೨. ರೂಪಕಣ್ಡಂ
ಉದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಕೇನಚೀತಿ ‘‘ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಸು ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ವಾದೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಯೇನ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಸಮಯಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ಮಾ ಹೋತು, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಾದೇ ಕಥನ್ತಿ? ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪಾದೇಪಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಂ ವಿಯ ಅಚಿತ್ತಪಟಿ ಬನ್ಧುಪ್ಪಾದತಾಯ ನ ಚಿತ್ತೇನ ವವತ್ಥಾಪೇತಬ್ಬಸಮಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ। ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮಯವವತ್ಥಾನಂ ನ ಬ್ಯಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನೇಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿಯತೇ ಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಸಿಯಾ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ।
ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದೀನಂ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಆರುಪ್ಪೇ। ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ವಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಿಪಾಕಾನಂ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚರಿಮಕ್ಖಣೇ ಚ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ಚಿತ್ತಸಹಭಾವಿನಂ ಏವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಯವವತ್ಥಾನಂ ಕತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿತ್ತಸಹಭುಭಾವತೋ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ। ಯೋ ಯಸ್ಸ ಸಹಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ, ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಮಯವವತ್ಥಾಪಕಭಾವೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ತ್ತನತೋ’’ತಿ। ನಾಪಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀತಿಆದಿನಾ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ। ಕೇಹಿಚೀತಿ ಕಮ್ಮಜಾದೀಹಿ। ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪವತ್ತನತೋ। ಸಹಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ಅಭಾವಾತಿ ನಿಯೋಗತೋ ಅಭಾವಾ।
ವಿಞ್ಞತ್ತಿ …ಪೇ॰… ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಮಯವವತ್ಥಾನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ತೇಹಿ ಅಯಾವಭಾವಿತತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿಆದಿನಾಪಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಮಯನಿಯಮನೇ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ‘‘ತಥಾ ವಿಭಜನತ್ಥ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅವಿಭತ್ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ‘‘ವಿಭತ್ತಂ ಅವಿಭತ್ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಆಹಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಮಯವವತ್ಥಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಸಮಯವವತ್ಥಾನೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅವಿಭತ್ತೇತಿ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ವಿಯ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತೇ। ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇತಿ ಭೇದವನ್ತತಾಯ ವಿಭಜನಾರಹೇ। ದಸ್ಸಿತೇತಿ ಉದ್ದಿಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೇ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ವಿಪಾಕಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ನಯನಂ ನಯೋ, ಸೋವ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ನಯದಸ್ಸನಂ। ‘‘ದೇಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಣಮೇವ ನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೇನ ನೀಯತೀತಿ ನಯೋ, ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ। ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ದುಕಾದೀಸು ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಚ ಹದಯವತ್ಥುನೋ ಅನಾಗತತ್ತಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ, ಏಕಕೇ ಪನ ವತ್ಥುಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಹದಯವತ್ಥುಞ್ಚಾ’’ತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ದುಕಾದೀಸು ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಚ ಹದಯವತ್ಥು ನ ಗಹಿತನ್ತಿ? ಇತರವತ್ಥೂಹಿ ಅಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ದೇಸನಾಭೇದತೋ ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಏಕನ್ತತೋ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಾನಿ, ನ ಏವಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏಕನ್ತತೋ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಂ, ನಿಸ್ಸಿತಮುಖೇನ ಚ ವತ್ಥುದುಕಾದಿದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ। ಯಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತತೋ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥೂ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕಾದೀಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸುಪಿ ತದನುಕೂಲಆರಮ್ಮಣದುಕಾದಯೋ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ನ ಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣದುಕದೇಸನಾ ಭಿನ್ನಗತಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಚ ತಾ ದೇಸೇತುಂ ಭಗವತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ಏಸಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಪಕತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಿಭಾಗೇನ ಅವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಪದವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಚಾರೋತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಪದವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ವಿತಕ್ಕೋ ನ ಉದ್ಧಟೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ। ಏವಂ ಇತರವತ್ಥೂಹಿ ಅಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ದೇಸನಾಭೇದತೋ ಚ ದುಕಾದೀಸು ಉದ್ದೇಸೇ ನ ಗಹಿತಂ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಹಿ ನಿದ್ದಿಸನತೋ ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ನ ಗಹಿತಂ ಹದಯವತ್ಥೂತಿ ವದನ್ತಿ।
ಚಕ್ಖಾದಿದಸಕಾ ಸತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಇತ್ಥಿಭಾವಪುರಿಸಭಾವದಸಕಾ ಸತ್ತ, ಏಕಸನ್ತಾನವಸೇನ ವಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಭಾವವತ್ಥುದಸಕಾ ಸತ್ತ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸತಿಪಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭೇದೇ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಭೇದೋಪಿ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಾದಿಭೇದೋ ವುತ್ತೋ।
೫೮೪. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಸಣ್ಠಾನೇ ಪರಿಮಣ್ಡಲ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನತಾ ಪನ ವಟ್ಟಸಣ್ಠಾನೇ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಪರಿಮಣ್ಡಲ-ಸದ್ದೋ ವಟ್ಟಪರಿಯಾಯೋ ಸಿಯಾ। ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ಸದ್ದಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಟ್ಟಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದೀನಂ ಸಮುದ್ದತೋ ಉಪರಿಅಧೋಭಾಗಾನಂ ವಸೇನ ಉಬ್ಬೇಧೋ ವುತ್ತೋ, ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರೇಹಿಪಿ ಸಿನೇರು ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣೋವ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಿನೇರು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯಾಮೇನ, ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬)। ಸಿನೇರುಂ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಯುಗನ್ಧರಾದಯೋ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇಪಿ ಸೀತಸಮುದ್ದಾ ನಾಮ। ‘‘ತೇ ವಿಸಾಲತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಿನೇರುಆದೀನಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗಮನಸಮಾನಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸೇವ ಆಣಾಖೇತ್ತಭಾವೋ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಜಾತಿಖೇತ್ತಭಾವೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಕಪ್ಪಸಮಾನಸಮುಚ್ಚಯವಿಭಾವನೇಸು ವಿಯ ಅವಧಾರಣೇ ಅನಿಯಮೇ ಚ ವಾ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ। ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾತಿ। ತತ್ಥ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ಥೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ।
ಸೀಲಾದಿವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪಾದನೇನ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನೇವ ವಾ ಮಹಾಕಿಚ್ಚತಾಯ ಮಹನ್ತೇನ ವಾಯಾಮೇನ। ಸತಿಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿಭೇದೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಕಾಲೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಕಲಾಪವುತ್ತಿತೋ ಮಹನ್ತಾನಿ ಬಹೂನಿ ಭೂತಾನಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನೀತಿ ವಾ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾಜನೋ’’ತಿ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತತಾದೀಪನತೋ। ಉಪಾದಾಯತೀತಿ ಉಪಾದಾಯತಿ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏಕನ್ತನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ‘‘ಭವತಿ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯರೂಪಾನಂ ಸಾಮಿಭಾವೋ’’ತಿ ಆಧಾರಾಧೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇ ಆಧಾರಭೂತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತಿವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೫೮೫. ವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕೋ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಚಿತ್ತಸಹಭುಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿದುಕಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಏತೇನ ನಯೇನ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವೀಸಾಯ ತಾವ ವತ್ಥುದುಕೇಸು ಪಠಮದುಕಪಞ್ಚಕಾದಯೋ ಚುದ್ದಸಹಿಪಿ ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠೇಹಿ ವತ್ಥುದುಕೇಹಿ ಪಞ್ಚವೀಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣದುಕೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಬಾಹಿರಾಯತನದುಕೇಹಿ ರೂಪಧಾತುದುಕಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಾತುದುಕೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯದುಕೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿಪಿ ಸುಖುಮರೂಪದುಕೇಹಿ ಪಠಮಾದಿವಜ್ಜೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠೇಹಿ ಆಯತನಧಾತುಇನ್ದ್ರಿಯದುಕೇಹಿ ಚ ಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಞ್ಚವೀಸಾಯ ಪನ ಆರಮ್ಮಣದುಕೇಸು ಪುರಿಮಕೋ ದುಕಪಞ್ಚಕೋ ಉಪಾದಿನ್ನಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸನಿದಸ್ಸನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಸಹಭುಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿದುಕವಜ್ಜೇಹಿ ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ವತ್ಥುದುಕೇಹಿ ರೂಪಾಯತನರೂಪಧಾತುದುಕವಜ್ಜೇಹಿ ಆಯತನಧಾತುದುಕೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯದುಕಸುಖುಮರೂಪದುಕೇಹಿ ಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ದುತಿಯದುಕಪಞ್ಚಕಾದೀಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸದ್ದಾಯತನಸದ್ದಧಾತುದುಕಾದಯೋ ಯೋಜನಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ರೂಪಾಯತನರೂಪಧಾತುದುಕಾದಯೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕೇಸು ಸನಿದಸ್ಸನದುಕಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಯಥಾ ಚ ವತ್ಥುದುಕೇಸು, ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಚಕ್ಖುಧಾತುಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿದುಕಪಞ್ಚಕೇಸು। ಯಥಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣದುಕೇಸು, ಏವಂ ರೂಪಾಯತನರೂಪಧಾತುಆದಿದುಕಪಞ್ಚಕೇಸು ತಿಕಯೋಜನಾ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯದುಕಾ ಸುಖುಮರೂಪದುಕಾ ಚ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ದುಕೇಹಿ ಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏವಂ ತಾವ ತಿಕಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನನು ಚಾಯಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಭಗವತಾ ನ ದೇಸಿತಾತಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ? ನಯಿದಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಭಗವತಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ಯೋಜನಾಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ದೇಸನಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧-೬) ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಭವೋ ಹಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚ।
ತಿವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುಬ್ಬಿಧಾದಿರೂಪಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೫೮೬. ಚಿತ್ತತೋ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕಾದೀಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನದುಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚಿತ್ತಸಹಭುಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿದುಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಲಬ್ಭಮಾನೋತಿ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ನುಪಾದಾ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಲಬ್ಭಮಾನೋ। ಸನಿದಸ್ಸನದುಕಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘಮಹಾಭೂತದುಕಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನದುಕೇನ। ತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನದುಕಸ್ಸೇವ। ಅಞ್ಞೇ ಪನಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಸಹಭುಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿದುಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕಾ।
ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಾರಮ್ಮಣದುಕಾದಯೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುಕ್ಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾರಮ್ಮಣಂ। ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಂ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಬಾಹಿರಾಯತನಾದಿಲಬ್ಭಮಾನದುಕೇಹಿ ಯೋಜನಾಯಂ ಚತುಕ್ಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅವಸೇಸೇಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಬಾಹಿರಾಯತನರೂಪಧಾತುದುಕಾದಿತೋ ಲಬ್ಭಮಾನದುಕೇಹೀತಿ ವುತ್ತದುಕರಾಸಿತೋ ಅವಸೇಸೇಹಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನದುಕಾನಂ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನದುಕಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪಾದಾದುಕಾದೀನಂ। ವತ್ಥುದುಕಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನದುಕಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಅವಸೇಸೇಹಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾಯ ಚತುಕ್ಕಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಚತುಬ್ಬಿಧಾದಿರೂಪಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪವಿಭತ್ತಿ
ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೯೪. ಪಥವೀಆದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ ವಿಯ ನ ಹೇತುಆದಿಭಾವೋಪಿ ಸಾಧಾರಣೋತಿ ನ ಹೇತೂಸು ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನವಿಭಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಭಾಗಾಭಾವದಸ್ಸನಸರೂಪದಸ್ಸನಮೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ವಿಭಾಗರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ಯದಿಪಿ ಹೇತು-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಹೇತೂ’’ತಿ। ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನತೋ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲತ್ಥೇನ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಾ ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೫೯-೧೦೬೦) ಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ತೇಯೇವ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮೂಲಹೇತು ಪಚ್ಚಯಹೇತೂತಿ ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ। ಹಿನೋತಿ ಏತೇನ, ಏತಸ್ಮಾ ವಾ ಫಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹೇತು, ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಏತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯ-ಸದ್ದಾನಂ ಅನಾನತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹೇತುಸದ್ದಪರಿಯಾಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ’’ತಿ। ಭೂತತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚತುಮಹಾಭೂತನಿಸ್ಸಿತಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಕಾರಂ ಚತುಮಹಾಭೂತಹೇತುಕಂ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚ ಅನಾಮಟ್ಠಭೇದಾನಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ।
ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಾನಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ, ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಮಾನಂ ವಾ। ಅಞ್ಞೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ವಿಪಾಕಸ್ಸ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾದೀಸು।
‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಠಾನಞ್ಚ ಖೋ ಏತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅಕನ್ತೋ ಅಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ। ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ವಚೀ…ಪೇ॰… ಮನೋ…ಪೇ॰… ವಿಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅಕನ್ತೋ ಅಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೩೧; ವಿಭ॰ ೮೦೯),
‘‘ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತೇ ವಿಭಜತಿ, ಯದಿದಂ ಹೀನಪಣೀತತಾಯಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೮೯) – ಏವಮಾದಿವಚನತೋ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪಾಕನಿಯಾಮಕತ್ತಾ’’ತಿ। ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿಯೋಯೇವ ಠಾನಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಕೋಚಿ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಗತಿ…ಪೇ॰… ನಿಪ್ಫಾದಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಅಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಸಭಾವತೋತಿ ಹೇತುಆದಿಸಭಾವಾಭಾವತೋ।
ರುಪ್ಪನಂ ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ರೂಪೀರೂಪಭಾವತೋ’’ತಿ। ಏತಂ ಸಭಾವನ್ತಿ ಏತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಸತಿ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಂ ರೂಪೇ ನಿಯಮೇತಿ ರೂಪಸ್ಸೇವ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ। ನ ರೂಪಂ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ನ ರೂಪಂ ತತ್ಥ ನಿಯನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ಥಿ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ರೂಪಸ್ಸೇವ ನಿಯನ್ತಬ್ಬತಾಭಾವಂಯೇವ ವಿವರತಿ। ಏತಮೇವಾತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದೇಸಂ ಸಂಸನ್ದೇತಿ। ಏತ್ಥ ಏತಮೇವ ರೂಪೇ ಯಥಾವುತ್ತಸಭಾವಂ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ನಿಯಮೇತಿ ಅವಧಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಿಯಮೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಸತಿ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೋ ನಿಯನ್ತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ನಿಯಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ರೂಪೇ ಅತ್ಥಿ ಏವ ರೂಪಸ್ಸೇವ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ। ವಿಸಿಟ್ಠಕಾಲಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅವಧಾರಣಂಯೇವ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಿಯಮೋ, ಸೋ ರೂಪೇ ಅತ್ಥಿಯೇವ ಸಮ್ಭವತಿಯೇವ, ನ ಅರೂಪೇ ವಿಯ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಲಭೇದನ್ತಿ ಕಾಲವಿಸೇಸಂ। ಅನಾಮಸಿತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದಂ ತತೋಯೇವ ಅರೂಪೇಹಿ ಸಮಾನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ। ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏತೇನ ಕಾಲಭೇದಾಮಸನೇನ ವಿಸೇಸೇತಿ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಮೇವಾ’’ತಿ।
ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಸಭಾವಂ, ತಂ ಯಥಾಸಕಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಮೇವ, ನ ತೇಹಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ನಾಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಂ ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣನಿಯಮಾಭಾವಾಪತ್ತಿತೋತಿ ಏವಂ ಅವಿಪರೀತೇ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಾವಿತೇಪಿ ಚೋದಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ನನು ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾಪತ್ತಿಂ ಚೋದೇತಿ। ಇತರೋ ‘‘ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಏತ್ಥ ಏಕೀಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ। ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವೋಯೇವ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಸಯನ್ತರೇ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ಛವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಯಥಾಸಕಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾವ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಏಕತೋ ಸಙ್ಗಹಣವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಉಪ್ಪ …ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೋ ರೂಪೇ ನಿಯಮೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ರೂಪಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಂ, ಅನಿಯತದೇಸೋ ಚ ಏವ-ಸದ್ದೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಟ॰ ೫೯೪) ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಛಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ದೋಸಮಾಹ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಏವ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನಯೋಜನೇನ ಕಾಚಿ ಇಟ್ಠಸಿದ್ಧಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನಿಟ್ಠಸಿದ್ಧಿಯೇವ ಸಬ್ಬರೂಪಸ್ಸ ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣನಿಯಮಾದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ। ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ನಿಯಮೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಉಪ್ಪ…ಪೇ॰… ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ತತೋ ಚ ಸೋತಪತಿತತಾಯಪಿ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಅರೂಪತೋ ವಿಧುರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಉತ್ತರಸ್ಸ ಪುರಿಮಞಾಣಂ ವತ್ಥುಕಾರಣನ್ತಿ ಞಾಣವತ್ಥು। ‘‘ಸಜಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸ-ಕಾರೋ ಸಮಾನಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾನಜಾತಿತಾ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀನಂ ಸೀಲನತ್ಥೋ ಏವ। ಏತೇನ ಸಮಾನಸಭಾವತಾ ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾನುಸ್ಸಾಹನಾನಿ ವಿಯ ತೇಸಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋಪಿ ಅತಿಸಯೇನ ಉಪಕಾರಕೋತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪಕಾರವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಏತೇಸಂಯೇವ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಂ ಪನ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯) ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೬೮) ಚ ‘‘ವಾಯಾಮಸತಿಯೋ ಕಿರಿಯತೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವತಂ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತ್ತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಚ ತತ್ಥ ‘‘ಸಮಾಧಿಯೇವೇತ್ಥ ಸಜಾತಿತೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೬೮; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯) ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಮಾಧಿತದುಪಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಅವಿರಾಧೇತ್ವಾ ವಿಸಯಸಭಾವಾವಗ್ಗಹಣಂ ಪಟಿವೇಧೋ, ಅಪ್ಪನಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹನಿಪಾತೋ ತದವಗಾಹೋಯೇವಾತಿ ‘‘ಪಟಿವೇಧಸದಿಸಂ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ತದಾಹನನಪರಿಯಾಹನನಮನುಗುಣತಾಯ
ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕನಿದ್ದೇಸೋ
ಉಪಾದಾಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೫೯೬. ಸಮನ್ತತೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೧೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦) ಹಿ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ। ಆಕಾರೇನಾತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ। ತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಭಾವತೋ। ‘‘ಞಾಣಚಕ್ಖು ಸಹಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಪನ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಯಥಾವುತ್ತೇ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೇ ಸಸಮ್ಭಾರೇ ಚಕ್ಖುವೋಹಾರೋ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತೋತಿ ‘‘ಚತು…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಆಕಾರೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ತಂತಂಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ವಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ವಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸೇವ ಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಫುಸಿತ್ವಾಪಿ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದೀಘಾದೀನಿ ಫುಸಿತ್ವಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತು’’ನ್ತಿ, (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಟ॰ ೬೧೬) ‘‘ದೀಘಾದಿಸನ್ನಿವೇಸಂ ಭೂತಸಮುದಾಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೬೧೬) ಚ। ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವಸಣ್ಠಾನಾನಂ ಆಪೋಧಾತುವಣ್ಣಾಯತನೇಹಿ ಅನತ್ಥನ್ತರಭಾವೇಪಿ ತೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಚನಂ ತಥಾಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಭವಭೂತಾನಂ ಸಣ್ಠಾನಭೂತಾನಞ್ಚ। ಏತೇನ ಆಪೋಧಾತುವಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ ಸಮ್ಭವೋ ಸಣ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೋ ಸೋಳಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ರಾಗವಸೇನ ಠಾನಾ ವಚನಂ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಅತಥಾಭೂತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಮ್ಭಾರವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತೇ। ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋವುತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ। ಆಪೋಧಾತುವಿಸೇಸತ್ತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಆಪೋಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಆಪೋಧಾತುತನ್ನಿಸ್ಸಯನಿಸ್ಸಿತೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಚತುಧಾತುನಿಸ್ಸಿತತಾಯ ಅವಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ।
ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಲಾಪನ್ತರಗತಾ ಉತುಆಹಾರಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಭಾವಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ ಯತೋ ಉಪದ್ದುತಪಟಲೇ ನಿರಾಕರಣೇಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಟಿಘಟ್ಟನಂ ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವೋ ನಿಘಂಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ನಿಘಂಸೋ ನಿಸ್ಸಯಭಾವಾಪತ್ತಿ। ಯತೋ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಞ್ಞಾ ‘‘ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅನೇಕತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ನ ಹೇತುಕಿರಿಯಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಭಾವಸ್ಸ। ಸೋ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಹೇತುಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಫಲಕಿರಿಯಾತಿ। ಚಕ್ಖುಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವಾನುಪಗಮನೇಪಿ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಇನ್ದಟ್ಠೋಯೇವಾತಿ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಇಸ್ಸರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಸ್ಸರೋಪಮಾ ವುತ್ತಾ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚೇ ಪರಿಣಾಯನ್ತಂ ಚಕ್ಖು ತಂಸಹಜಾತೇ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿಣಾಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಪರಿಣಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚೇ ಪರಿಣಾಯನ್ತಂ ಚಕ್ಖು ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ತದನುವತ್ತಕೇ ಪರಿಣಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥಾಯಂ ಪರಿಯಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಣಾಯತೀ’’ತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ಚಕ್ಖತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಪರಿಣಾಯತಿ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ। ಸಣ್ಠಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾಯತನಮೇವಾತಿ ‘‘ಸಮವಿಸಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂದ್ವಾರಿಕಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ವಳಞ್ಜನತ್ಥೋ।
೫೯೯. ತಂದ್ವಾರಿಕಾ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿ ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಜವನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚೇವ ಹಿ ಅನ್ತರಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ವಾ ಸನ್ತೀರಣೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನಿಚ್ಛಿತಂ। ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ತಂಪಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ತಂಸದಿಸಾನನ್ತಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದನಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸರಹಿತತಾಯ ದಸ್ಸನಸದಿಸಾನಂ ಮನೋಧಾತುಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಂ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಭೂತಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಭಾವೇನ ರೂಪಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಚಕ್ಖುಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೬) ರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ವಿಭತ್ತೋ। ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಜವನಾನಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ। ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀನಿ। ಯದಿ ರೂಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ‘‘ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವದೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪಂ ತಂದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸಪಿ ದೀಪಕ’’ನ್ತಿ।
೬೦೦. ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಸವನಕಿರಿಯಾವೋಹಾರೋತಿ ಸೋತಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ। ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತಮಾಹಾರರಸೋ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿನ್ನತಾಯ ತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾತಿ ಏವಂ ಸಿದ್ಧೇನ ಜಿವ್ಹಾ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿಯಮಾನಾ ರಸಾವ್ಹಾಯನಸಙ್ಖಾತಾ ಸಾಯನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಿವ್ಹಾಸದ್ದೇನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಕಿರಿಯಾಸಾಯನ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಜೀವಿತಮವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೫೪)। ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ಪಸಾದಕಾಯಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಾನಂ ದುಕ್ಖಸುಖಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಇತರೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾನಂ ಆಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಬ್ಯಾಪಿತಾಯಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿಭಾವೇ, ಬ್ಯಾಪಿಭಾವೇನ ವಾ। ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಭಾವೋತಿ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಸಬ್ಭಾವೋ। ಅನುವಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅನುಯುತ್ತಭಾವತೋ, ಸಂಸಟ್ಠಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಾವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾನನಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಏಕನಿಸ್ಸಯಾನಂ। ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತೇಸು ಹಿ ರೂಪರಸಾದೀಸು ಯಂನಿಸ್ಸಯಂ ರೂಪಂ, ತಂನಿಸ್ಸಯೋ ಏವ ರಸಾದೀತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಭಾವಾನುಪಗಮೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರಾಭಾವಮಾಹ।
ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೋಯೇವ ಚಕ್ಖುಪ್ಪಸಾದೋ ರೂಪಾಭಿಹನನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಚ್ಚಯನ್ತರರಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾಭಿಘಾತೋ ಹೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಹೋತು, ಏವಂಸಭಾವೋ ಸೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿ। ವಿಸಯವಿಸಯೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಭಿಮುಖಭಾವೋ ಅಭಿಘಾತೋ ವಿಯಾತಿ ಅಭಿಘಾತೋ, ಸೋ ರೂಪೇ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ‘‘ರೂಪೇ, ರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಘಾತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಮ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅನಿದಸ್ಸನಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಮ್ಹಿ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೭), ‘‘ಚಕ್ಖು ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ರೂಪಮ್ಹಿ ಸನಿದಸ್ಸನಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಮ್ಹಿ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೮) ಚ ಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತಂತಂಭವಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅವಿಗತರಾಗಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವನಿಪ್ಫಾದಕಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ಚಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ, ಸುದೂರಸುಖುಮಾದಿಭೇದಸ್ಸಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಗಹಣಸಮತ್ಥಮೇವ ಚಕ್ಖು ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಆವೇಣಿಕಕಮ್ಮವಸೇನ ದುತಿಯಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅಥ ವಾ ಸತಿಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಸಾದಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸವಿಸಯಾವಭಾಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಸಾದಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ವುತ್ತಂ, ಪಸಾದಕಾರಣಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಭೇದೇನ ಭೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ದುತಿಯಂ।
ಕಾಮತಣ್ಹಾತಿ ಕಾಮಭವೇ ತಣ್ಹಾ। ತಥಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾಯತನವಿಸಯಾಪಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀನಂ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದಿವೋಹಾರಾರಹತಾ ವುತ್ತಾ। ದಟ್ಠುಕಾಮತಾತಿ ಹಿ ದಟ್ಠುಮಿಚ್ಛಾ ರೂಪತಣ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಸೇಸಾಸುಪೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದೀನಂ ತಂತಂಅತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣತೋ ಸತಿ ಪುರಿಮನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಅಸತಿಪಿ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಭಾವೇನೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯತೋ
ಏತ್ಥಾಹ – ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಿಂ ಏಕಕಮ್ಮುನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಉದಾಹು ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾತಿ? ಉಭಯಥಾಪೀತಿ ಪೋರಾಣಾ। ತತ್ಥ ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾ ತಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸೇಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ। ಏಕಕಮ್ಮುನಾ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತೇಸಂ ಕಥಂ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಕಾರಣಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾಯೇವ। ತಂತಂಭವಪತ್ಥನಾಭೂತಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ತಂತಂಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯತನಾಭಿಲಾಸತಾಯ ಸಯಂ ವಿಚಿತ್ತರೂಪಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ತಂತಂಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಭೇದತಂ ವಿದಹತಿ। ಯತೋ ತದಾಹಿತವಿಸೇಸಂ ತಂ ತಥಾರೂಪಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಅನೇಕರೂಪಾಪನ್ನಂ ವಿಯ ಅನೇಕಂ ವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಮೇವ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಸಮತ್ಥತಾಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆವಿಞ್ಛನಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ತಂನಿನ್ನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವೋ।
ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪಕರಣತೋ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಞಾಯೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಸ್ಸ ವಾಚಕತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನುವತ್ತ…ಪೇ॰… ವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ಏಕದೇಸಾಧಿಕಭಾವನಿವಾರಣೇನೇವ ಹಿ ಏಕದೇಸೋಮತ್ತತಾನಿವಾರಣಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ಏಕದೇಸೋ ಅವಯವೋ। ಚತುಧಾತುಸಮುದಾಯನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಸಾದಸ್ಸ ತದೇಕಧಾತುಅಧಿಕತಾ ಅವಯವಾಧಿಕತಾ ಹೋತೀತಿ।
‘‘ಪುರಿಮಾ ಚೇತ್ಥ ದ್ವೇಪಿ ವಾದಿನೋ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಲೋಕಾದಿಸಹಕಾರೀಕಾರಣಸಹಿತಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾದಿಅವಭಾಸನಸಮತ್ಥತಾ ವಿವರಸ್ಸ ಚ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣುಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಗುಣೋತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ತಂತಂಭೂತಗುಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಜಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿವರಸ್ಸ ಭೂತಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ಯಥಾಯೋಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ರೂಪಾದಯೋ ವಿಯ ವಿವರಮ್ಪಿ ಭೂತಗುಣೋತಿ ಪರಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂತಂಭೂತಗುಣೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ತೇಜಸ್ಸ ಪನ ಆಲೋಕರೂಪೇನ, ಆಕಾಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿವರಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ, ವಾಯುಸ್ಸ ಗನ್ಧೇನ, ಉದಕಸ್ಸ ರಸೇನ, ಪಥವಿಯಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂತಂಭೂತಗುಣೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ರೂಪಾದಿಗ್ಗಹಣೇತಿ ರೂಪಾದಿವಿಸಯೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕೇ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಕರಿತಬ್ಬತೋತಿ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಭೂತಗುಣೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಉಪಕರಿತಬ್ಬತೋ। ಸಭಾವೇನ ಸುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಕೇನಚಿ ಅನುಚ್ಚಾರಿಯಮಾನಸ್ಸೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಘಟ್ಟನಂ ಪನ ವಿನಾ ವಾಯುಸದ್ದೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ। ಅಥ ವಾ ವಾಯುಮ್ಹಿ ಸದ್ದೋ ಸಭಾವೇನ ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಆಪೇ ರಸೋ ಮಧುರೋತಿ ಚ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದುತಿಯವಾದಿಸ್ಸಪಿ ನಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಸಪಿ ತೇಜಾದಿಗುಣಾ ರೂಪಾದಯೋತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ।
ರೂಪಾದಿವಿಸೇಸಗುಣೇಹೀತಿ ರೂಪಾದಿವಿಸೇಸಗುಣಯುತ್ತೇಹಿ। ತೇಜ…ಪೇ॰… ವಾಯೂಹೀತಿ ಸಹಾಕಾಸೇಹಿ ತೇಜಾದಿಪರಮಾಣೂಹಿ। ಕಪ್ಪಾಸತೋ ವಿಸದಿಸಾಯಾತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ಕಪ್ಪಾಸಪಥವಿಯಾಯೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಸಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಅವಿಸೇಸಭೂತಾನಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಅಧಿಕತರೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬೋ ಉತ್ತರೋ ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಅಧಿಕತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೦೦) ವುತ್ತತ್ತಾ ತಥಾಗತಾನಂ ವಾದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ವದನ್ತಸ್ಸ ಕಣಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪನ ಮತೇನ ಕಣಾದಕಪಿಲಾದಯೋ ಕೇವಲಂ ಪಥವಾದಿದ್ರಬ್ಯಮೇವಾತಿಆದಿ ಲದ್ಧಿ। ಕಣಾದಸಾಸನಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತಾನಂ ಸಾಸನೇ ಅನವಗಾಳ್ಹಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಯಂ ವಾದೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಏತಸ್ಸುಭಯಸ್ಸಾತಿ ಆಸವಗನ್ಧತೋ ಕಪ್ಪಾಸಗನ್ಧೋ ಅಧಿಕೋ ಸೀತುದಕವಣ್ಣತೋ ಉಣ್ಹೋದಕವಣ್ಣೋ ಚ ಅಧಿಕೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಭಯಸ್ಸ। ತೇಜಾದಿಅಧಿಕೇಸು ಚ ಸಮ್ಭಾರೇಸು ರೂಪಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ನ ರೂಪಾದಯೋ ತೇಜಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಗುಣೋತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತದಭಾ…ಪೇ॰… ತ್ತಿತಾ’’ತಿ। ತೇನ ನ ರೂಪಂ ತೇಜಸ್ಸ ವಿಸೇಸಗುಣೋ ಏಕನ್ತತೋ ತೇಜಾದಿಕೇ ಸಮ್ಭಾರೇ ವಿಸೇಸೇನ ಅದಸ್ಸನತೋ, ಯೋ ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಗುಣೋ, ನ ಸೋ ತದಧಿಕೇ ಸಮ್ಭಾರೇ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಸೇಸೇನ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ಪಥವೀಅಧಿಕೇ ಸಮ್ಭಾರೇ ಆಪೋಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ನಾನಾಕಲಾಪೇತಿ ಸಭಾವತೋ ನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಮೂಲಕಾರಣನಾನತ್ತವಸೇನ ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಅಸಙ್ಘಾತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯತೋ ಪರಮರಣಾದಿಕಿರಿಯಾಸಮತ್ಥತಾ ನೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿಯೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಏಕಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಞ್ಚಾಯತನಿಕತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ಥನಾ ಯಾ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ। ಏತೇನ ಕಾರಣವಿಸೇಸೇನ ಫಲವಿಸೇಸಮಾಹ। ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥಯತಿ। ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಂ। ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣೇನ ಆಹಿತಾತಿಸಯೇನ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತರಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಕಾರಣವಿಸೇಸಾಭಾವೇ ಫಲವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಯಂ ವಿಸೇಸಯುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತಸ್ಸ ತತೋ ಅಞ್ಞವಿಸೇಸಾಭಾವೇ ತದಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದಕತಾಪಿ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ತತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಸಿಯಾ। ಏವಮಿತರತ್ಥಾಪಿ। ವಿಸೇಸೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂತಂಇನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಾ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಸಭಾವೋವ।
ಅನೇಕಾಹಿ ಮಹಗ್ಗತಚೇತನಾಹಿ ಏಕಾಯ ವಾ ಪರಿತ್ತಚೇತನಾಸಹಿತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾನಾಚೇತನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ‘‘ಪಟಿಸ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ನಾನಾಕಮ್ಮವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮೇನ ಚ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮೇನ ಚ ತಂತಂಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಗ್ಗತಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೭೮) ವುತ್ತತ್ತಾ। ನಾಪಿ ತಂತಂಭವನಿಯತರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯತಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಯುತ್ತಾ। ಅಥ ಮಹಗ್ಗತಾಹಿ ಏವ ನಾನಾಚೇತನಾಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ನ ಚೇಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅನೇಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹೋತಿ। ನಿಚ್ಛಿತಞ್ಹೇತಂ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹೇನಾತಿ। ಏವಂ ಏಕೇನ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮುನಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಹದಯವತ್ಥೂನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಞಾಪಕೇನ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮುನಾಪಿ ಏಕೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿದ್ಧಮೇಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಸಮ್ಪತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿಚ್ಚಕರಣತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿ…ಪೇ॰… ನಕತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಸುಖುಮಭಾವತೋ ಮಂಸಚಕ್ಖುಅಗೋಚರೇನ ರೂಪಾಯತನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸಙ್ಘಾತವುತ್ತಿತಾಯ ಚ ‘‘ವಾಯು ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾಯ ಘಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨) ಚ ‘‘ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ನನು ಚಿರೇನ ಸುಯ್ಯನ್ತೀತಿ ದೂರೇ ಠಿತಾನಂ ಲಹುಕಂ ಸವನಂ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಲಹುಕಂ ಸವನೇನ ದೂರಾಸನ್ನಭಾವಾನಂ ನ ದೂ…ಪೇ॰… ತೋತಿ ನ ದೂರೇ ಠಿತೇಹಿ ರಜಕಾದಿಸದ್ದಾ ಚಿರೇನ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸುಯ್ಯನ್ತಿ, ಸಚೇ ಸವನೂಪಚಾರೇ ಸೋ ಸದ್ದೋ ದೂರೇ ಆಸನ್ನೇ ಚ ಠಿತಾನಂ ಯಥಾಭೂತೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಸದ್ದೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತತೋ ಗಹಣವಿಸೇಸತೋ ಚಿರೇನ ಸುತೋ ಸೀಘಂ ಸುತೋತಿ ಅಭಿಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಚ್ಛಯ…ಪೇ॰… ಅಭಿಮಾನೋ ಹೋತಿ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ಪನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾನಾ, ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಪನ ಸದ್ದೋ…ಪೇ॰… ಆಗಚ್ಛತೀತಿ। ಯದಿ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾಯ ಸದ್ದೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಕಥಂ ಪಟಿಘೋಸಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೂರೇ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಆಗತಾನೀತಿ ಏತೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಾಪಿ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ದೇಸನ್ತರಂ ಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಘಟ್ಟನಸಭಾವಾನೇವಾತಿ ತೇಸಂ ಭೂತಾನಂ ಸದ್ದಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವಮಾಹ। ಸೋತಪದೇಸಸ್ಸಾತಿ ಸೋತದೇಸಸ್ಸ, ಸೋತದೇಸೇ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರರೂಪಾಯತನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಜವನಸ್ಸ ಅನುಕಡ್ಢನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಣ್ಣಕೂಪಚ್ಛಿದ್ದೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಏತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪವತ್ತೀತಿ ವಾದಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನದೇಸೇ ಏವ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವತ್ತತಿ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ। ಸತಿಪಿ ಪನಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುತ್ತಿಯಂ ನ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇ ಸಮತ್ಥತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಿದಹನೇಪಿ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಹೇತುತೋ ಚಾತಿ ಕಣ್ಣಕೂಪಚ್ಛಿದ್ದೇಯೇವ ಠತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಹೇತುಭಾವತೋ।
ತಬ್ಬೋಹಾರೇನಾತಿ ಗನ್ಧಗನ್ಧಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಸಹಚರಿತಾಯ ಗನ್ಧೋಪಿ ತಥಾ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗನ್ಧೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಗನ್ಧೋ ಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೇಳಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಪಥವೀತಿ ಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯನ್ತರಭೂತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾ ಪಥವೀ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಧಾರಭೂತಾತಿ ತೇಜೋವಾಯೋಧಾತೂನಂ ಆಧಾರಭೂತಾ। ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಮಹಾಭೂತಾನಂ ಆಪೋತೇಜೋವಾಯೋಧಾತೂನಂ। ಸಬ್ಬದಾತಿ ಉಪ್ಪೀಳನಕಾಲೇ ಚ ಅನುಪ್ಪೀಳನಕಾಲೇ ಚ। ತತ್ಥಾತಿ ಚತುರಾಸೀತಿಪಭೇದೇ ಉಪರಿಮಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ರೂಪಸಮೂಹೇ। ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ ಇದಂ ಕಾಯದಸಕಂ ಇದಂ ಭಾವದಸಕನ್ತಿ ಏವಂ ಕಲಾಪತೋಪಿ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನಂ।
೬೧೬. ದೀಘಾದೀನಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋತಿ ಇದಂ ದೀಘಾದೀನಂ ನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ದೀಘಾದಿವೋಹಾರರೂಪಾದೀನಂ ಪನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರತೋ ಪವತ್ತೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಪಿ ದೀಘಾದಿಸನ್ನಿವೇಸನ್ತಿ ದೀಘಾದಿಸನ್ನಿವೇಸವನ್ತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇತರಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಛಾಯಾತಪಾನಂ ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಾನಞ್ಚ ಅಸಹಟ್ಠಾಯಿತಂ ಆಹ। ಕಥಂ ಪನ ಆಲೋಕೋ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮತೀತಿ? ‘‘ಆಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಸಮಾನಕಾಲಂ ಅನ್ಧಕಾರಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಕಮೇನ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ವಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಸಹ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ನಿರೋಧಸಮನನ್ತರಂ ತಂಸನ್ತತಿಯಂ ತಾದಿಸೇ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ಆಲೋಕನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಮಹಾಭೂತೇಹಿ ವಿನಾ ಆಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ತಂನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಕಏಕಕಲಾಪಭೂತೋಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನತೋ। ಪದೀಪಸಿಖಾಮಣಿರಂಸಿಯೋ ವಿಯ ಪಥವೀಪಾಕಾರರುಕ್ಖಾದೀನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಮನ್ದಂ ಪನ ಪಾಕಾರಾದಿಆಧಾರರಹಿತಂ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಬಹಲಂ ಆಧಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ।
೬೨೦. ‘‘ಅಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ ನ ಮನುಸ್ಸತಾಮತ್ತನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಸದಿಸಭಾವದೀಪನತಾಯ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಮನುಸ್ಸತೋ ಪನ ಅನಞ್ಞತಾನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಮನುಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಟ್ಠಾದಯೋಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ವಂಸಫಾಲನಸದ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುವಸೇನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬೋ।
೬೩೨. ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉತುಆಹಾರೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಂತದಾಕಾರಾನೀತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರಾನಿ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾನಿಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಸಹಿತೇ ಏವ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಭಾವಾ ಇತರತ್ಥ ಚ ಅಭಾವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಹೇತುಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವೇ ವಾ। ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇತ್ಥೀತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ। ತೇಸಂ ರೂಪಾನನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರರೂಪಾನಂ। ಯದಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರರೂಪಾನಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ತೇಸಂ ನ ವುತ್ತೋತಿ? ನೇವ ತಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿತಾಮತ್ತೇನ ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
೬೩೩. ಲಿಙ್ಗಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತೇಪೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನೋತಿ ಆದಿವಚನತೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ
೬೩೫. ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಪಸಾದವಿಸೇಸೇ ವಿಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸೇಪಿ ಕಾಯವೋಹಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿತ್ಥಮ್ಭನಸಭಾವತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಥಮ್ಭನಂ ‘‘ವಾಯೋಧಾತುಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋಯೇವಾತಿ। ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆಕಾರೋ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೬೩೬. ವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜಿಕಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತದಾ ಹಿ ಸಾ ತೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ಅನೇಕೇಹಿ ಜವನೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನತಾಯ ಅಸಮತ್ಥಸಭಾವತ್ತಾ ನ ವಿಞ್ಞಾತವಿಸೇಸಾ ನ ಭಿನ್ನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸವ…ಪೇ॰… ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ। ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೇತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠೇ। ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ಯೇ ಚ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೮೮) ರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನವಚನೇನ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ –
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೧೦೮),
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೧೦೮) ಚ,
‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೧೧೩) –
ಆದಿವಚನತೋ
ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ। ಅನನ್ತರಾತಿ ಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರುಪ್ಪಾದನಂ ಅನ್ತರಂ ವಿನಾ, ಯತೋ ಪಚ್ಛಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರುಪ್ಪಾದನೇನ ಅನನ್ತರಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಇತರೇಸಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೮೮) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಥಾಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮತತಿಯಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀನಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಜನಕತಾಭಾವೇ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಗಮನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದಕನಿಮುಗ್ಗಅಸಞ್ಞೀಭೂತಕಾಲಕತಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗೀನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೬೩೭. ಅನೇಕೇಸಂ ಕಲಾಪಾನಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಘನಪಿಣ್ಡಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಯತೋ ತೇಸಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಂ, ನ ಪನ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಭಾವತೋ। ತಂತಂಭೂತವಿವಿತ್ತತಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಭೂತಾನಂ ವಿಭತ್ತಭಾವೋ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ವಿಭತ್ತಸಭಾವತಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾ ವಿವಿತ್ತತಾ ರೂಪಾನಂ ಓಸಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ತಂತಂಭೂತಸುಞ್ಞತಾ। ಯೇಸಞ್ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಆಕಾಸೋ, ತೇಸಂ ಪರಿಯನ್ತತಾಯ ತೇಹಿ ಸುಞ್ಞಭಾವೋತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ। ತತೋಯೇವ ಚ ಸೋ ಭೂತನ್ತರೇಹಿ ವಿಯ ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವಾಭಾವೇ।
೬೩೮. ತಂತಂವಿಕಾರಾಧಿಕರೂಪೇಹೀತಿ ‘‘ತಂತಂವಿಕಾರಾಧಿಕರೂಪೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಲಹುತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿಜಹನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೬೪೧. ಆಚಯಸದ್ದೇನೇವಾತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಆಚಯಸದ್ದೇನೇವ। ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆದಿಚಯತ್ತಾ ಆಚಯೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಂ, ಸೋವ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪರಿಚಯತ್ತಾ ಉಪಚಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮತ್ಥೋ ‘‘ದಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತುಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೫) ವಿಯ। ಉಪರಿಅತ್ಥೋಚ ‘‘ಸಮ್ಮಟ್ಠೇ ಉಪಸಿತ್ತೇ ಚ, ತೇ ನಿಸೀದಿಂಸು ಮಣ್ಡಪೇ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಉಪ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪರಿಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ।
೬೪೩. ಫಲವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿಯಾತಿ ಫಲವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವೇನ। ಫಲಮೇವ ವಾ ಪಕತೀತಿ ಆಯುಸಂಹಾನಾದಿನಾ ಫಲಸಭಾವೇನ ಜರಾನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಪರಿಣತರೂಪಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಹಾನಿದಸಕಾದೀಸು।
೬೪೫. ಕತ್ತಬ್ಬಸಭಾವತೋತಿ ಮೂಲಫಲಾದೀನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಆಹಾರವತ್ಥೂನಂ ಮುಖೇನ ಅಸನಾದಿಕತ್ತಬ್ಬಸಭಾವತೋ। ವಿಸಭೂತೇ ಸಙ್ಘಾತೇ ಓಜಾ ಮನ್ದಾ ಹೋತೀತಿ ಸವಿಸತ್ತಾಭಾವತೋ ಸುಖುಮತಾ ವುತ್ತಾ। ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ರಸಸ್ಸ ಸಾರೋತಿ ರಸಹರಣೀಧಮನಿಜಾಲಾನುಸಾರೇನ ಸರೀರಾವಯವೇ ಅನುಪ್ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆಹಾರರಸಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಾಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಸ್ನೇಹೋ, ಯೋ ಲೋಕೇ ರಸಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಉಪಾದಾಭಾಜನೀಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನೋಉಪಾದಾಭಾಜನೀಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೪೬. ‘‘ಏಕಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯತಿ ಚ ನಿಸ್ಸೀಯತಿ ಚಾ’’ತಿ।
೬೪೭. ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಸಾದಾಧಿಮತ್ತತಾ ಪಿತ್ತಾದಿವಿಬನ್ಧಾಭಾವೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತಾ। ಕಥಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ಪುಚ್ಛತಿ।
೬೫೧. ತಾದಿಸಾಯಾತಿ ಯಾ ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿಪಿ ನ ಗಹಿತಾ। ಸನ್ತೀ ಸಮಾನಾ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾಸಸಮ್ಭಾರುದಕಂ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಾ ಆಬನ್ಧಕಂ, ಏವಂ ಪರಮತ್ಥುದಕಂ ಪರಮತ್ಥಪಥವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತದನುರೂಪಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಬನ್ಧನಾನುಗುಣೇಹಿ ಆಬನ್ಧಿಯಮಾನೇಹಿ ಸನ್ಧಾರಣಾದಿಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚ ಪಥವೀಆದೀಹಿ। ಅಫುಸಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಅಫುಸಿತ್ವಾ ಆಬನ್ಧತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಫುಸಿತಬ್ಬಫುಸನಕಭಾವೋ ಆಪೋಧಾತುಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಸೇನ ಉಭಯಧಮ್ಮತಂ ಆಹ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಯತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯತಾ। ಅಥ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯತಾ। ಯದಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತೂನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯತಾ, ಪಥವೀಆದೀನಂ ಕಕ್ಖಳಾದಿಸಭಾವೋ ಏವ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋತಿ ತಬ್ಬಿರಹೇನ ಕಥಂ ತೇಸಂ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತೂನಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯತಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ತಂಯೇವ ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯತಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಪಿ ಸಹಜಾತೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಫುಸನಂ ತಾವ ಏಕಕಲಾಪಗತತ್ತಾ ನ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ಫುಸನಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ಏಕಕಲಾಪಗತತ್ತಾ ಏವ। ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧಾನಂಯೇವ ಹಿ ವಿಸಯಮಹಾಭೂತಾನಂ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಸು ಫುಸನಂ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಝಾಯತೀತಿ ನ ಉಣ್ಹಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸಭಾವಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇಜೋಸಭಾವತಂಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಣ್ಹಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಸೀತತಾಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಸೀತತ್ತಂ ಅನುಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ತೇಜೋಸಭಾಗತಂಯೇವ ವಾ ಸೀತತಾಯಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಸೀತತ್ತಂ ಅನುಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇಜೋ ಏವ ಹಿ ಸೀತ’’ನ್ತಿ। ಮನ್ದೇ ಹಿ ಉಣ್ಹಭಾವೇ ಸೀತಬುದ್ಧೀತಿ ತೇಜೋ ಏವ ಹಿ ಸೀತಂ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಸೀತಬುದ್ಧಿಯಾ ಅವವತ್ಥಿತಭಾವತೋ ಪಾರಾಪಾರಂ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ಆತಪೇ ಠತ್ವಾ ಛಾಯಂ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಸೀತಬುದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪಥವೀಗಬ್ಭತೋ ನಿಗ್ಗತಾನಂ ಉಣ್ಹಬುದ್ಧೀತಿ। ಯದಿ ತೇಜೋಯೇವ ಸೀತಂ, ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೀತಭಾವೋಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀತುಣ್ಹಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಉಣ್ಹಸೀತಕಲಾಪೇಸು ಸೀತುಣ್ಹಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಆಪೋಧಾತುವಾಯೋಧಾತೂನಂ ಸೀತಭಾವೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಹಿ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಸೀತಭಾವೇ ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಸೀತಭಾವೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಆಪೋಧಾತುಅಧಿಕೇ ವಾಯೋಧಾತುಅಧಿಕೇ ವಾ ಕಲಾಪೇ ಸೀತಭಾವೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ತಾದಿಸೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕಲಾಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಸೀತಭಾವಸ್ಸಾತಿ। ಖರತಾದಿಸಭಾವಾಧಿಕಸ್ಸ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸ್ಸ ದವತಾದಿಸಭಾವಾಧಿಕತಾಪತ್ತಿ ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ಯಥಾ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ।
೬೫೨. ಏಕನ್ತನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಏಕನ್ತಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪುರಿಮಾನಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಾ ವಚನತೋ ಪುರಿಮಾನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಸೋತಾಯತನಾದೀನಂ। ನಕಮ್ಮಸ್ಸಕತತ್ತಾಭಾವಾದಿಕನ್ತಿ ನಕಮ್ಮಸ್ಸಕತತ್ತಾಭಾವಂ ನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ। ಏಕನ್ತಾಕಮ್ಮಜಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಏಕನ್ತಾಚಿತ್ತಜಂ ಗಯ್ಹತಿ। ತಾ ಜರತಾಅನಿಚ್ಚತಾ। ಅನೇಕನ್ತೇಸು ನ ಗಹಿತಾತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಅಕಮ್ಮಜೇಸು ಸದ್ದಾಯತನಾದೀಸು ಅಚಿತ್ತಜೇಸು ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತ್ತಾ ಅನೇಕನ್ತೇಸು ರೂಪಾಯತನಾದೀಸು ನ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೬೬. ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಭಾವತೋ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಸ್ಸ।
ನೋಉಪಾದಾಭಾಜನೀಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯೬೬. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ‘‘ದಸ್ಸನಾದಿಗ್ಗಹಣವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ। ದಸ್ಸನಂ ಸವನಂ ಮಿನಿತ್ವಾ ಜಾನನಂ ವಿಜಾನನಞ್ಚಾತಿ ಏತಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನಾದಿಗ್ಗಹಣವಿಸೇಸತೋ। ಏತೇನ ಗಾಹಕಭೇದೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ಸಮುಖೇನಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಾ…ಪೇ॰… ಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯೬೯. ತದಿದಂ ನಯಕರಣಂ ಛಬ್ಬಿಧಾದೀಸು ತೀಸು ಸಙ್ಗಹೇಸು ಯೋಜಿತಂ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೭೫. ಏಕನ್ತತೋ ನೀವರಣತ್ತಾ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ‘‘ನತ್ಥಿ ನೀವರಣಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿದ್ಧಸ್ಸಪಿ ನೀವರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಚ ರೂಪಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಇಧ ‘‘ನ ಚ ರೂಪಕಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಸೋಪ್ಪನಸಭಾವತೋ ಸೋಪ್ಪಸ್ಸ ಚ ಮಿದ್ಧಹೇತುಕತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ ಮಿದ್ಧರೂಪನ್ತಿ ವಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಉತ್ತರಮಾಹ ‘‘ನ ಚ ರೂಪಕಾಯಗೇಲಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಮಿದ್ಧಮೇವ ಸೋಪ್ಪಹೇತೂತಿ ನಾಯಂ ಅವಧಾರಣಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಸೋಪ್ಪಹೇತು ಏವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ಮಿದ್ಧತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಸೋಪ್ಪಹೇತು ಅತ್ಥಿ, ಕೋ ಪನ ಸೋ? ರೂಪಕಾಯಗೇಲಞ್ಞಂ। ನ ಚ ರೂಪ…ಪೇ॰… ವಚನತೋತಿ ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ವಚೀಘೋಸಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹುಂಕಾರಾದಿಸದ್ದೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಅಙ್ಗುಲಿಫೋಟಾದಿಸದ್ದೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋಯೇವ, ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಹೋತಿ। ರೂಪಭಾವಮತ್ತಾನೀತಿ ಜರಾಮರಣಸಭಾವಾನಂ ರೂಪಾನಂ ತಂಧಮ್ಮಮತ್ತಾನಿ, ತತೋ ಏವ ನ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮವನ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಸಯಂ ಸಭಾವವನ್ತಾನೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ।
ತೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಙ್ಖಾತಾದಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿತ-ಸದ್ದೋಪಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನಧಮ್ಮಕ್ಖಣಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಪೀತಿ ಯದಿಪಿ ಜಿರಣಭಿಜ್ಜನಭಾವಾ ಜಿರಣಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜನಕಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವವೋಹಾರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿವೋಹಾರಞ್ಚ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಏವಮಪಿ ತೇಸಂ ಉಪಾದಿನ್ನತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯತಂ ವಿವರತಿ ‘‘ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇ ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ನಿಸ್ಸಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಕಾ ಜಾತಿಆದಯೋ, ಏವಂ ಸತಿ। ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಭೂತನಿಸ್ಸಿತೇಸು ಕೇವಲೋ ಉಪಾದಾಯವೋಹಾರೋತಿ ಉಪಾದಾಯೇ ನಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಅಪರೇನ ಉಪಾದಾಯ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕಾರಣಕಾರಣೇಪಿ ಕಾರಣೇ ವಿಯ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ ‘‘ಭೂತ…ಪೇ॰… ತ್ತನತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿ ಪರಮ್ಪರಾ ವಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ಭೂತಪಟಿಬದ್ಧಭಾವಂ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮವೋಚ। ವಿಕಾರಪರಿಚ್ಛೇದಾಪಿ ಉಪಾದಾಯರೂಪವಿಕಾರಾದಿಭಾವೇ ಭೂತಪಟಿಬದ್ಧಭಾವಾವಿನಿವತ್ತಿತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಏಕೇಕಾವ ವಿಕಾರಾದಯೋತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಕಲಾಪಾನುಪಾಲಕಂ ಕಲಾಪವಿಕಾರಾದಿಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಉಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವಿಕಾ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ।
ಅಸಙ್ಖತಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಸಭಾವವತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತಾಯ ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ನ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನಿವತ್ತನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ರೂಪವಿಕಾರಾದಿಭಾವತೋ ರೂಪಭಾವೋ ವಿಯ ರೂಪೇ ಸತಿ ಸನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಸಾಧಿತಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೀ ಅಸಙ್ಖತಭಾವಂ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಜಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಙ್ಖತಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।