೪. ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡಂ
ತಿಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ
೧೩೮೪. ನಯಗಮನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಾದಿಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿಏಕಕಾದಿಸುದ್ಧಿಕಸಚ್ಛಿ ಕಟ್ಠಾದಿಮೂಲಮೂಲಾದಿಕಾ ಪಞ್ಚಪಕರಣಿಕಾ ನಯಗತಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಅನುಲೋಮಾದೀತಿ ಪನ ಪಚ್ಚನೀಯಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಕಾರಾ ಏಕಮೂಲಾದಿಪ್ಪಕಾರಾ ಚ। ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇಸು ನಿಚ್ಛಿತೇಸೂತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಭೂಮನ್ತರವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಂ ಅತ್ಥೇಸು ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವವತ್ಥಾಪಿತೇಸು।
ಪಞ್ಹುದ್ಧಾರನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨೫) ಕುಸಲಪದಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಕುಸಲಾದಿಕಾ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಕುಸಲಾಕುಸಲನ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಾ ಏಕಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಕಾ ಸತ್ತ ಪುಚ್ಛಾ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಾದಿಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾದಿಕಾ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾದಿಕಾ, ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾದಿಕಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿಕಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾದಿಕಾತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸತ್ತಕಾನಂ ವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ, ತಥಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸು ಸೇಸತಿಕೇಸು ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸು ಚ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಿಯಾ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೧) ‘‘ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಚ ನಹೇತು ಚ। ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಚ ನಹೇತು ಚ। ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು, ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು, ಹೇತುಞ್ಚ ನಹೇತುಞ್ಚ ‘‘ನವಸು ನವಸು ಪಞ್ಹೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಉದ್ಧರಣಂ, ತಥಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯವಾರತ್ತಿಕಾದೀಸು। ತೇಸುಯೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಏವ ಪಞ್ಹೇಸು ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾವಿಭತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ನವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಣನಾಠಪನಂ। ಪಸಟೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಣ್ಡದ್ವಯೇ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೇ ಮುತ್ತಪುಪ್ಫೇ ವಿಯ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ। ಅವಿಸಿಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋ। ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯದಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದರೂಪಕಣ್ಡೇಸು ಚತುಭೂಮಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿತ್ಥಾರೋ’’ತಿಆದಿ। ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಭಾವತೋತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪಧಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತೋ ಹಿ ತದಭಿಧೇಯ್ಯಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಜಾತಾ। ವಿಞ್ಞಾತಾಹೀತಿ ಭೂಮೀನಂ ವಿಸೇಸನಲಕ್ಖಣಯೋಗಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಪಧಾನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉದ್ದೇಸೇ ಕುಸಲಪದೇನ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇ ಭೂಮೀಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕುಸಲಪದಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಫಸ್ಸಾದಿಭೇದೇ ತದನಪೇಕ್ಖಂ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಾಕಾರಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಏಕತ್ತಮೇವ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ಏಕಸಭಾವಾಯೇವಾತಿ।
೧೩೮೫. ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ಆಧಾರಭೂತಾಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಮಯಫಸ್ಸಾದಿಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಚೇತಸಿಕಾ। ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತಾ। ಯಥಾ ‘‘ಅವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೋಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಸಮಾನಗತಿಕಸ್ಸ ಇಧ ಚಿತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನೇನ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಚಿತ್ತ…ಪೇ॰… ಗಹಣಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ।
೧೪೨೦. ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನನ್ತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಾಭಾವಮಾಹ। ತತೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವಿಪಾಕೋ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮವಿಪಾಕತಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಪವತ್ತಿತುಮರಹತಿ, ನ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಸದಿಸವಿಪಾಕತಾಅಭಾವತೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಂ ವಿಸೇಸಿತಂ। ವಣ್ಣಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಲೋಕಸಞ್ಞಾನುರೋಧೇನೇವ ಗಹಿತೇ ಪಥವಾದಿಕೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾಯ ಸಮುಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಸಞ್ಞಾವಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾವಸಾರಮ್ಮಣಂ। ತಾದಿಸೇನೇವಾತಿ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನತಾಯ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತೀಹಿ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾವಸಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೇನೇವ। ಸೋಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಾನಭೂಮಿಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾರಮ್ಮಣತಾಯಪಿ ವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣಾರಮ್ಮಣೋ ನ ಹೋತೀತಿ? ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾರಮ್ಮಣತಾಯ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪತಾಯ ಚ ಅನೇಕರೂಪತ್ತಾ। ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸದಿಸಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಜವನಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನಾನುಬನ್ಧಕಂ ಪರಿಚಯಾಭಾವತೋ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಾಹಿ ಅಪರಿಯಾದಿನ್ನೇ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪರಿಚಯಾಭಾವತೋ ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕೋ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಪನ ಜಾಯಮಾನೋ ಪರಿತ್ತೇನೇವ ತೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಭೂತೋ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಾವ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕಾ ಏವ ಇಧ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಕಣ್ಡೇ।
ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಸತಿವಿರಹಿತಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಾಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವೀತರಾಗಾನಂ ಅಪರಿತ್ತೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಿಯಾ ಚೇತಸೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕಿಲೇಸವಿರಹೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆದರಾಕರಣವಸೇನೇವಾತಿ ಆದರಾಕರಣಮತ್ತವಸೇನೇವಾತಿ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ ತಮೇವ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ। ಕೋಸಜ್ಜಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದೋಸಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಆದರಾಕರಣಂ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕತಾ ಏವಾತಿ ಆದರಂ ಕರೋನ್ತಾ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವೇನೇವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ಆದರಂ ನ ಕರೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ‘‘ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಸರೀರತಾಯ ಅಞ್ಞವಿಹಿತತಾಯ ಚ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಾದಿಪವತ್ತಿ ನ ಅನಾದರವಸೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೧೪೨೧. ಅತಿಪಗುಣಾನನ್ತಿ ಸುಭಾವಿತಾನಂ ಸುಟ್ಠುತರಂ ವಸಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ। ಏವಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ವಿಚಾರಣುಸ್ಸಾಹಸ್ಸ ಮನ್ದಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಅಹನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಅಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಚ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಭಾವತೋ ಅತ್ಥೋ ಅರೀಯತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಗಮ್ಮತಿ ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಯತೋ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸವಸೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ವಾದೋ ಹೇವತ್ಥಿಕವಾದೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಮಞ್ಞನ್ತೋ ಇತೋ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಥಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಮವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇ ತಬ್ಬಿಸಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಭಾವೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಪರಿತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತಭಾವಂ ನಿಸೇಧೇತಿ।
ವಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಂ। ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಂ। ದುತಿಯಾದಿಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪುರೇಚಾರಿಕಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಂ ‘‘ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನೇ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಅತೀತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರತ್ತಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದೀಸು ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅತೀತಸತ್ತದಿವಸತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಯಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಟಿಸನ್ಧಿ, ತಾವ ವಿಸಯೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಅತೀತಸತ್ತದಿವಸೇಸುಪಿ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಾನಂ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಸೀಘಗಮನೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ವಿಯ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಪ್ಪೇತಟ್ಠಾನಪಾಪುಣನತ್ಥಂ ಗನ್ತುಕಾಮತಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಸೀಘಗಮನೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಕರಜಕಾಯಾರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಭವಙ್ಗೇ ಓತಿಣ್ಣೇ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಚ। ತತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ತಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಟ್ಠಾನಂ ಗತೋಯೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪನಾಯಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಉದಾಹು ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾತಿ? ತೀಸು ಖಣೇಸು ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಚಿತ್ತೇತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ। ಸಮೋದಹತೀತಿ ಚಿತ್ತಾನುಗತಿಕಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಸೀಘಗಮನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಇಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಅತಿದೂರೇಪಿ ವಿಸಯಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಪಿ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಾಪಾದನಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಪರಿಣಾಮನಂ। ನ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿಭಾವತೋ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಆಪಾದಿತತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೯೭)। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾನಂ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೋತಿ।
ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ರೂಪಕಾಯೇ ಸಮೋದಹಿತನ್ತಿ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿ, ತತ್ತಕಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ದನ್ಧಗಮನಕರಣತೋ ಇಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕರಜಕಾಯೇ ಆರೋಪಿತಂ ತದನುಗುಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ವಿಯ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ದನ್ಧಗಮನಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ
ಅಧಿಟ್ಠಾನದ್ವಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಕಾಯವಸೇನ ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮನಭೂತಂ ರೂಪಕಾಯಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಉಭಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅಧಿಟ್ಠಾನದ್ವಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ। ಸುಖಸಞ್ಞಾಲಹುಸಞ್ಞಾಭಾವತೋತಿ ಸುಖಸಞ್ಞಾಲಹುಸಞ್ಞಾಸಬ್ಭಾವತೋ, ತಬ್ಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖಸಞ್ಞಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ‘‘ಸನ್ತಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಾಯೇವ ಚ ಸಞ್ಞಾ ನೀವರಣೇಹಿ ಚೇವ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಲಹುಸಞ್ಞಾ’’ತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಾಹಿ ಸಮೋಕ್ಕನ್ತಾಹಿ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ತೂಲಪಿಚು ವಿಯ ಸಲ್ಲಹುಕೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಏವಂ ವಾತಕ್ಖಿತ್ತತೂಲಪಿಚುನಾ
‘‘ಮುತ್ತೋ ವತಮ್ಹಿ ತಾಯ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಾಯ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ, ಸಾಧು ವತಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮ್ಬುಜ್ಝ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೭) ಪವತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ ಮಾರೋ ‘‘ಅಮುತ್ತಭಾವಮಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ,
‘‘ತಪೋಕಮ್ಮಾ
ಅಸುದ್ಧೋ ಮಞ್ಞಸಿ ಸುದ್ಧೋ, ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾ ಅಪರದ್ಧೋ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೭) –
ಆಹಾತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಚಿತ್ತಜಾನನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞ್ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾ…ಪೇ॰… ಞಾತೇಸು ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿಬ್ಬಾನಾ…ಪೇ॰… ಞಾತೇಸೂತಿ ಇದಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರತೋ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೇ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣವಿಸಯವಿಸಯೇಪಿ ಕದಾಚಿ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಭಾವದೀಪಕೋ ಕೋಚಿ ಪಾಠೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಿಚ್ಚೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇತಿ ರುಳ್ಹಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಾದೀನಂ ಅತೀತಾನಂ ಪತಿ ಪತಿ ಅವೇಕ್ಖನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂಯೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತೋ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಖನ್ಧೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಹಗ್ಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೫೮) ಏತ್ಥ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಖನ್ಧಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ಚ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮೋ ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಜಾನನಮಾಹ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಕ್ಖನ್ಧಜಾನನಂ। ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಕಿಚ್ಚಞ್ಹಿ ತನ್ತಿ। ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇದಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಅನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೧೪೨೯. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಬೋಧಿತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಏಕನ್ತತೋ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ ಕೇಚಿ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ ಪನ ಕದಾಚಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ತಯೋಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪರತೋಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ, ‘‘ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಮಗ್ಗಹೇತುಕತ್ತಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಅಸಹಜಾತತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುವಚನನ್ತಿ ‘‘ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಗರುಂ ಅಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇಪಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗರುಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಏವ। ತದಾ ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ।
೧೪೩೪. ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾವಾತಿ ಉದ್ಧಟಂ, ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ಬಹೂಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅ॰ ೨೨೭) ‘‘ಮರಣಸಮಯೇ ಞಾತಕಾ ‘ಅಯಂ, ತಾತ, ತವತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಪೂಜಾ ಕರೀಯತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇಹೀ’ತಿ ವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೂಪಸಂಹರಣಂ ತತ್ಥ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ‘‘ಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸಿಟ್ಠಾಯುಕೇ’’ತಿ। ಇತರತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಚುತಿಯಾ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ‘‘ಇತರತ್ಥಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚುತಿಯಾ ತದಾರಮ್ಮಣರಹಿತತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಾ…ಪೇ॰… ಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಉದಾಹಟಂ। ಛ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನವ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾತಿ ಸತ್ತಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸಿಟ್ಠಾಯುಕೇ ಗತಿನಿಮಿತ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಕಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಏತೇನ ಸುಖಲಹುಸಞ್ಞೋಕ್ಕಮನೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಸಙ್ಘಾತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಾಪಾದನಂ, ನ ಭಾವಿನೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏತ್ಥನ್ತರೇತಿ ಅಪಾಕಟಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಾಕಟಕಾಲೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೀಘಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ದನ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕದ್ವೇಸನ್ತತಿವಾರಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ, ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಗಹಿತೇ ಏಕೋ ಸನ್ತತಿವಾರೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪನ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅಪಾಕಟಕಾಲಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಾಕಟಕಾಲತೋ ಓರಭಾವೋ ಏಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಾಕಟಕಾಲಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಸುಪಾಕಟಕಾಲೋ ಏಕೋತಿ ಏತೇ ದ್ವೇ ಸನ್ತತಿವಾರಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಸನ್ತತಿವಾರಭೇದಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಕಾಲವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಾನಭಾವಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸದಿಸಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸನ್ತತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದೀಪಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಸದಿಸಂ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಹಿ ಉತುಚಿತ್ತಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸನ್ತತಿವಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯದಾಹ ‘‘ಅತಿಪರಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅರೂಪಸನ್ತತಿಪಿ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಸನ್ತತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಹೀರತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಆಕಡ್ಢನೀಯಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ, ಮನೋ ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಿಸಯಿವಿಸಯಭೂತಾ ಏಕಭವಭೂತಾ ಚ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಸತಿ ಪನ ವಿಭಾಗಕರಣೇ ‘‘ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತಂ ಏತಂ ಉಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ। ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಸಮಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನಂ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ಸುಟ್ಠು ನೀತಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಚ ಏವಂ ಅಭಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಇಧ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಞ್ಞಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅಭೇದತೋ ಸಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ ಅವಿನಾಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅತೀತತ್ತಿಕೋತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅತೀತತ್ತಿಕಪಾಳಿ, ಇಮಾಯ ಅತೀತತ್ತಿಕಪಾಳಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋಯೇವ ಅಭಿನ್ನೋ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣತಾ, ಜವನಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣತಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಸಿಯಾ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಜವನವೀಥಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಿತ್ತೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅನಾಗತಾದಿಆರಮ್ಮಣತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪವತ್ತಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೀಣೀತಿ ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೯.೩೪) ಪದನ್ತರಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ತೀಣಿ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಾಸೇವನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಸೇವನಲಾಭೇ ಸತಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅವಚನೇನ ತತ್ಥ ಇತರೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವಾದಸ್ಸ। ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಜೋತಕಭಾವೋ। ಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ‘‘ಪವತ್ತಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ದೋಸಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ದೋಸಾಪಜ್ಜನೇನ, ದೋಸಾಪತ್ತಿತೋ ವಾ। ರಾಸಿಏಕದೇಸಾವಜ್ಜನಪಟಿವೇಧೇತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಪುರಿಮವಾದಿಪಕ್ಖಮಾಹ, ಸಮ್ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಾವಜ್ಜನಜಾನನೇತಿ ಅತ್ತನಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಪಕ್ಖಂ। ಪುರಿಮವಾದಿನೋ ನಾನುಜಾನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪದತ್ಥತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯಂ ಆಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪದಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ನಾನುಜಾನೇಯ್ಯುಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸತಿಪಿ ಸಭಾವಭೇದೇ ಆಕಾರಭೇದಾಭಾವತೋ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪುರಿಮವಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಮುಖೇನ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಭಾವಭೇದೇ ಸತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾದೋಸಾಭಾವೋ ನತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಚಿತ್ತೇ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ವಿಭಾವಿತಾ’’ತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ವಾದೇಸು ಯಂ ಯುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತೇನೇವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಚ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಭಾವಜೋತನೋ ಪಾಠೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ। ದ್ವೀಸು ಞಾಣೇಸೂತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇಸು ಕಮ್ಮಮುಖೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಇಚ್ಚೇವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ಪನ ವಿಭಾಗಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಲೋಭಾದಿಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸೇಸೇನ ದುಚ್ಚರಿತಭಾವೋ, ಅಲೋಭಾದಿಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸೇಸೇನ ಚ ಸುಚರಿತಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತಾನಿ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಲೋಭಾದಯೋಪಿ ವಿಭಾವೇತಿಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುಚ್ಚರಿತ…ಪೇ॰… ಭಾವನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
೧೪೩೫. ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮುಪಾದಾನತಾಯ ಸಿಯಾ ಕೋಚಿ ಅಜ್ಝತ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಪನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸತ್ತಸನ್ತಾನೇವ ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಭಾವ…ಪೇ॰… ಅಹೋನ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣವಸೇನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಅಹನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ‘‘ಅಸಭಾ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾವಜ್ಜನಾನಿ ತಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಉಪಚಾರಚಿತ್ತಾನಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪವತ್ತನಕಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಅಸ್ಸಾದನಾದಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವದತಿ, ನ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೇಸವಚನನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸಾರುಪ್ಪೇನ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಏಕದೇಸಸ್ಸೇವ ವಚನಂ। ಲಿಸ್ಸತಿ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ ಏಕದೇಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಹಿ ಲೇಸೋ। ಯೇಸನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಮಹಾಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಚಿತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಭೇದಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಚ। ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನಿದ್ದೇಸಾದೀಸೂತಿ ಯೇಸಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಏಕಮೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನಿದ್ದೇಸಂ ವತ್ವಾ ಇತರಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರಾದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಪರಿತ್ತಸಹೇತುಕಾದಿಭಾವೇನ ವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕಮೇವ ವತ್ವಾ ಇತರಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ। ಅಭಾವನಾನಿಟ್ಠಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅಭಾವನಾನಿಟ್ಠಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವನಾಕಾರಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಉಕ್ಕಂಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ। ನವತ್ತಬ್ಬಂ ಜಾತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಾನೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇನ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅಭಾವನಾಸಾಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಅಸ್ಸಾದನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಅಭಾವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ
ಗಹಣವಿಸೇಸನಿಮ್ಮಿತಾನೀತಿಆದೀಸು ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿಪಿ ಭಾವನಾಞಾಣನಿಮ್ಮಿತಾಕಾರಮತ್ತೇಸು ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿಸಯೇಸು ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮಹಗ್ಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪನ ಕಸಿಣಾದೀನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಭಾವೋತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸಿಣಾನಞ್ಹಿ ಸನ್ತಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ವಡ್ಢಿತಕಸಿಣವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಸ್ಸ ಪನ ನ ಬಹಿದ್ಧಾಕಾರೋ, ನಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾದಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿ ಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಾ। ಅಭಿನೀಹಾರಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನೀಹರಣಾಸಮ್ಭವತೋ। ಕುಸಲಮೇವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಪಾಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾಕಾರೇನ ಗಹಣೀಯಭಾವತೋ ಕಸಿಣಾನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಭಾವೋ ವಿಯ ಏಕನ್ತತೋ ಇಧ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮುಪಾದಾನತಾಯ ಅಹನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಿಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಖನ್ಧಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಧಾತುಆಯತನಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋತಿ ‘‘ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಖನ್ಧಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ವಣ್ಣನಾನೀತಿಂ ಆಹ। ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇತಿ ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಕಥನೇ ಉಚ್ಚಾರಣೇ। ಸಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆಹ ಆದಿಸದ್ದೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತಿಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ
೧೪೭೩. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಭವರಾಗಾದೀಸೂತಿ ಭವರಾಗಮೂಲಿಕಾದೀಸು ಯೋಜನಾಸು।
೧೫೧೧. ದ್ವೇತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಿ। ತೀಣೀತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸು ಏಕೇಕೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಿ। ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠತಂ ಆಹ। ಅಥ ವಾ ನಿಪಾತಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇಪಿ ನಾಮಪದಾದೀಹಿ ಏವ ಸಮುಚ್ಚಯಾದಿಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ನಿಪಾತಪದೇಹಿ ತೇಸಂ ಅವಾಚಕತ್ತಾತಿ ಅನ್ತರೇನಪಿ ನಿಪಾತಪದಂ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ। ತಥಾ ವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ಹೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ದ್ವೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಸಹುಪ್ಪತ್ತೀತಿಆದಿನಾ ‘‘ದ್ವೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಮತ್ಥಮಾಹ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಕಿಲೇಸದ್ವಯಸಹಿತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸರೂಪೇನ ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ದ್ವೇ ತಯೋತಿ ಲಕ್ಖಣಕರಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ।
ಯದಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಏಕೋ ಏವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸ್ಸಪಿ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ। ಇತರೋ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸೇವ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸ್ಸ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಾಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ನೀವರಣೇಸೂತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ನೀವರಣಸಹಿತತಂ ಆಸಙ್ಕಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಪಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೪) ಅವಿಜ್ಜಾ ‘‘ನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಬಹುಲಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿವಸೇನ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಿ ದುಬ್ಬಲಾನಿಪಿ ನೀವರಣಾನಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೮.೧) ‘ನೀವರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೀವರಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ। ಅರೂಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣ’ನ್ತಿಆದಿ
ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತಿ।
೧೫೭೭. ತೇಸನ್ತಿ ಲೋಭಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ। ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಕಥಂ ದಸ್ಸಿತಾ? ಮಾನೋ ತಾವ ಲೋಭಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಥಿನಂ ಲೋಭಮೋಹದಿಟ್ಠಿಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ದೋಸಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಲೋಭಮೋಹದಿಟ್ಠಿಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹದಿಟ್ಠಿಥಿನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಥಿನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಥಿನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ದೋಸಮೋಹಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ದೋಸಮೋಹಥಿನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಮೋಹವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಮೋಹಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಯಥಾ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾನಿ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಕಥಂ? ಅಹಿರಿಕಂ ಲೋಭಮೋಹದಿಟ್ಠಿಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹದಿಟ್ಠಿಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಲೋಭಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ದೋಸಮೋಹಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ದೋಸಮೋಹಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ, ಮೋಹವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಉದ್ಧಚ್ಚಾನೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ
ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮೂಲಟೀಕಾಯ ಲೀನತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾ
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।