ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ
ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣದೇಸನಾಯ ‘‘ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣಂ ದೇಸೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಅನನ್ತರಂ ಅದೇಸಯೀ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಧಾತುಕಥಾ ದೇಸಿತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಕಾಲೋ ಅಪದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ಯೇ ಪನ ‘‘ವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ‘‘ವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ।
‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೩೮; ಮಹಾನಿ॰ ೨೮; ಚೂಳನಿ॰ ನನ್ದಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪೭) ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಮ್ಪಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ ಬಲವಿಧಮನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಖನ್ತಿಬಲಸದ್ಧಾಬಲಾದಿಆನುಭಾವೇನ ಉಸ್ಸಾಹಪರಿಸಾಬಲಭಞ್ಜನಮೇವ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ ಬಲವಿದ್ಧಂಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನಂ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮೋ। ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾನಂ ವಸೇನ। ನನು ಚೇತಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಾರಾನಂ ಭಞ್ಜನಂ ಸಾವಕೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪರೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾವೀರಿಯೋತಿ ಮಹಾವೀರೋ’’ತಿ। ಮಹಾವೀರಿಯತಾ ಚ ಪರಿಪುಣ್ಣವೀರಿಯಪಾರಮಿತಾಯ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತವೀರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ
ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಕಥನತೋತಿ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕಥಾಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮುದಾಯೋ ಪಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಧಾತುಯೋ ಕಥೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾತಿ ಧಾತುಕಥಾ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸಮುದಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಪಕರಣಾನಂ ಧಾತುಕಥಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ ಸವಿಸೇಸಂ ವಿಚಿತ್ತಾತಿರೇಕವಸೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಚ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೫)। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏಕದೇಸಕಥನಮೇವ ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕತ’’ನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ಸಾಸನೇ ಯೇಸು ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಧಾತುಕಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು। ಮಹನ್ತೋ ಪಭೇದಾನುಗತೋ ವಿಸಯೋ ಏತಾಸನ್ತಿ ಮಹಾವಿಸಯಾ, ಧಾತುಯೋ, ನ ಖನ್ಧಾಯತನಾನಿ ಅಪ್ಪತರಪದತ್ತಾ। ಯೇನ ವಾ ಸಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗೇಹಿ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇ ಲಭನ್ತಿ, ಸೋ ಸಭಾವೋ ಧಾತು। ಸಾ ಧಾತು ಇಧ ಸಾತಿಸಯಂ ದೇಸಿತಾತಿ ಸವಿಸೇಸಂ ಧಾತುಯಾ ಕಥನತೋ ಇದಂ ಪಕರಣಂ ‘‘ಧಾತುಕಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ‘‘ಧಾತುಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಾತುಭೇದನ್ತಿ ಧಾತುವಿಭಾಗಂ। ಪಕರಣನ್ತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ಕುತೋ ಪಕರಣ-ಸದ್ದೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ಕಮೇನ ವಣ್ಣನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾತಿ ತೇನ ಪಕರಣ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಧಾತುಕಥಾವ ಪಕರಣಂ ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣ’’ನ್ತಿ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ। ತಂ ದೀಪನನ್ತಿ ತಂ ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನಂ, ಅತ್ಥದೀಪನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ವಣ್ಣನಂ। ‘‘ಅತ್ಥಂ ದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ತತ್ಥ ಉಪಧಾರಣೇ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂದೀಪನವಚನಸವನೇನ ಉಪಧಾರೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೧. ನಯಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಚುದ್ದಸವಿಧೇನಾತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ। ನಯನಂ ಪಾಪನಂ, ತಂ ಪನ ಪವತ್ತನಂ ಞಾಪನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪವತ್ತೀಯತಿ ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ನಯಾ ಏವ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನಾ ಮಾತಿಕಾ। ಅತ್ಥದ್ವಯೇಪಿ ಪವತ್ತನಞಾಣಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಕಾರಾ ನಯಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹಾದಿಕೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧)। ಪದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥದೀಪಕಾನಂ ವಚನಾನಂ। ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನ ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿ ಪದಂ। ಪದಾನನ್ತಿ ಚ ಸಂಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಪಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಅವಯವಾವಯವೀಸಮ್ಬನ್ಧೇ।
೨. ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೨. ತದತ್ಥಾನೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದತ್ಥಾನಿ। ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರಪಿಟಕೇ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪಚ್ಚಯಾ, ದ್ವಾದಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದೀನಂ। ತಥಾದಸ್ಸಿತಾನನ್ತಿ ಗಣನುದ್ದೇಸವಿಭಾಗಮತ್ತೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದ್ವಾದಸಭಾವೇನೇವ ಗಹಿತೋ, ನನು ತತ್ಥ ಭವೋ ಕಮ್ಮಭವಾದಿಭೇದೇನ, ಸೋಕಾದಯೋ ಚ ಸರೂಪತೋಯೇವ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕೇನ ಪದಸತೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ। ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಭಾವನಭಾವೇನ, ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಭವನಭಾವೇನ। ಪದತ್ಥತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಭವೋ ತನ್ನಿದಾನದುಕ್ಖಭಾವೇನಾತಿ ಜರಾಮರಣನಿದಾನದುಕ್ಖಭಾವೇನ।
‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾಕಿತ್ತನಮೇವಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ…ಪೇ॰… ಮಾತಿಕಾತಿ ಅಯಂ ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಪಕರಣನ್ತರಗತಾ ವುತ್ತಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಮಾತಿಕಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಪಕರಣನ್ತರಗತತ್ತಾ ಪನ ಅಞ್ಞತೋ ಗಹೇತಬ್ಬರೂಪಾ ಇತೋ ಬಹಿಭೂತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಾವ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿಕಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಮಾತಿಕಾಯ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಸರೂಪೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ನ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಕೋಚಿ ಪದತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ। ವಿಕಿಣ್ಣಭಾವೇನಾತಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ವಿಸಟಭಾವೇನ।
೩. ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೩. ನಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಕಾರವಿಸೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ವಿನಿಗ್ಗಮಟ್ಠಾನತಾಯ ದ್ವಾರಂ। ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ತೇಸಂ ಉದ್ದೇಸೋ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಿಯುಜ್ಜನಸೀಲಾ, ವಿಯೋಗೋ ವಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಯೋಗಿನೋ, ತಥಾ ಸಹಯೋಗಿನೋ, ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಧಮ್ಮಾ ಚ ವಿಯೋಗೀಸಹಯೋಗೀಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ, ಸಙ್ಗಣ್ಹನಾಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ವಿಯುಜ್ಜನಸಂಯುಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತನಕಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚುದ್ದಸಪೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ। ತೇ ಚತ್ತಾರೋತಿ ತೇ ಸಙ್ಗಹಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ। ಸಚ್ಚಾದೀಹಿಪೀತಿ ಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿಪಿ ಸಹ। ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪಂ, ಯಂ ಯಂ ಪದಂ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಚ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ, ತಂ ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋ ಪನಾತಿ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹೋ। ಸಙ್ಗಾಹಕಭೂತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಗಹಣಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭೂತೇಹಿ। ತೇಹೀತಿ ಸಚ್ಚಾದೀಹಿ। ನ ಸಙ್ಗಹಭೂತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಗಹಣಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹೋ ನ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಯೋ ಏವ ಕರಣಭೂತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖನ್ಧಾದೀಹೇವ ಸಙ್ಗಹೇಹೀತಿ ಖನ್ಧಾದೀಹಿಯೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹನಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಭೂತೇಹಿ, ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಸಙ್ಗಹಭಾವೇನ, ಖನ್ಧಾದೀನಿಯೇವ ಚ ಸಙ್ಗಹಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ।
ಕಸ್ಮಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಯೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ತದನುರೂಪಂ।
ರೂಪಂ ರೂಪೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ರೂಪೇನ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಅನಾಸಙ್ಕನೀಯಸಭಾವತ್ತಾ। ಚತುನ್ನಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಯೋಗೀಭಾವತೋ ‘‘ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿಪಿ ಸೋ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಿಯಾ ಆಸಙ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಇತರೇಹಿ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ರೂಪೇನ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಾ ರೂಪೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಾ ತೇನ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿಯೇವ ಪನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತೂಹೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ। ಅನಾರಮ್ಮಣಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇಹೀತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣೇನ ಸೋತಾಯತನಾದಿನಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇನ ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿನಾ। ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ। ಅನಾರಮ್ಮಣಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯೇಸಂ ಪನ ಯೇಹಿ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಾರಮ್ಮಣೇನ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಾರಮ್ಮಣೇನಪಿ ಸೋ ಹೋತಿಯೇವ। ತೇನ ವಿಯ ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪. ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೪. ವಿಸುಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಯೋ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಚತೂಹಿ ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸಭಾಗೋ ಭಾವೋ ಪಯೋಜೇತಿ, ಯೋ ಚ ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚತೂಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ವಿಸಭಾಗೋ ಭಾವೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಖನ್ಧಾದಿಕೋ ಸಭಾಗೋ। ಯಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ವಿಸಭಾಗೋ। ತಥಾ ಸಮ್ಪಯೋಗೇಸುಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಭಾಗತಂ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಮಾನಭಾವೋ ಸಙ್ಗಹೇ ಸಭಾಗತಾ, ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಸಮ್ಪಯೋಗೇತಿ ಇಮಿನಾ ರುಪ್ಪನಾದಿವಿಧುರೋ ಅಸಮಾನಸಭಾವೋ ಅಸಙ್ಗಹೇ ವಿಸಭಾಗತಾ, ನಾನುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೇತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೋತಿ ನ ವುತ್ತೋತಿ।
೫. ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ
೫. ಏತೇನ ಠಪನಾಕಾರೇನಾತಿ ಸರೂಪೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕರಣನ್ತರಮಾತಿಕಾಯ ಇಧ ಮಾತಿಕಾಭಾವಕಿತ್ತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಠಪನಾಕಾರೇನ। ಪಕರಣನ್ತರಠಪಿತಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ಅವಿಭಾಗೇನ ಪಚ್ಛತೋ ಗಹಣಂ ಬಹಿ ಠಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಠಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಇಧ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಸರೂಪೇನ ಅವತ್ವಾ। ತಥಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾತಿ ಮಾತಿಕಾಭಾವೇನ ಜೋತಿತತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಸೀಸೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಆಗತಮಾತಿಕಾವ ಗಹಿತಾತಿ। ಯೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಧಾತುಕಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತೇಸು ನಯೇಸು, ತೇಹಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು, ತೇಸಂ ನಯಾನಂ ಪವತ್ತಿದ್ವಾರಲಕ್ಖಣೇಸು ಚ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಧಾತುಕಥಾಯ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಮಾತಿಕಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪವಿಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಗಾವೀತಿ ಅಯಮಾಹಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಾವೀ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪದತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಕಾರಿನಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಪದತ್ಥಕೋ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹ-ಸದ್ದೋ ಸದ್ದಪದತ್ಥಕೋ ಜಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರತೋ ಸಙ್ಗಹಸದ್ದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನಿದ್ಧಾರಿತವಿಸೇಸೋತಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಜಾತಿಸಞ್ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸೋ। ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಾ। ನ ಚೇತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞಞ್ಚ ಏಕರೂಪಮೇವಾತಿ ಚೋದನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಭೇದಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ತಸ್ಸ। ಯತ್ತಕಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾ, ತದಪೇಕ್ಖಮೇವ ತನ್ತಿ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಮತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಮಾತು ಹಿತಾತಿ।
ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಅನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾದಿನಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸನಂ ಅಕತ್ವಾ। ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಅವಸೇಸಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತಿ, ಸದ್ದೋ ಚ ನ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಲೋಪೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಆವುತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ತೇನಾತಿ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತ-ಸದ್ದೇನ। ಸಙ್ಗಹಿತವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠೋತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠೋ, ತೇನ ಸೋತಾಯತನಾದಿಭಾವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸೋತಪಸಾದಾದಿಕೋ ಯೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ತಂ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನೋ। ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ…ಪೇ॰… ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ಪರತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ವಿಸೇಸನೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಏವಮೇತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯುದ್ದೇಸಾ ಪವತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನನು ಚ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ನ ಲಬ್ಭತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಮತ್ತದೀಪನತೋ। ನಯುದ್ದೇಸೋ ಹೇಸೋ, ನ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನ…ಪೇ॰… ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ…ಪೇ॰… ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೧೭೧) ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವೀಹಾಯತನೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಪದಂ ಗಹಿತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತೇ ಕತಮೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ।
ಏಸ ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ತೇಸುಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯಪದೇನಾತಿ ಲುತ್ತನಿದ್ದೇಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಹಿ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಭಾವನ್ತರೇನಾತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಭಾವನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಭಾವನ್ತರಸ್ಸ। ಏತೇಸೂತಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು। ಧಮ್ಮನ್ತರೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮೇನ। ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅನ್ತರೇನ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾಮಸನಂ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಧಮ್ಮೋ ವಿಸೇಸಿತೋತಿ। ಆದಿಪದೇನೇವಾತಿ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಪಠಮಪದೇನೇವ। ಇತರೇಹೀತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಹಿ ದುತಿಯತತಿಯಪದೇಹಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಾದಸಮಾದೀಸು ಚತೂಸು। ದುತಿಯತತಿಯೇಸು ವಿಯ ವಿಸೇಸನೇ ಏವ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು ವಿಯ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ।
ವಿವಿಧಕಪ್ಪನತೋತಿ ವಿವಿಧಂ ಬಹುಧಾ ಕಪ್ಪನತೋ, ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾನಂ ವಿಸುಂ ಸಹ ಚ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವಕಪ್ಪನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನಂ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ವಿಭಜನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಛಯನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ। ತೇ ಚ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತದವಸಿಟ್ಠೇ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಚ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ। ಇತರೇತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಏಕೂನನವುತಿಯಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಾ। ಮಹಾವಿಸಯೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ। ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ‘‘ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಯೇವಾಪನಕವಣ್ಣನಾ) ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಆಗತಂ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ…ಪೇ॰… ಸಾಧಾರಣತೋ’’ತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ। ವತ್ತಬ್ಬೇಸೂತಿ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ ವತ್ತಬ್ಬೇಸು। ವುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಮನಸಿಕಾರಪರಿಯೋಸಾನಾ। ತಾದಿಸಸ್ಸಾತಿ
ನನು ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಯೋಪಿ ಸಾಧಾರಣಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಸಾಧಾರಣಾ, ಅತ್ಥಿ ಪನ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವಾ ಬಲಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸದ್ದೇಹಿ ಚಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸದ್ದೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ ಸಮಾಧಿಸಭಾವಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ। ವಿಸೇಸಸದ್ದವಚನೀಯಂ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಬಲಪ್ಪತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದೇನ ಬ್ಯಾಪೇತಬ್ಬಂ, ವಿಸೇಸಸದ್ದೇನ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿಸಭಾವಾಯ ಏವ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ। ನ ಅಞ್ಞಬ್ಯಾಪಕನಿವತ್ತಕೋ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೋ ಅನಞ್ಞ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸೋ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಬಲಪ್ಪತ್ತಸಮಾಧಿಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಭೇದದೀಪಕೇಹೀತಿ ವಿಸೇಸದೀಪಕೇಹಿ ಸಮಾಧಿಬಲಾದಿವಚನೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಅನಞ್ಞಬ್ಯಾಪಕನಿವತ್ತಕಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸದೀಪನಾ ಸದ್ದಾ। ತತೋ ವಿಪರೀತೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಪೇತಬ್ಬಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸದ್ದೇಹೇವ ನ ಸುಖಾದಿಸಭಾವಾ ವೇದನಾ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವಾ ಸಮಾಧಿಸಭಾವಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ। ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವಮೇವ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ ವಿಸೇಸಸದ್ದನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ। ಇತರೋತಿ ಸಮಾಧಿಬಲಾದಿಕೋ ವಿಸೇಸಸದ್ದೋ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕುದ್ದೇಸೇ, ಸಾಧಾರಣೇ ಫಸ್ಸಾದಿಕೇ, ಮಹಾವಿಸಯೇ ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ। ನನು ಚ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ವೇದನಾ ವಿಯ ಸಾಧಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಭಿನ್ನಾಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಅವಿಸಾಹಟಮಾನಸತಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧, ೧೫)। ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯು ಠಿತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೯) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನ ಅರಹತೀತಿ ಇಧ ಉದ್ದೇಸಂ ನ ಅರಹತಿ ಸಮುಖೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧. ಪಠಮನಯೋ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಪದವಣ್ಣನಾ
೧. ಖನ್ಧಪದವಣ್ಣನಾ
೬. ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಭಾವೇನ ‘‘ಸಭಾವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬತಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಅಧಿಪತಿಯಾದೀತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಉಪಟ್ಠಾನಪದಹನಾದೀನಿ। ಸಚ್ಚಾದಿವಿಸೇಸೋ ವಿಯಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಪರಿಯಾಯೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪೀಳನಟ್ಠಾದಿವಿಸೇಸೋ ವಿಯ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾಯ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿಸ್ಸಯೇನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಏವ। ತೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ವಿಯ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ ಹೋತಿ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಸಙ್ಗಹಲಕ್ಖಣಮಾಹ। ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ, ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಸಭಾಗಾ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಅತ್ಥಮುಖೇನೇವ ಗಹಣೇ। ಸದ್ದದ್ವಾರೇನ ಪನ ಗಹಣೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಚನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಚನವಚನೀಯತಾಸಙ್ಖಾತೇನ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪುರಿಮೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ। ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಪುರಿಮೇನ ಯೋಜಿಯಮಾನೇ’’ತಿಆದಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಕಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಖನ್ಧಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಕಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ।
ಆಯತನಪದಾದಿವಣ್ಣನಾ
೪೦. ಯದಿಪಿ ಏಕಕೇಪಿ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು॰ ೪೧) ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಚಕ್ಖುಸೋತಚಕ್ಖುಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತದುಕಂ ಚಕ್ಖುಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ದುಕಾನಂ। ಚಕ್ಖುಸೋತಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಹಿ ‘‘ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏಕಕೇ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಚಕ್ಖುಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯದುಕಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ದ್ವೀಹಾಯತನೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವೀಹಾಯತನೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕಸ್ಸ ಚ ಅಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನಾಪಿ ದುಕೇಹಿ ತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಚಕ್ಖುಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿದುಕೇಹಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿತಿಕಸ್ಸ ನಾಪಿ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಇಧಾತಿ ಸಚ್ಚಪದನಿದ್ದೇಸೇ। ತಿಕೇನ ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಾದಿತಿಕೇನ ಚ। ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಆಯತನೇಹಿ ನ ಕಾಹಿಚಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ।
೬. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾ
೬೧. ಅವಿಜ್ಜಾವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಗ್ಗಹಣೇನ। ವಿಸೇಸನಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಸದಿಸೇನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಙ್ಗಹಣತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪದಾನಂ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮನಯೇ। ಅಕಮ್ಮಜಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ।
೭೧. ಜಾಯಮಾನ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನನ್ತಿ ಜಾಯಮಾನಾದಿಅವತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಜಾಯಮಾನಾದಿಭಾವಮತ್ತತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾದಿಅವತ್ಥಾಮತ್ತಭಾವತೋ। ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅವತ್ಥಾಭಾವತೋ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ, ಸಭಾವಮತ್ತಭೂತಾನೀತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಅವತ್ಥಾಭಾವಮತ್ತಭೂತಾನಿ ಏಕೇಕಭೂತಾನೀತಿ ಯಥಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರೂಪಕಲಾಪೇ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಏಕೇಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಕಲಾಪೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಕಲಾಪಜಾತಿಆದೀನಿ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಭವನಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚಾನಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಆದಿಭೂತಾನಿಪಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ತಥಾ ನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದಿಯನ…ಪೇ॰… ಅಗಯ್ಹಮಾನಾನೀ’’ತಿ। ತೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹಾಭಾವಮಾಹ। ‘‘ಜಾತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಜಾತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಾ…ಪೇ॰… ಸಭಾಗಾನೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಕಿಚ್ಚತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ದುವಿಧಾನೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಆದಿಭಾವೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಿ। ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಭಾಗತ್ಥೇನ। ತೇಹಿ ಖನ್ಧಾದೀಹೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಹಿ।
ಪಠಮನಯಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೧೭೧. ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಸದ್ದಾ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾಯ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸ್ವೇವ ಇಧ ಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ತಂ…ಪೇ॰… ತದೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಚ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಸಂಯೇವ ಪುನ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ…ಪೇ॰… ಆಹಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ನಯೇಸು ವಾರೇಸು ಚ। ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹಸಾಮಞ್ಞಾನನ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹಾನಂ। ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿಸೇಸಾವಬೋಧನತ್ಥಾನಿ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭೇದನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನ’’ನ್ತಿ। ಸವಿಸೇಸಾವ ಖನ್ಧಾದಿಗಣನಾತಿ ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಾಪಿ ಸುದ್ಧಾತಿ ಕೇವಲಾ ಅನವಸೇಸಾ, ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾಧಿಕತೇ ದುತಿಯನಯೇ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿ…ಪೇ॰… ನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೀಸು ಸಙ್ಗಹೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇಸು ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಏಕೇನ ವಾ। ಏತ್ತಕೇನೇವ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ ತಾವತಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ। ಏವಂವಿಧಾನನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಸೋತಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತವಿಸೇಸಾನಂ। ಅಸಮ್ಭವಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಅಸಮ್ಭವಾ। ಸಙ್ಗಹಾದಿನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ನಯಮಾತಿಕಾಯ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ಯತ್ಥ ಪನ ಸಙ್ಗಹಾದಯೋ, ತೇ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಕುಸಲಾದಯೋ ಚ ತೇಸಂ ವಿಸಯಭೂತಾತಿ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಸಙ್ಗಹಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಯಮಾತಿಕಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಞ್ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯೋ ಹಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ।
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಚ ಯತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಪಠಮನಯೇ ಛಟ್ಠನಯೇ ಚ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ? ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೬), ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ? ನತ್ಥಿ। ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೨೨೮) ಚ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಭಾವೇನ। ಇತರೇಸೂತಿ ದುತಿಯಾದಿನಯೇಸು। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಞ್ಚ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮಿತರೂಪೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಯಾಮಕಭಾವೇನ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ। ಯೇನ ಯೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿನಾ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನ। ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಸು। ತೇನ ತೇನಾತಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇನ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ತತೋ ತತೋ ಸಙ್ಗಾಹಕತೋ ಅಞ್ಞಂ। ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ತದೇವ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ಉದ್ಧಟಂ। ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಸಭಾಗಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಸಿಯಾ ಪನೇತಂ ಸಭಾಗೇನ ಏಕದೇಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಸೋ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ವಚನನ್ತರಂ ಪರಿಹರತಿ।
ಯದಿ ಚಾತಿಆದಿನಾಪಿ ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಸಙ್ಗಹಾಭಾವಂ ಪಾಠಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ವಿಭಾವೇತಿ। ತತ್ಥ ಸೋ ಏವಾತಿ ಯೋ ರೂಪಾದಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವ ತೇನ ರೂಪಾದಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಾಭಾವೇ ಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚಾ’’ತಿ। ಏಕದೇಸಾ ವಿಯ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಯೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಸ್ಸ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಭಾವಾಭಾವತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಮುದಾಯನ್ತೋಗಧಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೇನಾತಿ ವಿಭಾಗೇನ। ತೇತಿ ಏಕದೇಸಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಏಕದೇಸಾನಂ। ಏತ್ಥ ತದನ್ತೋಗಧತಾಯ ವಿಭಾಗಾಭಾವೋ, ವಿಭಾಗಾಭಾವೇನ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಭಾವೋ, ತೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕತಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯಥಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಾಭಾವೇನ ಏಕದೇಸಾನಂ ಸಮುದಾಯೋ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಏಕದೇಸಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾತಿಆದಿ ಉದಾಹರಣದಸ್ಸನೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ। ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ನ ಹಿ ಏಕದೇಸ…ಪೇ॰… ವಿಸಭಾಗಂ ಯೇನ ಸಮುದಾಯೋ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ತಾವ ಮಾ ಹೋತು, ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪರಾಮಸತಿ। ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ಅತ್ತನಿ ಅನ್ತೋಗಧತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂ ಪನೇತಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಚ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ತಯೋ ಪಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮೇವ ಏತೇಸಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏತೇಸಂ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತನಿ ಅನ್ತೋಗಧೋ, ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ಸಭಾಗಾಭಾವತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ’’ತಿಆದಿ। ಯೇನಾತಿ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇನ। ಏವರೂಪಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ತಿಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಿ ವಿಸಭಾಗಭಾವೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತೇನಾತಿ ‘‘ಚತುಕ್ಖನ್ಧಗಣನಭೇದೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಗಣನಭೇದೇಹೀತಿ ರೂಪಾದಿಚತುಕ್ಖನ್ಧಗಣನವಿಭಾಗೇಹಿ ಪಞ್ಚಧಾತಿ ರೂಪಾದಿಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರೇನ ಭಿನ್ನತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಣೇತಬ್ಬಾಗಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ನ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಕರಣಮತ್ತಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ। ದುತಿಯಾದಯೋ ಪನ ನಯಾ। ಅಗಣನಾದಿದಸ್ಸನಾನೀತಿ ಅಗಣನಗಣನದಸ್ಸನಾನಿ। ನನು ಚ ದುತಿಯಾದೀಸು ಗಣನಾದೀನಿಪಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನ ವಿಸೇಸನಭೂತಾನಿ ಅಪ್ಪಧಾನಾನೀತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭೂತಾನಂ ಪಧಾನಾನಂ ವಸೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕತ್ತುಆದಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕತ್ತುಕರಣಕಮ್ಮತ್ತಯಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ।
ತಥಾ ತಥಾತಿ ತೇನ ತೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ। ತಂತಂಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾಭಾವೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾದೀನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಸಭಾಗತಾ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಅಭಾವೋ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನೇತಿ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಪ್ಪಕಾರಧಮ್ಮನಿರೂಪನೇ। ಸಙ್ಗಾಹಕಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಸೋತಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ। ಸಮಾನಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋತಿ ಏಕಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಭಾವೋತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಾನಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಅಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ। ಅಯನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಪಠಮನಯೇ ತಥಾ ತಥಾ ಗಣೇತಬ್ಬಾಗಣೇತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತೋ ದುತಿಯಾದಿನಯೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸಮಾನಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ತಂತಂಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಂ ನಯಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಸು ವಿಸೇಸೋ।
ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸದಿಸಾನಿ ಅಬ್ಯಾಕತಪದಾದೀನಿ। ಇತರೇಹೀತಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ನ ಉದ್ಧಟಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಖನ್ಧಪದೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ನ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಪದಸಙ್ಗಹೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಕತ್ತುಅತ್ಥತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ‘‘ನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕರಣಂ ಪನ ಕತ್ತುರಹಿತಂ ‘‘ಕೇನಚಿ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಸಙ್ಗಾಹಕೇಸು ನ ಯುಜ್ಜತಿ ನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾ ಹಿ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ಸಮುದಾಯೇ ವುತ್ತವಿಧಿ ತದವಯವೇಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಟಿಯೋಗೀನಿವತ್ತನಂ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಕರೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮತ್ತನಿವಾರಣಂ ಏವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಗಾಹಕತೋ ಅಞ್ಞನಿವಾರಣಂ ಏವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸೋ ಚ…ಪೇ॰… ಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಸಙ್ಗಾಹಕಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಹಿ ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ಇದಾನಿ ತಂ ಅಸಮ್ಭವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ। ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಆಯತನಧಾತುವಿಸೇಸನತ್ಥಂ। ನ ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ, ಸಮುದಾಯೋ ವಾ ತದೇಕದೇಸಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ‘‘ಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ। ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭೧) ‘‘ಸೋ ಚ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸಙ್ಗಹಿತತಾಯಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತತಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅತ್ತನೋ, ಅತ್ತೇಕದೇಸಾನಂ ತೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ। ತೇಸನ್ತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧತದೇಕದೇಸಾನಂ। ಅತ್ಥಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ। ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ವಿಸದಿಸುದಾಹರಣಂ। ಏತೇಹಿ ರೂಪವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಏವರೂಪೇಹಿ। ಏತಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ। ಅಗ್ಗಹಣೇತಿ ಅಕಥನೇ, ಅದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಸೂತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ತಂ ಕಾರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಧಮ್ಮಜಾತೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಆಯತನಸಙ್ಗಹಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ। ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಯದಿಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಾ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಉಭಯಾಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ। ಧಮ್ಮಾಯತನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಂ ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಖನ್ಧದುಕಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಠಮೇನ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಳಾಯತನಾದೀನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಞ್ಚ, ದುತಿಯೇನ ಏಕಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಖನ್ಧದುಕಾದೀನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ ನ ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅಭಾವೋ ಅನೇಕನ್ತಿಕೋ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ।
ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಪದೇ। ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪಚ್ಚಾಮಸನ್ತೋ। ತದವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾನಂ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾ। ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏವ…ಪೇ॰… ನ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ವಿಯ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತತೋ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ದುತಿಯನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತತಿಯನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೧೭೯. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕದೇಸಸಭಾಗತಾ ಸಮುದಾಯಸಭಾಗತಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ। ತೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ। ತಾನೀತಿ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯನಿಬ್ಬಾನಾನಿ। ಯಥಾ ಚ ಏಕದೇಸವಿಸಭಾಗತಾಯ ನ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ, ಏವಂ ಏಕದೇಸಸಭಾಗತಾಯ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಙ್ಗಹಿತಾನೇವ ನ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇತಿ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯನಿಬ್ಬಾನಸುಖುಮರೂಪಧಮ್ಮಾ। ತೇಹೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ। ನ ಕಥಞ್ಚಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಕಾರೇನ ನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವಿಯ…ಪೇ॰… ನ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಭಾಗತಾಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಕೇನಚಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ತಂ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಾಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ವುತ್ತೋವಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
ಏವರೂಪಾನನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸನಿಬ್ಬಾನ…ಪೇ॰… ಭಾವತೋವಾ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಞ್ಚೀತಿ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ತೇತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾದಯೋ। ಅತ್ತನೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಏಕದೇಸೋತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿ। ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತದೇಕದೇಸಸಭಾಗೋ। ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಸಭಾಗಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಸಮುದಾಯತ್ತಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಯತನಗಣನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಳಾರಿಕರೂಪಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಂ।
ತತಿಯನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಚತುತ್ಥನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೧೯೧. ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗಹಾನನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹಾನಂ। ಸಙ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಂ ಅಸಙ್ಗಹಣಂ, ಅಸಙ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹಣಞ್ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣಾಸಙ್ಗಹಣಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಗಹಣಾ…ಪೇ॰… ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಗಹಾಭಾವಕತೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಸಙ್ಗಹಹೇತುಕೋ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸವಿರಹೇ’’ತಿ। ಕೇನಚಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿನಾ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಪುನ ತಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸೋ ಏವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿಕೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವಸಬ್ಭಾವಾ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ನ ಉದ್ಧಟಾ, ನ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಏವ। ಯಥಾ ಹಿ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗಾಹಕಾ, ಏವಂ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಸ್ಸ।
ಸಕಲವಾಚಕೇನಾತಿ ಅನವಸೇಸಂ ಖನ್ಧಾದಿಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನ। ತೇನ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನಾತಿ ‘‘ತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತೇನ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಪನ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪುನ ತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ನ ಹಿ ಯೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತೇನೇವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿನಾ ತಸ್ಸ ತದವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಸ್ಸ, ನ ಚ ತಸ್ಸೇವ ಕೇವಲಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ, ಅಥ ಖೋ ತೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇನ ಫಸ್ಸಾದಿನಾ। ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಸಕಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪುನ ತೇನ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನ ಯಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಂ ತಾದಿಸಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವೇದನಾ ಸದ್ದೋ ಚ ಖನ್ಧೋ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ವೇದನಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧೋ, ಸದ್ದೋ ಚ ವಿಸುಂ ಆಯತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞೇನ ಖನ್ಧನ್ತರಾದಿನಾ। ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿ ವಿಯ ಅಮಿಸ್ಸಿತಂ। ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಏತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸಿಟ್ಠೋಯೇವ ಯೋ ಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ನ ಏತ್ಥ ವಾರೇ ಪುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಚ। ಸಙ್ಗಹೋವಾತಿ ಕೇವಲೋ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ನಿವತ್ತಿತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ। ನ ಹೀತಿಆದಿ ತಂಸಮತ್ಥನಂ।
ಚತುತ್ಥನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಞ್ಚಮನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಪ್ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸವಿರಹಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಞ್ಚಮನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏತ್ಥ ಕೇನಚಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಪುನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಚ। ತಮೇವ ತಾವ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಂ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಪ್ಪಕಾರಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ। ಸಹ ಸುಖುಮರೂಪೇನಾತಿ ಸಸುಖುಮರೂಪಂ, ತೇನ ಸುಖುಮರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಹಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತೇನ ಸಹಿತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಾ ಸಸುಖುಮ…ಪೇ॰… ದಾಯಾ। ಕೇ ಪನ ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ। ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಗಹೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಾಹಕಾ। ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಸದಿಸಾ ನೇವದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬನೇವಸೇಕ್ಖಾನಾಸೇಕ್ಖಾದಯೋ। ಇತರೇತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ, ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸಙ್ಗಾಹಕೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ತದೇವ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕ’’ನ್ತಿ। ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ನವ ಪಞ್ಹಾ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದಯೋ, ತೇ ಪಠಮಪಞ್ಹೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ, ನಾಮರೂಪಪಞ್ಹಾದಯೋ ಪನ ಚತುವೀಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸಕಪದನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇನ ವಿಸೇಸಕಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಂ। ಪುಚ್ಛಾಯಾತಿ ಚ ಪುಚ್ಛನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತಭಾವೇನ ವಚನಂ ಪಞ್ಹಭಾವತೋ ಪುಚ್ಛಾ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತೇ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತೇ ನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮಾ ತೇನೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ದಸ್ಸಿತಾ।
ತದೇವಾತಿ ಏವ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೇನ। ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಂ ಪದಂ, ತಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀಹೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾನಿವತ್ತನಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತದೇವಾತಿ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಉದ್ಧಟಸ್ಸೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಸ್ಸ ಅವಧಾರೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಕದಾಚೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅನುದ್ಧಟಸ್ಸ। ಅನಿಯತತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇದಂ ಅವಧಾರಣಫಲದಸ್ಸನಂ। ನಿಯಮತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಚನಸೇಸೋ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಏವ-ಕಾರೇನ ಸಿದ್ಧಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ವುತ್ತಂ। ಯತೋ ಹಿ ಏವ-ಕಾರೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಿಯಮೋತಿ। ಏವಂಪಕಾರಮೇವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಪ್ಪಕಾರಮೇವ, ಯಂ ಪಕಾರಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಂ, ತಂಪಕಾರಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅನುದ್ಧಟಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ। ಏತೇನ ಯೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟೋ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಸೇವ ಇಧ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಭಾವೋ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಸಹಿತತಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಸಹಿತತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅವಸೇಸಾ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸಕಲೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಏಕದೇಸೇನ ಪನ ಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ‘‘ರೂಪಧಮ್ಮಾವಾ’’ತಿ ನಿಯಮನಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಭಾವಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುದ್ಧಟಾ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮನಯನಿದ್ದೇಸೇ। ಪಠಮೇ ನಯೇತಿ ಪಠಮೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ। ತಥಾ ದುತಿಯೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ರೂಪವಿಞ್ಞಾಣೇಹೀತಿ ಅಸುಖುಮರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಚಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಳಾರಿಕ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ಕಥಂ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತೇ ಓಳಾರಿಕರೂಪಸ್ಸೇವ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪೇಕದೇಸೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ’’ತಿ।
೧೯೬. ಅಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಯೇಹಿ। ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ತೇವ ರೂಪಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಉದಾನೇತಿ ಪಾಳಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ಉದಾನೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮೇನ ಉದಾನೇನ। ದ್ವೇತಿ ‘‘ಬಾಹಿರಾ ಉಪಾದಾ ದ್ವೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ದ್ವೇ-ಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ। ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ। ಧಮ್ಮನ್ವಯಞಾಣುಪ್ಪಾದನಂ ನಯದಾನಂ। ‘‘ರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವೇವೀಸಪದಿಕೋ ಏಸ ನಯೋ।
ಪಞ್ಚಮನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಛಟ್ಠನಯೋ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದವಣ್ಣನಾ
೨೨೮. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ‘‘ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ತತ್ಥ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಗಹಿತಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಪಿ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಯಮಕೇ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೫೯-೬೧) ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ। ತೇನ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯೋಗಟ್ಠೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಪದಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು। ಏತೇಸನ್ತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ। ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅತಂಸಭಾಗತಾ। ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವೋ ಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೇ ಸಭಾಗತಾ, ನ ಸಙ್ಗಹೇ ವಿಯ ಸಮಾನಸಭಾಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವರಹಿತಾನಂ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ ವುತ್ತಾ। ತದಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾಯ ಅಭಾವತೋ। ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ನಿವಾರಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ವಿಸಭಾಗೋ ಭಾವೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ। ‘‘ಚತೂಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ತೇಸಂ ತೇಹೀತಿ ಚ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಏವ ಪರಾಮಸತಿ। ವಿಸಭಾಗತಾ ಚ ಹೋತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ರೂಪೇಕದೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಭಾಗತ್ತಾ ಏವ।
ತೀಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹೀತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇ ರೂಪಧಮ್ಮಮಿಸ್ಸಕೇ ಧಮ್ಮೇ ದೀಪೇತಿ ರೂಪಭವೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಞ್ಚಹೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ। ಏಕಾಯ ಮನೋಧಾತುಯಾ। ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇತಿ ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಏವ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಹೋನ್ತೇ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತಪಿ ವಾ ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ। ತಾಹೀತಿ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದೀಪೇನ್ತಿಯೇವ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಏವಾತಿ ಏವಮವಧಾರಣಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವೇದನಾದಿಕೇ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇಹಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸತ್ತಕಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಿಕಾನಿ, ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾನಿ ಚ ಅರೂಪಾನಿಪಿ ಧಮ್ಮಜಾತಾನಿ। ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಪದೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ, ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ತದುಭಯಸಮುದಾಯಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಪದೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ। ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸೋಭಯಧಮ್ಮಾತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಸಹಿತಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ। ಖನ್ಧಾದೀಹೇವಾತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ ಏವ, ನ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತೇನ। ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತದೇಕದೇಸಾತಿ ‘‘ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸಾ। ತದೇಕದೇಸಞ್ಞಸಮುದಾಯಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಯವಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಾ। ವಿಭಾಗಾಭಾವತೋತಿ ಭೇದಾಭಾವತೋ। ಭೇದೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಭೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ನ ಹಿ ಸಮುದಾಯಾವಯವಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾನಂ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ ಭೇದಾಭೇದಯುತ್ತತ್ತಾ। ತೇಸಂ ಅಚ್ಚನ್ತಭೇದಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮುದಾಯನ್ತೋಗಧಾನಂ ಏಕದೇಸಾನಂ ನ ವಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹೇಪಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ಅವಿಭಾಗಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತ್ತಾಭಾವೇನ। ತೇಸನ್ತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದೀನಂ ತೇ ಚ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಭತ್ತಸಭಾವಾನಂ ನ ತೇಸಂ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾದಿಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲಾದಯೋ ಏವ ಖನ್ಧಾದಯೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಆಮಸನೇನ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾದಿಭಾವೋ ಆಪನ್ನೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ದುತಿಯಾದಿಸಬ್ಬಪಞ್ಹೇಸು।
ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಪಿಟ್ಠಿದುಕಪದೇಸು ವೀಸತಿ ದುಕಪದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಸೋಳಸೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಳಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತತೋ ಏವ ‘‘ತೇವೀಸಪದಸತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತೇವೀಸ’’ನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ‘‘ಏಕವೀಸ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹೇಸು। ಏಕಕಾಲೇಕಸನ್ತಾನಾನಂ ಭಿನ್ನಕಾಲಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಾನಞ್ಚ ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಲಸನ್ತಾನ…ಪೇ॰… ಧಾತೂನ’’ನ್ತಿ। ಏಕದೇಸಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸೇನೇವ ಖನ್ಧನ್ತರಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದಯೋ, ಅನಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಚ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ। ಸಮಾನಕಾಲಸನ್ತಾನೇಹೀತಿ ಏಕಕಾಲಸನ್ತಾನೇಹಿ ಕಾಲಸನ್ತಾನಭೇದರಹಿತೇಹಿ ಏಕದೇಸನ್ತರೇಹಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಕದೇಸನ್ತರೇಹಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಕದೇಸವಿಸೇಸಭೂತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಹಿ। ತೇ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ। ಕೇಹಿಚಿ ಸಹುಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೇಹಿ ಏಕದೇಸನ್ತರೇಹಿ ವಿಭತ್ತೇಹಿ। ನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತೇಪಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಯೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭನ್ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ। ಏಕುಪ್ಪಾದಾ…ಪೇ॰… ವಿಸಭಾಗತಾ ಚಾತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾಸಙ್ಖಾತಾ ಯಥಾರಹಂ ಸಭಾಗತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ ಚ। ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಲಭನತೋ।
ಭಿನ್ನಕಾಲಾನಂ ಸಮುದಾಯೀನಂ ಸಮುದಾಯಾ ಭಿನ್ನಕಾಲಸಮುದಾಯಾ। ವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಏಕೇಕಧಮ್ಮಾ ವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ। ತೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಭೂತಾನಿಪಿ। ತೇನ ವಿಭಾಗಾಕರಣೇನ ‘‘ಖನ್ಧಾಯತನ…ಪೇ॰… ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಮೇವನ್ತಿ ಯಥಾ ಧಾತುವಿಭಾಗೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ಏವಮೇವಂ।
೨೩೫. ತಂಸಮ್ಪಯೋಗೀಭಾವನ್ತಿ ತೇಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೀಭಾವಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಮಾನಕಾಲಸನ್ತಾನೇಹಿ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತೇಹಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ, ಏವಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೇಹಿ ಭಿನ್ನಕಾಲೇಹಿ ಚ ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ತಂವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವಂ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ವಿಸಭಾಗತಾನಿಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅವಿಭಾಗೇಹಿ ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ। ವಿಭಾಗೇ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ವಿಭಾಗರಹಿತೇಹೀತಿ ಸಮಾನಕಾಲಸನ್ತಾನೇಹಿ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತತ್ತಾ ಅವಿಭತ್ತೇಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ನ ಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ತುಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ…ಪೇ॰… ಭಾವತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾನಜಾತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಂ ನ ಹೋತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ವಿಸದಿಸುದಾಹರಣದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅನಾಗತಕಾಲಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದಂ, ಏವಂ ಯಂ ಆಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ದೇಸನಾಯ ದೇಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹಸ್ಸೇವ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತಞ್ಚಾತಿ ಉದ್ಧರಣಂ।
ವಿಭಾಗರಹಿತೇಹೀತಿ ವಿಸಭಾಗತಾಭಾವತೋ ಅವಿಭಾಗೇಹಿ। ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದೇತಿ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲವಿಸೇಸೇ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾದೀಪಕೇ ಭೇದೇ ಗಹಿತೇತಿ ಯಥಾಗಹಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವದೀಪಕೇ ತೇಸಂಯೇವ ವಿಸೇಸೇ ‘‘ಅರೂಪಭವೋ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧಾತು॰ ೨೪೬) ಗಹಿತೇ ತೇನೇವ ರುಪ್ಪನಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ತೇಸಂ ಭೇದೇ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ತೇನ ತೇನ ಗಹಣೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾದೀಪಕೇ ವಿಸೇಸೇ, ವಿಸಭಾಗೇ ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ‘‘ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಗಹಣೇನ ಸಭಾಗತಾದೀಪನೇನ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಭಾಗತಾವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸಭಾಗತ್ತೇ ಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಭಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾಗತಾಯ। ತಸ್ಮಾತಿ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ಸಭಾಗತಾಯ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ।
೨೬೨. ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಯಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ವಿತಕ್ಕರಹಿತತ್ತಾ ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಅಲೀನಾ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಸೋ ಅಪ್ಪಧಾನೋ, ದುತಿಯಝಾನಧಮ್ಮಾ ಏವೇತ್ಥ ಪಧಾನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಪಧಾನಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ದುತಿಯರಾಸಿಯೇವ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅನನ್ತರನಯೇತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ। ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಸದಿಸಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ। ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ತೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾ, ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ದೇಸನಾರುಳ್ಹಾ। ನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಿ ಹಿ ತೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ನ ಕೇಹಿಚಿ ಆಯತನೇಹಿ, ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಯೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ತೇಹಿಪಿ ದಸಮೋ…ಪೇ॰… ವುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ದಸಮನಯೇ ತೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ಓಸಾನನಯೇ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಚ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ನ ತೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಿತಕ್ಕಸಹಿತೇಸೂತಿ ತೇಸೂತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಸು ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮೇಸು, ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹಿತೇಸು ವುತ್ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ। ಸೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋತಿ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ। ನನು ವಿತಕ್ಕೋಪೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಂ ಗತೋ, ಸೋ ಚ ವಿಚಾರತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ತದೇಕದೇಸಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಥಾತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಇದ್ಧಿಪಾದನಿದಸ್ಸನೇನ ವಿಭಾವೇತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಾನಂ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀನಂ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ತಂಸಮುದಾಯಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇಸೂತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು। ಸಮುದಾಯಸ್ಸಾತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮುದಾಯಸ್ಸ। ತೇಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇನಾತಿ ವಿಚಾರೇನ। ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಧಿಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ನವತ್ತಬ್ಬಾಭಾವಂ ಉದಾಹರಣದಸ್ಸನವಸೇನ ವಿಭಾವೇತಿ। ಕೇಚಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ತಂಸಹಗತಾ ಚ ಮೋಹವಜ್ಜಾ ಮೋಹೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಮೋಹೇನಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಮೋಹಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ನ ಸಮುದಾಯೋ ತೇನ ಮೋಹೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ। ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಭಾವೋ ನಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಸೋ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕೋತಿ ವುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯೋ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ಭಾವನಾ…ಪೇ॰… ಯೋಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ, ತಂ ನ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಸು ಕೋಚಿಪಿ ವಿಚಾರೇನ ತೇತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಏಕಧಮ್ಮೇಪಿ…ಪೇ॰… ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ।
ಛಟ್ಠನಯಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸತ್ತಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೩೦೬. ತೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ಖನ್ಧತ್ತಯಖನ್ಧೇಕದೇಸಾದಿಕೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತಿಪಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾದಿಕೇ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮೇ ಸತಿಪಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ। ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತೋ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಕೇನಚಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ತೇಸಂ। ತೇ ಏವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ತೇ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಏವ। ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಚ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಅಡ್ಢದುತಿಯಾಯತನಧಾತುಯೋ, ಅಥ ಖೋ ತೇ ಚ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ।
ನನು ತದಞ್ಞಭಾವತೋ ಏವ ತೇಹಿ ಇತರೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತದಞ್ಞಸಮುದಾಯೇಹೀತಿ ತತೋ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತೋ ಅಞ್ಞಸಮುದಾಯೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಲೋಭಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಮುದಾಯೇ…ಪೇ॰… ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮುದಾಯೇನ ಲೋಭಸಹಗತತದಞ್ಞಧಮ್ಮರಾಸಿನಾ ಏಕದೇಸಾನಂ ಲೋಭಸಹಗತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ, ತಥಾ ಯೇ ಏಕದೇಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಯವಾನಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಸಮುದಾಯೇನ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋತಿ। ಅನೇನ ಸಮುದಾಯೇನ ಅವಯವಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವೇನ ಚ ತಸ್ಸ ನ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಅವಯವಸ್ಸೇವ ಪನ ಅವಯವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇ ವುತ್ತೋ ವಿಧಿ, ಏಸೇವ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸತ್ತಾ ತೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿರವಸೇಸೇಸೂತಿ ಅಬಹಿಕತವಿತಕ್ಕೇಸು। ವಿತಕ್ಕೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯತೋ ಅಬಹಿಕತೋ। ‘‘ಸೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವುತ್ತನಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಧಿಕಾರತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ…ಪೇ॰… ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ‘‘ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪಞ್ಹಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ। ಸಹಯುತ್ತಪದೇಹಿ ಸತ್ತಾತಿ ‘‘ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದೀಪೇನ್ತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಗತಾ ಸತ್ತ ಪಞ್ಹಾ। ತಿಣ್ಣಂ ತಿಕಪದಾನಮಗ್ಗಹಣೇನ ಊನೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಿಕೇ ತಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ವೇದನಾಪೀತಿತ್ತಿಕೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ, ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಪಠಮನ್ತಿ ಪದತ್ತಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೩೦೯. ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಪಕಾಸಿಯಮಾನಾ ಅತ್ಥಾ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ‘‘ಉದ್ಧಟಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹೀ’’ತಿ। ತೇನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಉದ್ಧಟಪದೇನ। ಮನೇನ ಯುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನನಮತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಧಾತು ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಧಾತುಯಾ ಏಕನ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ।
ಸತ್ತಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಟ್ಠಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೩೧೭. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗಿನೋ ಅಭಾವತೋ। ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ।
ಅಟ್ಠಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ನವಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೩೧೯. ‘‘ಸಮಾಸಪದಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಾದಿನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಯಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಇಧ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನವಮನಯೇ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅರಣನ್ತೇಸು ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಾ ಸಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ। ಅಯೋಗೋತಿ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೋ। ವಕ್ಖತಿ ದಸಮನಯೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವೇದನಾದಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸುಖುಮರೂಪಗತಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮನಾಯತನಂ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ಸುಖುಮರೂಪಂ ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಅನುದ್ಧಟಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕೇಹಿಚೀತಿಪದೇನ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುಖುಮರೂಪಗತಿಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ರೂಪಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಾದೀಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಿಸ್ಸಕೇಹಿಪಿ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅವಿಕಲಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಹವತ್ತಿನೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗಿನೋ ಅಭಾವತೋ ಅತೀತಾನಾಗತೇಹಿ ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ತಮಾನಾನಮೇವ…ಪೇ॰… ಅರೂಪಭವಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ಇತರೇತಿ ಯೇ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭನ್ತಿ, ಕೇ ಪನ ತೇ ರೂಪೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಅರೂಪೇಕದೇಸಭೂತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ’’ತಿ।
ನವಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ದಸಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೩೫೩. ಯೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅಗ್ಗಹಿತಾ, ತೇಸು ಕೇಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಕೇಚಿ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತಧಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಭಿನ್ನಕಾಲತಾದಿವಿಸೇಸವತೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಮಾಹ, ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಭಾವತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ। ಕಾಮಭವೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭವಾ। ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಸಮ್ಭವತೋ। ನ ಹಿ ಯೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂಯೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀನಂ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಕೇನಚಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಮ್ಭವತಿ।
ದಸಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಏಕಾದಸಮನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೪೦೯. ತೇತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾ। ಸೇಸೇಹೀತಿ ಅವಸಿಟ್ಠೇಹಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ। ‘‘ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಮುಖೇನ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ಕೇಹಿಚೀತಿಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕೇಹಿಚೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಕಿತ್ತನಂ ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯತೋ ತೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಯಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತವಜ್ಜೇಹೀ’’ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಪಿ, ಚಿತ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಪೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹೇಹೀತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸನ್ಧಾಯ ಕತಂ, ನ ತಣ್ಹಾದಿಕೇ।
ಏಕಾದಸಮನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ದ್ವಾದಸಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೪೧೭. ನವಮನಯೇ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಉದ್ಧಟಾ, ದ್ವಾದಸಮನಯೇ ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠಾವ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾದಸಮ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ।
ದ್ವಾದಸಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ತೇರಸಮನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ
೪೪೮. ಯೇಹೀತಿ ತೀಹಿಪಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಸಙ್ಗಹೇಹಿ। ಪುನ ಯೇಹೀತಿ ಅರೂಪಭವಾದೀಹಿ। ಓಳಾರಿಕಾಯತನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ತೇತಿ ಚತುವೋಕಾರಭವಾದಯೋ। ವುತ್ತಾವಸೇಸಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಾದೀಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾ। ಸತಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ತೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಇಧ ತೇರಸಮನಯೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ರುಹನ್ತಿ ನಾರೋಹನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೪೪೮) ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಏವ ನ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿಕಲಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಮುದಾಯಭಾವತೋ।
ತೇತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀ’’ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ। ಅಸಬ್ಬ…ಪೇ॰… ಸಿಯುಂ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರಾದಿಧಮ್ಮಾ ವಿಯ। ನ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ನ ‘‘ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ। ಉಭಯಾಭಾವತೋತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ। ಅನಾರಮ್ಮಣಸಹಿತಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣತಂಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತತದುಭಯಧಮ್ಮಾ ಅಚೇತಸಿಕಚೇತಸಿಕಲೋಕಿಯಪದಾದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತೇರಸಮನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ಚುದ್ದಸಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ
೪೫೬. ಧಮ್ಮಸಭಾವಮತ್ತತ್ತಾತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತತ್ತಾ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಮತ್ತತ್ತಾ।
ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ। ಸಙ್ಗಹಾದಿವಿಚಾರಪರಿನಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಚುದ್ದಸಮನಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನೇ ನಯೇ’’ತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿವಿತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಾ ಮೋಘಪುಚ್ಛಾ, ಸಾ ತಥಾಭೂತಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾಭಾವಸ್ಸ ಞಾಪಿಕಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಮೋಘತ್ತಾ ತೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ಮೋಘಾ ಪುಚ್ಛಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮೋಘಪುಚ್ಛಕೋ। ಅಟ್ಠಮೋ ನಯೋ ತೇನ ಚ ಸಹಾತಿ ತೇನ ಅಟ್ಠಮನಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಸಾನನಯೇ ಅಟ್ಠಮನಯೇ ಚ ಓಸಾನನಯೇ ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಯೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ।
ಚುದ್ದಸಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।