ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ

೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ‘‘ಧಾತುಕಥಂ ದೇಸಯಿತ್ವಾ ಅನನ್ತರಂ ತಸ್ಸ ಆಹ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪಥವೀಆದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತೋ ಅನುಪದವಿಭಾಗೋಪಿ ಕತೋ, ನ ಸಙ್ಗಹೋ ಏವ, ಸೋ ಪನ ತೇಸಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿಹೇತುದುಕಾದಿತಿಕದುಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ತಿಕದುಕಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಪಕರಣಂ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭಿ। ಕಾಮಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇಪಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮) ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಪನ ನ ತಥಾ ಸಾತಿಸಯೋ, ಯಥಾ ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣೇತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ, ಯತೋ ತಂ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೋ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಧಾತುಕಥಾಯಾತಿ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಆಧಾರೋ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಣವಿಭಜನಪ್ಪಭೇದವಚನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅವಯವಕಿರಿಯಾನಂ ತಂಸಮುದಾಯಭೂತಾನಿ ಪಕರಣಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ’’ತಿ। ಕರಣವಚನಂ ವಾ ಏತಂ, ಧಾತುಕಥಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇನ್ತೋ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಭಗವಾ ತಿಕದುಕವಸೇನ ತಾವ ನೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ತದನನ್ತರಂ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಭಙ್ಗಂ ದೇಸೇಸಿ। ಪುನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಸಙ್ಗಹಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿನಯಪ್ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಾತುಕಥಂ ದೇಸೇಸಿ ತಸ್ಸಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಸರೀರಕತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಚ ವಿನಾ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿನಯಂ ನೇತುನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಸಙ್ಗಹಿತವಿಭತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಙ್ಗಹತೋ ವಿಭಾಗತೋ ಪಭೇದತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾ ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಹೋತಿ, ಯೋ ಚಾಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮುಪಾದಾನೋ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ದೇಸಿತಾತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ದೇಸನಾನುಕ್ಕಮಕಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ತೇಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಭಾವತೋತಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಸಭಾವತೋ। ಉಪಾದಾಯಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತೋ ಪೋಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ। ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಯಾಯ ತಜ್ಜಾಉಪಾದಾದಿಭೇದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ। ಪಭೇದತೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಿಭಾಗತೋ। ಯಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಭಾವತೋ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಮೂಲಭೂತಂ ಉಪಾದಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಏವ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದಸನ್ನಿಸ್ಸಯತೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಬನ್ಧಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ವದತಿ, ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ। ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ಪಬನ್ಧೋ ಸನ್ತಾನೋ। ಸಮುದಾಯೋ ಸಮೂಹೋ। ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ದಹರಭಾವಾದಿಕೋ ಚ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ। ತೇಸು ಅಸಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ಪಬನ್ಧಸಮೂಹಾನಂ ಅಸಭಾವತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನಾತಿ ಅಸಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಪಬನ್ಧಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ತೇನ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ತೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ-ಸದ್ದೇನ ಪರಾಮಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಬಾಹಿರರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನ’’ನ್ತಿ। ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಸಭಾವಪ್ಪಭೇದವಸೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಸಸಭಾವವಿಸೇಸವಸೇನ ಚ। ‘‘ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಭಾವಭೇದವಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಸಮೂಹಸಭಾವೋತಿ ಸಭಾವಸನ್ತಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸವಿಧುರಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಮೇವಾಹ। ತಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ। ತಾಯಾತಿ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ವಿಭತ್ತಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨) ವಿಭತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಿಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಸಹಿತೋ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣನಿಬನ್ಧನೋ ಸತ್ತೋತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ಸೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಪನ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ತಾಯಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಬನ್ಧೋ ಸಮೂಹೋ ಚ ಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ‘‘ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘‘ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಉಪಾದಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ। ಯದಿ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಥಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ನಾಮಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು। ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯೇ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭಾವೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಹಿತೋ। ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಯೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇ। ಪಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮೋತಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಕಾಮೋ ವತ್ಥುಭೇದತೋ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪೇತುಕಾಮೋ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಚ ವತ್ಥುಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ। ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪಭೇದಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾನಂ ವಿಸೇಸಭೂತಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಭೂತೇಸು ದಸ್ಸನಾದೀಸು। ಇದಮೇವಂನಾಮಕನ್ತಿ ಇದಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಅತ್ಥಜಾತಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಕಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಮಞ್ಞಂ। ತಂತಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಕರಣನ್ತಿ ರೂಪವೇದನಾದಿತಂತಂಅತ್ಥವಿಭಾಗಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಪಾದನಂ। ತಥಾ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬೋಧನಮೇವ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ’’ತಿ। ಬೋಧನಞ್ಹಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಬೋಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಠಪನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಕ್ಖಿಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವಸಾಧನೇನ ವತ್ವಾ ಸಾಧನನ್ತರಾಮಸನೇನ ಅತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪಾಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಪನಾಯಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತಂತಂಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ। ದಸ್ಸನಭೂತಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠತಾಯ, ಠಪನಭೂತಾಯ ಠಪಿತತಾಯ। ತಂನಿಮಿತ್ತತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಠಪನಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತಂ। ನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖಾ ವಾಸೇತೀ’’ತಿ, ‘‘ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಚ।

ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾದಿವಿಸೇಸವಚನೇನ ಸಹ ಪಾಠಾನಾರುಳ್ಹತಂ। ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ। ತಂ ಪನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದೀಪಿತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಕುಸಲಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿನಿವತ್ತಸಭಾವಾನೀತಿ ವಿಭತ್ತಸಭಾವಾನಿ। ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಗಹಣಂ। ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ತೇನ ರೂಪವೇದನಾದಿಆಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ। ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ತತೋ ರೂಪವೇದನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೇನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೇನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಪಞ್ಞಾಪನಾಕಾರೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ। ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕೇ ವುತ್ತಮೇವ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ವಾದೋ ಸೇವತ್ಥಿಕಥಾಯ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಸಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿವತ್ಥುಸ್ಸ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹನಿವತ್ತನತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಭಿನಿವೇಸೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಚತುಸಚ್ಚಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ಸಚ್ಚನ್ತರಖನ್ಧನ್ತರಾದಿಕಂ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದಿಕಂ। ಸಚೇ ತಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಯಾಥಾವಗಹಿತಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಮೇವಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಾಭಿನಿವೇಸೇನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಉದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಸತ್ತವನ್ತಂ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಆಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸರೂಪತೋ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಆಗತತ’’ನ್ತಿ। ಗುಣಭಾವೇನ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಪಾಸಾಣಲೇಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇಸು ಇತರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಆಗತಾ ಏವ।

ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅವಿರೋಧೇನಾತಿ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅವಿಲೋಮನೇನ। ಆಚರಿಯವಾದಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋಮತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚ। ಯಥಾ ಚ ಅವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಮತ್ತತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಸಮಾಸವಿಕಪ್ಪಮಾಹ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ ಸಮಾಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತೇಸು ಪುರಿಮೇನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯೇನ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದಾ ಇತರಾಪಿ। ಸಸಭಾವಂ ವೇದನಾದಿಕಂ। ತಜ್ಜಪರಮತ್ಥನಾಮಲಾಭತೋತಿ ತಜ್ಜಸ್ಸ ತದನುರೂಪಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಲಭನತೋ, ಅನುಭವನಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಮತ್ಥಿಕಸ್ಸ ವೇದನಾದಿನಾಮಸ್ಸ ಲಭನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ । ಏತೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ, ತೇನ ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನಿವತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರತೋ ಲಭಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಂ ಉಪಾದಾಯ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಯಥಾ ರೂಪಾದಿಕೇ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸಭಾವಸಮೂಹಸನ್ತಾನಾದಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವತ್ಥು। ಏಕತ್ತೇನಾತಿ ಅನಞ್ಞತ್ತೇನ। ಅನುಪಲಬ್ಭಸಭಾವತಾ ಞಾಣೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಸಭಾವತಾ, ಯತೋ ತೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।

ಸಸೂಕಸಾಲಿರಾಸಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಸಂಕುಚಿತಗ್ಗೋ ವಾಸವವಾಸುದೇವಾದೀನಂ ವಿಯ ಮೋಲಿವಿಸೇಸೋ ಕಿರೀಟಂ, ಸೋ ಪನ ಮಕುಟವಿಸೇಸೋಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿರೀಟಂ ಮಕುಟ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸಮೋರೋಧೋತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅನ್ತೋಕರಣಂ। ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಾ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನಾ। ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ, ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದಿಕಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಏಕದೇಸಂ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪ್ಪಧಾನತಾಯಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ’’ತಿ। ಪೂರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ತದತ್ಥದೀಪನಮುಖೇನ ಪೂರೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಸೋ ಚ ಸಙ್ಖಾವಿಸಯೋ ಪಧಾನೋವಾತಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಾವ ಹಿ ದಸಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪ್ಪಧಾನಾತಿ। ತಥಾ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ। ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೋ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಕೋಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಕೋಚಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಕೋಚಿ ಸಹ ವಿಸುಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಮಿಸ್ಸೋತಿ ಛಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಭಜತೀತಿ।

ಇತರಾತಿ ಉಪಾದಾಸಮೋಧಾನತಜ್ಜಾಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಚ। ಸತ್ತರಥಾದಿಭೇದಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದೀಘರಸ್ಸಾದಿಭೇದಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಹತ್ಥಗತಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತಥೇವ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಗಬ್ಭಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ…ಪೇ॰… ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ। ಯಞ್ಹೀತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಪನಿಧಾಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸಮತ್ಥನಂ। ತತ್ಥ ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾನನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಖಾನಂ, ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾಮುಖೇನ ಗಹೇತಬ್ಬರೂಪಂ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವನ್ತಿ ಏತಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ವಿಜ್ಜಮಾನೋ’’ತಿ।

ಓಕಾಸೇತಿ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪದೇಸೇ। ಸೋ ಹಿ ಕಾಮಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಇಮಿನಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಕಾಮಭವಂ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವದತಿ। ಭಣನಂ ಸದ್ದೋ ಚೇತನಾ ವಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಭಾಣಕೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕ್ಖಂ ಭಜತೀ’’ತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ರೂಪಾಯತನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾಯತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿ। ಯಂ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಸಣ್ಠಾನಸಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ‘‘ಕಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಥೂಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಕಿಸೋ ದಣ್ಡೋ, ಥೂಲೋ ದಣ್ಡೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ತಥಾತಥಾಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇ ಕಿಸಾದಿಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನ ರೂಪಾಯತನಮತ್ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪಾಯತನೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿ। ಪಚ್ಚತ್ತಧಮ್ಮನಾಮವಸೇನಾತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂನಾಮವಸೇನ। ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಿಭಾಗೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ ‘‘ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭಾವೋ ಚ ತಾಸಂ ಯಥಾರಹಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ।

೨. ಸಙ್ಖೇಪಪ್ಪಭೇದವಸೇನಾತಿ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧೇ ಖನ್ಧಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಖಿಪನವಸೇನ, ‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ತತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಕಾರೇಹಿ ಭಿನ್ದನವಸೇನ ಚ। ಅಯಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಾ। ವಿಸೇಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪನ ಸೋಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವತಾ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಭೇದತೋ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ…ಪೇ॰… ಆದಿಕೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪಾಠೇ ತದತ್ಥವಚನೇ ಚ। ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಭೇದಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮತ್ತಂ। ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಭೂತುಪಾದಿಕೋ, ಸುಖಾದಿಕೋ ಚ ಪಭೇದೋ। ತಂ ಪನ ಭೂಮಿಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯಂ ವಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ। ಯತ್ತಕೋ…ಪೇ॰… ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಭೇದಂ ಪತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವತ್ಥುಭೇದೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪಕರಣನ್ತರೇತಿ ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಭಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮನಯೇ ಸಮುಖೇನ, ದುತಿಯೇ ವತ್ಥುಮುಖೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾಗಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।

ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾದೀಸು ಅತಿದಿಸತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಯಾವತಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ, ‘‘ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಯಾವತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಪಭೇದತೋ ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇನಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ। ಏತೇನ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ‘‘ಯಾವತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ತಕಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ…ಪೇ॰… ಯತ್ತಕೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ, ತಪ್ಪಭೇದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋ’’ತಿ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವುತ್ತೇನ ವತ್ಥುಪಭೇದೇನ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಆದಿನಾ ಇತರಪಞ್ಞತ್ತೀಸುಪಿ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।

೭. ‘‘ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ…ಪೇ॰… ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ…ಪೇ॰… ಏತ್ತಾವತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿಪದೇಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಉಪಾದಾಯ ಉದ್ದೇಸೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂ, ತತೋ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಟೀಕಾಕಾರೇನ ಪನ ‘‘ಅಭಿಭಾಯತನಂ ವಿಯ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಝಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೇನ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ವಿನಾ, ತಥಾ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿರಾಸಙ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸವಿಸೇಸೋ ಝಾನಪರಿಯಾಯೋ, ಏವಂ ವಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಯೋಗತೋ ತೇಸಂ ಸವಿಸೇಸೋ ವಿಮೋಕ್ಖಪರಿಯಾಯೋ, ತದುಪಚಾರೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಠಮಂ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ‘‘ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಇರಿಯತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೋಯೇವೇತ್ಥ ಪಟಿಲಾಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಫಸ್ಸೋ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಪಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ‘‘ವಿವರತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತರೇಹೀತಿ ಉಪಚಾರಮ್ಪೀತಿಆದಿನಾ ಉಪಚಾರಪುರಿಮಪ್ಪನಾಪರಪ್ಪನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಕಾರಣನ್ತಿ ವಚನೇಹಿ। ಇತರೇ ಕಾರಣತ್ಥೇತಿ ‘‘ಉಪಚಾರೇನ…ಪೇ॰… ಫುಸತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾರಣತ್ಥದೀಪಕೇ ಅತ್ಥೇ। ಫುಸತಿ ಫಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸ ಫುಸನಾಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಪಠಮತ್ಥಮೇವಾತಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥಮೇವ। ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಇಮಿನಾ ಝಾನಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾಯೇವ ಗಹಿತಾ, ನ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಕಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಸಾ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಸುಖಸಙ್ಖಾತಝಾನಙ್ಗತೋ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಸತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಫಸ್ಸಕತಾ ಇತರಸ್ಸ ಫಸ್ಸಿತಬ್ಬತಾವ ಸಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಫುಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ। ವೇದಯಿತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನುಭವನಸಙ್ಖಾತೇನ ವೇದಯಿತಸಭಾವೇನ, ತಸ್ಸೇವ ಸಾತವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯಭಾವೇನ ಚ। ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಭಾವೋಪಿ ಯಥಾವುತ್ತವೇದಯಿತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠವಿಸಿಟ್ಠೋ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಜ್ಝಾಯನಭಾವೋ। ಅಭಿನ್ನಸಭಾವೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಪುರಿಮವಿಸಿಟ್ಠಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಸಮ್ಭವೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಭಿನ್ನಾಕಾರೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠಫಲಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಥೇಕಂಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇದಯಿತಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ನಾಯಂ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಅನನ್ತಭಾವತೋ, ಕೇವಲಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ, ತೇನ ಕಿಂ ಸಿದ್ಧಂ? ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಯದಿ ‘‘ಸುಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಯೋಜನಾಯಂ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾ ತಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಚತೂಸು ತಿಣ್ಣಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಯೋಜನಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।

೨. ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ। ಸೋ ಹಿ ಲೋಕಿಯವಿಮೋಕ್ಖೋ ವಿಯ ಅಧಿಗಮವಳಞ್ಜನತ್ಥಂ ಪಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಸಮಯವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತೋ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೋ ಪನ ಏಕಚ್ಚಾಸವವಿಮುತ್ತಿವಚನತೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಾಸವಾದೀಹಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ। ಅಸಮಯ…ಪೇ॰… ಲಾಭೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇನ। ತತೋ ಏವ ಸಾತಿಸಯೇನ, ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಕಾಮಾಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಏವ ಏಕಚ್ಚಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸೋತಿ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ। ತೇನ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ। ತಥಾವಿಮುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ತಥಾವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ ಹೇತುನಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಮುದಾಚಾರಭಾವತೋತಿ ಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ। ಸೋತಿ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ।

ಯದಿ ಪುನರಾವತ್ತಕಧಮ್ಮತಾಯ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ನ ವುತ್ತೋ, ತದಭಾವತೋ ಕಸ್ಮಾ ಅರಹಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತದಕಾರಣಭಾವನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಂ। ಸಬ್ಬೋತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋಪಿ ಸಮಥಯಾನಿಕೋಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀಪಿ । ಬಹಿಅಬ್ಭನ್ತರಭಾವಾ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಾ, ವತ್ತು ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬರೂಪಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬಾಹಿರಾನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರತೋ ಬಹಿಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ।

೩. ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಂ ನ ರೂಪನ್ತಿ ತತ್ಥ ರೂಪಪಟಿಭಾಗಂ ಕಸಿಣರೂಪಾದಿ ರೂಪ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ತದಞ್ಞಂ ಪಠಮತತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಸಯಮತ್ತಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನವಿನಿಮುತ್ತಂ ಅರೂಪ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇಹಿ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅಮೂಸಿತಬ್ಬಂ ಝಾನಮೇವ ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸಂ। ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ವಾ ಸಮಾಧಿಸೀಸೇನ ಝಾನಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

೪. ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪಮಾದೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಅಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾದಿನಾ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಪಮಾದಪತಿರೂಪಕೇನ, ತಾದಿಸಾಯ ವಾ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಸಬ್ಬುಸ್ಸುಕ್ಕಾ ಹಿ ತೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ। ಸಮಯೇನ ಸಮಯನ್ತಿ ಸಮಯೇ ಸಮಯೇ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ ಉಪಯೋಗವಚನಞ್ಚ। ಅನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಸ್ಸ। ತೇನಾತಿ ಯಥಾಭತೇನ ಸುತ್ತೇನ।

೫. ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ‘‘ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮೋ ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇ। ಸತಿ ವಚನನಾನತ್ತೇ ಅತ್ಥೇವ ವಚನತ್ಥನಾನತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಚನತ್ಥನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿ। ವಚನತ್ಥಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪನ ವಿಭಾವನತ್ಥಸ್ಸ ನತ್ಥೇತ್ಥ ನಾನತ್ತಂ, ಯತೋ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರತಾಸಿದ್ಧಿ।

೭-೮. ಸಮಾಪತ್ತಿಚೇತನಾತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ತದಾಯೂಹನಾ’’ತಿ। ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅನುರಕ್ಖಣಾ…ಪೇ॰… ಸತೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಾರಕ್ಖೋ ಸತಾರಕ್ಖೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।

೧೧. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠೋಪಿ ಇತರಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ವಿಯ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಭಯತ್ತಾ ಭಯೂಪರತವೋಹಾರಂ ಲಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಚ…ಪೇ॰… ಭಯೂಪರತೋ’’ತಿ।

೧೨. ಕೇಚೀತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಇಮಿನಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ದುಬ್ಬಲಾ ಪಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ತೇ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ।

೧೪. ಅನಿಯತಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ನಿಯತಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ಥ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತದಭಾವಾತಿ ನಿಯತಾನಿಯತವೋಮಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ।

೧೬. ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಪರಿಯಾದಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾನಿ। ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಪಲಿಬುಧನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೀಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪನ ವಿಸಙ್ಖಾರಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಸೀಸತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕಭೂತೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಸ್ಸ ಸೀಸಭಾವಾನುಪಪತ್ತಿತೋ ತದುದ್ಧಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಸಹ ವಿಯಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ವಿಯ। ಏತೇನ ಸಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ। ಸಹತ್ಥೋ ಹೇಸ ಸಮ-ಸದ್ದೋ। ಸಂಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪರಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ।

ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಾಳಿಯಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ವಾ ತದಟ್ಠಕಥಾಯ। ಕಿಲೇಸಪವತ್ತಸೀಸಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಸೀಸಪವತ್ತಸೀಸಾನಂ। ತೇಸು ಹಿ ಗಹಿತೇಸು ಇತರಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಪರಿಯಾದಾನೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇತರವಟ್ಟಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯನಂ। ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದಕೇನ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಹಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪವತ್ತಸೀಸಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪವತ್ತಸೀಸಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಓಧಿಸೋ ಚ ಅನೋಧಿಸೋ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನೇ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ತೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸೇವ ವಾರಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಆಗಮೇನ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸಮಾಪನಭೂತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಕೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೧೭. ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಠಾನಞ್ಹಿ ಗತಿನಿವತ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಪ್ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।

೧೮. ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ।

೨೦. ಅಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಯಸ್ಸ ಅನಧಿಗತವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚೇ ಪಚ್ಛಾ ವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಅಧಿಗತವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಯ ಅತೇವಿಜ್ಜತಾಭಾವಾ ಯದಿಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾ, ಪಠಮಂ ಅಧಿಗತವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಸ್ಸ ಪನ ಸಾ ಸವಿಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಗ್ಗವಿಜ್ಜಾತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಾ ಚ ತೇವಿಜ್ಜತಾತಿ ಯೋಜನಾ।

೨೨. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೇ ಏವ।

೨೪. ತನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತತಾವಚನಂ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೂಪಪತ್ತಿಕೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯಥಾ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಏಕೇಕತೋ ನಿರೋಧತೋ ಚ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸೇಕ್ಖಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಕಾಯಸಕ್ಖಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।

ದಸ್ಸನಕಾರಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ದಸ್ಸನೇ ಸತಿ ಪರಿಕ್ಖಯೋ, ನಾಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಕಿರಿಯಾಯ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾ। ಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇಪಿ ಹಿ ಕಾರಣಕಿರಿಯಾ ಫಲಕಿರಿಯಾಯ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಾ ವಿಯ ವೋಹರೀಯತಿ। ತತೋ ನಾಮಕಾಯತೋ ಮುಚ್ಚನತೋ। ಯತೋ ಹಿ ಯೇನ ಮುಚ್ಚಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯದ್ವಯವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಸ್ಸ। ಅರೂಪಲೋಕೇ ಹಿ ಠಿತಾರಹನ್ತವಸೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುತ್ತೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।

ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಭಾಗೇಹಿ। ದ್ವೇ ವಾರೇತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಇದಂ ಪಠಮತತಿಯವಾದಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇತರಂ ದುತಿಯವಾದಸ್ಸ। ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ ಯದಿಪಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಮುತ್ತಂ ತಂಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿನಾ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇಹಿ ಪನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀಹಿಯೇವಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿ ಸಾತಿಸಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಞ್ಚಾಪಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಲೋಕೇ ವಿವೇಕಟ್ಠತಾವಸೇನಪಿ ರೂಪಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ರೂಪಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ ಪಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ಏಕದೇಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ।

೨೫. ‘‘ಸತ್ತಿಸಯೋ’’ತಿ ವಿಯ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ ಅವಯವೇಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।

೨೬. ಫುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸಿತಾನಂ, ಅಧಿಗತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನ್ತೋತಿ ಅನ್ತಸದಿಸೋ ಫಸ್ಸನಾಯ ಪರಕಾಲೋ। ತದನನ್ತರೋ ಹಿ ತಪ್ಪರಿಯೋಸಾನೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ। ಕಾಲವಿಸಯೋ ಚಾಯಂ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ, ನ ಪನ ಕಾಲತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ। ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ವಿಬನ್ಧವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಆಲೋಚನೇ ಪಕಾಸನೇ ಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಣಚಕ್ಖುನೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮುಪ್ಪಾದನತೋ। ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ನ ವುಚ್ಚತೇವ।

೨೮. ಇಮಂ ಪನ ನಯನ್ತಿ ‘‘ಅಪಿಚ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಗತವಿಧಿಂ। ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣವಿಸೇಸೇನ। ಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಸೇಸೋ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅವಿಭಾವಿತತ್ತಾ। ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ವಿಯ, ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ವಿಯ ವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಾವಸೇಸವಿಮುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾತಿಸಯಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಇದಂ ಆಗಮನವಸೇನ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಕಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತೋ ಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ।

೩೧. ‘‘ಸೋತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚೋದಕೋ ‘‘ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ। ಇತರೋ ‘‘ನಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ। ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ನಾಮ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಪ್ಪಸಭಾವತ್ತಾ। ಇತರೇಹೀತಿ ದುತಿಯಮಗ್ಗಟ್ಠಾದೀಹಿ। ಸೋ ಏವಾತಿ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋ ಏವ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮನಿದ್ದೇಸೇ। ಸೋತಂ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆದಿತೋ ಪನ್ನೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದುತಿಯಮಗ್ಗಟ್ಠಾದೀನಂ ನತ್ಥೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಾಪತ್ತಿ। ಸುತ್ತೇ ಪನ ಸೋತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆದಿತೋ ಮರಿಯಾದಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಪನ್ನೋ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರೋಪಿ ತಸ್ಸ ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ ಸಚ್ಚದ್ವಯಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನ’’ನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಉಪರಿಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

೩೨. ಮಹಾಕುಲಮೇವಾತಿ ಉಳಾರಕುಲಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಕುಲೀನೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ।

೩೩. ಸಜ್ಝಾನಕೋ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಕಾಲಕತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಗೋ ಹುತ್ವಾ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೋ ಚೇ, ಉಪರೂಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಸಭಾಗೋ’’ತಿ। ಯತೋ ಸೋ ಝಾನಾನಾಗಾಮೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ।

೩೬. ಪರಯೋಗೇ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ತದನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಪರಸದ್ದಯೋಗೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಪ್ಪತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ।

೩೭. ತೇನಾತಿ ‘‘ಉಪಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ಪದೇನ। ನನು ಚ ವೇಮಜ್ಝಾತಿಕ್ಕಮೋ ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೇಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೪೦. ತಣ್ಹಾವಟ್ಟಸೋತಾ ತಣ್ಹಾವಟ್ಟಬನ್ಧಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಸ್ಸ। ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಉದ್ಧಂಸೋತಸ್ಸ ಉಪರಿಭವೂಪಗತಾ ಏಕಂಸಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತಸ್ಸ। ತತ್ಥಾತಿ ಅವಿಹೇಸು। ಲಹುಸಾಲಹುಸಗತಿಕಾತಿ ಲಹುಕಾಲಹುಕಾಯುಗತಿಕಾ, ಲಹುಕಾಲಹುಕಞಾಣಗತಿಕಾ ವಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾಯನಕಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಆಕಾಸಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಉಪಮಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನ್ತರಾಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀಹಿ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಉದ್ಧಂಸೋತತೋ ಅನಧಿಮತ್ತತಾ ಚ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀನಂ ನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇ ಏವಾತಿ ಅನ್ತರಾಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಉದ್ಧಂಸೋತಾ ಏವ। ಯದಿ ಏವಂ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀನಂ ಉಪಮಾವಚನೇನ ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇಹಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತೋ ಮಹನ್ತ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ।

ತೇನಾತಿ ‘‘ನೋ ಚಸ್ಸ, ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಚನೇನ। ತೇನಾತಿ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನೇನ। ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮ್ಪತಿ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸ। ಉದಯದಸ್ಸನಂ ಞಾಣಂ। ಚತೂಹಿಪೀತಿ ‘‘ನೋ ಚಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ। ಯಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜತಿ । ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತನ್ತಿ ಸಸಭಾವ’’ನ್ತಿ, ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನುಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ। ವಿವಟ್ಟಮಾನಸೋ ವಿವಿಚ್ಚಮಾನಹದಯೋ ತಣ್ಹಾದಿಸೋತತೋ ನಿವತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಹೋತೀತಿ ಚತ್ತಭರಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ಭಯಂ ನನ್ದಿಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಉದಾಸಿನೋ ಹೋತಿ।

ಅವಿಸಿಟ್ಠೇತಿ ಹೀನೇ। ವಿಸಿಟ್ಠೇತಿ ಉತ್ತಮೇ। ‘‘ಭವೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಭವೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅವುತ್ತವಾಚಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಭೂತಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಂ ಭೂತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದೇವ ಭವೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಭವತಿ ಅಹೋಸೀತಿ ವಾ। ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ। ತದಾಹಾರೋ ತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಲದ್ಧಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ತೇನಾತಿ ಸೇಕ್ಖೇನ।

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ। ಕಥಞ್ಚೀತಿ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮತ್ತೇನಾಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ।

೮೩. ಪುರಿಮಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಕರಿಸ್ಸತಿ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಗಹಿತಂ। ತಂ ಕತನ್ತಿ ತಂ ತಾದಿಸಂ ಉಪಕಾರಂ। ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಉಪಜೀವನ್ತೋ ಕತಞ್ಞುಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಅನುಪಜೀವನ್ತೋ’’ತಿ।

೯೦. ಗುಣಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಯಾವದತ್ಥೋ ಇಧ ತಿತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತಾಯ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕೋ’’ತಿ।

ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯೧. ಸೇಸಸಂವರಭೇದೇನಾತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕವೀತಿಕ್ಕಮತೋ ಸೇಸೇನ ಸಂವರವಿನಾಸೇನ। ಸೋ ಪನ ದ್ವಾರವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಮನೋದ್ವಾರಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಸಂವರಭೇದೇನಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಪಕಾರಭೇದೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತಿಸಂವರಾದಿಭೇದೇನ ವಾ’’ತಿ ಆಹ, ಮುಟ್ಠಸಚ್ಚಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಭಾವಭೂತಂ ಚರಿತಮ್ಪಿ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಸೀಲಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋ।

೯೪. ಸಮಾನವಿಸಯಾನನ್ತಿ ಪಠಮಫಲಾದಿಕೋ ಸಮಾನೋ ಏವರೂಪೋ ವಿಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಾನವಿಸಯಾ, ತೇಸಂ।

೧೦೭. ತದತ್ಥೋ ತಪ್ಪಯೋಜನೋ ಲೋಕುತ್ತರಸಾಧಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಾಸನಸ್ಸ। ಮೂಲೇಕದೇಸತ್ತಾತಿ ಮೂಲಭಾವೇನ ಏಕದೇಸತ್ತಾ।

೧೧೮. ಉನ್ನಳೋ ಉಗ್ಗತತುಚ್ಛಮಾನೋ।

೧೨೩. ಸೀಲಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅಪರಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಸೋಧನಂ ಅಪಾರಿಪೂರಿಯಂ ಪೂರಣಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಧೇತಬ್ಬೇ ಚ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬೇ ಚಾ’’ತಿ। ಅಧಿಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞಾಯ।

೧೨೪. ಗೂಥಸದಿಸತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಗೂಥಕೂಪಸದಿಸತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗೂಥವಸೇನೇವ ಹಿ ಕೂಪಸ್ಸಪಿ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತಾತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಗೂಥರಾಸಿಯೇವ ಗೂಥಕೂಪೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ನವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ।

೧೩೦. ಸರಭಙ್ಗಸತ್ಥಾರಾದಯೋ ರೂಪಭವಾದಿಕಾಮಾದಿಪರಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಲೋಕಿಯಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಸಮತ್ಥಭಾವಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ನೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।

ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೩. ಪರೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ, ಆಣತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಣತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಚಾತಿ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಯಾ, ಅತ್ತನಾ ಚ ಆಣತ್ತೇನ ಕತಂ ತಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಯಂ ವಚೀಪಯೋಗೇನ ಕತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಆಣತ್ತಿಯಾ ಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಆಣಾಪನವಸೇನ ಪಸುತಪಾಪಸ್ಸ।

೧೪೮. ದೇಸನಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಯಥಾಬೋಧೇತಬ್ಬಾನಂ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ।

೧೫೨. ಅನನ್ತರನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಚನ’’ನ್ತಿ। ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಲೋಕ-ಸದ್ದೋ ತದತ್ಥೇ ಪವತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ।

೧೫೬. ಸಹಿತಾಸಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಸದ್ದಯೋಗೇನ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಹಿತಾಸಹಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸಹಿತಭಾಸನೇನ ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಹಿತಾಸಹಿತಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಸಸಮ್ಪತ್ತಿಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಭಾನಸಮ್ಪದಾಯ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬೋಧೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯಾ’’ತಿ।

೧೫೭. ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಹಿ। ಚತುತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ನೇವ ಸಙ್ಘಂ ನಿಮನ್ತೇತಿ, ನ ದಾನಂ ದೇತಿ।

೧೬೬. ಯಮಿದಂ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ತತ್ಥ ಅವಣ್ಣೋ, ತಮ್ಪಿ ಭಣತಿ ಕಾಲೇನ। ಯೋಪಿ ತತ್ಥ ವಣ್ಣೋ, ತಮ್ಪಿ ಭಣತಿ ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ ಯಂ ಇದಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ವಾಕ್ಯೇ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಕಾಲೇನ ಭಣತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕೀದಿಸೋತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಲಞ್ಞೂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಙ್ಗಹೇ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ।

೧೬೮. ಪುಬ್ಬುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತಿ। ತೇಸಂ ವಿಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

೧೭೩. ತೇಸನ್ತಿ ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ। ವಿಮುತ್ತಿದಸ್ಸನಮೇವ ಹೋತಿ ವಿಮುತ್ತಿಅತ್ಥತ್ತಾ ತಂದಸ್ಸನಸ್ಸ।

೧೭೪. ತನ್ತಾವುತಾನಂ ವತ್ಥಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ।

೧೭೮. ನಾಮಕಾಯೋತಿ ನಾಮಸಮೂಹೋ। ಇದಮೇವ ಚ ದ್ವಯನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರಪೂರಣಂ, ಸಾಜೀವಾವೀತಿಕ್ಕಮನಞ್ಚಾತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ। ತತೋತಿ ಸಾಜೀವಾವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ। ಕಥಾಯ ಹಲಿದ್ದರಾಗಾದಿಸದಿಸತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ।

೧೭೯. ಇತಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ದಾರುಮಾಸಕೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಇತಿ-ಸದ್ದೇನ। ಏವಂಪಕಾರೇತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಲಾಕಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

೧೮೧. ಅವಿಸಟಸುಖನ್ತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸುಖಂ।

೧೮೭. ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು। ತದಲಾಭೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾಲಾಭೇನ। ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥೇನ।

ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೧. ಯಥಾ ತೇಸು ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಉಪಮೇಯ್ಯೋಪಮಾದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಹಿತೂಪದೇಸಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿರಿಯಾವಾಚೀ ಆರಮ್ಭ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ‘‘ಆರಮ್ಭಕತ್ತುಸ್ಸ ಕಸಾವಪುಚ್ಛಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಧಮ್ಮವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಭಕಿರಿಯಾವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ’’ತಿ। ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

೧೯೨. ಗಹಣಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ।

೧೯೯. ನ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕತ್ತಾ।

ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೨. ಇದಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ ಫಲಸ್ಸ ಹೇತುನಾ ಅವಿನಾಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನಾಚರಿಯಕೇನ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೇನಾತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಕಥನಂ, ನ ತಬ್ಬಿಧುರಧಮ್ಮನ್ತರನಿವತ್ತನಂ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತೇನಸ್ಸ ಸಾಚರಿಯಕತಾ, ಪರತೋ ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಸಾಚರಿಯಕತ್ತಂ ಪರೂಪದೇಸಹೇತುಕತಾ, ಪರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಉಪದೇಸೇನ ವಿನಾಪಿ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।

ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೩. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ, ನ ವಿಸಯೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಾ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿ ವಿಸಯಲಕ್ಖಣಂ ಏತಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತದುಪಕಾರತಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಧೇತಬ್ಬೇಸೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಾಪನಪಞ್ಞಾಯ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ವಾ ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾಯ। ತೇನೇವಾತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಮತ್ತತ್ತಾ ಏವ। ಯಥಾ ಹಿ ಞಾಣುಪ್ಪಾದೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ, ಏವಂ ಸದ್ಧುಪ್ಪಾದೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಮೇವ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ಚಿತ್ತವಾರೋತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧವಾರೋ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಠಾನವಿಪಸ್ಸನಾಪತರಣಪತಿಗಾಧಪ್ಪತ್ತಿನಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ‘‘ಅನೇಕೇ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ತತಿಯಪುಗ್ಗಲಾದಿಭಾವನ್ತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತಪುಗ್ಗಲಾದಿಭಾವಂ।

ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ದಸಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೯. ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋತಿ ವುತ್ತವಿಸೇಸಯುತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಝಾನಾನಾಗಾಮಿನೋ। ಅಸಾ…ಪೇ॰… ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪನೋ। ತೇನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ದಸಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।