॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ-ಅನುಟೀಕಾ
ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಅಭಿಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೋಪಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾ।
ತಿವಿಧಯಾನಮುಖೇನ ವಿಮುತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಯಥಾರಹಮನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ। ಪಣಮನಂ ಪಣಾಮೋ, ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸತ್ಥು ಗುಣನಿನ್ನತಾ। ಕಿರಿಯಾ ಕರಣಂ, ಪಣಾಮಸ್ಸ ಕರಣಂ ಪಣಾಮಕರಣಂ, ವನ್ದನಾಪಯೋಗೋ। ಸೋ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪಣಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತಪಣಾಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ, ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಥೋಮನಾವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಕಿತ್ತನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾಕರುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಾವಿನಾಭಾವಿನಾ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸಂವಣ್ಣನಾಧಮ್ಮವಿಭಾವಿತೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಭಾವೇನ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಧಮ್ಮೇ ಸತ್ಥರಿ
ಏವಂ ಸತ್ಥರಿ ಪಣಾಮಕರಣಸ್ಸ ಏಕಂ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ತದುಭಯಪ್ಪಸಾದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ನ ಹಿ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪಸನ್ನೋ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ತದಧಿಗನ್ತಬ್ಬೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ನಾಪಿ ಸೀಲಾದಿಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಸು ಪರೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಆಕಙ್ಖಾಯ ತಥಾರೂಪಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಚ ವಿನಿಯೋಜಿತೇನ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನಂ ಸತ್ಥರಿ ಪಣಾಮಕರಣಂ ವಿಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಭಗವತೋ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಮ್ಪಿ ಥೋಮನಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರತನತ್ತಯಪಣಾಮವಚನ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಥೋಮನೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೬)। ವಕ್ಖಮಾನಂ ವಾ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಪೂಜೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪರೇಸಂ ವಿಞ್ಞೂನನ್ತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ। ಅವಿಞ್ಞೂನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅಭಾಜನತಾಯ ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಗಹಣಂ। ತೇ ಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಸಗಾರವಸ್ಸ ಪಮಾಣಭೂತತಂ ಜಾನನ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಸೋತಬ್ಬಂ ಸದ್ಧಾತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಸಮ್ಮದೇವ ಚ ನಂ ಅನುತಿಟ್ಠನ್ತಾ ತದಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಪೂರೇನ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಸಾದವಿಞ್ಞಾಪನಾದಿಮುಖೇನಪಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಆಕಙ್ಖಾಯ ಪವೇದಿತತ್ತಾ।
ಏತ್ಥ
ಪಣಾಮೋ ಕರೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಣಾಮಕರಣಂ, ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾಭಿನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಚೇತನಾ। ಸಾ ಹಿ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಭೂತಾ ಯಥಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ‘‘ರತನತ್ತಯಪಣಾಮ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸಭಾವತೋ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರಾಗಾದಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಾವವಚನೇನ ಅನ್ತರಾಯಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಸ್ಸ, ಅತ್ಥಲಾಭಾದಿವಚನೇನ ಅನನ್ತರಾಯತಾಹೇತುಭೂತಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವಸ್ಸ, ‘‘ಸಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾಯ ಪಜಾಯ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ೧೧.೧೧) ವಚನೇನ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖವಿಹಾರಿತಾಯ ಚ ಪಕಾಸನಂ ಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಂಯೇವ ಉದಾಹಟಂ।
ಗುಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಏತೇನ ಸತಿಪಿ ಕಾಯಮನೋಪಣಾಮಾನಂ ಅನ್ತರಾಯವಿಸೋಸನಸಮತ್ಥಭಾವೇ ತೇಹಿ ಪಣಾಮವಿಸಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಾರಹಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಸಾತಿಸಯೋ ವಚೀಪಣಾಮೋ ವಿಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗುಣವಿಸೇಸವಾ ಹೀತಿಆದಿನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾರಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದೇಸನಾ ವಿನಯಪಿಟಕೇತಿ ಏತ್ಥ ನನು ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಭಾವತೋ ದೇಸನಾವಿನಯಪಿಟಕಾನಂ ಭೇದವಚನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ ‘‘ತೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಏತೇ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಮುದಾಯದೇಸನಾಯ ಅವಯವದೇಸನಾನಂ ಆಧಾರಭಾವತೋ। ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾಯ ವಿನಯತನ್ತಿಯಾ ವಿನಯಪಿಟಕಭಾವತೋ ತದತ್ಥಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಚ ದೇಸನಾಭಾವತೋ ಭೇದವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ದೇಸೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ದೇಸನಾ, ದೇಸನಾಸಮುಟ್ಠಾಪಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿನಯಪಿಟಕವಿಸಯೋ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಚ ಸೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಭೇದವಚನೋಪಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಕಥಂ ಪನ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇಸು ಚ ಪಞ್ಞಾಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಯತೋ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಗತಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋಪಿ ಭಗವಾ ಲೋಕಿಯಸಾಧುಜನೇಹಿಪಿ ‘‘ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ’’ತಿ। ಕರುಣಾಬ್ಯಾಪಾರಾಧಿಕತಾಯ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನತಾ, ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲೋ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮೇನ ಗಮ್ಭೀರಮತ್ಥಪದಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನತಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಪ್ಪಹೋನಕೋ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನತಾ। ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾನುರೂಪತಂತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಥೋಮನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕುಸಲಾ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ದಸ ದಾಳಿಮಾದಿ ಸಮೂಹವಸೇನ ಅತ್ಥಾನವಬೋಧನತ್ಥೋ ವಿಯ ಅತ್ಥಾವಬೋಧನತ್ಥೋ ಹಿ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ಅತ್ತಪರಾಧೀನೋ ಕೇವಲೋ ಅತ್ಥಪದತ್ಥಕೋ, ಸೋ ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯೇಸಕಾರಿನಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಪದತ್ಥಕೋ ಜಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನ’’ನ್ತಿ। ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ನಾಮ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ತೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
‘‘ತತ್ಥ ಕರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದಸ್ಸನನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಆಧಾರವಿಸಯಬ್ಯಾಪಾರೇಹಿ ಸವಿಸೇಸನೇಹಿ ಸಹ ಪಕಾಸನವಸೇನ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥತತ್ವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅವಯವಭೇದವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿರತೀತಿ ಕರುಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಾನಂ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ವಾ ಸತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರವನ್ತತಾಯ ‘‘ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ಞಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾಭಾವತೋ। ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಕಿಚ್ಛವುತ್ತಿತಂ ಆಹ। ಯಥೇವ ಹಿ ‘‘ಞೇಯ್ಯೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇ ತೇಸಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯತಾವಿರಹಸಂಸೂಚನತ್ಥಂ ಪರೇಸಂ ಸತ್ತಾದಿಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಪಟಿಸೇಧನೇನ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಞೇಯ್ಯಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಞೇಯ್ಯ-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಾ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾ ನೀಲುಪ್ಪಲಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭೇದಾಭೇದಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಞೇಯ್ಯಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ಯಾತಿ ಯಥಾ-ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಞ್ಹಿ ಅಯಂ ಯಥಾ-ಸದ್ದೋ, ತಪ್ಪಭೇದಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ।
ಭಗವತಿ ಪವತ್ತಾವಾತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಾನಂ ಭಿನ್ನಾಧಾರತಾಯ ಭಿನ್ನಾಧಾರಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತೋ ಕರುಣಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವೋ ಸತ್ತೇ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇತುಂ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಪಿ ಏಕನ್ತಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹಪಹೂತಜಿವ್ಹಾವಿದಂಸನಮ್ಪಿ ಕತಂ, ಯಞ್ಚ ಯದಿಮೇ ಸತ್ತಾ ಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇನ ರಹದಮಿವ ಸೀತಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಮ್ಪಿ ಸಮೋಗಾಹೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉದ್ಧಟಾತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಕಾಮಾದಿಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದೇ ಸತ್ತೇ ತತೋ ಉದ್ಧಟಾ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಮಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಯಥಾ ಭಗವತೋ ಕರುಣಾಯ ಆವಿಸನಂ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಥಾದಸ್ಸನಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಅಥ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಪರೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯುಂ, ತಥಾಪಿ ನ ತೇಸಂ ಭಗವತೋ ವಿಯ ಕರುಣೋಕ್ಕಮನಂ ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಅತ್ತಹಿತಮತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನಾವರಣಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತವುತ್ತಿತಾಯ, ಅಸಾಧಾರಣಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರವಸೇಸಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ತೇಸಞ್ಚ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾದಿಪರಿಜಾನನೇನ ಆಯೂಹನವೇಲಾಯಮೇವ ತಂತಂಕಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಫಲವಿಸೇಸಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಸು ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಸು ಚ ಅತಿಸುಖುಮತಿರೋಹಿತವಿದೂರವುತ್ತಿಅತೀತಾನಾಗತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಕಾರಣಸಮವಾಯವಿಭಾವನೇನೇವ ತಂತಂಫಲೇಸು ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧರಸಫಸ್ಸಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಭಗವತೋ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣವಿಭಙ್ಗವಸೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಾನಿ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೋ ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೧) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅತಿದಿಸತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಚ್ಚಞಾಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಿಪ್ಪದೇಸಸಪ್ಪದೇಸವಿಸಯಾ ಕರುಣಾ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಇಧ ನಿಪ್ಪದೇಸಸಪ್ಪದೇಸವಿಸಯಾ ನಿರವಸೇಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಕತಿಪಯಭೇದದಸ್ಸನೇನ ನಯತೋ ತದವಸಿಟ್ಠಭೇದಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇ ಪನ ಸೀಲಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನ, ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಸತದುಕಧಮ್ಮ, ಬಾವೀಸತಿತಿಕಧಮ್ಮ, ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ ಇದ್ಧಿಪಾದ ಸಾಮಞ್ಞಫಲ ಅರಿಯವಂಸಾದಿ, ಪಞ್ಚಗತಿ ಪಞ್ಚಪಧಾನಿಯಙ್ಗಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಸಮಾಧಿ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಬಲ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಧಾತು ವಿಮುತ್ತಾಯತನ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾದಿ, ಛಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನ ಅಗಾರವಗಾರವ ನಿಸ್ಸಾರಣಿಯಧಾತು ಸತತವಿಹಾರ ಅನುತ್ತರಿಯ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಪಞ್ಞಾದಿ, ಸತ್ತಅಪರಿಹಾನಿಯಧಮ್ಮ ಅರಿಯಧನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮನಿಜ್ಜರವತ್ಥು ಸಞ್ಞಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಖೀಣಾಸವಬಲಾದಿ, ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಹೇತು ಮಿಚ್ಛತ್ತ ಸಮ್ಮತ್ತ ಲೋಕಧಮ್ಮ ಅರಿಯಾನರಿಯವೋಹಾರ ಆರಮ್ಭವತ್ಥು ಕುಸೀತವತ್ಥು ಅಕ್ಖಣ ಮಹಾಪುರಿಸವಿತಕ್ಕ ಅಭಿಭಾಯತನ ವಿಮೋಕ್ಖಾದಿ, ನವಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಧಮ್ಮಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಧಾನಿಯಙ್ಗ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಯತೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೋ ಹಿ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಭೇದೇ ಅನುಪದಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ। ತೇನೇವ ಭಗವನ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗಭೂತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಪರಿಚ್ಛೇದನಂ ಪತಿಅನುಯುತ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೬) ಆಹಾತಿ।
ಸಂಸಾರಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತತೋ ಸನ್ತಾರಣತ್ಥಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತೇಹಿ ಪಯೋಜಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಸತಿಪಿ ತೇಸಂ ತಥಾವಿಧೇ ಅಭಿಸನ್ಧಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಾ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ಪಯೋಜೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇನಾತಿ ಮಹಾಬೋಧಿಮೂಲಾದಿದಸ್ಸನೇನ। ಅಪಗಮನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಜಾತಸಂವದ್ಧಭಾವದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಅನಾದಿ ಅನಿಧನೋ ಚ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಾ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತಿ ಸತ್ತೇ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸತಿಪಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರಸೂಚನತೋ। ಕರುಣಾ ಆದಿಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಭರಣನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪರಿಚ್ಛೇದವನ್ತತಾಯ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತನ್ನಿದಾನಭಾವತೋ ತತೋ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಏಸೋ ಏವ ಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣದಸ್ಸನುಪಾಯೋ ಯದಿದಂ ನಯಗ್ಗಾಹಣಂ। ಪರಧನಹರಣಾದಿತೋಪಿ ವಿರತಿ ಪರೇಸಂ ಅನತ್ಥಪರಿಹರಣವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕರುಣಾನಿದಾನಂ ಸೀಲಂ। ತತೋ ಏವ ‘‘ತತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨. ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ದಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿಥೋಮನಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಯೋಜನಂ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ, ತತೋ ಬಹಿಭೂತಂ ಬಾಹಿರಂ। ದಯಾತಿ ಕರುಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಯಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾನಂ ವಾಚಕತ್ತಾ ವಕ್ಖಮಾನಞ್ಚ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ, ನ ಮೇತ್ತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಆಹ। ತನ್ತಿ ಪಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ವಿನಿವತ್ತಾ ಚರಿತತ್ಥತಾಯ। ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ನಾರಹತಿ ಪಧಾನಾಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ…ಪೇ॰… ವತೋತಿ ಕರುಣಾವಾಚಿನಾ ದಯಾ-ಸದ್ದೇನ ಏಕಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ತ-ಸದ್ದೋ ತತೋ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮವಿಸಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಯುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಾ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಸಾಧೀಯತಿ, ಸಾ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಭತ್ತಿಕಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮಾನವಿಭತ್ತಿತಾಯಪಿ ತಮೇವ ಸಾಧೀಯತೀತಿ ‘‘ದಯಾ…ಪೇ॰… ಚಿದ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ದಯಾಯ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾರಣವಚನಂ। ಪಧಾನತಾಯ ಹಿ ತಸ್ಸ ಚಾತಿ ದಯಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ। ‘‘ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ, ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಪನ ಕೇವಲಂ ಅವತ್ವಾ ದಯಾವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಧಾನಾಯಪಿ ಕರುಣಾಯ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಧಾನತಾ ಚ ಕರುಣಾಯ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಪಧಾನಾ ಏವ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಯಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀತಿ ಪಧಾನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨)।
ಕಥಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಸಿ। ಮೇತ್ತಾತಿ ಚ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಸೇನ ನ ದಯಾ ಕರುಣಾ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಹೀತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ದಯಾ-ಸದ್ದಂ ದಾನಗತಿರಕ್ಖಣೇಸು ಪಠನ್ತಿ। ಅನುರಕ್ಖಣಞ್ಚ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾನಂ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರವುತ್ತೀನಂ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯತ್ಥ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತೋನೀತನ್ತಿ ಅನ್ತೋಗಧಂ, ರುಕ್ಖತ್ಥೋ ವಿಯ ಧವಖದಿರಾದೀನಂ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನ ‘‘ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಅನನ್ತರಂ ಕರುಣಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಮೇತ್ತಾಪರಿಯಾಯೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಮೇತ್ತಾಪಿ ಹಿ ಕರುಣಾ ವಿಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತವಿರತಿಯಾ ಕಾರಣನ್ತಿ। ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಾರುಣಿಕೋ ಅವಿಹಿಂ ಸಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ ಪರೇಸಂ ವಿಹೇಸಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತನೇತಿ ನಿಕ್ಕರುಣತಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ಅವಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯದಿ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾನಂ ವಾಚಕೋ, ಏವಮ್ಪಿಕಥಂ ಪನ ಕರುಣಾ ‘‘ದಯಾ’’ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಅನುಯೋಗೋ ತದವತ್ಥೋ ಏವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಕರುಣಾ ಚ ದೇಸನಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಕರುಣಾಯ ಏವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಮಾಹ।
ನನು ತಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋಪಿ ಪಕರಣಂ ಬಲವನ್ತಿ ಪಕರಣವಸೇನೇವ ಕರುಣಾವಿಸಯಸ್ಸ ಞಾತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಏತಂ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಾಯ ಕರುಣಾಯ ಗಹಿತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ಯಥಾರುಚಿಪವತ್ತಿ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕೇಸು ಚ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಪ್ಪವತ್ತೀತಿ। ‘‘ಇಧ ಪನ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯತಂ ಗಹೇತು’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ ಆರಮ್ಭೋ ಞಾಪಕತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಪುನ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ನ ದೇವೇಸುಯೇವಾತಿಆದಿನಾಪಿ ದಯಾಸಾಧನಸ್ಸ ಸಮುಸ್ಸಾಹನಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಸಯಭಾವೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧೇಪಿ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವಚನಂ ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ಞಾಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾದಿಪರಿದೀಪನಂ ಬಾಹಿರನಿದಾನನ್ತಿ ಕಾಲಾದೀನಿ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋ ತಿದಸಾಲಯೇತಿ ವಚನತೋತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸ್ಸ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇಪಿ ರಾಗಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗೇಸು ಸತ್ತವೋಹಾರೋ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇ ರಾಗಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ತದಭಾವೇಪಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಾನೇ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಜಾತಾ ಅಚೇಲಕಕಸ್ಸಪಾದಯೋ ವಿಯ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಭಾವಾದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಚ್ಚಕಾದಯೋ ವಿಯ।
೩ . ಸೀತಪಬ್ಬತಾ ನಾಮ ‘‘ಸಿನೇರುಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ ಯುಗನ್ಧರೋ…ಪೇ॰… ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೭; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ) ಏವಂ ವುತ್ತಪಬ್ಬತಾ।
೪-೫. ಸಬ್ಬಸೋ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಸೋ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ತಯೋ ವಿಕಪ್ಪಾ ಯುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ದಸಹಿ ದಸಹೀತಿ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಸಾಧನತೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ। ವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇತಿ ಯೇ ವಜ್ಜೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಅತಿಸಮ್ಮುಖಾ ಅತಿಸಮೀಪಂ ಉನ್ನತಪ್ಪದೇಸೋ’’ತಿ, ಏತೇ। ಇತರೇ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಸಾಯ ಮಹನ್ತಭಾವೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಹರಿತುಂ।
‘‘ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯ…ಪೇ॰… ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನಸಮತ್ಥಾತಿ ವಚನಂ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾಕಾರಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಾಮಿನಾಪಿ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾ ಏವ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಜಾನನಸಮತ್ಥತಾದಿಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಬಲಂ। ತೇಸಂ ಗಹಣಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅಧಿಕವಚನಮಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೬. ತಥಾಗತೋ ವನ್ದನೀಯೋತಿಆದಿನಾ ‘‘ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾನಂ ತಂತಂಸುತ್ತಾನುರೋಧೇನ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಲ್ಯಾಣವಾಕ್ಕರಣತಾಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ।
೭. ಅನ್ತರಧಾಪೇತ್ವಾತಿ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ। ನಿರೋಧನಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಕಹೇತುಪರಿಹರಣವಸೇನ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಕರಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ‘‘ಸೋಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ವುತ್ತಂ।
೮. ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ದೀಪೇತುನ್ತಿ ಅದುಕ್ಕರಸ್ಸ ತಥಾಅಭಿಯಾಚೇತಬ್ಬತಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾನಂ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದೀನಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಆಚಾರಸೀಲಾನಂ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ತಥಾ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಸ್ಸ ಆಚಾರಸಭಾವತ್ತಾ ಇತರಂ ಸಭಾವೇನೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ದುತಿಯಾ। ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಸಾದರಂ ಅಭಿಯಾಚಿತೇನ ತೇನ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಮಾಣಿತೇನ ತಬ್ಬಿಮುಖಭಾವೋ ನ ಸುಕರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೯. ದೇವದೇವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾಟೀಕಾಯಂ ವಿಪಞ್ಚಿತೋತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ।
೧೩. ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಙ್ಗೀತಾತಿ ವಚನೇನ ಸಾ ಭಗವತೋ ಧರಮಾನಕಾಲೇಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಪಾಠೋ ವಿಯ ಭಗವಂಮೂಲಿಕಾವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಕಸ್ಸ ಪನ ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ತಮೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಆವುತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ।
೧೬. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತೀತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದೋ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಯಮೇನ್ತಿ, ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಮೋರವಾಪಿವಾಸಿಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರವಾದಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವ। ಸೋತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತಥಾತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನಾಕುಲಭಾವೇನ। ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನಾಕುಲಭೂತೋ ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಸನ್ತಕಭಾವೇನ, ಏತೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಇಧ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ವಾ ತಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವಾತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನಾಕುಲಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವ ಸೋತಿ ಪಕಾಸಿಯಮಾನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೋ। ತಥಾತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಭಾವೇನ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಅನಾಕುಲಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ।
೧೭. ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಹೋತೀತಿ ತೋಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ತೇನ ತೋಸನಂ ಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯುತ್ತರೂಪಾ ಯೋಜನಾ।
ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣಭಾವೋ। ಸನ್ನಿವೇಸೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ತದವಯವಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾನಂ। ಸಾಗರೇಹಿ ತಥಾ ಚಿನ್ತಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವವಿಜಾನನತ್ಥಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಾಗರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಜಲಸಾಗರಾದೀಹಿ ಸಹ ನಯಸಾಗರವಿಚಾರೋ। ‘‘ಸತಭಾಗೇನ ಸಹಸ್ಸಭಾಗೇನ ಧಮ್ಮನ್ತರಾ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಭೇದೇಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಕಥಾ ದೇಸನಾಹಿ ಗಮ್ಭೀರತಾ।
‘‘ಏವಂ ತೇಮಾಸಂ ನಿರನ್ತರಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ಭಗವತೋ ಸರೀರಸ್ಸ ಯಾಪಿತಾಕಾರವಿಚಾರೋ ದೇಸನಾ…ಪೇ॰… ಗಹಣಂ। ತಥಾ ಥೇರಸ್ಸ…ಪೇ॰…ಪಿ ಚಾತಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸಮ್ಬನ್ಧಿತತಾ ತಸ್ಸ ಚ ತೇನೇವ ಉಪ್ಪಾದಿತತಾ। ಯೋ ಹಿ ಭಗವತಾ ದೇವತಾನಂ ದೇಸಿತಾಕಾರೋ, ಸೋ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಾರನಯತನ್ತಿತಾಯ ಅನನ್ತೋ ಅಪರಿಮಾಣೋ ನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಾಚನಾಯೋಗ್ಗೋ, ಯೋ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ದೇಸಿತಾಕಾರೋ, ಸೋ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತತಾಯ। ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪನಾತಿವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಪನ ಪಾಠನಯೋ ಥೇರಪ್ಪಭಾವಿತೋ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೋತಿ।
ವಚನತ್ಥವಿಜಾನನೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿಪದಾನಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮ-ಸದ್ದವಿಚಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ। ‘‘ಯೇ ತೇ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ದೇಸಿತಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಚತ್ತಾರೋ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಾಧಿಕಾ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಬ್ಯಭಿಚಾರಭಾವೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಸುತ್ತನ್ತೋಪಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಯೋ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ’’ತಿ।
ಪಯೋಗಮೇವ ನಾರಹತಿ ಉಪಸಗ್ಗ-ಸದ್ದಾನಂ ಧಾತು-ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಪುರತೋ ಪಯೋಜನೀಯತ್ತಾ। ಅಥಾಪಿ ಪಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ಅತಿಮಾಲಾದೀಸು ಅತಿ-ಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ। ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ‘‘ಅತಿಮಾಲಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸವಸೇನ ಅನಾವಿಭೂತಾಯ ಕಮನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸಕೋ ಅತಿ-ಸದ್ದೋ, ನ ಮಾಲಾಯ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಕೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ, ಅತ್ಥೇ ಉಪಸಜ್ಜತೀತಿ ವಾ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಛತ್ತಾದೀಸು ಹಿ ಅತಿ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಪೂಜಿತೋ ವಾ ಪುರಿಸೋ ಅತಿಪುರಿಸೋತಿ ಭವತಿ, ಏವಂ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಪೂಜಿತತ್ಥಭಾವಸಮ್ಭವತೋ ಕಲ್ಯಾಣಂ ವಾ ಪೂಜಿತಂ ವಾ ಛತ್ತಂ ಅತಿಛತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ದನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಲ್ಯಾಣಪೂಜಿತಭಾವಾ ಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಗುಣವಿಸೇಸೋ ಚೇಸ ಯದಿದಂ ಪಮಾಣಾತಿರೇಕೋ ಚ ವಿಚಿತ್ತರೂಪತಾ ಚ। ಏವಞ್ಚ ಪನ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಕಿರಿಯಾಯಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಭವತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅತಿಛತ್ತಾದೀಸು, ಏವಂ ಅಭಿಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾತಿ। ತಬ್ಭಾವದೀಪಕತ್ತಾತಿ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪಕತ್ತಾ।
ಏಕತೋ ಅನಾಗತತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಏಕತೋ ಆಗತಾನಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಛ ಇಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೯೫-೪೯೬) ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಞ್ಚ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾವೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಏಕಸುತ್ತಭಾವೇನ ಅನಾಗತಾನಂ ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ।
ಯದಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿನಿಮುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಪನ ಪವತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ಹೇತುಆದಿಭಾವೋ ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಧಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಚ ಗುಣೀಭೂತಾ ಹೇತುಹೇತುಫಲಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನನ್ತಿಆದಿ ಉದ್ದೇಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಂಯೇವ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಸುತ್ತನ್ತೇ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತನ್ತಾದಿಕೇ। ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ…ಪೇ॰… ಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ ವೇರಮಣೀತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ಅಞ್ಞೋ ಪನ ವೇರಮಣೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಅತೀತಾನಿಚ್ಚಾದಿವಿಭಾಗೋ ವೇರಮಣೀನಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತಬ್ಬಸೇನೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಪನ ಅಞ್ಞೋ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯವಿಧುರೋ ವೇರಮಣೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅನುಪದಧಮ್ಮಸಮ್ಮಸನಕಥಾಯಂ ನ ವೇರಮಣಿಯೋ ಉದ್ಧಟಾ।
ನನು ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಧಾತುಕಥಾದೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಾಳಿಯಾ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸೋ ಪನ ಏಕನ್ತಅಭಿಧಮ್ಮನಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏತೇನ ವಾ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇಹಿ ಸೋ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಹವಾರಾತಿ ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಾಳಿನಯಾ। ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ। ಅಪೇಕ್ಖಾವಸಿಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಹನ್ತಭಾವಸ್ಸ ಯತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾ ಮಹಾಧಾತುಕಥಾತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗವಚನವಸೇನ ಅವಸೇಸಾ, ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಹದಯೇ ಆಗತತನ್ತಿತೋ’’ತಿ
ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಞ್ಚಕಸ್ಸ, ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂ ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿಅನಾಮಸನೇನ ರೂಪಾದಿಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಗ್ಗಹಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ತಥಾ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಯದಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯೇನ, ಅಥ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠನಿಸ್ಸಯಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ। ಏತೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ವಚನೇಹಿ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠದೇಸಕಾಲಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ಕಥಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾದೀನಂ ಪದೇಸೋ ಏಕದೇಸಭೂತೋ ಸಬ್ಬೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ? ಪದೇಸಾನಂ ಪುಥುತ್ತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸೇಸೂ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭೇದಾಮಸನವಸೇನ ಚಾಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಪವತ್ತೋತಿ ನ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅವಸೇಸೋ।
ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏಕನ್ತಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣಪಟಿಕ್ಖೇಪಗ್ಗಹಣನಿಗ್ಗಣ್ಹನಾನಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನನಿಗ್ಗಹಪಾಪನಾರೋಪನಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ತನ್ತಿ ಪಠಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಏಕೋ ಅವಯವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ನೇತಬ್ಬಂ। ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸುನಿಗ್ಗಹಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸಕವಾದಿನೋ ‘‘ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ॰ ೩) ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನೇನ, ತೇನ ‘‘ತವ ತತ್ಥ ಹೇತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಹೇವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಅಥ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ॰ ೨) ಪರವಾದಿನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ ಸಕವಾದೀ ನ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಿ, ಏವಂ ಕರಣಂ ಪಟಿಕಮ್ಮವೇಠನಂ। ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ದುಪ್ಪಟಿಕಮ್ಮಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸಕವಾದಿನೋ ತಂನಿದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಏಸೋ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿದಸ್ಸನೇನ, ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ (ಕಥಾ॰ ೧)। ನೋ ಚ ಮಯಂ ತಯಾ ತತ್ಥ ಹೇತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಹೇವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಅಥ ಅಮ್ಹೇ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ಹೋಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ॰ ೫) ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನೇನ ನಿಗ್ಗಹನಿಬ್ಬೇಠನಂ। ‘‘ತೇನ ಹಿ ಯಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ ಹಞ್ಚಿ ಛೇದೋ ವಿನಾಸನಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದನಿಸೇಧನವಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನುಲೋಮನವಸೇನ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಲೋಮನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ದುತಿಯಪಞ್ಚಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತದಾಧಾರೋತಿ ತೇ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಆಧಾರಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದಾಧಾರೋ। ಏತೇನ ‘‘ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ವಾ ಆಧಾರಭೂತೋತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅತ್ತನಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರೋ। ಅಞ್ಞತ್ರ ವಾ ತೇಹೀತಿ ತೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ವಿನಾ। ಆಧಾರಾಧೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೇನ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಸುಂಯೇವ ವಿನಾ। ತೇನ ಸತ್ತಾದಿಗುಣೇಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ। ತಂಸಾಮಿಭೂತತಾಯ ವಾ ತದಧೀನಭಾವೇನ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ವಾ ತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ರೂಪವಾ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅನಞ್ಞೋತಿ ಏತೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರೋ। ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಂ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಸಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ। ರೂಪಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅನಞ್ಞೋ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ತೇ ಚ ತದಾಧಾರಾದಿಭೂತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ಸಕವಾದೀ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ನ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಇಚ್ಛತಿ ರೂಪಾದಿ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಮಾನತೋ ವಾ ಗಾಹಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಚ ಕಾರಕವೇದಕಭಾವಸ್ಸ ಅಯುಜ್ಜಮಾನಕತ್ತಾ। ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ರುಪ್ಪನಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಸಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ। ಯಥೇವ ಹಿ ನ ವಿನಾ ಇನ್ಧನೇನ ಅಗ್ಗಿ ಪಞ್ಞಾಪಿಯತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಇನ್ಧನತೋ ಅಗ್ಗಿಂ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಜಾನಿತುಂ, ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞಂ। ಯದಿ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಿಯಾ, ನ ಉಣ್ಹಂ ಇನ್ಧನಂ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಅನಞ್ಞೋ, ನಿದ್ದಹಿತಬ್ಬಂಯೇವ ದಾಹಕಂ ಸಿಯಾ। ಏವಮೇವ ನ ವಿನಾ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಞಾಪಿಯತಿ, ನ ಚ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ, ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ ಲದ್ಧಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಿನ್ಧನೋಪಮಾ ತಾವ ಯದಿ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಪಳಿತ್ತಂ ಕಟ್ಠಾದಿಇನ್ಧನಂ ನಿದ್ದಹಿತಬ್ಬಞ್ಚ, ಪಳಿತ್ತಂ ಭಾಸುರುಣ್ಹಂ ಅಗ್ಗಿ ದಾಹಕಞ್ಚ, ತಞ್ಚ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲಿಕಂ
ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ। ಏಕತ್ತಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏವ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿನಿವೇಸೋಪಿ ಅಯಾಥಾವತೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋ ಗಹಿತಾಕಾರಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನೇನ ಸಕಟ್ಠಾನತೋ ಚಾವಿತೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಪುಗ್ಗಲೋಯೇವ ವಾ ತಥಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ಸಾಮೀ ನಿವಾಸೀ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸವಿಸಯಭೂತೋ ಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಮತ್ತಸಿದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ, ‘‘ನ ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವೋಹಾರಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅನನುಯೋಗೋ ಆಕಾಸಕುಸುಮಸ್ಸ ರತ್ತನೀಲಾದಿಭಾವವಿಚಾರಣಾ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸಚೋದನಾಯ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋ ಪುನ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಆಪಜ್ಜನಲೇಸೋ। ವಞ್ಝಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ದೀಘರಸ್ಸತಾನುಯೋಗಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಾನಞ್ಞತಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಅನನುಯೋಗಭಾವೋ ಏವ ಇಧ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ।
ಯಂಕಾರಣಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತೀತಿ ಅಭಿಭವನ್ತಿ। ಅಭಿನನ್ದನಾದಯೋ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಾ ಅಭಿನನ್ದನಜ್ಝೋಸಾನಾನಿ, ತೀಹಿಪಿ ಅಭಿವದನಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತೀಹಿಪಿ ತಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಚೇ ನತ್ಥಿ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ಅಭಾವಸೂಚನೇನ ಫಲೂಪಚಾರತೋ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭೂತಂ ಮಗ್ಗಫಲಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಸನಞ್ಚ ಏಸೇವಾತಿ ಇದನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿ…ಪೇ॰… ಫಲಂ ವಾ’’ತಿ।
‘‘ಞಾಯತೀತಿ ಜಾನ’’ನ್ತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನೇನ ನಿರವಸೇಸಂ ಞೇಯ್ಯಜಾತಂ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಾಯ ಜಾನಾತಿಕಿರಿಯಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಕರಣಂ ಭವಿತುಮರಹತೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಪಕರಣವಸೇನ, ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇನ ವಾ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಜಾನನ್ತಾಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಜಾನನ್ತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಹಿ ಕಾಮರೂಪಪರಿಞ್ಞಾವಾದಿನೋ। ಜಾನನ್ತೋ ಜಾನಾತಿಯೇವ ಭಗವಾ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇಹಿ ತಂಪರಿಞ್ಞಾವಾದಿತಾಯ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಸೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೩, ೧೭೫ ಆದಯೋ) ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಞಾಣಭೂತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಥ ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆದಿಕಂ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಏವಂ ಞಾಣಭೂತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಾತಿಸಯೋ ಭಗವತೋ ವತ್ತುಆದಿಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ವದತೀತಿ ವತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಕಾರಸ್ಸ ಪಕಟ್ಠತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿರಂ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ನೇತಾ ನಿನ್ನೇತಾ।
‘‘ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಹಚರಿಯಾಯ ಯಥಾ ‘‘ಕುನ್ತಾ ಪಚರನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಪಾಳಿಪದೇಸಾನಂ ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಪದಾನಿಯೇವ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಪನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಸೇಸತ್ತಿಕದುಕಪದಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕಪದುದ್ಧಾರೇನ ನಯದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಇತರತ್ತಿಕದುಕಪದಾನಿಪಿ ಉದ್ಧಟಾನೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾಗ್ಗಹಣಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಭವತಿ।
ಸೋ ಚ ಧಮ್ಮೋತಿ ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೦) ಪುರಿಮಾಯ ಪುರಿಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮಾನೇನ್ತೀ’’ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಪಟಾಯತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಸದ್ದನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾನಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾನಕರಣಞ್ಚ ಊನಪಕ್ಖಿಪನೇನ ಅಧಿಕಾಪನಯನೇನ ವಾ ಹೋತಿ, ಇಧ ಊನಪಕ್ಖಿಪನೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ‘‘ಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ।
ಬಲವತಾ ಞಾಣವೇಗೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಪ್ಪವತ್ತೇನ। ಬಲವತೋ ಞಾಣವೇಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಕ್ಖೇಪನವಸಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ। ಗಮ್ಭೀರಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ನಿರವಸೇಸೇನಾತಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಅವಸೇಸೇತ್ವಾ। ಪಞ್ಚಖೀಲರಹಿತೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಚೇತೋಖೀಲರಹಿತೇನ।
ಏಕಾಧಿಕೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಿಲೇಸಸತೇಸೂತಿ ‘‘ಜಾತಿಮದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಕವಸೇನ ಆಗತಾ ತೇಸತ್ತತಿ, ‘‘ಕೋಧೋ ಚ ಉಪನಾಹೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ, ‘‘ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕವಸೇನ ಪಞ್ಚಾಧಿಕಂ ಸತಂ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ, ‘‘ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚಕವಸೇನ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ, ‘‘ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಕ್ಕವಸೇನ ಚತುರಾಸೀತಿ, ‘‘ಸತ್ತ ಅನುಸಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಕವಸೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ, ‘‘ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೇಸಾ ತೇನವುತಾಧಿಕಂ ಛಸತಂ ಕಿಲೇಸಾ। ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಾಗತಾಹಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಹ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಾಧಿಕಂ ಸತ್ತಸತಂ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಥ ವಾ ಚುದ್ದಸೇಕನ್ತಾಕುಸಲಾ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸಾಧಾರಣಾ, ಚುದ್ದಸ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸಾಧಾರಣಾ, ಉಪಚಯಾದಿದ್ವಯಂ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ರೂಪಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಸೀತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇಸು ಭಾವದ್ವಯೇ ಏಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಏಕೂನಾಸೀತಿ, ಬಾಹಿರಾ ಏಕೂನಾಸೀತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಸಾಧಿಕಂ ಸತಂ ಹೋನ್ತಿ। ಇಮೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದಸನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅಸೀತಿಅಧಿಕಂ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಥ ವಾ ತೇಪಞ್ಞಾಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ರೂಪರೂಪಾನಿ, ಆಕಾಸಧಾತು, ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ಧಮ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ಪಞ್ಞಾಸಸತಂ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದಸ ದಸ ಕಿಲೇಸಾತಿಪಿ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ। ತಥಾ ಏತ್ಥ ವೇದನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ರೂಪರೂಪಾನಿ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ವಿಪಸ್ಸನೂಪಗಧಮ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ಪಞ್ಞಾಸಸತಂ ಹೋನ್ತಿ। ಏತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದಸ ದಸ ಕಿಲೇಸಾತಿಪಿ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಪಠಮೇ ಛ ಕಿಲೇಸಾ, ದುತಿಯೇ ಸತ್ತ, ತತಿಯೇ ಛ, ಚತುತ್ಥೇ ಸತ್ತ, ಪಞ್ಚಮೇ ಛ, ಛಟ್ಠೇ ಸತ್ತ, ಸತ್ತಮೇ ಛ, ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತ, ನವಮೇ ಪಞ್ಚ, ದಸಮೇ ಛ, ಏಕಾದಸಮೇ ಪಞ್ಚ, ದ್ವಾದಸಮೇ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ದ್ವಾಸತ್ತತಿ, ಇಮೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾ ಪಞ್ಚಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚತುರಾಸೀತಿಅಧಿಕಂ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಥ ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ, ಅವಸೇಸರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಾ ಸೇಸಾ ಚಾತಿ ದಸ, ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ವೀಸತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಥ ವಾ ದ್ವಾದಸಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಪಠಮೇ ವೀಸತಿ ಧಮ್ಮಾ, ದುತಿಯೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ, ತತಿಯೇ ವೀಸತಿ, ಚತುತ್ಥೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ, ಪಞ್ಚಮೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಛಟ್ಠೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸತ್ತಮೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಅಟ್ಠಮೇ ಏಕವೀಸತಿ, ನವಮೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ದಸಮೇ ಏಕವೀಸತಿ, ಏಕಾದಸಮೇ ಸೋಳಸ, ದ್ವಾದಸಮೇ ಸೋಳಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಛತ್ತಿಂಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ, ಇಮೇ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಛತ್ತಿಂ ಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ, ಸಬ್ಬೇ ಸೋಳಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಚ ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತರೇಸನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಂ ‘‘ಅತೀತಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಾದಿಭಾವಾಮಸನತೋ। ಖೇಪನೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇ। ‘‘ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತೀತಾದೀನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅತೀತಾದಿಭಾವಾಮಸನಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಖೇಪನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕೇ, ತಥಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾತೀತತಿಕತಿಕೇ ‘‘ಅತೀತಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ತೀಸು
ನ ಭಾಸಿತತ್ಥವಚನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಹಿತಪರಿಯಾಯವಚನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿವತ್ತಿತಸ್ಸ ಏಕದೇಸಕಥನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ನ ಭಾಸಿತತ್ಥವಚನಂ, ಏವಂ ವಿಸಯಪ್ಪಯೋಜನಾದಿವಚನಮ್ಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಹಿತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ। ‘‘ನ ಹಞ್ಞದತ್ಥತ್ಥಿಪಸಂಸಲಾಭಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅತ್ತತ್ಥೋ ವಾ ಪರತ್ಥೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯) ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸುತ್ತನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಅತ್ತತ್ಥಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ಸುತ್ತತ್ಥಭಾವೇನ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ತೇಸು ಪನ ಏಕೋಪಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ ಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬತಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಸುತ್ತಂ ಸೂಚೇತೀ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಭಾಸಿತತ್ಥವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ। ಪುರಿಮಕಾ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಾ ಹಿತಪರಿಯಾಯಾ, ತತೋ ಪರೇ ಛ ಭಾಸಿತತ್ಥಪ್ಪಭೇದಾ, ಪಚ್ಛಿಮಕಾ ಪನ ಉಭಯಸಭಾವಾ। ತತ್ಥ ದುರಧಿಗಮತಾಯ ವಿಭಾವನೇ ಅಲದ್ಧಗಾಧೋ ಗಮ್ಭೀರೋ, ನ ವಿವಟೋ ಗುಳ್ಹೋ, ಮೂಲುದಕಾದಯೋ ವಿಯ ಪಂಸುನಾ ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿವೇಸಾದಿನಾ ತಿರೋಹಿತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ, ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ ನೇಯ್ಯೋ, ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನೀತೋ। ಅನವಜ್ಜನಿಕ್ಕಿಲೇಸವೋದಾನಾ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಪರಮತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ ಏವ ವಾ। ಸಾತಿಸಯಂ ಪಕಾಸಿತಾನಿ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ। ‘‘ಏತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಸುತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೧೨೪೨), ‘‘ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚಸುತ್ತಸತಾನೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಸುತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಉಪಚರಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಇದಮೇವ ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏಕನ್ತಹಿತಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸಮ್ಪಾಪನೇ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ತಪ್ಪರಭಾವಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಪ್ಪರಭಾವೋ ಚ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಅತ್ತತ್ಥಾದಿಪ್ಪಕಾಸನಪಧಾನತಾಪಿ। ಇತರೇಹೀತಿ ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮೇಹಿ।
ರತ್ತಿಆದೀಸೂತಿ ರತ್ತಿರಾಜವಿನಯೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು। ನನು ಚ ‘‘ಅಭಿರತ್ತೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ರತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಾ’’ತಿ ಚ ಞಾಣಲಕ್ಖಣಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕೋ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋತಿ? ನ, ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಾ’’ತಿ ಅಭಿ-ಸದ್ದವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಞಾತಲಕ್ಖಿತಸದ್ದಾನಂ ರತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಲಕ್ಖಣೇ ವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾತಸದ್ದೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅಭಿವಿನಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಅಭಿಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾ, ಅನೇಕತ್ಥಭೇದೋ ಚ ಸದ್ದಾನಂ ಪಯೋಗವಿಸಯೋತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇಸನಾದಯೋ ದೇಸೇತಬ್ಬಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಆಣಾದಯೋ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಕಾದಿಅಧೀನಾತಿ ತಂತಂವಿಸೇಸಯೋಗವಸೇನ ತೇಸಂ ಭೇದೋ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಆಣಾವಿಧಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಆಣಾರಹಾಧೀನಂ ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಯೋಗತೋ, ಏವಂ ವೋಹಾರಪರಮತ್ಥವಿಧಾನಾನಿ ಚ ವಿಧಾಯಕಾಧೀನಾನೀತಿ ಆಣಾದಿವಿಧಿನೋ ದೇಸಕಾಯತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ। ಅಪರಾಧಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಮ್ಪಿ ಸಾಸನಂ ವಿಸೇಸತೋ ತಥಾವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಸಿತಬ್ಬ…ಪೇ॰… ತಬ್ಬಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಸಂವರಾಸಂವರನಾಮರೂಪಾನಂ ವಿಯ ವಿನಿವೇಠೇತಬ್ಬಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಕಥನಂ ಸತಿ ವಾಚಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ, ನಾಸತೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ತದಧೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕಥಾ’’ತಿ। ಉಪಾರಮ್ಭಾದೀತಿ ಉಪಾರಮ್ಭನಿಸ್ಸರಣಧಮ್ಮಕೋಸರಕ್ಖಣಾನಿ। ಪರಿಯಾಪುಣನಾದೀತಿ ಪರಿಯಾಪುಣನಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿದುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯೋ।
ತನ್ತಿಸಮುದಾಯೋ ಅವಯವತನ್ತಿಯಾ ಆಧಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ’’ತಿ। ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ ಸಮುಖೇನ, ವಿಸಯವಿಸಯಿಮುಖೇನ ವಾ ವಿನಯಾದೀನಂಯೇವ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ವಿನಯಾದಯೋ, ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮತ್ಥವಿಸಯಾ ಚ ದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾತಿ। ‘‘ಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ
ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ ಅವಿಪರೀತಂ ಸವಿಸಯವಿಭಾವನತೋ ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ ಯತೋ ‘‘ಅವಿಪರೀತಾಭಿಲಾಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಏತೇನ ದೇಸನಾಸದ್ದಸಭಾವಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ತಂತಂಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣತಾ। ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ವಾಚಕೋತಿ ವಚನವಚನೀಯಂ ವಚನಸ್ಸ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮಾಹ। ಸೋ ಹಿ ವಚನಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ತಂ ವಾ ಏತೇನ ಪವತ್ತೀಯತೀತಿ ಪವತ್ತನಂ। ದೇಸೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ದೇಸನಾ। ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪೀಯತಿ ಏತೇನ, ಪಕಾರತೋ ಞಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಅಭಿಸಮೀಯತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಮಯತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬತೋ ಪನ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪಟಿವೇಧೋಯೇವಾತಿ।
ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾಯ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ, ತೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ತಂದೇಸನಾಯ ಪಟಿವೇಧನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನವಿಸಯಿಕರಣಾನಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಾರಣೇ ಫಲವೋಹಾರೇನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾರಮ್ಭ…ಪೇ॰… ಹೇತುಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ। ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ಕಥನವಸೇನ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ। ತಸ್ಸ ‘‘ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉದ್ದಾನಸಙ್ಗಹಾದಿಭೇದೋ ಸಙ್ಗೀತೋತಿ ಪಾಠೋ ಯುತ್ತೋ, ‘‘ಸಙ್ಗೀತಿಯಾ’’ತಿ ಪನ ಲಿಖನ್ತಿ। ಪುರಿಮಂ ವಾ ಸಙ್ಗೀತಿಯಾತಿ ಭಾವೇನ ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅಧಿಕರಣೇ। ಪಿಟಕಾದೀತಿ ಪಿಟಕನಿಕಾಯಙ್ಗಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾನಿ।
ತತ್ಥ
ಸುತ್ತನ್ತಿ
ಸನಿಮಿತ್ತಾ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ, ಸಹತಾಞ್ಞೇನ ನಾಞ್ಞತೋ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ)।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿ। ತೇನೇವಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ನೇತ್ತಿಯಂ ‘‘ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೇಟ್ಠೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಸಙ್ಗಹವಾರ)। ‘‘ಏತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಸುತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ (ಪಾಚಿ॰ ೧೨೪೨) ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ) ಏವಮಾದಿ ಚ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ, ತದೇಕದೇಸೇಸು ಪನ ಗೇಯ್ಯಾದಯೋ ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ತೇನ ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಗಾಥಕತ್ತಂ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ। ಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ಸಸಿಲೋಕಂ ಸಗಾಥಕಂ ವಾ ಚುಣ್ಣಿಯಗನ್ಥಂ ‘‘ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಪನ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಬ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಬ್ಯಾಕರಣಮೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಗಾಥಕಾನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾದಿಸಞ್ಞಾನಂ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ‘‘ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಪನ ಸತೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪದಾದೀಸು ಕೇವಲಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಸು ಸಗಾಥಕತ್ತೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಞಾಣಮಯಿಕಗಾಥಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೇಸು ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಗಾಥಾಉದಾನಇತಿವುತ್ತಕಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ತಥಾ ಸತಿಪಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಭಾವೇ ಭಗವತೋ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಚರಿಯಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೇಸು ಜಾತಕಸಞ್ಞಾ। ಸತಿಪಿ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೇ ಸಗಾಥಕತ್ತೇ ಚ ಕೇಸುಚಿ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವೇದಸ್ಸ ಲಭಾಪನತೋ ವೇದಲ್ಲಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಸಗಾಥಕತ್ತಾದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತೇನ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು
ನನು ಚ ಸಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೋದನಾ ತದವತ್ಥಾತಿ? ನ, ಸೋಧಿತತ್ತಾ। ಸೋಧಿತಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಭಾವಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ। ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಾಥಾಭಾವತೋ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಂ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ। ನಿರುಳ್ಹೋ ಹಿ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀಸು ಸುತ್ತಭಾವೋ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಧಮ್ಮಪದಬುದ್ಧವಂಸಾದಯೋ ವಿಯ ಗಾಥಾಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತಾನಿ, ಕಿನ್ತು ಸುತ್ತಭಾವೇನೇವ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸುತ್ತನಾಮಕನ್ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಗಾಥಕತ್ತಾ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ವಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಹತಾಞ್ಞೇನ। ಸಹ ಗಾಥಾಹೀತಿ ಸಗಾಥಕಂ, ಸಹಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀಸು ಗಾಥಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ‘‘ಸಹ ಗಾಥಾಹೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ। ಯದಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಸಗಾಥಕಪ್ಪದೇಸಾನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನ, ಅಞ್ಞತೋ। ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ತಾ ಗಾಥಾ ಜಾತಕಾದಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ। ಅತೋ ನ ತಾಹಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಭಾವೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಜಿನಸಾಸನಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ। ಪಟಿವಿದ್ಧಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿವೇಧಭೂಮಿ ಪಟಿವೇಧಾವತ್ಥಾ, ಪಟಿವೇಧಹೇತು ವಾ। ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾಮಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧-೧೨) ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾಮಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತಂ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧-೧೨)। ಪಚ್ಚಯಾದೀಹೀತಿ ಪಚ್ಚಯಸಭಾವವೂಪಸಮತದುಪಾಯಾದೀಹಿ। ಪರವಾದಿಚೋದನಂ ಪತ್ವಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ ಪರವಾದಿಚೋದನಂ ಪತ್ವಾ। ಅಧಿಗ…ಪೇ॰… ರೂಪೇನಾತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬದೇಸೇತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮೋ, ತದನುರೂಪೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನತ್ತಾ ಯಥಾಧಿಗತಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಾವತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಧಿಗಮನಿದಾನಂ। ದೇಸಕಾಲಾದಿಯೇವ ದೇಸನಾನಿದಾನಂ। ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದೇಸನಾನಿದಾನಂ ಯಾವ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾವಿಸೇಸೇನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತೇ ವಾ ದೇಸಿತೇಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಕಲಾಭಿಧಮ್ಮಪದತ್ಥಸಙ್ಗಹತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ತತ್ಥ ದೇಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ತಕಾನಂಯೇವ ದೇಸನಾರುಳ್ಹತಾಯ ಅಡ್ಢಛಕ್ಕೇಸು ಜಾತಕಸತೇಸು ಪರಿಪಾಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಏತ್ತಕಾಸು ಏವ ಜಾತೀಸು ಪುಞ್ಞಾದಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ
ಸುಮೇಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ತಾಪಸೇಹಿ ಅಸಮೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ನಿಚ್ಚಾಭಿಮತಂ ಅವಿಪರೀತವುತ್ತಿತಾಯ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ತಥಾಭಾವೇನ ‘‘ಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಚನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸಸ್ಸತತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅವಿಪರೀತಮೇವಾ’’ತಿ। ಉಪಪಾರಮೀಆದಿವಿಭಾಗೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತಾ। ಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಾನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತನಂ ಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣತೇಜೇನಾತಿ ಪಾರಮೀಪವಿಚಯಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ। ಮಹಾನುಭಾವಞ್ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇಸು ಅನಾವರಣಂ ಅನಾಚರಿಯಕಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುರೂಪಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಭಾವಾದಿಆಧಾರಮೇವ ಜಾತಂ। ಕಾಯಾದೀಸು ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೀನತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಲೀನತಾತಿ ಚ ಸಙ್ಕೋಚೋ ವೀರಿಯಹಾನಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಸಾ ಮೇ ವೀರಿಯಪಾರಮೀ’’ತಿ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।