ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ
೧-೬. ಸಮಾನದೇಸಗ್ಗಹಣಾನಂ ‘‘ಸಮಾ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಾದಿಹೇತುಬ್ಯಾಪಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಕೀಭಾವೂಪಗಮನನ್ತಿ ಏಕಕಲಾಪಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ ಸಮೂಹಘನಭಾವೇನ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನಾಕರಣತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪೀತಿ ಸಭಾವತ್ಥಭೇದಾಭಾವೇಪಿ। ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನಾತಿ ನಾನಾಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಭೇದೇನ। ಏತೇನ ಪಕಾರನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ। ತೇನೇವ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತಿಕೇಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯೇಸಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಯೇಹಿ ಪಕಾರವಿಸೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾವನೇ ಕತೇ ಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ತಪ್ಪಕಾರಭೇದೇಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾವನಂ। ಯೇಸಂ ಪನ ಯೇನ ಏಕೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ವಿಭಾವನೇ ಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಂ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತ್ತಾ ತದಞ್ಞನಿರವಸೇಸಪ್ಪಕಾರವಿಭಾವನಞ್ಚ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನನು ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತದಞ್ಞಪ್ಪಕಾರವಿಭಾವನಂ ಅಫಲಂ ತಪ್ಪಕಾರತಾ। ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಪಕಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಿಭಾವನಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೀತಿ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು। ಯಥಾ ಪಠಮದುಕೇಕದೇಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಟ್ಠದುಕನಯೇ ಯೋಜನಾ ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪೀ’’ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠಮದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾಯ ‘‘ಸಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಅಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪೀ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕಾ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ। ಯತೋ ವಾ ದುಕತೋ ಪದಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನ ಸತಿ ಚ ನಾನತ್ತೇ ದುಕನ್ತರಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಚೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಯಥಾವುತ್ತದುಕೇಹೀತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಸು ನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಸಹೇತುಕದುಕತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸ್ಸ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕತೋ ಚ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸ್ಸ ಪದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಸಭಾವತ್ಥತೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಹೇತುಕಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೇ ವತ್ವಾ ಇತರೇಪಿ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದೀಹಿ ಸಭಾವತ್ಥನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೇತುಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ। ಹೇತುಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೇತುವಿಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ। ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾ। ಹೇತುಸಹಭುನೋ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಭುನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಂ, ತಥಾ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಹಗತಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ, ‘‘ನ ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಹಗತಾಪಿ, ನ ಹೇತುಸಹಗತಾಪೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿಂ ಬೋಧೇತಬ್ಬಾಕಾರಞ್ಚ ತೇಸೂತಿ ಪಠಮದುಕತತಿಯದುಕೇಸು। ಯದಿ ದುಕನ್ತರೇಹಿ ದುಕನ್ತರಪದೇಹಿ ಚ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಏತೇಸಂ ದುಕಾನಂ ದುಕನ್ತರಪದಾನಞ್ಚ ಅವಚನಂ ‘‘ಚತುತ್ಥದುಕೇ’’ತಿಆದಿ। ದುಕಪೂರಣತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ಸಮಾನತ್ಥತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ದೇಸನಾವಿಸೇಸೋ ಪನ ವಿಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅತ್ಥನ್ತರತಾಭಾವೇಪಿ ಪಕಾರಭೇದಹೇತುಕಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ। ಏತೇನ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಛಟ್ಠದುಕಪೂರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ನಯದಸ್ಸನೇನ। ಪಠಮದುಕೇ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಹಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ, ಇಧ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಚತೂಹಿ। ತೇಸೂತಿ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಸು। ಪಠಮದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಛಟ್ಠದುಕೇನ ಇತರತ್ರ ಚ ಇತರದುಕೇಹೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೭-೧೩. ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತೇನ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥಿತನ್ತಿ ಏತೇನ ನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಾ ಸಸಭಾವತಾವ ಅತ್ಥಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಿರೋಧೋ ಅಪ್ಪಹೀನತಾ ಅನಿಪ್ಫಾದಿತಫಲತಾ ಕಾರಣಾಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹತಾ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಯೇನ ವಿನಾ ಯಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅತೀತಾದಿಪಿ ಕಾರಣಂ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಸಹೇತು…ಪೇ॰… ಕಾಲಾನಮೇವಾ’’ತಿ। ಸಮೇ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ। ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯನಿಪ್ಫಾದಿತತಾ ಚ ದುಕದ್ವಯೇ ಪುರಿಮಪದತ್ಥಾನಂ ಭೇದೋ, ಇತರೇಸಂ ಪನ ಪುರಿಮಪದಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮವಿಧುರಸಭಾವತಾಯಾತಿ। ಅವಿನಿ…ಪೇ॰… ಠಪನತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ’’ತಿ ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತನ್ತಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಿತಸರೂಪಸಙ್ಖಾವಿಸೇಸತ್ತಾ ವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಾಯೇವ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ। ‘‘ಪಥವೀಆದಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕಹೇತುಕೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಹೇತೂನಂ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಥವೀಆದೀನಂ ರೂಪಿಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮ…ಪೇ॰… ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ತೇಸು ನಿಯತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಾಮಿಭಾವೋತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ಲುಜ್ಜತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಲೋಕೋತಿ ತಂಗಹಣರಹಿತಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾ। ತೇನೇವಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ವೀಸತಿ ದುಕಾ ವಿಭತ್ತಾ, ‘‘ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ವಕ್ಖತೀತಿ ದುಕಬಹುತಾ ‘‘ದುಕಬಹುತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಬ್ಯಾಪಿಭಾವೇ ಪನ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಚ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ನಿದ್ದೇಸೇನ ಚ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೇನ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ, ತಥಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಿದ್ದೇಸೇನಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ। ಯೋ ಚ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಸಮ…ಪೇ॰… ಸೇಧೇತುನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಸು ನಿದ್ದೇಸಪದೇಸು ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಥೇವಾತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕೇಚಿನ-ಸದ್ದಾನಂ ಅನಿಯಮತೋ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸನವಸೇನ। ರೂಪಾಯತನಮೇವ ಹಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ‘‘ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕೇನಚಿ ನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭೇದೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬವಿಸೇಸೇನ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಕದೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕಭೇದೋತಿ ದುಕವಿಸೇಸೋ, ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯದುಕೋ, ತಪ್ಪಭೇದೋಯೇವ ವಾ। ಸಮತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ ದುಕಭೇದಾಪಜ್ಜನಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥಭೇದಾಭಾವತೋ ಕಥಮಯಂ ದುಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಪನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ದುಕೋಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೋ ಕಥಂ ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಏತ್ಥ
೧೪-೧೯. ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಜಞ್ಞಮಲೀನಭಾವಕರಣತೋ ಕಣ್ಹಕಮ್ಮವಿಪಾಕಹೇತುತೋ ಚ ಅಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ವಣೇ। ಪಗ್ಘರಣಕ…ಪೇ॰… ಸದ್ದೋತಿ ಏತೇನ ಆಸವೋ ವಿಯ ಆಸವೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಗೋತ್ರಭು…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏತೇನ ಗೋತ್ರಭುಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಕಾಕೇಹಿ ಸಪ್ಪಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗೋತ್ರಭುಸದಿಸಾ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಗುಣಪ್ಪಧಾನತ್ಥಾನಂ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅವಚನೀಯತ್ತಾ ವೋದಾನಾದಯೋವ ವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಅಥ ವಾ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಏಕಸೇಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಅವಧಿನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ತಂಸಹಿತತಾ ಆಸವಸಹಿತತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಸಹೇತುಕತಾ, ನ ಏವಂ ಸಾಸವಾತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಸಾಸವತಾ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹೀತಿ। ದುಕನ್ತರೇ ಅವುತ್ತಪದಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ದುಕಯೋಜನಾಯ ಞಾಯಾಗತತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮೇ ದುಕೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಚತುತ್ಥದುಕಮಾಹ। ಪಠಮೇ ದುಕೇ ತತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಆಸವಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಚ ಆಸವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚಮದುಕಮಾಹ। ಪಠಮಸ್ಸ ದುತಿಯೇ ದುಕೇ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾಪಿ ಅನಾಸವಾಪೀ’’ತಿ ಅಯಮೇಕೋ। ತತಿಯೇ ಪಠಮಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಆಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ತತಿಯೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ‘‘ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಏಕೋ। ದುತಿಯೇ ತತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಛಟ್ಠದುಕಮಾಹ। ತೀಹೀತಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ। ಇತರೇತಿ ತದವಸಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ। ತೇ ಪನ ಪಠಮೇ ತತಿಯದುಕದುತಿಯಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ದುತಿಯೇ ಪಠಮದುಕದುತಿಯಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ತತಿಯೇ ಪಠಮಸ್ಸ ಏಕೇಕಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇ, ತತಿಯೇ ದುತಿಯದುಕಪಠಮಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪಿ। ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪಿ। ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪೀ’’ತಿ ಏತೇಸಮ್ಪಿ, ‘‘ಆಸವಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಆಸವಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಗಹಣನಯೋ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏಸ ನಯೋತಿ ಯೋ ಏಸ ಪಠಮದುಕೇ ದುತಿಯದುಕಪಕ್ಖೇಪಾದಿಕೋ ಉಪಾಯೋ ಇಧ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸು ದುಕನ್ತರನಿದ್ಧಾರಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತದುಕಾ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೇ ತಾವ ‘‘ಸಂಯೋಜನಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಚ ಸಂಯೋಜನಾ, ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೋ ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೋ ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಿಯಾಪಿ ಅಸಂಯೋಜನಿಯಾಪಿ, ಸಂಯೋಜನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚ। ಏವಂ ಗನ್ಥಓಘಯೋಗಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚ। ನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನ ನೀವರಣಾನಂ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ನೋ ನೀವರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಿಯಾಪಿ ಅನೀವರಣಿಯಾಪಿ, ನೋ ನೀವರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೀವರಣಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ತಯೋ। ತಥಾ ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೇ ‘‘ನೋ ಪರಾಮಾಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾಪಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾಪಿ, ನೋ ಪರಾಮಾಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಾಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪರಾಮಾಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ಪರಾಮಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಾಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪರಾಮಾಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ। ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ‘‘ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪಿ, ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ, ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಕಿಲೇಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ
೨೦-೨೫. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ವಟ್ಟಸಂಯೋಜನನ್ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂಯೇವ ಸಂಯೋಜನಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ। ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಂಭಾಗಿಯಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಓರ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಹಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ। ಕಾಮಕಮ್ಮಭವಾದೀನಂ ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಭವಾದಿನಿಪ್ಫಾದನೇಪಿ ನಿಯಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಂತಂ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇನ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಭಾವೇ ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮೂಪಪತ್ತಿಭವಾನಂ ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಬನ್ಧನಂ ಅಸೇರಿಭಾವಕರಣಂ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದಯೋ ವಿಯ। ಗನ್ಥಕರಣಂ ಅವಚ್ಛಿನ್ನತಾಕರಣಂ। ಚಕ್ಕಲಕಂ ಪಾದಪುಞ್ಛನರಜ್ಜುಮಣ್ಡಲಂ। ನ ಚೋದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತಂ ಆಹ। ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕೋಚಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವ…ಪೇ॰… ನ ಚೋದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು।
೨೬-೩೭. ಯಥಾ ಸರಭೇಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಿ ಸರಭನಿಯಾ, ಏವಂ ಓಘನಿಯಾತಿ ಸದ್ದಸಿದ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
೫೦-೫೪. ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೋ ಪರಾಮಸನನ್ತಿ ‘‘ಪರತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಮತ್ತಂ ಪರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರತೋತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ’’ತಿ।
೫೫-೬೮. ಯದಿ ‘‘ವಿಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಿತ’’ನ್ತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಾಯ ನಿರನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋತಿ ‘‘ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ಇತರೇಹಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಏಕಕಲಾಪಭೂತಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ತಥಾಭೂತಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಸ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಭಾವೋ’’ತಿ। ತೇನ ಯದಿಪಿ ಕೇಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ದನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಕತ್ತಾ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ ತದಭಾವೋ ಚ ಇತರೇಸಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮೂಹಘನತಾಯ ವಾ ದುಬ್ಬಿಭಾಗತರತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸಂಸಟ್ಠತಾ। ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಬುದ್ಧಿಯಾ।
೮೩-೧೦೦. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹಾನಂ ವಿಸಯಭಾವೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಾವಚರತಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಮೇವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಅನುತ್ತರಭೂಮಿತಾ। ಅಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸಂ ಪರಿಹರತಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತಿಬ್ಯಾಪಿತದೋಸಂ। ನನು ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕತಮಾ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಕತಮೇ, ಕಾಮತಣ್ಹಾವಿಸಯಾತಿ ಇತರೀತರನಿಸ್ಸಯತಾ ದೋಸೋತಿ? ನ, ಅವೀಚಿಆದಿಏಕಾದಸೋಕಾಸನಿನ್ನತಾಯ ಕಿಞ್ಚಿ ತಣ್ಹಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂಸಭಾವಾಯ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠೇನ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಚ ಕಾಮಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನನಿಚ್ಛಯತೋ’’ತಿ। ತೇನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಭಗವತೋ ತದುಚ್ಚಾರಣಾನನ್ತರಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ತದತ್ಥಪಟಿಪತ್ತಿತೋ। ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಪೇಕ್ಖಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾತಿ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಸಾಧನಂ ಕಿರಿಯಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನಿಯ್ಯಾನಕರಣಸೀಲಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಯಥಾ ‘‘ಅಪೂಪಭಕ್ಖನಸೀಲೋ ಆಪೂಪಿಕೋ’’ತಿ, ನಿಯ್ಯಾನಸೀಲಾ ಏವ ವಾ। ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವ ಗಹಿತಾತಿ ಞಾಯತಿ, ಇತರಥಾ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾವಚನಂ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ರಣೋಹತಾ ನ ಜೋತನ್ತಿ, ಚನ್ದಸೂರಿಯಾ ಸತಾರಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ರಣ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರೇಣುಪರಿಯಾಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಪಹಾರಪರಿಯಾಯತ್ತಾ ಯುದ್ಧ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಾರೋ ಚ ಪಹರಿತಬ್ಬಾಧಾರೋತಿ ಅಕುಸಲಸೇನಾವ ‘‘ಸರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ದುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಫಲಭೂತಾನಂ ದುಕ್ಖವಿಘಾತಉಪಾಯಾಸಪರಿಳಾಹಾನಂ ಸಭಾಗಭೂತಾಯ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಯ। ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಭಾವಾನಂ ಅಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ
೧೦೧-೧೦೮. ವಿಜ್ಜಾಸಭಾಗತಾಯ ‘‘ಅಭೇಜ್ಜಂ…ಪೇ॰… ರುಹತೀ’’ತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಕಿಲೇಸಾ ತೇನ ತೇನ ಓಧಿನಾ ಅನವಸೇಸಮೇವ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಲೋಭಾದಿಕಿಲೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುನ ವಿರುಳ್ಹಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ನ ಏವಂ ಅವಸಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ। ತದುಪಚಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ। ಕುಸಲೇಹಿ ತಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ತಪನಿಯಾ, ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಬಾಧಿತಬ್ಬಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ ಅಧಿವಚನಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾದಿಭಾವತೋ। ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿವಚನಪಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿವಚನಾದೀನಂ ವಿಸಯಭಾವೇ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ವಜ್ಜಿತೋ, ವಚನಭಾವೋ ಏವ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಾದಿಭಾವಂ ಭಜತೀ’’ತಿ।
೧೦೯-೧೧೮. ಅಞ್ಞಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಕರಣಸಭಾವೋ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೋತಿ, ತೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಓಪಪಾತಿಕನಾಮತಾಯ ಪಥವೀಆದೀನಮ್ಪಿ ನಾಮಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ನಾಮನ್ತರಾನಾಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಆಹ। ನ ಹಿ ವಿನಾ ಪಥವೀಆದಿನಾಮೇನಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಕೇಸಾದಿನಾಮೇಹಿ ವಿನಾ ವೇದನಾದಿನಾಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ನಾಮೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಿಣ್ಡಾಕಾರತೋ ವೋಹರೀಯನ್ತೀತಿ। ಯಂ ಪನ ಪರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮಕರಣನ್ತಿ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಾದಿಕರಣಾನಂ ನಾಮಭಾವೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಚಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾಯ ಅಭಾವೋಯೇವಾತಿ ನತ್ಥಿ ನಾಮಭಾವೋ। ಯೇ ಪನ ಅನಾಪನ್ನನಾಮನ್ತರಾ ಸಭಾವಸಿದ್ಧನಾಮಾ ಚ, ತೇ ವೇದನಾದಯೋವ ನಾಮಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ತನಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖತಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ನಾಮಮನ್ತರೇನ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಪಾಕಟೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ। ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಕಾಸಕಪಕಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ವಿನಾಪಿ ನಾಮೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಕಾಸಕಪಕಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ವಿಸಯಿವಿಸಯಭಾವೋ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಅನ್ತೋಗಧೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೧೯-೧೨೩. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ ವಿಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾಪಿ ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ। ಪುಬ್ಬೇತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ।
೧೨೪-೧೩೪. ಸೋಭನೇ ರತೋ ಸುರತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಭನಕಮ್ಮರತತಾ’’ತಿ। ಸುಟ್ಠು ವಾ ಓರತೋ ವಿರತೋ ಸೋರತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಮೋಹೋ। ಕುಸಲಭಾವನಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಡ್ಢನಾ। ಸಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ। ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಸಬಿಮ್ಬಕಂ। ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಹಿ ಪಹಾನವುಟ್ಠಾನೇನ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ।
೧೩೫-೧೪೨. ಕಾರಣಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯಂ। ಫಲಸೀಲಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ತೇನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ, ಲೋಕಿಯಸ್ಸಪಿ ವಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಾರಣಫಲಭಾವೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಪನ್ನಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮೂಹಸ್ಸ। ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಮಾಚಾರಾ। ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸೀಲಗುಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನತಂ ಆಹ, ನ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಸಹಿತತಾಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಓತ್ತಪ್ಪರಹಿತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಅಧಿಮುತ್ತತಾ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕಾಪವತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸಟತಾ ವಿಸಂಯುತ್ತತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತತಾನಿಸ್ಸಟತಾವಚನೇಹಿ ತದುಭಯಪರಿಯಾಯಾ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಇಧ ‘‘ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ತಬ್ಭೂತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಠಾನಫಲೇಹಿ ಅರಿಯಫಲಮೇವ ಉಪಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।