿನ್ತಂ? ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ಪಾಕಟನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾಲಾಭಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೯೬-೧೯೭. ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇಸು ದುಕಾದೀಸು ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಯದಿಪಿ ತಿಕಾದೀಸು ‘‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ದುಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ದುಕಾದೀಸೂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಂ ಆದಿದುಕೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ, ತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠಂ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಏಕನ್ತಿ ಭೂತರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭೂತರೂಪಾನಿ ಚೇವ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ತಿಮೂಲಕೇತಿ ಇಧಾಪಿ ದುಮೂಲಕಂ ತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
೨೦೩-೨೩೩. ನಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿಆದೀಸು ಚೇತನಾವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರೇ ಚೇತನಾಮತ್ತಸಙ್ಗಾಹಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರತ್ಥೋವ ಹೋತೀತಿ। ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾಹಾರಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಸು ಪನ ರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ।
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೩೪-೨೪೨. ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ, ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಸಹಜಾತೋತಿಆದೀಸು ಸಹಜಾತಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕರಣಸ್ಸ ಗಮನಸ್ಸ ವಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚಯವಾರಾದೀಸುಪಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದೇನ ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ನಿಸ್ಸಯಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೇನ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾತಿ ತಂಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕುಸಲಾದೀಸು ಕತನ್ತಿ। ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ವತ್ಥುವಜ್ಜಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಚ ಅರೂಪಾನನ್ತಿ।
ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೪೩. ಪಚ್ಚಯಾತಿ
‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಸಯಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಉಪಾದಾರೂಪೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೫೫. ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತೇ ಕಮ್ಮಉತುಜಾನಂ, ಕಮ್ಮೇ ಚ ಏಕನ್ತಾನೇಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಏವ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ತಂ ಪಹಾಯ ಯಥಾಗಹಿತಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ವಿಸೇಸನವಸೇನ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ಮಹಾಭೂತೇ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೬೯-೨೭೬. ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಕುಸಲೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪುರಿಮಪಾಠೇ ಪಮಾದಲೇಖಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೨೮೬-೨೮೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಪುರೇಜಾತೇ ದ್ವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ವುತ್ತಾ, ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ದ್ವೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಏಕದೇಸೇನ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆರುಪ್ಪೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಾಯ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನ ದ್ವೇ ವುತ್ತಾತಿ, ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ದ್ವೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಏಕಚ್ಚರೂಪಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ಏಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಹೇತುಮೂಲಕತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ
೨೮೯-೨೯೬. ಆಗತಾನಾಗತನ್ತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನನ್ತಿ ಆಗತೇ ಚ ಪಞ್ಹೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಧಮ್ಮವಸೇನ।
ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೯-೩೩೭. ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೫೧-೩೬೮. ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುವಿರಹಿತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಸುಂ ಅನುದ್ಧರಣತೋ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಹಿ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸವತ್ಥುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಉದ್ಧಟಾ, ಸಾ ಇಧಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತಾಸೇವನೇಸು ನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕನಝಾನನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಟಾತಿ। ಸೇಸಾ ತೇರಸ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸೇಸಾ ಚುದ್ದಸಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ನ ಝಾನೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ‘‘ನಮಗ್ಗೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ।
೩೬೯-೩೯೧. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಸೇಸಾ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೇಸೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಾಹೇತುಕಕ್ಖನ್ಧಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮೇನ ಸಹ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಸಹಿತಂ ಲಭತೀತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೯೨-೪೦೦. ಸದಿಸಂ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ
೪೦೧-೪೦೩. ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಆಗತಾಗತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ತೇನ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಾದೀನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾದೀನಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕುಸಲಾದೀನನ್ತಿಆದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾನಿದಸ್ಸಿತೇ ಸಬ್ಬೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ।
೪೦೪. ದತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಾ-ಸದ್ದೋ ಸೋಧನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತೇಸನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಪುರೇಚಾರಿಕಂ ತಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕುಸಲಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ದಸ್ಸನತೋ, ದೇಸನನ್ತರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೦೫. ಅಸ್ಸಾದನಂ ಸರಾಗಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಸಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಚ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಭವತಿ ಚೇವ ರಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ। ಅಭಿನನ್ದನಂ ಪೀತಿಕಿಚ್ಚಸಹಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನಾ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿಆದಿವಸೇನ…ಪೇ॰… ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿನನ್ದನಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯೇವಾತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ರಾಗಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೮.೭೨) ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದ್ವೀಸು ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಸುಚಿಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೦೬. ತದಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ। ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಹೇತ್ಥ ಕತೋತಿ। ಭಾವವನ್ತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಭಾವೇನೇವ ವಿಪಾಕಂ ವಿಸೇಸೇತಿ, ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ನಿಯೋಗತೋ ವವತ್ಥಿತಂ ಇದಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ವುತ್ತಂ। ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ವಾತಿ ವದನ್ತೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಸನ್ನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಪನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಸನ್ನಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಪಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ‘‘ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದೀನಿ ಪರತೋ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ಏತೇಸಂ ಆವಜ್ಜನಾ, ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾನಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಂ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಾಯ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೦೭-೪೦೯. ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿವಸೇನ ವಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾವತೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಕ್ಖನ್ತಿಭೇದಾ ವಾ।
೪೧೦. ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯೇಹಿ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕದೇಸೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕರೋತೀತಿ।
೪೧೩-೪೧೬. ಚತುಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ।
೪೧೭. ಅಪುಬ್ಬತೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗಮೇವ, ತಂ ಪನ ಮೂಲಾಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪಕತಿಭವಙ್ಗಞ್ಚ। ಅನುಲೋಮಂ ಸೇಕ್ಖಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಚಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾ ದುವಿಧಸ್ಸಪಿ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣವುಟ್ಠಾನೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಮೇವ।
ತಾ ಉಭೋಪಿ…ಪೇ॰… ದ್ವಾದಸನ್ನನ್ತಿ ಇದಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೨೩. ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನ ಪನೇತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಬಲವಚೇತನಾವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ದುಬ್ಬಲಾ’’ತಿ ಏತಂ ಏಕನ್ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ದಳ್ಹಂ ವಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ? ಬಲವತೋ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ವಾ ಕತೋಕಾಸಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚನತೋ ‘‘ಯಂಕಞ್ಚಿ ಯದಿ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ, ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕತೋಕಾಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಪನ ಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೩.೯೩) ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ
ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧೋತಿ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ವಿರುದ್ಧೋ, ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಓಮಾನನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪವತ್ತಓಮಾನಂ। ರಾಗೋ ರಞ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗತಣ್ಹಾ, ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಚಕ್ಖುಂ ಸಿಯಾ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ಇತಿ ರೂಪಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಚಿತ್ತಪಣಿದಹನತಣ್ಹಾ ಪತ್ಥನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ತೇಸು ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ತೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪುಬ್ಬೇ ಹನಿತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಾಣಂ ಹನತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಣಾಪನವಸೇನ ವಾತಿ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸತಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಾಯಪಿ ಆಣತ್ತಚೇತನಾಯ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮನಾಮಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವದನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೀಹಿ ಪಹಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
ಯಥೇವ ಹಿ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಾಮಾತಿ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ। ಯಥಾ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀತಿಏವಮಾದಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ರಾಗಾದಯೋ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖನ್ತಿಆದೀನಂ ಏಕತೋ ದಸ್ಸನೇನ ವಿಸುಂಯೇವ ನ ಏತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಏಕತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೨೫. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಯೇವಾತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ನ ಪುರಿಮವಾರೇಸು ವಿಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ನ ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಇಧ ಅನುಲೋಮತೋ ಆಗತೋತಿ।
೪೨೭. ಚೇತನಾ ವತ್ಥುಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಕಸ್ಮಾ
ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ
೪೩೯. ‘‘ಏತ್ಥ ಪನ ಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ಗಣನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ।
೪೪೦. ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವೀಮಂಸಂ ಸೇಸಾಧಿಪತಿನೋ ವಿಸಭಾಗಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗೇನ ಏಕೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ಅನನ್ತರಾದೀನಿ ವದನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗೇ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವಿಸಭಾಗಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಂ ಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸಭಾಗಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ತಥಾ ಭಾವಾಭಾವತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ನನು ಯಥಾ ಅಮೋಹವಜ್ಜಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಜ್ಜಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ವಿಸಭಾಗತಾ, ಏವಂ ಕುಸಲಾದಿಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಉಭಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿಮ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತರಾಸಿಮ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಹೇತುವಜ್ಜಸಬ್ಭಾವೇ ಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ
ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಅನಧಿಪತಿಭೂತಾ ವೀಮಂಸಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ।
೪೪೧-೪೪೩. ‘‘ಸಚೇ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಪವಿಸತಿ, ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಊನತರಗಣನೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಪವಿಟ್ಠೇಸು ಊನತರಾ ಗಣನಾ ಹೋತಿ, ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೀಣಿ ದ್ವೇ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ಊನತರಗಣನೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದೀಸು ಪವಿಸನ್ತೇಸು ತೇಸಂ ವಸೇನ ತಿಕತೋ ಊನಂ ಯಥಾಲದ್ಧಞ್ಚ ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಂ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ವಿಪಾಕಹೇತುರಹಿತಾನೀತಿ।
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಹಜಾತವಿಪಾಕಾ ಚೇವಾತಿ ತತ್ಥ ಯೇ ಸಹಜಾತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಪಾಕಾ ಚೇವ ವಿಪಾಕಸಹಜಾತರೂಪಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಾ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಚತುತ್ಥೇ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ಪಠನ್ತಿ।
ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಏತೇಸು ಪನ ಘಟನೇಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನಪಿ। ಘಟನೇಸು ಪನ ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ, ತಂಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರವಸೇಸಊನಊನತರಊನತಮಲಾಭಕ್ಕಮೇನ ಘಟನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿರವಸೇಸಲಾಭೇ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರವಸೇಸಲಾಭಕ್ಕಮೇನ। ತಥಾ ಊನಲಾಭಾದೀಸೂತಿ ಅಯಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಹೇತುಮೂಲಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
೪೪೫. ವತ್ಥುವಸೇನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ವಾ’’ತಿ।
೪೪೬. ಸಹಜಾತೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾ ಏಕೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಂ ಏಕಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ
೪೪೭-೪೫೨. ಸಾಹಾರಕಘಟನಾನಂ ಪುರತೋ ವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಅನಾಹಾರಕಾಮಗ್ಗಕಾನಿ ಸಇನ್ದ್ರಿಯಘಟನಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ ‘‘ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಸತ್ತ। ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ತೀಣಿ। ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ತೀಣಿ। ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕಂ। ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕಂ। ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಸ್ಸ ಆಹಾರಮಗ್ಗೇಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿ ಆಹಾರೋ, ವೀರಿಯವೀಮಂಸಾ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತೋ ಅಧಿಪತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನಾಹಾರಕಾಮಗ್ಗಕಾನಿ ಸಇನ್ದ್ರಿಯಘಟನಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿಆದೀನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಆಹಾರಮಗ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಾಹಾರಕಸಮಗ್ಗಕಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸು ಚ ಸಮಗ್ಗಕೇಸು ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಾಹಾರಕೇಸು ಏಕೋಯೇವಾತಿ ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ। ಸಇನ್ದ್ರಿಯಕಾನಿ ಪನ ಯೇಹಿ ಆಹಾರಮಗ್ಗೇಹಿ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಾನಿ ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಸಮಗ್ಗಕತ್ತೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ, ಅನನ್ತರರೂಪತ್ತಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ।
೪೫೭-೪೬೦. ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸಹಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಕುಸಲಮೂಲಕೇಸ್ವೇವ ದುಮೂಲಕಮ್ಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಬ್ಯಾಕತೇ ವತ್ಥುರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪೀ’’ತಿ ‘‘ದುತಿಯಘಟನೇ ಅಬ್ಯಾಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ರೂಪೇಸು ವತ್ಥುಮೇವ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಭೂತರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ವತ್ಥುಞ್ಚ ಭೂತರೂಪಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸವಿಪಾಕೇಸು ಪಠಮೇ ವಿಪಾಕಾ ಚೇವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವಾತಿ ಇಧ ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ಪಠನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಘಟನೇಸು ಹೇತುಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲವಜ್ಜೇಸು ಆಹಾರೇನ, ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಜ್ಜೇಸು ಅಧಿಪತಿಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ। ಕಸ್ಮಾತಿ? ತೇಸು ಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸು ತಂತಂಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಹೇತುಆದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೇನ ತೇಹಿ ಘಟನಾನಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀಸು ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾಭಾವೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನೀತಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಹಿ ಪನ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಆಹಾರೋ ನಿಸ್ಸಯಾದೀಹಿ ಅಧಿಪತಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಸು ವುತ್ತಸದಿಸಾನಿಪಿ ಘಟನಾನಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ನಿಸ್ಸಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಚ ಆಹಾರೇನ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ಸುಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ।
೪೬೨-೪೬೪. ನಿಸ್ಸಯಮೂಲಕೇ ‘‘ಛಟ್ಠೇ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
೪೬೬. ಉಪನಿಸ್ಸಯಮೂಲಕೇ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಠಮೇ ‘‘ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬಾವ।
೪೭೩-೪೭೭. ಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥುಪೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಪವತ್ತೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಪಠಮೇ ‘‘ಅರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ದ್ವೇ’’ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಚ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮೇ
೪೭೮-೪೮೩. ನಿರಾಧಿಪತಿವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರವಸೇನಾತಿ ಅನಾಮಟ್ಠಾಧಿಪತಿಭಾವಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವತ್ಥು ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಲಭನ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೪೮೪-೪೯೫. ‘‘ತತಿಯೇ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತತೋ ವೀರಿಯವಸೇನ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಛಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿಪಿ ವೀಮಂಸಾ ಲಬ್ಭತಿ, ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ತಂಸಮಾನಗತಿಕಾ ವೀಮಂಸಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ವೀರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೧೧-೫೧೪. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮೂಲಕೇ ‘‘ದಸಮೇ ಕುಸಲಾದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವತ್ಥು ಚ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಏಕಾದಸಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ‘‘ದ್ವಾದಸಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪಾಠೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪನ ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸಮೇ ಖನ್ಧಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
೫೧೫-೫೧೮. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಮೂಲಕೇ ಪಠಮಘಟನೇ ‘‘ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ‘‘ದುತಿಯೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಛಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಮೇ ತತೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮತ್ತಂ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಏಕಾದಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ ತತೋತಿ ನವಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇರಸಮೇ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂನಿಪಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತಥಾ ಚುದ್ದಸಮೇ ವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ಸತ್ತರಸಮೇ ಪನ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ, ಅಟ್ಠಾರಸಮೇಪಿ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮತೋ ವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತಿ, ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸಮೇ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ‘‘ಸತ್ತರಸಮೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ, ಅಟ್ಠಾರಸಮೇ ವತ್ಥುಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
೫೧೯. ಸಹಜಾತಾನಿ ವಿಯ ಸಹಜಾತೇನ ಕೇನಚಿ ಏಕೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ತಾನಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪುರೇಜಾತಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ಪಠಿತಬ್ಬೋ।
ಯೇಸು ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಲೋಭಾದಿತಂತಂನಾಮವಸೇನ ‘‘ದ್ವಾದಸೇವ ಹಿ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ‘‘ಏತ್ತಕಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಯಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನೋಪಿ ತೇಸ್ವೇವ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾತಿ ಏತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಧಿಪತಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕನ್ತೇನ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ। ಝಾನಙ್ಗೇಸ್ವಪಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ। ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯಯೋಜನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ
೫೨೭. ಏಕೇನ ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ದ್ವೀಹಿ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಇಮೇಸ್ವೇವ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತೇಸು ಚ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರೇಜಾತಂ, ಸಹಜಾತತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಚ, ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ಕಮ್ಮಂ, ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹಾರೋ, ಸಹಜಾತತೋ ಪುರೇಜಾತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ
ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಯದಿಪಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾವ, ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಹಾಪಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವಿಯ ವಿಸುಂಯೇವಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಛಹಿ ಭೇದೇಹಿ ಠಿತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೇಸು ಏಕೇಕಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
‘‘ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಚತುವೀಸತಿಯಾಪೀತಿ ನ ಸೋಳಸನ್ನಂಯೇವ, ನಾಪಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಚತುವೀಸತಿಯಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇಯೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ತದೇಕದೇಸಸ್ಸ ತೇಸಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಸೇಸಾ ತೇವೀಸತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಚತುತ್ಥೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಪನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪುರೇಜಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಿತತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ।
ಯೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು…ಪೇ॰… ಏಕೋವ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಗತೋವಾತಿ ಏವಂ ಏವಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತೇನ ದ್ವಾದಸಮಚುದ್ದಸಮೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತೇಸು ಏಕೇಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಅನಾಗತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹೇತಿ ದುತಿಯಛಟ್ಠಪಞ್ಹೇಸು ಏಕೇಕವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ। ಏವನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ದ್ವಾದಸಮಚುದ್ದಸಮೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತೇಸುಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಆಗತಾ, ನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾತಿ। ಅವಸೇಸಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತೇರಸಮಪನ್ನರಸಮೇಸು ಪಚ್ಛಾಜಾತೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಹಜಾತಸ್ಸೇವ ವಸೇನಾತಿ। ಇದಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಞ್ಹಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಾಪರಿಹಾನೀತಿ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ‘‘ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ರಾತಿ ಪಭೇದಪರಿಹಾನೀಸು। ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೋ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಯಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನವಸೇನ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಹೇತುದುಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೪೩) ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನೇ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ’’ತಿ, ತತ್ರ ಪಭೇದೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಂ ವತ್ವಾ ಪರಿಹಾನೀಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇ…ಪೇ॰… ತೇ ಪರತೋ ವಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿ ಆಹ।
೫೨೮. ತಥಾ ಅಕುಸಲಾದಿಕೇಸುಪಿ ಚತೂಸು ಪಞ್ಹೇಸು ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತೇ ತೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಕೇಸು ದಸ್ಸಿತೇಹಿ
೫೩೦. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ನ ಹೋನ್ತಿ ವತ್ಥುಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ಅಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ‘‘ತಸ್ಮಾ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಸು ಚತೂಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೋ ನ ಕತೋತಿ? ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಸ್ಸ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ‘‘ಅವಿಭಾಗೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಸುದ್ಧೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ, ಅಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಮಿಸ್ಸಕೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಮಿಸ್ಸಕೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಮಿಸ್ಸಕೇನ ವಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನ ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಸರೂಪತೋ ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಯತ್ಥ ಸುದ್ಧಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಾನಂ, ಯತ್ಥ ಚ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಗಹಣತೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ತೇನ ಚ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯೋ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ? ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಂ ಸುದ್ಧಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಅವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ವಿಯ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ
ನನು ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೇತುಆದೀಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಸೋಪಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೇನ
ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ
ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ
೫೩೨. ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸುದ್ಧಗ್ಗಹಣೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತಿಯೇವಾತಿ। ಸುದ್ಧೋತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕಾದಸನ್ನನ್ತಿ ಸಹಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಪನ್ನರಸಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನ। ತೇತಿ ತೇ ಸಹಜಾತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅನನ್ತೋಗಧಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಆಕಾರೇನ ಲಭನ್ತೀತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಇಮೇ ವಾರಾ ನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯುಂ, ಅಥ ಖೋ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಏತೇ ಲಭಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಯದಿಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ
ಠಪೇತ್ವಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕುಸಲತೋ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಸು ಕುಸಲಸ್ಸ ಕುಸಲೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ। ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲೋ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತೇಹೇವ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಮುದಾಯಭೂತೋ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕುಸಲೋ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹೇವ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಸೋ ವಾರೋ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕದೇಸೋವಾತಿ ಸಹಜಾತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಸಹಜಾತಾ ಹಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೋವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇತಿ ತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ।
೫೩೩. ‘‘ದುಮೂಲಕಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚನೀಯವಾರಗಣನಾ ಹಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ।
‘‘ವಿಪಾಕಂ ಪನೇತ್ಥ ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿತತ್ತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸಿತಮೇತನ್ತಿ।
ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೩೪. ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ದ್ವೇ ಏಕನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನೀತಿ ಸತ್ತಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ।
೫೩೮. ನನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ತೀಣೀತಿ ಮೂಲಕಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಮೂಲಕೇ ‘‘ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಗಣನಂ ಉದ್ಧರತಿ। ‘‘ತೇಸು ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ದ್ವೀಸು ಪನ ವಿಪಾಕೋ ತತಿಯೇ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿಯೇವ।
೫೪೫. ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಸಹಜಾತಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ
೫೪೬. ನೋಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ನಹೇತುಯಾ ನವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಾನಿ ಠಿತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಠಿತಾನಂ ವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯೇ ಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತೇ ತೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಯೇ ಯೇ ಠಿತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ತೇ ತೇ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ। ಯಾವ ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ನಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಠತ್ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಯಾವ ನಿಸ್ಸಯಂ, ತಾವ ಠತ್ವಾಪಿ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ದ್ವೇ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಹಿ ಪುರಿಮೇಸು ಚ ನವಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಅತ್ಥಿಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸತ್ತ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ದ್ವೇಯೇವಾತಿ।
ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ
೫೫೦. ಸದಿಸವಾರಾತಿ ಅನುರೂಪವಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಲದ್ಧೇಸು ಹಿ ಏಕಾದಸಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಹೇತುಯಾ ಲದ್ಧೇಸು ಸತ್ತಸು ಇಮೇಹೇವ ದ್ವೀಹಿ ಸಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ‘‘ಸದಿಸವಾರಾ’’ತಿ ಆಹ।
೫೫೧. ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಹೇತುನಾಮಪಚ್ಚಯಂ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ತೀಣಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೫೫೬. ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ನಹೇತುಯಾ ದಸಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಸ್ಸ, ನಸಹಜಾತೇ ಸತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಘಟನೇಸು ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಘಟಿತೇ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತೇ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಠಿತಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ। ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತಘಟಿತೇ ಹಿ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಘಟಿತಾವಸೇಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಾತಿ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಸಮಾನಾ ಊನಾ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೬೩೧. ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತಿರೇಕಗಣನಸ್ಸಪಿ ಗಣನಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಅತಿರೇಕಗಣನಸ್ಸಪಿ ಗಣನಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಹಾಪನಗಣನಾಯ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನತ್ತಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ। ನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣದುಕಸ್ಸ ಹಿ ಗಣನಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಹೀನಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಲದ್ಧಗಣನಾಯ ನ ಸಮಾನಾ, ಅಥ ಖೋ ತತೋಪಿ ಊನತರಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಪನೇತಂ ಸಬ್ಬಸಂಸನ್ದನೇಸು ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।
ನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಸಹಜಾತೇ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಾನಂ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಚ ಅಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಅಪಾಕಟಮೇವ ‘‘ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಆಹಾರೇ ವಾತಿಆದಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಸಹಜಾತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಾ ಝಾನಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಆಹಾರೇ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ಏಕನ್ತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಮೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣೀತಿ ಇದಂ ಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ ‘‘ನವಮೂಲಕಾದೀಸು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಉದ್ಧಟಂ। ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬೩೬. ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹೀತಿ ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ತಥಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ ಚ। ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ। ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀತಿ ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಹೇತುನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀತಿ ಏತಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ।
೬೪೪. ಯಥಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಯಥಾ ನಹೇತುಮೂಲಕೇ ಯಾವ ನವಿಪಾಕಾ, ತಾವ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಏಕೇಕಮೇವ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಏಕೇಕಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೬೪೮. ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಿಪಾಕಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ತೀಣಿ ಸಹಜಾತಸದಿಸಾನಿ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಝಾನಮಗ್ಗಾದೀಸು ತೀಣಿ ಹೇತುಸದಿಸಾನಿ ಅರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚ ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೬೪೯) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೬೫೦. ಯಂ ಪನಾತಿ ಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಕಟ್ಠಾನೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಭನ್ತಮ್ಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರೇತರಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಲೋಮತೋವ ಯೋಜನಂ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಪನ ನಹೇತುಮೂಲಕಾದೀಸು ನಾಹಾರೇ ಘಟಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಚ ಘಟಿತೇ ಆಹಾರವಸೇನ ಪಞ್ಹಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿತಂ, ಏವಂ ನೋಅತ್ಥಿನೋಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಘಟಿತೇ ಕಮ್ಮವಸೇನ, ಕಮ್ಮೇ ಚ ಘಟಿತೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಞ್ಹಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ದ್ವೇಧಾ ಭಿನ್ನಾನಿ ನಾಹಾರನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಉಪನಿಸ್ಸಯನಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ಪತ್ವಾತಿ।
ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ
೧. ವೇದನಾರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪನ ತಿಕಮುತ್ತಕಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿನಿಯಮಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಞ್ಚ ನ ಲಭನ್ತಿ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಪನ ಛಸು ಯತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿತೋ ತಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪತೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ।
೧೦. ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪರಿಹೀನಂ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕವಚನೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪರಿಹಾನಿಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕಪರಿಹೀನಾನಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಬ್ಬತಿಕಾದೀಸು ಪರಿಹಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ಏತೇನ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇ ಪರಿಹಾನಿಂ, ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಹಜಾತಾದಯೋತಿ ವಾ ಸಹಜಾತಮೂಲಕಾ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿಂ ಫರನ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೋನ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಚ ಯೇ, ತೇವ ‘‘ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾತಿ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನೇಹಿ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಚ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾನಮೇವ ಪರಿಹಾನಿ, ನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾನಿಬನ್ಧನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥೇವ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾಪಿ ಪನ ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾಯೇವ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇತನ್ತಿ।
೧೭. ನವಿಪಾಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ನಯದಸ್ಸನಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸಾಮಞ್ಞದಸ್ಸನಂ। ಸುಖಾಯ ಹಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಜಾತಮೋಹೋ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ನಯೋತಿ। ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಏಕನ್ತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಆವಜ್ಜನಾಹೇತುಕಮೋಹಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೫-೩೭. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಯಥಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ, ಏವಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಏಕಮೂಲಕದ್ವಿಮೂಲಕಾದಿವಸೇನ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಗಣನಸಾಮಞ್ಞಂ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾತಿಆದಿ ನಹೇತುಮೂಲಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಮೋಹಸ್ಸ ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಅಭಾವತೋ ಅಧಿಪತಿನೋ ನಹೇತುಮೂಲಕೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾಪೀತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀತಿ ಏವಂ ಪುರತೋ ಠಿತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಂ ಪಚ್ಛತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೯. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಕೇಸು ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅವಸೇಸೇಸು ನ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಾಠಗತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಹಿ ರಾಗಾದೀಸು ‘‘ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಪತ್ಥನಾ ರಾಗಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಮಾನಸ್ಸ
೬೨. ಸುದ್ಧಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪದಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಪನೇತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಪುರೇಜಾತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಧಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಯೋವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ವಾ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ।
೬೩-೬೪. ಸಾಧಿಪತಿಅಮೋಹವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವಸಹಿತಾಮೋಹವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೩-೮೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅಟ್ಠಾತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅಟ್ಠಾತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರತಿ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸುಪಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ತೀಸ್ವೇವಾತಿ।
ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ
೧-೨೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವಿಪಾಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಸಮಾಸೇನಪಿ ಹಿ ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಲಿಖಿತಂ।
೨೪-೫೨. ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ।
ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತೇನ ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತತ್ತಾ ಅವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸುಪಿ ಅಧಿಪತಿ ದುವಿಧೇನಪಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೨. ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಾ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಅನುಪಾಲನುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಜನಕವಸೇನಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಹಾರ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಯದಿ ಚ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಸಕಲಾಪರೂಪಾನಮೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತಞ್ಚಿದಂ, ತಮ್ಪಿ ಅನಜ್ಝೋಹಟಾಯ ಸಸನ್ತಾನಗತಾಯ ಉಪಾದಿನ್ನೋಜಾಯ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ
‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೪.೮೩) ಏವಮಾದೀಹಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಏಕಮೂಲಕದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ। ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ಸಹಜಾತಸ್ಸೇವ ಅಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಲಾಭತೋ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಅಲಾಭತೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ತತ್ಥ ಉದ್ಧಟಾ, ಇಧ ಪನೇತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಏಕೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಏಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕೇನೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಏಕೇನಪಿ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ, ತಥಾ ಅನೇಕೋ ಏಕಸ್ಸ, ಅನೇಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಮಾನತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಚ, ನ ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ।
ಯದಿ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಹಿ ಭೂತಾನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ‘‘ನಇನ್ದ್ರಿಯೇ ಬಾವೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ
ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ
೨೨. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾನುಲೋಮೇ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೇವೀಸಾತಿ ಸತ್ತಸು ಮೂಲಕೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ಏಕಂ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ತೇವೀಸ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವೀಸ ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ, ಪುರೇಜಾತೇ ಏಕಾದಸ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವೇ ದುತಿಯತತಿಯದುಮೂಲಕೇಸು ಏಕಂ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ, ತಥಾ ಆಸೇವನೇ। ಅಞ್ಞಾನಿ ಗಣನಾನಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾನಿ।
೩೧. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ನ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ। ಕಸ್ಮಾ? ವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಸಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ
೩೮. ನಾಸೇವನಮೂಲಕೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾತಿ ಏತಂ ಮೂಲಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪದೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಹ ಯೋಜೇನ್ತೇನ ನಪುರೇಜಾತಸದಿಸಂ ಪಾಳಿಗಮನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಸದಿಸತಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಹಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಇಧ ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ಇದಞ್ಚ ನಾಸೇವನವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ, ನ ಝಾನಾನನ್ತರಂ, ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖಿತಂ।
ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಪಠಮಘಟನೇ ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋತಿ ದುಮೂಲಕೇಸು ಪಠಮೇ ಸತ್ತಸುಪಿ ಪಞ್ಹೇಸು ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೪೯. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸತ್ತ ಮೋಹಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ ಮೂಲಪದೇಸು ಏವಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದಿಪದೇಸು ಮೂಲಪದಮೇವ ಅವಸಾನಭಾವೇನ ಯೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಯೋಜಿತಂ, ತೇಸು ಸತ್ತಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಸತ್ತ ಮೋಹಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಪನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಹಿ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೪.೫೮, ೬೨) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ‘‘ಮಹಗ್ಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಹಗ್ಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೫೭, ೬೫, ೭೩) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏತ್ತಕಮೇವ ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಮಹಗ್ಗತಞ್ಚ, ತಞ್ಚ ದುಬ್ಬಲಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಏತೇಹಿಯೇವ ವಚನೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ।
ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ
ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕೇನಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಚಾರಿತನಯೇನ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಚ್ಛಾಗಣನಗಾಥಾಯೋ
ಕುಸಲಾದಿ ಏಕಕತ್ತಯ-ಮಥಾದಿ ಅನ್ತೇನ ಮಜ್ಝಿಮನ್ತೇನ।
ಆದಿ ಚ ಮಜ್ಝೇನ ದುಕಾ, ತಯೋ ತಿಕೇಕೋ ಚ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ॥
ತೇಸ್ವೇಕೇಕಂ ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಸತ್ತಸತ್ತಕಾ ಪುಚ್ಛಾ।
ಏಕೇಕಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾ, ಭವನ್ತಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ॥
ಛಸತ್ತತಾಧಿಕಸತಂ, ಸಹಸ್ಸಮೇಕಞ್ಚ ಸುದ್ಧಿಕೇ ಪುಚ್ಛಾ।
ಏಸ ಚ ನಯೋನುಲೋಮೇ, ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚಾತಿ ನಾಞ್ಞತ್ಥ॥
ರಾಸಿಗುಣಿತಸ್ಸ ರಾಸಿಸ್ಸಡ್ಢಂ, ಸಹ ರಾಸಿಕಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡೋ ಸೋ।
ರಾಸಿಸ್ಸ ವಾ ಸಹೇಕಸ್ಸಡ್ಢಂ, ಪುನ ರಾಸಿನಾ ಗುಣಿತಂ॥
ಇತಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದುಕ-ತಿಕಾದಯೋ ಛಚ್ಚ ಸತ್ತತಿಸತಾ ದ್ವೇ।
ಚತುವೀಸತೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾ, ಅಡ್ಢುಡ್ಢಸಹಸ್ಸನಹುತಞ್ಚ॥
ತಾಸಂ
ಚತುವೀಸತಿಗುಣಿತಾನಂ, ಸಸುದ್ಧಿಕಾನಂ ಅಯಂ ಗಣನಾ॥
ಲಕ್ಖತ್ತಯಂ ದ್ವಿನಹುತಂ, ಪಞ್ಚ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತ ಚ ಸತಾನಿ।
ದ್ವಾಪಞ್ಞಾಸಾ ಏತಾ, ಅನುಲೋಮೇ ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಪುಚ್ಛಾ॥
ಅನುಲೋಮಸದಿಸಗಣನಾ, ಭವನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾನಯೇ ಚ ಪಚ್ಚನೀಯೇ।
ಹಾಪೇತ್ವಾ ಪನ ಸೇಸೇ, ನಯದ್ವಯೇ ಸುದ್ಧಿಕೇ ಲದ್ಧಾ॥
ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಭವನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಛಸತಸಹಿತಞ್ಚ ಲಕ್ಖತೇರಸಕಂ।
ಪುಚ್ಛಾನಯೇಸು ಗಣಿತಾ, ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಚತೂಸ್ವಪಿ॥
ಸತ್ತಹಿ
ಚತ್ತಾರಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚ, ತಥೇಕನವುತೇ ಚ ಲಕ್ಖಕಾ॥
ನಾದ್ವಾವೀಸತಿ ಗುಣಿತಾ, ತಿಕೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ವೀಸತಿ ಚ ಕೋಟಿ।
ಲಕ್ಖತ್ತಯಂ ಸಹಸ್ಸಂ, ಚತುವೀಸತಿ ಚಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ॥
ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ಏಕಕಪಚ್ಚಯೇ ಪನ, ನವ ನವ ಕತ್ವಾ ಸಸೋಳಸದ್ವಿಸತಂ।
ಹೇತುದುಕಪಠಮವಾರೇ, ಪಠಮನಯೇ ಸುದ್ಧಿಕೇ ಪುಚ್ಛಾ॥
ಹೇತಾದಿಮೂಲಕನಯೇ-ಸ್ವೇಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದುಕಾದಿಭೇದಯುತೇ।
ಚತುರಾಸೀತಿಚತುಸತ-ಸಹಿತಂ ಸಹಸ್ಸದ್ವಯಂ ಪುಚ್ಛಾ॥
ತಾ ಚತುವೀಸತಿಗುಣಿತಾ, ಸಸುದ್ಧಿಕಾ ಏತ್ಥ ಹೋನ್ತಿ ಅನುಲೋಮೇ।
ದ್ವತ್ತಿಂಸಟ್ಠಸತಾಧಿಕ-ಸಹಸ್ಸನವಕಡ್ಢಲಕ್ಖಕಾ॥
ಏವಂ
ಛನ್ನವುತಟ್ಠಸತಟ್ಠ-ತಿಂಸಸಹಸ್ಸದ್ವಿಲಕ್ಖಕಾನಿ॥
ತಾ ಪನ ಸತ್ತಗುಣಾ ದ್ವೇ, ಸತ್ತತಿಸತದ್ವಯಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ।
ದ್ವಾಸತ್ತತಿ ಹೋನ್ತಿ ತತೋ, ಸೋಳಸ ಲಕ್ಖಾನಿ ಹೇತುದುಕೇ॥
ತಾ ಸತಗುಣಾ ದುಕಸತೇ, ಸತದ್ವಯಂ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸಹಸ್ಸಾ।
ದ್ವಾಸತ್ತತಿಲಕ್ಖಾನಿ ಚ, ಸೋಳಸಕೋಟಿ ತತೋ ಪುಚ್ಛಾ॥
ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ತಿಕ-ಪಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ ಏಕಮೇಕದುಕೇ।
ತಸ್ಸ ಛಸಟ್ಠಿಗುಣೇನ ತೇ, ಛಸಟ್ಠಿಸತಂ ದುಕಾ ಹೋನ್ತಿ॥
ಹೇತುದುಕಲದ್ಧಪುಚ್ಛಾ, ಗುಣಿತಾ ತೇಹಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ ತಿಕಪದಮೇವ।
ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸಂ ಗಣನಾ ಅಯಂ ಞೇಯ್ಯಾ॥
ದ್ವಾಪಞ್ಞಾಸ ಸತಾನಿ ಚ, ನವೇವ ನಹುತಾನಿ ನವ ಚ ಸಟ್ಠಿಞ್ಚ।
ಲಕ್ಖಾನಿ ತೀಹಿ ಸಹಿತಂ, ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಕೋಟಿನಂ॥
ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ
ದ್ವಾವೀಸದ್ವಿಸತಗುಣಾ, ಞೇಯ್ಯಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಾ॥
ಪುಚ್ಛಾ ಅಟ್ಠಸತಾಧಿಕ-ಚತುಸಹಸ್ಸದ್ವಿಲಕ್ಖಯುತ್ತಾನಂ।
ಕೋಟೀನಂ ಛಕ್ಕಮಥೋ, ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ॥
ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ
ತೇಹಿ ಚ ಗುಣಿತಾ ಕುಸಲ-ತ್ತಿಕಪುಚ್ಛಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ತಾ॥
ದ್ವಾದಸ ಪಞ್ಚಸತಾ ಚತು-ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ನವುತಿ ಚೇಕೂನಾ।
ಲಕ್ಖಾನಮೇಕಸಟ್ಠಿ, ದ್ವಾದಸಸತಕೋಟಿಯೋ ಚೇವ॥
ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ದ್ವಯಹೀನದ್ವಯಸತಗುಣೋ, ಏಕೇಕೋ ದುಕದುಕೇ ತೇಹಿ।
ಹೇತುದುಕೇ ಲದ್ಧಾ ಸಙ್ಖ್ಯ-ಭೇದೇಹಿ ಚ ವಡ್ಢಿತಾ ಪುಚ್ಛಾ॥
ಛಸತಯುತಾನಿ ಪಞ್ಚಾ-ಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಲಕ್ಖನವಕಞ್ಚ।
ಏಕಾದಸಾಪಿ ಕೋಟಿ, ಪುನ ಕೋಟಿಸತಾನಿ ತೇತ್ತಿಂಸ॥
ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ।
ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ತು ಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಲೋಮೇ ಛಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಪಟ್ಠಾನೇ।
ಛತ್ತಿಂಸತಿಸತಸಹಸ್ಸ-ಟ್ಠಕಯುತಸತ್ತನಹುತಾನಿ॥
ಲಕ್ಖಾನಿ ಛಚ್ಚ ಚತ್ತಾ-ಲೀಸೇವ ನವಾಥ ಕೋಟಿಯೋ ದಸ ಚ।
ಸತ್ತಕೋಟಿಸತೇಹಿ ಚ, ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ನವ ಹೋನ್ತಿ॥
ತಾ ಚತುಗುಣಿತಾ ಪುಚ್ಛಾ, ಚತುಪ್ಪಭೇದೇ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನೇ।
ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಸತತ್ತಯಂ, ಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೇರಸ ಚ॥
ಸತ್ತಾಸೀತಿ
ಹೋನ್ತಿಟ್ಠಸತಾನಿಟ್ಠ-ತಿಂಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಇತಿ ಗಣನಾ॥
ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಗಣನಗಾಥಾ।
ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
ಇತಿ ಭದನ್ತಆನನ್ದಾಚರಿಯಕೇನ ಕತಾ ಲೀನತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾ
ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।