ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ
ಸಮುದಾಯೇ ‘‘ಕಥಾಸಮುದಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಕಥಾನನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾ ವಾದೋ ಜಪ್ಪೋ ವಿತಣ್ಡಾತಿ। ತೇಸು ಯೇನ ಪಮಾಣತಕ್ಕೇಹಿ ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ವಾದೋ। ಏಕಾಧಿಕರಣಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಯಥಾ ‘‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ, ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬೫)। ನಾನಾಧಿಕರಣಾ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಾಪಿ ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ, ನಿಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ಯೇನ ಛಲಜಾತಿನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾರಮ್ಭೋ, ಸೋ ಜಪ್ಪೋ। ಆರಮ್ಭಮತ್ತಮೇವೇತ್ಥ, ನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರಮ್ಭಗ್ಗಹಣಂ। ಯಾಯ ಪನ ಛಲಜಾತಿನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಯ ವಾಯಮನ್ತಿ, ಸಾ ವಿತಣ್ಡಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ವಚನವಿಘಾತೋ ಛಲಂ ಯಥಾ ‘‘ನವಕಮ್ಬಲೋಯಂ ಪುರಿಸೋ, ರಾಜಾ ನೋ ಸಕ್ಖೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಜಾತಯೋ, ಉತ್ತರಪತಿರೂಪಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಾನಿ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏವಂ ವಾದಜಪ್ಪವಿತಣ್ಡಪ್ಪಭೇದಾಸು ತೀಸು ಕಥಾಸು ಇಧ ವಾದಕಥಾ ‘‘ಕಥಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸಾ ಚ ಖೋ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮತಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ, ನ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಾಭಾವೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಾತಿಕಾಠಪನೇನೇವಾತಿ ಉದ್ದೇಸದೇಸನಾಯ ಏವ। ಠಪಿತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ। ದೇಸನಾ ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಠಪನತೋ ನಿಕ್ಖಿಪನತೋ ಠಪನಂ, ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿನ್ನಸಭಾವಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮತೋ ವಿಸೇಸಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧)। ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು। ಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸಮಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಧಮ್ಮವಾದೀ…ಪೇ॰… ದುಬ್ಬಲತಾ ವುತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವೇ ತಾದಿಸಾನಂ ಪಕ್ಖಭಾವಾಭಾವತೋ। ಲದ್ಧಿಯಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ, ಪರಿಹಾಯತಿ ಅರಹಾ ಅರಹತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಲದ್ಧಿಯಾ। ಸುತ್ತನ್ತೇಹೀತಿ ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತಾದೀಹಿ। ಲಿಙ್ಗಾಕಪ್ಪಭೇದಂ ಪರತೋ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ।
ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮೂಲಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಮೂಲಸಙ್ಗೀತಿಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ಭೇದಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಾ ಠಿತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಕತ್ವಾ। ಸಙ್ಗಹಿತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಮೂಲಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ನೀತತ್ಥಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ಥತ್ತಾ। ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬತ್ಥತ್ತಾ। ತೀಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿ ‘‘ಸೂರಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೧) ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತನ್ತಿ ಏಕಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತಂ। ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಠಪಯಿಂಸೂತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಕಥಾ॰ ೨೬೯) ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಠಪಯಿಂಸು। ಸುತ್ತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಞ್ಞತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಗಮ್ಭೀರಂ ಏಕದೇಸಂ ಮಹಾಪದೇಸಪರಿವಾರಾದಿಂ। ಏಕಚ್ಚೇ ಸಕಲಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಂಸು ಛಡ್ಡಯಿಂಸು ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾ। ತೇ ಹಿ ತಂ ನ ಜಿನವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಸ ಸವಿವಾದತ್ತೇತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದಾನಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸವಿವಾದತ್ತಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ‘‘ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ತಂ ಮಾತಿಕಾರೂಪೇನ ಪವತ್ತತೇವ? ನಿದ್ದೇಸಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಞ್ಞಾಕಾರಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಕರಣಾದೀನಿ ಅಕರಿಂಸು, ಪವತ್ತನ್ತಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಕತ್ವಾ ಪಠಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಮಞ್ಜುಸಿರೀತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತಂ ನಾಮಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಗಯ್ಹತಿ? ಇತರೇಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನಮ್ಪಿ ವಾ ಸಾಸನಿಕಪರಿಞ್ಞೇಹಿ ನ ಸಾಸನಾವಚರಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ನಿಕಾಯನಾಮನ್ತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಿನಿಕಾಯನಾಮಂ, ದುತ್ತಗುತ್ತಾದಿವಗ್ಗನಾಮಞ್ಚ।
ಸಙ್ಕನ್ತಿಕಾನಂ ಭೇದೋ ಸುತ್ತವಾದೀತಿ ಸಙ್ಕನ್ತಿಕಾನಂ ಅನನ್ತರೇ ಏಕೋ ನಿಕಾಯಭೇದೋ ಸುತ್ತವಾದೀ ನಾಮ ಭಿಜ್ಜಿತ್ಥ। ಸಹಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ, ಗಣಿಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಾದೇ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಾದೇ ಸನ್ಧಾಯ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇತಿ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸದ್ಧಮ್ಮನ್ತರಧಾನಾ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇ। ಸುತ್ತಸಹಸ್ಸಾಹರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಪರವಾದಭಞ್ಜನತ್ಥಞ್ಚ ಸಕವಾದಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಞ್ಚ। ಸುತ್ತೇಕದೇಸೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರಸ್ಸ ಅವಯವೇಸುಪಿ ದಿಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ಪಟೋ ದಡ್ಢೋ, ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ। ತೇ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತಪದೇಸಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ
೧. ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧. ಸಮ್ಬರಾದೀಹಿ ‘‘ಮಾಯಾಯ ಅಮಣಿಆದಯೋ ಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಮಾಯಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಚ್ಚಞ್ಞೇವ ಸಚ್ಚಿಕಂ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಅವಿಪರೀತಭಾವತೋ ಏವ ಪರಮೋ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಮತ್ಥೋ, ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸಭಾವೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಅತ್ಥೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೯೬; ಕಥಾ॰ ೨೨) ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪವತ್ತವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ। ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ವಚನವಿಘಾತೋ ಛಲನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಹೇತುಂ ದೂಸೇನ್ತೋ, ಅಹೇತುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತು ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ಪತಿಟ್ಠಾ, ತಂ ಪನ ಹೇತುಂ ಅತ್ಥಮತ್ತತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಯೋಗತೋ ಪನ ದೂಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನೋತಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಯುತ್ತಿಂ ವತ್ತುಂ ಅವಸರಂ ಅದೇನ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಂ ಏವ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಹಿ ಸಕವಾದಿಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಞ್ಞಾವ ‘‘ಅನುಪಲಬ್ಭನೇಯ್ಯತೋ ನ ತವ ವಾದೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ’’ತಿ। ರೂಪಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಏತೇನ ಪರವಾದಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಹೇತುನೋ ವಿಪರೀತತ್ಥಸಾಧಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಕಾರತೋ ತಂಆಕಾರವನ್ತಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆಕಾರ, ಆಕಾರವನ್ತಾನಂ ಭೇದೇ। ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಏಸ ವಿಸೇಸೋತಿ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸಯಸ್ಸ ಸಭಾವಾಕಾರಭೇದೋ, ಏಸ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನ ಅಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಭೇದೋಯೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪಲಬ್ಭೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞತ್ತಮೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಭೂತಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವದನ್ತಂ ಪರವಾದಿನಂ ಪತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನಿಗ್ಗಹೋ ಚ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೋತಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಿಗ್ಗಹೋ, ಪರಾಜಯಾರೋಪನೇನ ಪರವಾದಿನೋ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸ್ವಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಾದಾಪರಾಧಹೇತುಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದೋಸಾಪರಾಧಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿಭಾವಿತೋ। ಅವಜಾನನಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಹಾನಿ, ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ, ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರೋಧೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ, ಹೇತ್ವನ್ತರಂ, ಅತ್ಥನ್ತರಂ, ನಿರತ್ಥಕಂ, ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ, ಅಪ್ಪತ್ತಕಾಲಂ, ಊನಂ, ಅಧಿಕಂ, ಪುನರುತ್ತಂ, ಅನನುಭಾಸನಂ, ಅವಿಞ್ಞಾತಂ, ಅಪ್ಪಟಿಭಾ, ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಮತಾನುಞ್ಞಾ, ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖನಂ, ಅನನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ, ಅಪಸಿದ್ಧನ್ತರಂ, ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ ಚಾತಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಾನಿ ಞಾಯವಾದಿನೋ ವದನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಧಮ್ಮಾನುಜಾನನಂ ಪಠಮುದಾಹರಣೇ ಪಟಿಞ್ಞಾಹಾನಿ। ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ಥಪಟಿಸೇಧೇ ತದಞ್ಞತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ। ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರುದ್ಧಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರೋಧೋ। ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ಥಾಪನಯನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ। ಅವಿಸೇಸವುತ್ತೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ವಿಸೇಸಹೇತುಕಥನಂ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ। ಅಧಿಕತತ್ಥಾನುಪಯೋಗಿಅತ್ಥಕಥನಂ ಅತ್ಥನ್ತರಂ। ಮಾತಿಕಾಪಾಠೋ ವಿಯ ಅತ್ಥಹೀನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ। ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಕ್ಖಿಪಟಿವಾದೀಹಿ ಅವಿದಿತಂ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ। ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ। ಅವಯವವಿಪಲ್ಲಾಸವಚನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಕಾಲಂ। ಅವಯವವಿಕಲಂ ಊನಂ। ಅಧಿಕಹೇತೂದಾಹರಣಂ ಅಧಿಕಂ। ಠಪೇತ್ವಾ ಪುನರುತ್ತಂ। ಪರಿಸಾಯ ವಿದಿತಸ್ಸ ತೀಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚುದಾಹಾರೋ ಅನನುಭಾಸನಂ। ಯಂ ವಾದಿನಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ। ತಂವಾದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿವಚನಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾ। ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಕಥಾವಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅತ್ತನೋ ದೋಸಾನುಜಾನನೇನ ಪರಪಕ್ಖಸ್ಸ ದೋಸಪ್ಪಸಞ್ಜನಂ ಪರಮತಾನುಜಾನನಂ ಮತಾನುಞ್ಞಾ। ನಿಗ್ಗಹಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖನಂ। ಸಮ್ಪತ್ತನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇ ಚ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ। ಏಕಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಮನುಜಾನಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮತೋ ತದಞ್ಞಸಿದ್ಧನ್ತಕಥಾಪ್ಪಸಞ್ಜನಂ ಅಪಸಿದ್ಧನ್ತರಂ। ಅಸಿದ್ಧಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕಾ ವಿರುದ್ಧಾ ಚ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ, ಹೇತುಪತಿರೂಪಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಞ್ಚ ಕಥನಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ।
ಇಮೇಸು ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇಸು ಇದಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅಪನಯನತೋ ಸಯಮೇವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ ನಾಮ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅವಜಾನನೇನೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಮಾನತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾಹ। ನ ಹಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯದಿ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ವಿವಾದೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ, ಅನುಮಾನಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನುಮಿನೇಯ್ಯುಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಸಾಸನಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪವೇದನಾದಿ ವಿಯ। ಯಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಯದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ ತಂ ರೂಪಂ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ತಂ ಪಕತಿವಾದಿಆದೀನಂ ಪಕತಿಆದೀತಿ, ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದಿ ವೋಹಾರತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸಿದ್ಧಂ ಸಾಧನಂ, ಅಥ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಅಸಿದ್ಧೋ ಹೇತು ತಥಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ವಿರುದ್ಧೋ ಚ ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾದಿಭಾವಾಸಾಧನತೋ ರೂಪವೇದನಾದೀಸು ತಥಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಭಾವಸ್ಸೇವ ಪಾಕಟಭಾವತೋ।
ಯಂ ಪನ ಬಾಹಿರಕಾ ಪುಥು ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ಥೇವ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ತಾ ಞಾಣಾಭಿಧಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ರೂಪಾದಿ ವಿಯ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ತಾತಿರಿತ್ತಪದತ್ಥನ್ತರೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಖನ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ಯಥಾ ತಂ ಇತರಕ್ಖನ್ಧಾ। ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪದತ್ಥನ್ತರಂ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏತ್ಥ
ಯಂ ಪನ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಸುಖಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಅನುಮಾನಂ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಕಿಂ ಸುಖಾದೀನಂ ಅತ್ತನಿ ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಯತೋ ಸುಖಾದಿನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಅತ್ತಾ ಅನುಮೀಯತಿ। ಯದಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸುಖಾದಯೋ ಏಕತೋ ಏವ ಭವೇಯ್ಯುಂ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವತೋ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖತೋ ಚ। ಅಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಾರಣನ್ತರಮಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಹೋತು ಕಾರಣಂ, ಕಿಮಞ್ಞೇನ ಅದಿಟ್ಠಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಪಯೋಜನಂ। ಅಥ ಪನ ತೇಸಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾ ವುತ್ತೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಏವಮ್ಪಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ಉದಾಹರಣಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ರೂಪಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೋ ತಾದಿಸೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉದಾಹರಣಂ ಅಪದಿಸೇಯ್ಯುಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಸಮಾಸಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯತ್ತಾತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಪಕತಿಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರಪರಿಕಪ್ಪಿತಾನಂ ಅಸಿದ್ಧತಾ ವುತ್ತಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ ಪನ ತೇಸಂ ಅಸಿದ್ಧೀತಿ? ಪಮಾಣೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ। ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಕತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಕಪಿಲಸ್ಸಪಿ ಇಸಿನೋ ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಸ್ಸ ಕಾಪಿಲೇಹಿ ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ।
ಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪಧಾನಂ ಭೇದಾನಂ ಅನ್ವಯದಸ್ಸನತೋ ಸಕಲಕಲಾಪಮತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ತೇ ಅನುಮಾನಂ ವದನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಭೇದಾನಂ ಸತ್ವಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಧಾನತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ವುಚ್ಚತೇ – ಸಕಲಾದೀನಂ ಪಧಾನಂ ತಬ್ಬಿಭಾಗೇಹಿ ಕಿಂ ಅಞ್ಞತ್ತಂ, ಉದಾಹು ಅನಞ್ಞನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ, ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕೋ ಪಧಾನಮಯೋತಿ ಸಮಯವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ಸಣ್ಠಾನಭೇದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಜಾನನತೋ
ಅಪಿಚ ಪಕತಿವಾದಿನೋ ‘‘ಸತ್ವರಜತಮಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಗುಣಾನಂ ಸಮಭಾವೋ ಪಕತಿ, ಸಾ ಚ ನಿಚ್ಚಾ ಸತ್ವಾದಿವಿಸಮಸಭಾವತೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮಹತಾದಿವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ಸಾ ತೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪಕತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ತತೋ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತೋ ವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸಾಣಂ ದೀಘಂ, ತಞ್ಚ ರಸ್ಸತೋ ಗೋವಿಸಾಣತೋ ಅನಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ತಿಣ್ಣಂ ಏಕಭಾವಾಭಾವತೋ। ಸತ್ವಾದಿಗುಣತ್ತಯತೋ ಹಿ ಪಕತಿಯಾ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸತ್ವಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಕತಿಯಾ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ತಿಣ್ಣಂ ಏಕಭಾವೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಪಕತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಕಥಂ? ಅನೇಕದೋಸಾಪತ್ತಿತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಬ್ಯತ್ತಸಭಾವತೋ ವಿಕಾರತೋ ಅಬ್ಯತ್ತಸಭಾವಾ ಪಕತಿ ಅನಞ್ಞಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಹೇತುಮನ್ತತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅಬ್ಯಾಪಿತಾ ಸಕಿರಿಯತಾ ಅನೇಕತಾ ನಿಸ್ಸಿತತಾ ಲಿಙ್ಗತಾ ಸಾವಯವತಾ ಪರತನ್ತ್ರತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ದೋಸಾ ಪಕತಿಯಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಜಾತಿವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞಾ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸಮಯವಿರೋಧೋತಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಪಕತೀತಿ ಅಸಿದ್ಧಾ ಸಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಪಕತಿಯಾ
ಅಪಿಚೇತಸ್ಸ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಭಾವೇ ಬಹೂ ದೋಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಯದಿ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಂ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಿತಂ, ಸಹೇವ ವಚನೇನ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ನ ಕಮೇನ। ನ ಹಿ ಸನ್ನಿಹಿತಕಾರಣಾನಂ ಫಲಾನಂ ಕಮೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ, ಕಾರಣನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯಹಾನಿ। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಕಾರಣಭಾವೋ ನ ಯುತ್ತೋ। ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಕಾರಣನ್ತಿ। ಇಸ್ಸರೋ ಏವ ಚ ಕಾರಕೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾರಣಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಹಾನಿ। ಯೇಹಿ ಪುಥುವಿಸೇಸೇಹಿ ಇಸ್ಸರೋ ಪಸೀದೇಯ್ಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಸಯಂಕಾರತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತುಕಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ। ಯಞ್ಜೇತಂ ನಿಮ್ಮಾನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ತದತ್ಥಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಪರತ್ಥಂ ವಾ ಸಿಯಾ। ಅತ್ತದತ್ಥತಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಭಾವಹಾನಿ ಅಕತಕಿಚ್ಚತಾಯ ಇಸಿತಾವಸಿತಾಭಾವತೋ। ತೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತೇನ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಂ ಕಸ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ನ ಕರೋತಿ। ಪರತ್ಥತಾಯಂ ಪನ ಪರೋ ನಾಮೇತ್ಥ ಲೋಕೋ ಏವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ ತಸ್ಸ ನಿರಯಾದಿರೋಗಾದಿವಿಸಾದಿನಿಮ್ಮಾನಂ। ಯಾ ಚಸ್ಸ ಇಸ್ಸರತಾ, ಸಾ ಸಯಂಕತಾ ವಾ ಸಿಯಾ ಪರಂಕತಾ ವಾ ಅಹೇತುಕಾ ವಾ। ತತ್ಥ ಸಯಂಕತಾ ಚೇ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಸ್ಸರಭಾವಾಪತ್ತಿ। ಪರಂಕತಾ ಚೇ, ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅನಿಸ್ಸರಭಾವಾಪತ್ತಿ ಸಉತ್ತರತಾ ಚ ಸಿಯಾ। ಅಹೇತುಕಾ ಚೇ, ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಸ್ಸರತಾತಿ ಏವಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಪಿ ಅಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಥಾ ಚ ಇಸ್ಸರೋ, ಏವಂ ಪಜಾಪತಿ ಪುರಿಸೋ ಚ। ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ತೇಹಿ ವಾದೀಹಿ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ಯದಿದಂ ‘‘ಪಜಾಪತಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ। ತಂನಿಮಿತ್ತಕಂ
ಯಂ ಪನ ವದನ್ತಿ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅಪರಂ ಯುಗಪದಿ ಚಿರಂ ಖಿಪ್ಪಮಿತಿ ಕಾಲಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಲಿಙ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ
ಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾದಯೋಪಿ ಅಸಿದ್ಧಾ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾ। ನ ಹಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏವಂವಿಧೋ ಕೋಚಿ
ಯಂ ಪನ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಪರಮಾಣವೋ ನಿಚ್ಚಾ, ತೇಹಿ ದ್ವಿಅಣುಕಾದಿಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚಂ ‘‘ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಯದಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೯೫; ಕಥಾ॰ ೨೨), ‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲಾ ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಮಿ’ನ್ತಿ
ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದೀಪನತ್ಥಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥಂ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದೀಪನತ್ಥಂ, ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿದೀಪನತ್ಥಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹಾನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ। ‘‘ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಹಿರೀಯನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಮಹಾಜನೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸತ್ತು ವಾ ಹೋತಿ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಹಿರೀಯನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಇತ್ಥೀ ಹಿರೀಯತಿ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ, ಪುರಿಸೋ, ಖತ್ತಿಯೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪಟಿಸತ್ತು ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ‘‘ಖನ್ಧಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಧಾತುಯೋ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದೀಪನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ‘‘ವೇಳುವನಾದಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರಾ ಖನ್ಧೇಹಿ ಕಾರಾಪಿತಾ, ಧಾತೂಹಿ, ಆಯತನೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಿ, ಪಿತರಂ, ಅರಹನ್ತಂ, ರುಹಿರುಪ್ಪಾದಕಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಭೇದಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದೀಪನತ್ಥಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ‘‘ಖನ್ಧಾ ದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಮಹಾಜನೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸತ್ತು ವಾ ಹೋತಿ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪಟಿಸತ್ತು ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ನಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ ಲೋಕಾಭಿಲಾಪೇ ಠಿತಾಯೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹಾನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ
ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾಕಾರೇನೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾಕಾರೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ‘‘ಕಿಂ ತವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ರುಪ್ಪನಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಉದಾಹು ಅನುಭವನಸಞ್ಜಾನನಾಭಿಸಙ್ಖರಣವಿಜಾನನೇಸು ಅಞ್ಞತರಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಲೋಕೇ ಅಭಾವತೋ। ಅವಿಸೇಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೂಪಲಬ್ಭಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಾ ಅನುಜಾನನಾವಜಾನನಪಕ್ಖಾ। ಯದಿಪಿಮೇ ದ್ವೇಪಿ ಪಕ್ಖಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನಯೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಆದಿತೋ ಪನ ಪಠಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಪಠಮನಯೋ, ಇತರೋ ದುತಿಯನ್ತಿ ಇಮಂ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾಧಿಕತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅನುಲೋಮನತೋ ಚೇತ್ಥ ಪಠಮೋ ನಯೋ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೋ, ತಬ್ಬಿಲೋಮನತೋ ಇತರೋ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ತೇನ ವತ ರೇತಿ ಏತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ। ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೂಪಲಬ್ಭೋ ಪತಿಟ್ಠಪೀಯತಿ, ತೇನ ಹೇತುನಾ। ಸ್ವಾಯಂ ಹೇತು ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಬಾಹಿರಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ಹೇತುಪತಿರೂಪಕೇ ಚಾಯಂ ಹೇತುಸಮಞ್ಞಾ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಪನಮತ್ತಂ ಕತಂ, ತಂ ಇದಾನಿ ‘‘ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಗಮನರೂಪೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಚ ವಿಭಾವಿಯಮಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣತೋ ಆರೋಪಿತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆರೋಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಪಟಿಞ್ಞಾವಯವೋ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಹೇತಾವಯವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯ್ವಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ಸದಿಸಪಕ್ಖೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ವಿಸದಿಸಪಕ್ಖೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ ಹೇತು ಲಕ್ಖಣೂಪಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಸೋ ವಿಜ್ಜತಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಚ, ಸೋ ಸದಿಸಾಸದಿಸಭಾವಭಿನ್ನೋ ದುವಿಧೋ ದಿಟ್ಠನ್ತಾವಯವೋ। ಯಥಾ ರೂಪಾದಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಯಥಾ ಚ ಸಸವಿಸಾಣಂ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಉಪನಯೋ। ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದೀಪಿತೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ‘‘ಪಾಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ನಿಗಮನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಂ, ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ರೋಪನಾ’’ತಿ
ಇದಾನಿ ವತ್ತನೇನ ಪರಪಕ್ಖುಪಲಕ್ಖಿತೇ ಹೇತುದಾಹರಣೇ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕದಸ್ಸನವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಾಧನಪಯೋಗೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿಯೇವ ಹಿ ಸಪರಪಕ್ಖಾನಂ ಸಾಧನಂ ದೂಸನಂ ವಾ, ನ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ, ತಸ್ಸಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾದಿಭಾವತೋ। ತಂ ಪನ ದ್ವಯಂ ‘‘ತೇನ ವತ ರೇ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವಿತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಸೀಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನಾ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸಯದಸ್ಸನಂ ಕಥಾಯಂ ತಂಮೂಲತಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನೇವ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಇದಂ ಅನುಲೋಮ…ಪೇ॰… ಏಕಂ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಗ್ಗಹೋವ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ, ನ ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋತಿ ಚ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ತದಞ್ಞತರೋ ವಿಯ ತದನ್ತೋಗಧಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ನಾಪಿ ಠಪನಾ ವಿಯ ಅಗಣನುಪಗಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇ ಪನಾತಿ ಪದಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ದುತಿಯೇ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತಿ ತತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅಯಥಾಭೂತತ್ತಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨. ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾನುಜಾನಾತಿ, ವೋಹಾರತೋ ಪನ ಅನುಜಾನಾತೀತಿ ಸಕವಾದಿಮತಂ ಜಾನನ್ತೇನಪಿ ಪರವಾದಿನಾ ಛಲವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ಸಕವಾದೀ ತತ್ಥ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ, ಇಮಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾತಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುನ ಇತರೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರಸಿದ್ಧೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ತತೋ ಏವ ಕೇನಚಿ ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಮೇವಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ‘‘ಯದಿ ಪರವಾದಿನಾ…ಪೇ॰… ನಾರಭಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ‘‘ಅಥ ಸಕವಾದಿನಾ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಯದಿ ಉಭಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಇದಂ ಯದಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತದಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಅಥ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಠಮತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ದ್ವೇಪಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ। ತೇಸು ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಭಾವೋ, ಇತರಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇನ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾಯಾ ಮರೀಚಿ…ಪೇ॰… ಉತ್ತಮಟ್ಠೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನಪಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಸೇನ ಅನಿಚ್ಛನತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಯೋಗೋ ಯುತ್ತೋ। ‘‘ಪಧಾನಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ‘‘ನ ಚ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿ ನಿವತ್ತಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ನಾಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತಾ ಪರವಾದಿನಾ ನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಸಕವಾದಿನೋಪಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೋಹರಿತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠತಾಪಿ ಯುತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ। ವುತ್ತನಯೋವ ದೋಸೋತಿ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅದೋಸಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ। ಅಥ ನ ಇತಿ ಅಥ ನ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ‘‘ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರಸಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾನುಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮಗ್ಗನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನುಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇತಂ ಸಿಯಾತಿ ಏತಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಯ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಮ್ಪಿ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ನ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಞ್ಹಸ್ಸ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಠಪನೀಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಾಕಾರೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಏತಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಏತಂ ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥುಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖಿಪನಾಕಾರಂ ಛಲವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ತ್ವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇನ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಸಮಾನಭಾವೇನ। ಅಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕನಯೇನ ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಅಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ಕಪ್ಪನಂ ಸಂವಿಧಾನಂ ಛಲವಾದೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ। ‘‘ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ವಚನವಿಘಾತೋ ಛಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಪ್ಪನಂ ಛಲವಾದೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಕಪ್ಪಿತಂ ಛಲಂ ವದತಿ ಏತೇನಾತಿ ಛಲವಾದೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛಲವಾದಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ಛಲವಾದೋ’’ತಿ। ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಭೂತಂ ತದತ್ಥಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ‘‘ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಯದಿಪಿ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನಾಮೂಲಕಂ ಅನುಜಾನನಾವಜಾನನಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವದಸ್ಸನಂ ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತಾ, ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಏವ ಪನ ಸೋ ವಿಭಾವೀಯತಿ, ನ ಠಪನಾಯಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ।
೪-೫. ತೇನಾತಿ ಸಕವಾದಿನಾ। ತೇನ ನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಯೇನ ನಿಯಾಮೇನ ಸಕವಾದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ತೇನ ನಿಯಾಮೇನ ನಯೇನ। ಸೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುಕ್ಕಟೋ ಅನಿಗ್ಗಹೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಉಪಗಮಿತತ್ತಾ’’ತಿ, ಪಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ತಯಾ ಮಮ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವೂಪನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಮೇವ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವುತ್ತಸ್ಸ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೭-೧೦. ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಭೂತೇನ। ಪರಸ್ಸಾತಿ ಸಕವಾದಿನೋ। ಸೋ ಹಿ ಪರವಾದಿನಾ ಪರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಟಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ ‘‘ಅವಿರೋಧಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಮಿದಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮೇವೇತಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಓಕಾಸಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೧. ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ। ಏತೇನಾತಿ ದೇಸವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನೇನ।
೩. ಕಾಲಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೨. ಮಜ್ಝಿಮಜಾತಿಕಾಲೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ತಭಾವಕಾಲೇ। ಅತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಜಾತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತತೋ ಅತೀತೋ ಪುರಿಮಜಾತಿಕಾಲೋ, ಅನಾಗತೋ ಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲೋ। ಇಮೇಸು ತೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ, ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ನಯೇಸು। ಪಾಠಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸದಿಸತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾಪಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ನ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲೇಕದೇಸವಿನಿಮುತ್ತೋ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ।
೪. ಅವಯವಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ
೧೩. ತತಿಯನಯೇ
ಓಕಾಸಾದಿಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ
೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ
೧೪. ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ, ತೇಸು ವಾ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಪಚ್ಚನೀಕೇಸು। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪಾಠಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಕಮ್ಮಾದಿಪಾಳಿನ್ತಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹಉಪನಯನನಿಗಮನಪಾಳಿಂ। ತೀಸು ಮುಖೇಸೂತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ವಾದಮುಖೇಸು। ಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ ಪಾಳಿ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತನ್ತಿ ಪಾಳಿಂ। ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇ। ಸುದ್ಧಿಕ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸರೀರಾದಿನೋ ಪರಾಮಸನಂ ನತ್ಥಿ, ಇಧ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ।
ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೧೭-೨೭. ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ವಾ ಸಂಸನ್ದನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಸಮಾಸದ್ವಯಂ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಭಾವಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸಮೀಕರಣಂ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಹೇತು, ತತ್ಥ ವಾ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ತುಲ್ಯಯೋಗೇ ಸಮುಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥತ್ತಾ ಏವ ಚ-ಕಾರಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ಯಥಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಇಧ ರೂಪಸ್ಸ ಆಹರಣಮೇವ ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ। ಏವಂ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ। ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ, ಸಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಪಬ್ರೂಹೇತಿ ಅಞ್ಞತ್ತನಿಬನ್ಧನತ್ತಾ ತಸ್ಸ। ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇ ಪನ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಗಾಹೀಯತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನೇ ಕೇವಲಂ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಾದೀನಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸೋ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ, ಅನಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸಾಸನಕ್ಕಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದೀಹಿ…ಪೇ॰… ಸಮಯೋ’’ತಿ। ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸುತ್ತೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನೇ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪಟಿಲೋಮಪಞ್ಚಕಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚೋದನಾಯ ವಿನಾ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಜಾನಾಪನಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಜಾನಾಪನತ್ಥನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಚೋದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಕಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನಾಪನಂ। ತೇನ ಫಲವೋಹಾರೇನ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಬ್ಯಾಕತತ್ತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯತ್ತಾ, ಭಗವತಾ ವಾ ನ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ। ಯದಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಕನಯೇ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಸಕವಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ಪರೇನಪೀತಿ ಪರವಾದಿನಾಪಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಲದ್ಧಿಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಅನುಲೋಮೇಪಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಚೋದನಾಯಮೇವ ಪರವಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೨೮-೩೬. ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಉದ್ಧರತಿ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ, ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನತಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ದ್ವಿನ್ನಂ ರೂಪವೇದನಾನಂ ವಿಯ ರೂಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಸಮಾನತಾ ಅಥ ಖೋ…ಪೇ॰… ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತಾತಿ ಇದಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದನಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತೇನೇವ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ಪರಮತ್ಥವೋಹಾರಭೇದತೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
೩೭-೪೫. ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ। ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ
೪೬-೫೨. ಏಕಧಮ್ಮತೋಪೀತಿ ರೂಪಾದಿಏಕೇಕಧಮ್ಮವಸೇನ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಅವಯವಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮುದಾಯಾವಯವಾ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮುದಾಯತೋ…ಪೇ॰… ನಿಗ್ಗಹಾರಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಆಸಙ್ಕಮಾಹ। ಏತಂ ವಚನೋಕಾಸನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಧಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತದೇಕದೇಸತೋ ಪನಸ್ಸ ಅನಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛತೇವ। ನ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ಅವಯವೋ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಕಿಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಮಾ ಲಬ್ಭೇಥಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದವಿಭಾಗಮುಖೇನೇವ ಅನವಸೇಸತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಗಹಣಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ಅವಿಭಾಗತೋ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ವಿಸೇಸೋ। ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ।
ಸಭಾವವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋತಿ ಸಭಾವೇನ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ಸಭಾವಭಿನ್ನೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮತೋ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಲಭತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಸಭಾಗತ್ತಾ’’ತಿ। ರೂಪವಜ್ಜೇತಿ ರೂಪಧಮ್ಮವಜ್ಜೇ ತೀಸುಪೀತಿ ‘‘ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಮಿಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸು ಏವಂ ಪವತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಅನುಯೋಗೇಸು। ಸಾಸನಿಕೋ ಏವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ‘‘ರೂಪವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರೂಪೇನ ಸಕಿಞ್ಚನತಾವ ಞಾಪೀಯತಿ, ನ ರೂಪಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ।
ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೮. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೫೪. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿಕಥಾಯಂ
ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ
೫೫-೫೯. ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕತ್ತತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಞ್ಹೇತಂ ದೋಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಯಂ ದೋಸೋ’’ತಿ। ತಯಿದಂ ಏಕತ್ತಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕೇಹಿಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇಹಿಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪರೇನ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಮೇವ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬತನ್ತಿ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ। ವಿಭಜಿತಬ್ಬತನ್ತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ತದಞ್ಞಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ। ಏತೇನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂ ವಿಭಾಗನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ವಿಭಾಗಂ ವದತೋ ಸಕವಾದಿನೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗನ್ತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ॰… ಕೇಹಿಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಭಾಗಂ। ಯಥಾಆಪಾದಿತೇನಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಪಾದಿತಪ್ಪಕಾರೇನ। ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಸಙ್ಗೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ।
೬೦. ಅತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಹಿತತ್ತಾ।
ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೬೧-೬೬. ರೂಪಕಾಯಾವಿರಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹ, ನ ರೂಪತಣ್ಹಾಸಬ್ಭಾವಂ। ತಥಾ ಸತಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾ, ನ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾಮೀಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಾಮಧಾತೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಆಯತ್ತತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ ಕದಾಚಿ ಭಾವಸ್ಸೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೬೭. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೇಸನಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಕಾಯಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಏವ ವಾ। ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ। ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಠಾನಕರಣಾನಿ ಆಹನ್ತ್ವಾ ಕಥಿತಂ, ಭಗವತಾ ಸಾಮಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೬೯-೭೨. ಯಾನಿಸ್ಸ ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ…ಪೇ॰… ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಯಾನಿಸ್ಸ…ಪೇ॰… ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ವಾ ಇದಂ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ನ ವತ್ತಮಾನತಾಮತ್ತವಚನಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣತ್ಥವಚನಂ, ಹೇತುಭಾವವಚನಂ ವಾತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ।
೯೧. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತಾಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ವಸೇನ ‘‘ಯೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಭೂತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಸೋ ಆಕಾರೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಇಧ ಸರೀರನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರಯೂಪಗಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಭವಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಇದಂ ಪುರಾತನಾನಂ ಅನ್ತರಾಭವವಾದೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಧುನಾತನಾ ಪನ ‘‘ಉದ್ಧಂಪಾದೋ ತು ನಾರಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ತಸ್ಸಪಿ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇವ, ಕೇಚಿ ಪನ ಅಸಞ್ಞೂಪಗಾನಂ। ಅರೂಪೂಪಗಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯೇ ‘‘ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ ಚ ಪನ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಚುತೂಪಪಾತಕಾಲೇಸು ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತರಾಭವತೋವ ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತದಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಸವೇದನೋ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕೇ ಪನೇವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ? ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದೀಸು ಏಕಚ್ಚೇ।
೯೨. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ಭವೇ, ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯತೋ ಸೋ ಸಞ್ಞಾಭವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಭವನ್ತರಭಾವೇನ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತೋ।
೯೩. ಇನ್ಧನುಪಾದಾನೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಇನ್ಧನೇನ ರೂಪಾದಿಉಪಾದಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾದಿನಾ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಾ – ಯಥಾ ನ ವಿನಾ ಇನ್ಧನೇನ ಅಗ್ಗಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ನ ಚ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಇನ್ಧನತೋ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಜಾನಿತುಂ, ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞಂ। ಯದಿ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಿಯಾ, ನ ಉಣ್ಹಂ ಇನ್ಧನಂ
ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೯೭. ನೀಲಗುಣಯೋಗತೋ ‘‘ನೀಲಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಪಾಠೇ ಠಿತೇ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋತಿ ಕಥಮಯಂ ಪದುದ್ಧಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಲಂ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಏತ್ಥ ಯೋ ಪುಟ್ಠೋ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ತದಾದೀಸೂತಿ ‘‘ಪೀತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಮೇವ ತದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ।
೯೮. ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಕುಸಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕುಸಲವೋಹಾರಂ।
೧೧೨. ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಮಾಹಾತಿ ಪರವಾದೀ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ಉತ್ತರಮಾಹ।
೧೧೫. ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಪರವಾದಿವಾದಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನ ನಿಗಳೋ ನೇಗಳಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸೋ ರೂಪವಾತಿ ಉತ್ತರಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತಂ ವಚನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿ।
೧೧೮. ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನಂ। ತಯಿದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ನ ಕತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೧೨೩. ಕಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ। ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇ ಕಿರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನಿಪ್ಫಾದಕಪ್ಪಯೋಜಕಭಾವೇನಾತಿ ಕಾರಕಕಾರಾಪಕಭಾವೇನ।
೧೨೫. ಕಮ್ಮಕಾರಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾರಕೋ। ತೇನಪೀತಿ ಕಾರಕಕಾರಕೇನಪಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾರಕಕಾರಕಸ್ಸ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಕಾರಕೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಇಧ ಅನಾಮಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾಯ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕಾರಕನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾರಕಂ। ಇದಞ್ಚಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಗ್ಗಲಕಾರಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕಾರಕತಾಪತ್ತಿಯೇವ ದೋಸೋ, ಅಥ ಖೋ ಇದಂ ಕಮ್ಮಕಾರಕತಾಯ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾಪಜ್ಜನಮ್ಪಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾರಕಭಾವೋ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾ।
೧೭೦. ಏಕೋ ಅನ್ತೋತಿ ‘‘ಗಾಹೋ’’ತಿ ಸಸ್ಸತಗಾಹಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೭೬. ಸಿಯಾ ಅಞ್ಞೋ, ಸಿಯಾ ಅನಞ್ಞೋ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಞ್ಞೋತಿ ವಾ ಅನಞ್ಞೋತಿ ವಾ’’ತಿ ‘‘ಇದಂ ಪನ ನತ್ಥೇವಾ’’ತಿ। ಪರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಸೇನೇವಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನೇವ। ಏಕಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಗಹಣಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಇತರಂ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಂ ಆಪನ್ನಂ। ತಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಮಿಸ್ಸಕಂ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಆಪನ್ನಂ। ಕಾರಕವೇದಕಿಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾತಿ ಸ್ವೇವ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆದಾಯೇ ಠತ್ವಾ। ತಂತಂಅನಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ। ಆಪನ್ನವಸೇನಪೀತಿ ಆಪನ್ನಗಾಹವಸೇನಪಿ ಅಯಂ ಅನುಯೋಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಏಕೇಕಸ್ಸೇವಾತಿ ತೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ತನ್ತಿವಸೇನ ಪನ ತೇ ವಿಕಪ್ಪಾ ಏಕಜ್ಝಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಕತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಏಕತೋ ಪುಟ್ಠತ್ತಾ।
ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಲ್ಯಾಣವಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
೧೪. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ವಿಕುಬ್ಬತೀತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತದಭಿಞ್ಞಾವತೋತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಭಿಞ್ಞಾವತೋ। ಅರಹತೋ ಸಾಧನನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಾಭಾವಸಾಧನಂ। ತಬ್ಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ। ಅರಹತ್ತಧಾರಾನಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾ ನಾಮ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಂ ತಸ್ಸಪಿ ಹೋತೀತಿ।
ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫-೧೮. ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೦೯. ತತಿಯಕೋಟಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗೂಹಿತ್ವಾತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇವ ಸಙ್ಖತೋ, ನಾಸಙ್ಖತೋತಿ ಲದ್ಧಿಂ ಅವಿಭಾವೇತ್ವಾ।
ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೯. ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೧೮. ಪಜಾನನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀನಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದನಸಮತ್ಥತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೨೨೮. ಸಹರೂಪಭಾವೋ ರೂಪೇನ ಸಮಙ್ಗಿತಾ, ವಿನಾರೂಪಭಾವೋ ತತೋ ವಿನಿಸ್ಸಟತಾತಿ ತದುಭಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಗಮನಂ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನಞ್ಚ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ದ್ವಯಂ ಸಹರೂಪಭಾವವಿನಾರೂಪಭಾವಾನಂ ಲಕ್ಖಣವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೩೭. ಓಳಾರಿಕೋತಿ ಥೂಲೋ। ಆಹಿತೋ ಅಹಂ ಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ। ಸೋ ಏವ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮುನಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಲಾಭೋ। ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಕಾಮಾವಚರತ್ತಭಾವೋ ಕಥಿತೋ। ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ರೂಪಾವಚರತ್ತಭಾವೋ। ಸೋ ಹಿ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಅರೂಪೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಅರೂಪಾವಚರತ್ತಭಾವೋ। ಸೋ ಹಿ ರೂಪೇನ ಅಮಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅರೂಪೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಜೀವೇ ಲೋಕವೋಹಾರೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ಅಸತಿಪಿ ಜೀವೇ ತಥಾನಿರುಳ್ಹಂ ಲೋಕವೋಹಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾಪಿ ವೋಹರನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಇಮಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ಯಾಹಿ ತಥಾಗತೋ ವೋಹರತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಂ ಪಕಾರಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪರಾಮಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಚ। ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಾಭಾವವಚನೇನ ಇತೋ ಪುರಿಮಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಕವಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಾದಿವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಇತೋ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋ ಪುರಿಮಾ। ಇಮಿನಾತಿ ವಾ ‘‘ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತವಚನೇನ। ಯಥಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ತೇನ ಸಮಞ್ಞಾನತಿಧಾವನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಪರಾಮಾಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬತೋ, ಯಥಾ ಚ ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಇತೋ ಪುರಿಮಾ ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನೇ ಹಿ ಸತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕವೋಹಾರೂಪಚ್ಛೇದೋ ಸಿಯಾತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಾಕಾರಂ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾವ ವೋಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಂ ಪರೇಸಂ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ। ತಥಕಾರಣನ್ತಿ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಕಾರಣಂ ಪವತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಕಾರಣಂ, ಪರಮತ್ಥವಚನಂ, ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮಸಭಾವವಿಸಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥತಾಯ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪರಿಹಾನಿಕಥಾ
೧. ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೩೯. ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪರಿಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೪೯-೧೫೦) ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಸುತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನಂಯೇವ ಪರಿಹಾನಿನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಅರಹತೋ। ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಮಯೇನ ಸಮಯಂ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೧)।
‘‘ಪರಿಹಾನಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚ ಏಕಚ್ಚೋ ಚ ಸೇಕ್ಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಅರಹಾತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ಪರಿಹಾನಿಲದ್ಧಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಅರಹತೋ, ತಸ್ಮಾ। ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಹತೋಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅರಹತೋಪಿ ಪರಿಹಾನಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಿ-ಸದ್ದಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಹತೋಪಿ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ದುತಿಯಸುತ್ತಂ ಸೇಕ್ಖವಸೇನ ಆಗತಂ, ಪಠಮತತಿಯಸುತ್ತಾನಿ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖವಸೇನಪಿ ಆಗತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಹತೋಪೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತೋ’’ತಿಆದಿ।
ತತಿಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಞೇವ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಅರಹನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸನ್ತಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ತತಿಯಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯೋ। ತೇನ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ ‘‘ತತ್ಥಪಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ।
ಸೋಯೇವ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋಯೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವತೋ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಚೇತ್ಥ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಾಪಗಮೋ ಪರಿಹಾನಿ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಭಾವತೋ। ಪತ್ತವಿಸೇಸತೋ ಇತರೇತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಿಕಾ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ‘‘ನಿಯತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ।
ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೧. ತತೋತಿ ಅರಹತ್ತತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲೇ। ವಾಯಾಮೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಸ್ಸಾಹನೇನ। ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾನನ್ತರಂ। ಪಠಮಂ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲಾನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತತೋ ಪರಿಹೀನೋ ಪುನ ವಾಯಮನ್ತೋ ತದನನ್ತರಂ ನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಕಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರವಾದೀ ನಾಮ ಯುತ್ತಮ್ಪಿ ವದತಿ ಅಯುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ವಾದೇ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾಯಾತಿ ಪನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಪರಿಹಾನಸಭಾವೋ ಭಾವನಾಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ತಾ ದಸ್ಸನಾದಸ್ಸನಮಗ್ಗೋ ವಿಯ। ನ ಚೇತ್ಥ ಅಸಿದ್ಧತಾಸಙ್ಕಾ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಸ್ಸಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾ ಅರಿಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ನ ವಿರುದ್ಧತಾ ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಾದೀನಞ್ಚ ಪರಸ್ಸಪಿ ಆಗಮತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ।
ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೫. ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪತ್ತಬ್ಬಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ಫುಸನಾರಹ’’ನ್ತಿ।
೨೬೭. ಕತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾಹೇ ಮಾಸೇ ಉತುಮ್ಹಿ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕತನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ।
ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾ
೧. ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೯. ಹೇಟ್ಠಾಪೀತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾ ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸೂತಿ ಉಪಲದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೨೭೦. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಏವ। ಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾತಿ ‘‘ಗಿಹೀನಞ್ಚೇವ ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ದೇವಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಕತಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಅಯಂ ‘‘ಗಿಹೀನಞ್ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ಯದಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಪರವಾದಿನೋ ಸಕವಾದಿನಾ ಸಮಾನಾದಾಯೋತಿ ನ ನಿಗ್ಗಹಾರಹೋ ಸಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕ…ಪೇ॰… ತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಪಠಮಂ ಪನ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ‘‘ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಯದಿಪಿ ಸೋ ದೇವಾನಂ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಸಮ್ಭವನ್ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಗಿಹೀನ’ಮಿಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ದೇವಾನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ‘‘ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ।
ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೭೩. ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ। ‘‘ಇಧವಿಹಾಯನಿಟ್ಠಹೇತುಭೂತೋ ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ದೀಪೇನ್ತಂ ವಚನಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕೇನ ‘‘ಇಧ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಕಥಂ ಸಮೇತೀತಿ ಚೋದೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಮೇತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಇಧ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ವದನ್ತಿ, ಇಧಾಪಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ। ತತ್ಥ ಅನಾಗಾಮೀ ಏವಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠೋ ಏವ। ಝಾನಾನಾಗಾಮೀತಿ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋಪಿ ರೂಪಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಾನಂ ಅವಿರೋಧದೀಪಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇಧಾತಿ ಕಾಮಲೋಕೇ। ತತ್ಥಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಕಿಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಂ, ಉದಾಹು ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನ್ತಿ? ತತ್ಥ ಜಾನಮಾನೋ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವೇಹಿ ತಾವತಿಂಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ತಾವತಿಂಸದೇವಾ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಞಾತಾತಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ನ ತೇಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖಅಬ್ಯಾಸೇಕಸುಖನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾಯ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸಾ ಹಿ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ದೇವಾನಞ್ಚ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ದುಕ್ಕರಾ ದುಲ್ಲಭಾ ಚ। ತತ್ಥ ಸೂರಿಯಪರಿವತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದೇವೇಸು ಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭಾಯ ಅತ್ಥಿತಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಪನ ವಿಸೇಸಾನಧಿಗಮಭಾವೋ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತೋ ಏವಾತಿ।
ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೭೪. ಓಧಿಸೋತಿ ‘‘ಏಕದೇಸೇನ ಏಕದೇಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಚತುಭಾಗೇಹಿ ಪಹಾನಂ ‘‘ಓಧಿಸೋ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಇಚ್ಛಿತಮೇವೇತಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ‘‘ಏಕದೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಏಕದೇಸಂ ನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ।
ಅಪಿಚಾಯಂ ನಾನಾಭಿಸಮಯವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ಕಿಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಉದಾಹು ಕಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಸಮುಚ್ಛೇದಾ ನ ಯುತ್ತಾ ತತೋ ಅನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ, ತಥಾ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಂ। ನ ಹಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಾಯಂ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಿಚ್ಚತೋ, ನಿರೋಧಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಮಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ನತ್ಥೇವ ನಾನಾಭಿಸಮಯೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ಚೇತಂ ಕಾಲನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೋ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಏಕಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿಭಾವವಿಚಾರಣಾಯಂ ತದತ್ಥಸಾಧನತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಗವಂಪತಿತ್ಥೇರೇನ ಆಭತತ್ತಾ ಪಚ್ಚೇಕಞ್ಚ ಸಚ್ಚತ್ತಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಯೋಜಿತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುನ ಅದಸ್ಸನತೋ ಸಮುದಯಾದಿದಸ್ಸನೇ ದುಕ್ಖಾದಿದಸ್ಸನಮಯೋಜನೀಯಂ
ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ನಸುತ್ತಾಹರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೦. ಯದಿಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಪನ ಯಾವದೇವ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಾತಿ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವನ್ತಿ ತೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹೀನತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತೀಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪಹೀನತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧೋಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಸು ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಕಿಚ್ಚಂ। ತೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನೇವ। ಏತಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದತೋ ಪಗೇವ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಲದ್ಧಿಕಿತ್ತನಂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವಕಥನೇನ ನ ಸಮೇತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವಿರೋಧಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಪಹೀನಾನನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ। ಯೋ ಹಿ ಝಾನಲಾಭೀ ಝಾನೇನ ಯಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ।
ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೨೮೨. ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ಅತೀತಾನಾಗತಮ್ಪಿ ಧರಮಾನಸಭಾವನ್ತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಲವಿಭಾಗತೋ ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ। ಸೋ ಪನ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ, ತಂ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರವಾದಿಪಟಿಞ್ಞಾಯ ದೋಸಾರೋಪನಂ। ನಯದಸ್ಸನಂ ವಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ। ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಇದಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಪರತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಾಗತೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪಾಕಟಸ್ಸ ರೂಪಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚ ಕಾಣಾದಕಾಪಿಲೇಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಆಕಾಸಕಾಲಾದಿಸತ್ತಪಕತಿಪುರಿಸಾ ವಿಯ ಪರವಾದಿನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪೀತಿ ಆಪನ್ನಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸರೀರೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಿಲೇ ತೇಲ’’ನ್ತಿ ವಿಯ ಬ್ಯಾಪನೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಸರೀರಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿರಸಿ ಪಾದಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇಯೇವಸ್ಸ ಅಞ್ಞವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಯಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥೇವ ತಂ, ಯಂ ನತ್ಥಿ, ನತ್ಥೇವ ತಂ, ಅಸತೋ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಭವೋ, ಸತೋ ನತ್ಥಿ ವಿನಾಸೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇನಾಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಪಕ್ಖೇಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸಭಾವಂ, ಅನೇಕಸತ್ತಿನಿಚಿತಾಭಾವಾ ಅಸತೋ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ। ಯೋಗರಹಿತನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಲಕ್ಖಣಸಂಯೋಗರಹಿತಂ। ತಂ ಪನ ಏಕಸಭಾವನ್ತಿ ಸಂಯೋಗರಹಿತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಸಭಾವಂ, ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ದೇವವಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೇವಾತಿವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ। ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಯದಿ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ತವ ವಾದೋ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಮಮ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕನ್ತೇನ ತಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೫. ಅತೀತಾ …ಪೇ॰… ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅತೀತಂ ಅನಾಗತನ್ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ, ಏವಂ ವಿಸೇಸಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠರೂಪಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಭಾವಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ರೂಪಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ರೂಪಾಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸಾ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮುಪಾದಾನಾ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪವತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ರೂಪಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ತಂತಂಅತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಾನಂ ಅಭಾವವಿಭಾವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯ। ಉಪಾದಾನುಪಾದಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪಾದಾನಮೇವಾತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಮೂಹುಪಾದಾಯಾಧೀನತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವತೋ। ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ವಿಗಮಸ್ಸ ವತ್ಥಭಾವಾಪಗಮಸ್ಸ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾ। ನ ಹಿ ಓದಾತತಾವಿಗಮೇನ ಅವತ್ಥಂ ಹೋತಿ। ನ ಪನ ಯುತ್ತಾ ರೂಪಭಾವಸ್ಸ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ರೂಪಭಾವೋತಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಸಭಾವೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವವಿಗಮೇ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯುತ್ತಾ।
ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ
೨೮೮. ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ‘‘ಖದಿರೇ ವಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಪಲಾಸೇ ವಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಾಗತಂ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಜಾಯಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಲಭನ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ತದಪಿ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತಬ್ಭಾವಾವಿಗಮತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾನುಪಗಮತೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಅಭಾವತೋ।
ವಚನಂ ಅರಹತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನಮತ್ತೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಿಪಿ ತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಞಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಪನ ದುತಿಯಂ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ। ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ। ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವಧಮ್ಮೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸವಿಸಾಣೇ’’ತಿ।
ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಯದೇತಂ ತಯಾ ‘‘ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದತಾ ‘‘ತಂಯೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಂ ತೇ ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಯೋ ಪರವಾದಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಅಭಾವತೋ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನ। ಸ್ವಾಯಂ ಯದೇವ ರೂಪಾದಿ ಅನಾಗತಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ಅತ್ಥಾಭೇದೇ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಕಾಲಭೇದೋತಿ ತಂಕಾಲಭೇದವಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ಕಾಲನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಸೋ ಅಯಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನೀತೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ। ಪಟಿಞ್ಞಾತನಯೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನನ್ತರಂ ಯಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಾಭೇದೇನ ನೀತಾ ಪವತ್ತಿತಾ, ತಥಾಯಮ್ಪಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ, ಅನಾಗತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಉಪಾದಾನಭೂತರೂಪಾದಿಅತ್ಥಾಭೇದೇಪಿ ತೇಸಂ ಖಣತ್ತಯಾನಾವತ್ತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾವತ್ತಿತಾ, ತಥಾ ತತ್ಥ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮೇಸು ಪವತ್ತಿತಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಿರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಯಥಾ ಪನ ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಜೀವೋವ ಸರೀರಂ, ಸರೀರಮೇವ ಜೀವೋತಿ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಸು ವುತ್ತಾ ಹೋತಿಭಾವಹುತ್ವಾಭಾವಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿ ನಾಮ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಯೇವ ನಾಮಾ’’ತಿ।
ಅನುಞ್ಞಾತಪಞ್ಹಸ್ಸಾತಿ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋ ಪುರಿಮನಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹನ್ತಿ ‘‘ತಂಯೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಲನಾನತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹಂ। ತೇನಾತಿ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೋತಿಹುತ್ವಾಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ। ಚೋದೇತೀತಿ ಅನಾಗತಂ ತೇನ ಹೋತಿ ನಾಮ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ತೇನ ಹುತ್ವಾ ನಾಮ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ಉಭಯಸಭಾವನ್ತಿ ಚೋದೇತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಕಥಂ ಹೋತಿ ದೋಸೋತಿ ಚೋದೇತೀತಿ। ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪರಿಹರತಿ। ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ಚೋದನಾ, ಕಥಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರಿಹಾರೋ? ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತಾಯ ಚೋದನಾ, ಅತ್ಥಾಭೇದಕಾಲಭೇದವಿಸಯತ್ತಾ ಅಭಿನ್ನಾಧಾರತಾಯ ತೇಸಂ ಪರಿಹಾರೋ। ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಹಿ ಪರವಾದಿನೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತದುಭಯಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ತಂ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಉಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಏಕೇಕನ್ತಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಂ। ಏಕೇಕಮೇವಾತಿ ಉಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಮೇವ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ತಥಾ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತತ್ತಾ ತಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಅನಾಗತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಹೋತಿಹುತ್ವಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯದೇತಂ ತಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ಪುರಿಮನಯೋ, ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ಚೋದಿತೋ। ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ದುತಿಯನಯೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅನಾಗತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಹುತ್ವಾಹೋತಿಯೇವ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅನಾಗತಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹುತ್ವಾಹೋತಿನಾಮತಾ ಚೋದಿತಾ।
ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೦. ಕಥಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಅತೀತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ, ಅತೀತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಅತೀತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅರಹನ್ತಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೧. ‘‘ಅರಹಂ ‘‘ಯುತ್ತಿವಿರೋಧೋ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅನಾನತ್ತನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೋ। ಏವಮಾದಿಕೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕತಕಿಚ್ಚತಾಭಾವೋ ಅನೋಹಿತಭಾರತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅರಹನ್ತಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪದಸೋಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೫. ಯೋ ಅತೀತಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋತಿ ದ್ವೇಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಅತ್ಥಿಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ’’ತಿ, ನ, ಅತೀತಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ನ್ವಾತೀತಭಾವತೋ’’ತಿ। ತೇನ ಕಿಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಂ ನ್ವಾತೀತಂ, ನ್ವಾತೀತಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಿ ತವ ಮತೇನ ಅತೀತಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಚ ನ್ವಾತೀತನ್ತಿ ಅತೀತಞ್ಚ ನೋ ಅತೀತಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ನೋ ಅತೀತಂ ಅತೀತಞ್ಚ ನೋ ಅತೀತಂ ಅತೀತಂ ಸಿಯಾತಿ, ಯಥಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ನಾಯಂ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಅನತೀತಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಿಯಾ ಅತೀತಂ, ಸಿಯಾ ನ್ವಾತೀತ’’ನ್ತಿ। ಯೇನ ಹಿ ಆಕಾರೇನ ಅತೀತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಪರವಾದಿನಾ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಅನತೀತಸ್ಸ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಸೋ ಇಚ್ಛಿತೋ। ಕೇನ ಪನ ಆಕಾರೇನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಪಟಿಪಾದನಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಅತೀತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಿಂ ಪನಾಯಂ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ನ ಪರಮತ್ಥತೋ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಸ್ಸತಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ ಆಗಮವಿರೋಧತೋ ಯುತ್ತಿವಿರೋಧತೋ ಚ। ಅಥ ನ ಪರಮತ್ಥತೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚೋದನಾ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಸಿಯಾ, ನ ನಿರತ್ಥಿಕಾ। ಸೋ ಹಿ ಪರವಾದೀ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸತಿ ಚ ಅತೀತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಫಲಂ ಕಥಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಾದಿ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾದಿ ಕಥಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತೀತಾನಾಗತನ್ತಿ ಯಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ಕತಾತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಯೇಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ, ತೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾತಿ।
ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಚೇತೇ ತೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಭಾವಞ್ಞತ್ತಿಕಾ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನಸ್ಸ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಕರಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ, ನ ವಣ್ಣಾದೀನಂ, ಯಥಾ ಚ ಖೀರಂ ದಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಣಮನ್ತಂ ರಸವೀರಿಯವಿಪಾಕೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ನ ವಣ್ಣಂ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಅನಾಗತದ್ಧುನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಂ ಸಙ್ಕಮನ್ತಾ ಅನಾಗತಭಾವಮೇವ ಜಹನ್ತಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ। ತಥಾ ಕೇಚಿ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ಪನ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತೀತೋ ಅತೀತಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೋ, ಇತರಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅಯುತ್ತೋ। ತಥಾ ಅನಾಗತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ। ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ರತ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಸು ಅರತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಅವತ್ಥಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಂ ಪತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಂ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಅವತ್ಥನ್ತರತೋ, ನ ಸಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಏಕಂ ಅಕ್ಖಂ ಏಕಙ್ಗೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಏಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸತಙ್ಗೇ ಸತನ್ತಿ, ಸಹಸ್ಸಙ್ಗೇ ಸಹಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದ’’ನ್ತಿ। ಅಪರೇ ಅಞ್ಞಥಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ಪನ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ತಂ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದಞ್ಞಸಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ತಂ ಏಕಾ ಇತ್ಥೀ ಮಾತಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಧೀತಾ’’ತಿ ಚ। ಏವಮೇತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ।
ತೇಸು ಪಠಮೋ ಪರಿಣಾಮವಾದಿತಾಯ ಕಾಪಿಲಪಕ್ಖಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ। ದುತಿಯಸ್ಸಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಕರೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲಕ್ಖಣಯೋಗತೋ। ಚತುತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಕರೋವ। ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಯದಿ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಧರಮಾನಸಭಾವತಾಯ ಅತ್ಥಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ, ಕಸ್ಮಾ ತಂ ಅತೀತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಗತನ್ತಿ ವಾ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚೇನ ಕಾಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಿಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಅನವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ। ಏವಂ ಸತಿ ಅನಾಗತಸ್ಸಪಿ ಚಸ್ಸ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾ। ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಸತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಕೋ ವಿಬನ್ಧೋ, ಯೇನ ಕದಾಚಿ ಕರೋತಿ ಕದಾಚಿ ನ ಕರೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಮವಾಯಾಭಾವತೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತತೋ ಏವ ಚ ಅದ್ಧುನಂ ಅವವತ್ಥಾನಂ। ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ಕದಾಚಿ ಅತೀತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕದಾಚಿ ಅನಾಗತೋತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಜಾತೋ, ಸೋ ಅನಾಗತೋ। ಯೋ ಜಾತೋ ನ ಚ ನಿರುದ್ಧೋ, ಸೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ। ಯೋ ನಿರುದ್ಧೋ, ಸೋ ಅತೀತೋ। ಇದಮೇವೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಯಥಾ ವತ್ತಮಾನಂ ಅತ್ಥಿ
ಸಭಾವೋ ಸಬ್ಬದಾ ಅತ್ಥಿ, ನಿಚ್ಚೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ವುಚ್ಚತಿ।
ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವತೋ ನಾಞ್ಞೋ, ಅಹೋ ಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಸಲಂ॥
ಯಞ್ಚ
ಯಂ ಪನ ‘‘ನ ತಾವ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಯಾವ ನ ತಂ ಪಾಪಂ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫೦) ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತೂಪಚಿತಂ, ತತ್ಥ ತೇನಾಹಿತಂ ತಂಫಲುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತೀತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಧರಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ತಥಾ ಸತಿ ಸಕೇನ ಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಕಥಂ ತಂ ಅತೀತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಇತ್ಥಞ್ಚೇತಂ ಏವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪತಿವೇನ್ತಿ ತೇಸಂ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಯತೋ ಚ ಪಚ್ಛಾ ನ ಕಾಚಿ ಠಿತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅನಿಧಾನಗತಾ ಭಗ್ಗಾ, ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ।
ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಯೇಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪೂಪಮಾ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦, ೩೯)।
ಯದಿ
ಪದಸೋಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಥಾ
೧. ನಸುತ್ತಸಾಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೭. ‘‘ಅತೀತಂ ‘‘ಅತೀತಂ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅಯಂ ಕಥಾ ಆರದ್ಧಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವೇ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ರಾಸಟ್ಠಂ ಉಪಾದಾಯ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ಕಾರಣಾದಿಅತ್ಥಂ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಾತುಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾವಿಜಹನತೋ ಅತೀತಾನಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇ ಪನೇತೇ ಅತೀತಾದಿಕೇ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ವಿಯ ಸಭಾವಧಮ್ಮತೋ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೋ ಪರವಾದೀ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿರುತ್ತಿಪಥಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿತಾಯ ವಾರಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ತಂ ಸಬ್ಬದಾ ಉಪಲದ್ಧಿತೋ ವುತ್ತಂ ನಿಚ್ಚಸಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ನ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಾದಾನತೋ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಇಮಿನಾವೂಪಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾವಿಜಹನತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ। ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಯುತ್ತಿ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ನಸುತ್ತಸಾಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸುತ್ತಸಾಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೮. ಏತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತೇ ಖನ್ಧಆಯತನಧಾತುಧಮ್ಮಾ। ಸುತ್ತಾಹರಣನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತಾಹರಣಂ। ನೇಸನ್ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ।
ಸುತ್ತಸಾಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಏಕಚ್ಚಂಅತ್ಥೀತಿಕಥಾ
೧. ಅತೀತಾದಿಏಕಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೯. ಯೇ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಫಲಸ್ಸ ಅನುಪರಮವೋಹಾರವಸೇನ, ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ಅನುಪರತಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಂ ಠಿತತ್ತಾ ಚೋದೇತಬ್ಬೋವ। ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಹಿ ಫಲಸ್ಸ ಪಬನ್ಧವೋಹಾರಂ ಪರವಾದೀ ವೋಹಾರತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ಹೇತು ಪನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಚ ಕಮ್ಮೂಪಚಯವಾದಿಭಾವತೋ ಪತ್ತಿಅಪ್ಪತ್ತಿಸಭಾವತಾದಯೋ
‘‘ನಪ್ಪಚಯನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಅಪಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸತೋ।
ಪತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಂ, ಕಾಲೇ ಪಚ್ಚನ್ತಿ ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ॥
ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಪರತೋ ಪರಿಭೋಗಮಯಪುಞ್ಞಕಥಾಯ ‘‘ಪರಿಭೋಗಮಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ।
ಏಕಚ್ಚಂಅತ್ಥೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೦೧. ಪರಮತ್ಥಸತಿಪಟ್ಠಾನತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಏವ ಸಮ್ಮಾಸತಿಯಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಮಗ್ಗಭೂತಾಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮುದಾಯಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿಸಮುದಾಯಭೂತಸ್ಸ ನ ಸತಿಗೋಚರಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸತಿಗೋಚರಸ್ಸ ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನತಂ ಚೋದೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆರದ್ಧಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸುತ್ತಸಾಧನಾಯಂ ಪನ ಪಠಮಂ ಲೋಕಿಯಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ, ದುತಿಯಂ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ, ತತಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಹೇವತ್ಥಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೦೪. ಹೇವತ್ಥಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಕಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿ ಪರಭಾವೇನ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪವತ್ತೋ ಪರವಾದೀವಾದೋ ಯಥಾ ವಿಭಜ್ಜ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾ ವಾ ನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಏಕಂಸತೋ ನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬೋ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ, ಕೇವಲಂ ಠಪನೀಯಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅವತ್ತಬ್ಬುತ್ತರೇನಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅವತ್ತಬ್ಬಂ ಉತ್ತರಂ ಅವತ್ತಬ್ಬುತ್ತರಂ। ಯಥಾ ಅನಿಚ್ಚವಾದಿನಂ ಪತಿ ಅನಿಚ್ಚೋ ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತೋತಿ, ಉತ್ತರಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿದ್ಧಸಾಧನಭಾವತೋ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಿದ್ಧಸಾಧನಞ್ಹಿ ದಡ್ಢಸ್ಸ ಡಹನಸದಿಸತ್ತಾ ನಿರತ್ಥಕಮೇವ ಸಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪರವಾದಿನಾ ಯೇನ ಸಭಾವೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಸೋ ವಿನಾ ಕಾಲಭೇದಾದಿಪರಾಮಸನೇನ ನತ್ಥೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಹೇವತ್ಥಿ, ಹೇವಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನ ಪರವಾದಿನಾ ಯಥಾ ಸಪರಭಾವೇಹಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಅತ್ಥಿತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾ, ಏವಂ ಕಾಲದೇಸಾದಿಭೇದೇಹಿಪಿ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾ ಏವ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ, ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ವಾ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ನಿಗಣ್ಠಾಚೇಲಕವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಿಯಾ ನತ್ಥಿ, ಸಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಚ
ಯಂ ಪನ ತೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಾದಿರೂಪೇನ ಠಿತಂ ರುಚಕಾದಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಂ। ತಞ್ಹಿ ಸುವಣ್ಣಭಾವಾವಿಜಹನತೋ ನಿಚ್ಚಂ ಕಟಕಾದಿಭಾವಹಾನಿತೋ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ತೇ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಕಿಂ ಕಟಕಭಾವೋ ಕಟಕಸ್ಸ, ಉದಾಹು ಸುವಣ್ಣಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಕಟಕಸ್ಸ, ಸುವಣ್ಣನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಸಿಯಾ ತದಞ್ಞಭಾವೋ ವಿಯ। ಅಥ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ತತ್ಥ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ ಸುವಣ್ಣಭಾವೋ ವಿಯ। ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕಭಾವೋತಿ ವತ್ತುಂ ಕಟಕವಿನಾಸೇಪಿ ಸುವಣ್ಣಾವಿನಾಸತೋ। ಅಥ ಮತಂ, ಸುವಣ್ಣಕಟಕಾದೀನಂ ಪರಿಯಾಯೀಪರಿಯಾಯಭಾವತೋ
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಾದಿರೂಪೇನ ಠಿತ’’ನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋಗತೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಸು ವಿಸಿಟ್ಠೇಸು
ಹೇವತ್ಥಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಪರೂಪಹಾರವಣ್ಣನಾ
೩೦೭. ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತರಾಗಾವ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತರಾಗಾನಂ ಅಧಿಮಾನಿಕತಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಯಾವ ಅಧಿಮಾನಿಕಂ, ತಾವ ಸಮ್ಪಜಾನಾ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಧಿಮಾನಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಮಾನಿಕಪುಬ್ಬಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ।
೩೦೮. ಯಂ ವಿಮತಿಗಾಹಕಾರಣಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ, ತಂ ‘‘ಹನ್ದ ಹೀ’’ತಿ ಪರಂ ಜೋತೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಕಾರಣತ್ಥೇತಿ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ವಿಮತಿಗಾಹಸ್ಸ ಪನ ನಿಚ್ಛಿತತಂ ‘‘ಹನ್ದ ಹೀ’’ತಿ ಪರಂ ಜೋತೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಚಸಾಯತ್ಥೇ’’ತಿ।
ಪರೂಪಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ವಚೀಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೨೬. ಸೋತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೩೨೮. ಇಚ್ಛಿತೇತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ। ಆರೋಪಿತೇತಿ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ವಚೀಸಮುಟ್ಠಾಪನಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಪಚ್ಛಾ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀತಿ ಇಚ್ಛಿತೇ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅತ್ತನಾ ನಿಚ್ಛಾರಿತಂ ಸದ್ದಂ ಅತ್ತನಾಪಿ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಯೇನ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೩೨. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಖಣೇ। ಅಭಿಭೂಸುತ್ತಾಹರಣೇ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಏತೇನ ತದಾಹರಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕ’’ನ್ತಿ।
ವಚೀಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೩೫. ಏವನ್ತಿ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಂ ಯಾವತಾಯುಕಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಅರೂಪಭವತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ। ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಆರುಪ್ಪೇ ತಿಟ್ಠತಿ ದುತಿಯಾಪಿ ಅಡ್ಢಕಥಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಪಠಮಕಥಾಯ ಚಿರಕಾಲಾವಟ್ಠಾನವಚನಸ್ಸ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಭಾವವಿಭಾವನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುರಿಮಾಯಾತಿ ‘‘ಯಾವತಾಯುಕಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹತೋ ಪುರಿಮಾಯ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ವಸ್ಸಸತಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಞ್ಞಾ ಕತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಏಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಾವತಾಯುಕಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ। ಅವಿರೋಧೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ತತ್ಥೇವ ಅನುಞ್ಞಾ ಕತಾ, ನ ಪಚ್ಛಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವಸ್ಸಸತಾದೀತಿ ಚ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ದ್ವೇ ವಸ್ಸಸತಾನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಏಕಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿವಸಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಮುಹುತ್ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಞ್ಹೋ ಸಕವಾದಿನಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಮುಹುತ್ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಧಮ್ಮಿನೋ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತತ್ಥವಸೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಅನುಪುಬ್ಬಾಭಿಸಮಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೩೯. ‘‘ತಾನಿ ವಾ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಞಾಣಾನಿ ಏಕೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋಯೇವಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇಞಾಣಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ। ಏಕಮಗ್ಗಭಾವತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಆದಿಏಕಮಗ್ಗಭಾವತೋ। ಕಮೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿಪಿ ಹಿ ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ತಂತಂಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ ಏಕೋಯೇವ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮಗ್ಗಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ।
೩೪೪. ದಸ್ಸನೇತಿ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇ।
೩೪೫. ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಸಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಹೇತುತಾ, ತದಭಾವತೋ ನ ಇತರಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರುತ್ತಿ…ಪೇ॰… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಪಠಮಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಹೇತುತಾ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ಫಲಾನಂ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಞಾಣೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಆಗತನಯೇನ ದುಕ್ಖಾದಿಞಾಣಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದಿಞಾಣಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಞಾಣೇಹೀ’’ತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಅನುಪುಬ್ಬಾಭಿಸಮಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ವೋಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೪೭. ವಿಸಯವಿಸಯೀಸೂತಿ ವಿಸಯಸ್ಸೇವಾತಿ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ। ಸೋ ಹಿ ವೋಹರಿತಬ್ಬತೋ ವೋಹಾರಕರಣತಾಯ ಚ ‘‘ವೋಹಾರೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ। ನತ್ಥೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವಿಸಯೀನಂ ವಿಸಯಸ್ಸಪಿ ಆಸವಾದಿಅನಾರಮ್ಮಣತಾಭಾವತೋ। ಅಸಿದ್ಧಲೋಕುತ್ತರಭಾವಸ್ಸ ಏಕನ್ತಸಾಸವತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ಯಥಾ ಲೋಕುತ್ತರತಾ ತವ ಮತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪಟಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಇದಂ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ। ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಞ್ಚ ಅಯಾಥಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಜಲಂ ಅನಲನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ದಹತಿ ಪಚತಿ ವಾ। ಕಿಂ ಲೋಕಿಯೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಲೋಕಿಯೋ ರೂಪಾಯತನಾದಿ ವಿಯ, ಉದಾಹು ಲೋಕುತ್ತರೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಯಮಾನಮಗ್ಗಾದಿ ವಿಯಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಹೇತುಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕಿಯೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ।
ವೋಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೫೩. ಯೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಯೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಂ। ದ್ವೀಹಿ ನಿರೋಧೇಹೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ನಿರೋಧೇಹಿ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸೋ। ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ನಿರೋಧೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ। ಯೋ ಸಾಸವೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಸಂಯೋಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯೋ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಬನ್ಧಭೂತೋ ನಿರೋಧೋ, ಸೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ನವತ್ತಬ್ಬತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ ನಾಮಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ವಿನಾ ನಿರುದ್ಧಾತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ। ಅನುಪ್ಪಾದೋಪಿ ಹಿ ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ತೇನಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಖಣಿಕನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೫೪. ನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾದಿಂ, ತಮೇವ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಂ। ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಸರೂಪತೋ ಗಹಣಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದತೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನನ್ತೋ ತೇಸಂ ಆಕಾರಭೇದೇ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾವ ಜಾನಾತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫)। ಉದ್ದೇಸತೋತಿ ಏಕದೇಸತೋ। ಏಕದೇಸೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಯಥಾಭೂತಞಾಣಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಆಸಯಾದೀನಂ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಜಾನನಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ। ಥೇರೇನಾತಿ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನ। ಏವಮೇವಾತಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಠಾನಾದಿಮತ್ತಜಾನನಾಕಾರೇನೇವ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಸಕವಾದಿನಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಥಮಯಂ ಚೋದೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ।
೩೫೬. ಸೇಸೇಸೂತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣತೋ ಸೇಸೇಸು। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅಸಾಧಾರಣತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನನು ಚ ಸೇಸಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಠಾನಾ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ।
ಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೫೭. ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಸತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಞ್ಞತಞ್ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಕಥಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಠಾನಾಠಾನಭೂತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಸತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಠಾನಾಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ, ಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಕಥಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಞ್ಞೋವ ಠಾನಾಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯುಜ್ಜತೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ಸಮೋಧಾನಾಪತ್ತಿಚೋದನಾ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಕಥಂ ಅರಿಯಭಾವಸಿದ್ಧಿ ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಾದೀನನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯ। ಉಮ್ಮತ್ತಕಪಚ್ಛಿಸದಿಸೋ ಹಿ ಪರವಾದಿವಾದೋ। ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಈದಿಸೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಆಕಾರಂ, ಸತ್ತಾಕಾರಮೇವ ವಾ ಅಸನ್ತಂ ರೂಪಾದಿಉಪಾದಾನೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ। ಅಭೂತಾರೋಪನಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಣಿದಹನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಣಿಧಿ। ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇ।
ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೬೬. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ‘‘ವಿಮುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ದೋಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕದೇಸಂ ವಿಮುತ್ತಂ, ಏಕದೇಸಂ ಅವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ತಞ್ಹಿ ತದಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೇಕದೇಸೇನ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿಸ್ಸ ಲದ್ಧೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ವಿಪ್ಪಕತನಿದ್ದೇಸೇತಿ ವಿಮುಚ್ಚನಕಿರಿಯಾಯ ಅಪರಿಯೋಸಿತತಾನಿದ್ದೇಸೇ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವಿಮುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಪರವಾದಿನಾ। ವಿಮುಚ್ಚ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಭಾವಾಭಾವತೋ, ವಿಮುತ್ತಭೇದೇನ ಪನ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸತಿ ಚ ಏಕದೇಸೋ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೋ। ಫಲಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಪಠಮಫಲಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ।
ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೬೮. ಪಹೀನಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನ ಪಹಿಯ್ಯಮಾನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೧. ಲೋಕುತ್ತರಾನಂಯೇವ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೋ, ನ ಲೋಕಿಯಾನನ್ತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾನಿ ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ವಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವಂ ಪನ ಪತ್ತೇಸು ತೇಸು ಪುನ ಭಾವನಾಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವೇನ್ತೋ’’ತಿ।
ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೩. ವಿಸಿನೋತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಬನ್ಧತಿ ವಿಸಯೀನಂ ಅತ್ತಪಟಿಬನ್ಧಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಸಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಆನುಭಾವೋ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಬಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಗೋಚರಕರಣಂ ಗೋಚರೋ, ವಿಸಯೇ ಆನುಭಾವಗೋಚರಾ ವಿಸಯ…ಪೇ॰… ಚರಾತಿ। ತೇಹಿ ಯಥಾ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ವಿಸೇಸಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಝಾನಧಮ್ಮೇನ ಆಹಿತಬಲಂ ಕತಬಲಾಧಾನಂ। ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಆನುಭಾವಗೋಚರಕರಣಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ ಯತ್ಥಸ್ಸ ತೇಹಿ ಉಪತ್ಥದ್ಧತ್ತಾ ಬಲಾಧಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾದಿಸೇ ವಿಸಯೇ’’ತಿಆದಿ। ಬಲಾಧಾನಞ್ಚ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತೋ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮವಿಸೇಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಪಣೀತೇಹಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪೇಹಿ ವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ। ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಾವುತ್ತೀತಿ ಏಕೇ ವದನ್ತಿ। ಪುರಿಮಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಬಲಾಧಾನತೋ ಪುರಿಮಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮತ್ತಮೇವ। ವದನ್ತೋ ಸಙ್ಗಹಕಾರೋ। ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ಕತಂ। ನ ವಿಸಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ನ ವಿಸಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯತೋ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಾಯತನಮೇವ ವಿಸಯೋತಿ ವಿಸಯಸ್ಸ ಸದಿಸತಂ ಅವಿಸೇಸಂ ಆಹ, ಸದಿಸಸ್ಸ ವಾ ವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಲದ್ಧಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಭಾವೋ। ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಕತಿಚಕ್ಖುಮತೋ ಏವ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಕಸಿಣಾಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಸೋ ಚ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲೇ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವಚನೇನ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ। ಝಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಹೇಸಾ ಲದ್ಧಿ।
೩೭೪. ಯೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛನೇನ ಪಟಿಜಾನನೇನ। ತೀಣಿ ಚಕ್ಖೂನಿ ಮಂಸದಿಬ್ಬಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂನಿ ಚಕ್ಖುನ್ತರಭಾವಂ ವದತೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೭. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಜಾನನಕಿಚ್ಚಕೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ತಸ್ಸ ತಂಕಿಚ್ಚಕತಾಭಾವತೋ। ಯತೋ ಯಂ ಅನಞ್ಞಂ, ತಮ್ಪಿ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ॰… ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥನ್ತರಭಾವಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಸ್ಸ ತತೋ ಅತ್ಥನ್ತರಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ತಂ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಂ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣತೋ ಅತ್ಥನ್ತರಭಾವಂ ನ ನಿವಾರೇತಿ ಅತಪ್ಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಿಚ್ಚತಾ ಪರವಾದಿನಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚತಾತಿ ತಮತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವ-ಸದ್ದೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಸಂವರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೯. ಆಟಾನಾಟಿಯಸುತ್ತೇ ‘‘ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಯದಿ ತಾವತಿಂಸೇಸು ಸಂವರಾಸಂವರೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ। ಸುರಾಪಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ ಸುಯ್ಯತೀತಿ? ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಕುಮ್ಭಜಾತಕೇ –
‘‘ಯಂ ವೇ ಪಿವಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬದೇವಾ ಪಮತ್ತಾ,
ತಿದಿವಾ ಚುತಾ ಸಸ್ಸತಿಯಾ ಸಮಾಯಾ।
ತಂ ತಾದಿಸಂ ಮಜ್ಜಮಿಮಂ ನಿರತ್ಥಂ,
ಜಾನಂ ಮಹಾರಾಜ ಕಥಂ ಪಿವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೬.೫೮)।
ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬದೇವಾ ನಾಮ ಅಸುರಾ। ತೇ ಹಿ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬದೇವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು। ಪಮತ್ತಾತಿ ಸುರಾಪಾನೇನ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನಾ। ತಿದಿವಾತಿ ಮನುಸ್ಸಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಲೋಕೇ ಉಪಾದಾಯ ತತಿಯಲೋಕಭೂತಾ ದೇವಟ್ಠಾನಾ, ನಾಮಮೇವ ವಾ ಏತಂ ತಸ್ಸ ದೇವಟ್ಠಾನಸ್ಸ। ಸಸ್ಸತಿಯಾತಿ ಕೇವಲಂ ದೀಘಾಯುಕತಂ ಸಮಾಯಾ ಸಹ ಅತ್ತನೋ ಅಸುರಮಾಯಾಯ, ಅಸುರಮನ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚುತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಗನ್ತುಕದೇವಪುತ್ತಾ ಆಗತಾತಿ ನೇವಾಸಿಕಾ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಸಜ್ಜಯಿಂಸು। ಸಕ್ಕೋ ಸಕಪರಿಸಾಯ ಸಞ್ಞಮದಾಸೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಸುರಾಪಾನಂ ಅಸಂವರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಪಾತುಭಾವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸುರಾಪಾನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ನಾಹೋಸಿ, ಪಗೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋತಿ ವಿರಮಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಏವ ತಾವತಿಂಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿ ದೇವಲೋಕೇಸು ಸಮಾದಾನಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿವಸೇನ ಪುರೇತಬ್ಬಾ ಸಂವರಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಸನ್ತಿಯೇವ। ತಥಾ ತೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಅಸಂವರಾ। ನ ಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಾನಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ।
ಸಂವರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗೋ
೧. ಗಿಹಿಸ್ಸ ಅರಹಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೮೭. ಗಿಹಿಛನ್ದರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯಾತಿ
ಗಿಹಿಸ್ಸ ಅರಹಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೯೩. ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅಧಿಗಮೋ। ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಚತೂಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಚೋದಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೯೭. ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ತೇ ಅರಹಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಯ ಛಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಛ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಫಸ್ಸಾದಿಸಹಿತಾತಿ ‘‘ಛಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಬೋಧಿಯಾಬುದ್ಧೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೯೮. ಪತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ‘‘ಪತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಸೇನ। ‘‘ಬೋಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ಬೋಧಿಯಾ ನಿರುದ್ಧಾಯ ವಿಗತಾಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾಯ ಅಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನುಯೋಗೋ। ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾನುಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಬೋಧಿಯಾಬುದ್ಧೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಲಕ್ಖಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೦೨. ತಸ್ಮಾತಿ ‘‘ಆಭತಮ್ಪಿ ಅನಾಭತಸದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ।
ಲಕ್ಖಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೦೩. ಪಾರಮೀಪೂರಣನ್ತಿ ‘‘ಕೇವಲಞ್ಹಿ ನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೧೩. ಸತಿಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತೇ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವಣ್ಣಭಣನಮುಖೇನ ಅನವಸೇಸತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಕಿತ್ತನಂ ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹನತೋ ಏವಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಜಹತೀತಿ ಲದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಪದಕಾರಾ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಯದಿ ಅನವಸೇಸತಾಮತ್ತೇನ ತಥಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ।
ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೋ
೧. ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೧೮. ಫಲಞಾಣಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಞಾಣೇಸು। ವಿಪಸ್ಸನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಂ ಮಗ್ಗಾದಿಕಿಚ್ಚವಿದೂರಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಚ।
ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಸೇಖಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೨೧. ಅಸೇಖೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಸೇಖಞಾಣನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ, ನ ಅಸೇಖೇ ಅಸೇಖಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
ಅಸೇಖಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ವಿಪರೀತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೨೪. ಅಸಿವೇ ಸಿವಾತಿ ವೋಹಾರಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಾಣೇ…ಪೇ॰… ವದತಿ।
ವಿಪರೀತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೨೮-೪೩೧. ಯನ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಾನುಕೂಲಂ। ವಿಪರೀತಾನುಯೋಗತೋ ಪಭುತಿ ಗಣೇತ್ವಾ ‘‘ಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆಹ ನ ಅನಿಯತಸ್ಸ ನಿಯಾಮಗಮನಾಯಾತಿ ಅವಿಪರೀತಾನುಯೋಗತೋ ಪಭುತಿ ಗಣೇತ್ವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ಪಞ್ಚಮಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಭಾವತೋ ಚ।
ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೩೨-೪೩೩. ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅರಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅನರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಞಾಣಂ ಞಾಣಮೇವಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹ। ಅರಿಯಸ್ಸ ಚೇ ಞಾಣನ್ತಿ, ಸೋ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನರಿಯಸ್ಸ ಏತಂ ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ।
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೩೬-೪೩೮. ವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಞ್ಞಾತಿ ಫಸ್ಸಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ।
ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೩೯-೪೪೦. ಅನನ್ತರಾನಾಗತೇಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಞಾಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪನ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಯ ತಾದಿಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಕದಾಚಿ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನನ್ತರೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಞಾಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ।
ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೪೧-೪೪೨. ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯಂ ದಸ್ಸನಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾದಿಟ್ಠಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂಭೂತಂ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಜಾನನವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ।
ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಫಲಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೪೩-೪೪೪. ಫಲಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಬಲೇನಾತಿ ಞಾಣಬಲೇನ।
ಫಲಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ।
೬. ಛಟ್ಠವಗ್ಗೋ
೧. ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೪೫-೪೪೭. ಏತಸ್ಸ
ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫೧. ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಠಿತತಾತಿ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಬ್ಯಭಿಚರಣಾಭಾವಮಾಹ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯದಾ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ನ ತಸ್ಸ ತದಾ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಕಾರಣಭಾವೋಯೇವಾತಿ ‘‘ಕಾರಣಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫೭-೪೫೯. ಸಭಾವಧಮ್ಮತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ ತದುಭಯಲಕ್ಖಣರಹಿತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ವೋದಾನಞ್ಚ ವುಟ್ಠಾನಪರಿಯಾಯೋವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸಙ್ಖತವಿದೂರತಾಯ ಅಸಙ್ಖತಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾಸಾಧಕತ್ತಾ’’ತಿ।
ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಛಟ್ಠವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸತ್ತಮವಗ್ಗೋ
೧. ಸಙ್ಗಹಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೧-೪೭೨. ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾ’’ತಿ।
ಸಙ್ಗಹಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೩-೪೭೪. ಅನುಪ್ಪವಿಸಿತಬ್ಬಾನುಪ್ಪವಿಸನಭಾವೋ ತೇಸಂ ಭೇದೇ ಸತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಉಪಮಾಭಿನ್ದನೇನ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಭಿನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾನತ್ತವವತ್ಥಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಚೇತಸಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೫-೪೭೭. ಫಸ್ಸಿಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ವವತ್ಥಾವಾಚೀ। ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಾ ವೇದನಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದಿವಿರಹಿತಾ ಸಹಜಾತತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ।
ಚೇತಸಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೯. ಫಲದಾನಭಾವದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಫಲದಾನಂ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಫಲದಾನಂ ಪಧಾನಭಾವೇ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ದಾನಭಾವೋತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ದಾನಭಾವೋಪಿ ಹಿ ‘‘ದಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ। ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ಫಲದಾನನಿವಾರಣತ್ಥಂ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ದಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ। ಭೇಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಆಬಾಧಾನಿಟ್ಠತಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಫಲತಾಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಕಥಂ ‘‘ನ ಪನ ಏಕೇನತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋವ ದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿವತ್ತನಪಕ್ಖೇಯೇವ ಏವ-ಕಾರೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಸಾಧನಪಕ್ಖೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ದಾನಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತಸಿಕೋವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋವಾ’’ತಿ ಚ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ದಾನಾನನ್ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಕರಭಾವಮೋಚನತ್ಥನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ದಾನಭಾವೇ ಸಭಾವಸಙ್ಕರಮೋಚನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತಸಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ।
ದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪರಿಭೋಗಮಯಪುಞ್ಞಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೮೫. ತಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ। ಏತೇಸನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಚಿತ್ತಪರಿಭೋಗಮಯಪುಞ್ಞಾನಂ।
೪೮೬. ಅಯಂ ವಾದೋ ಹೀಯತಿ ಪರಿಭೋಗಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಚಾಗಚೇತನಾಯ ಏವ ಪುಞ್ಞಭಾವೋ, ನ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ, ಅಪರಿಭುತ್ತೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಪುಞ್ಞಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪರಿಭುತ್ತೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಪುಞ್ಞಭಾವತೋ ಏವ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ದಿನ್ನಂ ಅರಹಾ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೇ ತಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ದಾನಮೇವಾತಿ ನಿಚ್ಛಿತಂ। ಪರವಾದೀಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಸಕವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ಉಜುಕಮೇವ ಸಕವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಪರಿಭೋಗಮಯಪುಞ್ಞಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಇತೋದಿನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೮೮-೪೯೧. ತೇನೇವ ಚೀವರಾದಿದಾನೇನಾತಿ ಅನುಮೋದನಂ ವಿನಾ ದಾಯಕೇನ ಪವತ್ತಿತಚೀವರಾದಿದಾನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಯಂಕತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ವಿನಾಪೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅನುಮೋದಿತತ್ತಾವ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಭೋಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣೇನ। ಯದಿ ಯನ್ತಿಆದಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿಪತಿಟ್ಠಾಪನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಯದಿ ನ ಯಾಪೇಯ್ಯುಂ, ಕಥಂ ಅನುಮೋದೇಯ್ಯುಂ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇಯ್ಯುಂ , ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯುಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಅಞ್ಞೇ ಪೇತೇ ಅನುಮೋದನಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಯಾಪೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅನುಮೋದನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇತೋ ದಿನ್ನೇನ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇತೋದಿನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಪಥವೀಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೯೨. ಅತ್ತವಜ್ಜೇಹೀತಿ ಫಸ್ಸವಜ್ಜೇಹಿ। ನ ಹಿ ಸೋ ಏವ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಸೋತಿ ಫಸ್ಸಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಸಾವಜ್ಜನೇತಿ ಆವಜ್ಜನಸಹಿತೇ, ಆವಜ್ಜನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಏವ ಪವತ್ತನಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಮೇವಾತಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಮೇವ। ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದುಕ್ಖಸ್ಸ। ‘‘ಮೂಲತಣ್ಹಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಕತೂಪಚಿತೇ ಕಮ್ಮೇ ಭವಾದೀಸು ನಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಹಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ।
೪೯೩. ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಖೇಪೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಭಾವೋ ಸಕಸಮಯವಸೇನ ಚೋದನಾಯ ಯುಜ್ಜಮಾನತಾ।
೪೯೪. ಕಮ್ಮೇ ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಪಚ್ಚಯತಾಮತ್ತಮಾಹ, ನ ಜನಕತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂಸಂವತ್ತನಿಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಪಥವೀಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಜರಾಮರಣಂವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೯೫. ಏಕಾರಮ್ಮಣಾತಿ
೪೯೬. ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ। ಇತರತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।
೪೯೭. ತನ್ತಿ ‘‘ಅಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣತಾ ಜರಾಯೇವಾ’’ತಿ ವಚನಂ।
ಜರಾಮರಣಂವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ವಿಪಾಕೋವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೧. ವಿಪಾಕೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಪನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಪುರಿಮಪಟಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ। ಇಮಸ್ಸ ಚೋದನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ಚ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಚೋದನಸ್ಸ।
ವಿಪಾಕೋವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸತ್ತಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಟ್ಠಮವಗ್ಗೋ
೧. ಛಗತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೩-೫೦೪. ವಣ್ಣಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ, ವಣ್ಣಾಯತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಣ್ಠಾನಂ ದೀಘಾದಿ।
ಛಗತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅನ್ತರಾಭವಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೦೫. ಅನ್ತರಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಅನ್ತರಿಕಟ್ಠಾನಾನಿ। ನಿವಾರಕಟ್ಠಾನಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚ ಆಕಾಸೇನ ಚ ಗಮನತೋ। ಯದಿ ಸೋ ಭವಾನಂ ಅನ್ತರಾ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸೋ ಅನ್ತರಾಭವೋ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ಭವಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಯದಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ನ ನಾಮ ಅನ್ತರಾಭವೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ನಾಮ ಅನ್ತರಾಭವೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಕವಾದಿವಚನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಕಾರಣಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಥಾ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೦೬. ಜಾತೀತಿ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೫೦೭. ಏವಂ ತಂ ತತ್ಥ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ವಿಯ ತಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಮ್ಪರಂ ತತ್ಥ ಅನ್ತರಾಭವಾವತ್ಥಾಯ ನ ಇಚ್ಛತಿ। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಭಾವಿಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮತೋ ಏವ ಪವತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಕುತೋ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾ। ಅಯಞ್ಚ ವಾದೋ ಅನ್ತರಾಭವವಾದೀನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವುತ್ತೋ। ಯೇ ‘‘ಅಪ್ಪಕೇನ ಕಾಲೇನ ಸತ್ತಾಹೇನೇವ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಯೇ ಪನ ‘‘ತತ್ಥೇವ ಚವಿತ್ವಾ ಆಯಾತೀತಿ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾವ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾತಿ ತೇ ಅಧುನಾತನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಭವೇ ಸತ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ ಜೀಯನ್ತಿ ಮೀಯನ್ತಿ ಚವನ್ತಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ನಿರಯೂಪಗಾದಿಭಾವಮ್ಪಿಸ್ಸ ಅಧುನಾತನಾ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಉದ್ಧಂಪಾದೋ ತು
ಯೇ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಭವೇಸೀತಿ ವಚನತೋ ಅತ್ಥೇವ ಅನ್ತರಾಭವೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಮ್ಭವಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಏಸತೀತಿ ಸಮ್ಭವೇಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಯೇ ಭೂತಾವ ನ ಪುನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಖೀಣಾಸವಾ ‘‘ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭೂತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ಸಮ್ಭವಮೇಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭವೇಸಿನೋ, ಅಪ್ಪಹೀನಭವಸಂಯೋಜನತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಚತೂಸು ವಾ ಯೋನೀಸು ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾ ಸತ್ತಾ ಯಾವ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ನ ಭಿನ್ದನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ, ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ವತ್ಥಿಕೋಸತೋ ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಭೂತಾ ನಾಮ। ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಾ ಚ ಪಠಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ, ದುತಿಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾ ನಾಮ। ಯೇನ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಯಾವ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ, ತತೋ ಪರಂ ಭೂತಾ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಉಜುಕೇ ಪಾಳಿಅನುಗತೇ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಕಿಂ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸ್ಸ ಪತ್ಥಿಯೇನ ಅನ್ತರಾಭವೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ।
ಯಂ
ಏತ್ಥಾಹ
ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಬಿಮ್ಬಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞದೇವ ರೂಪನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸಿದ್ಧಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಹಠಾನಭಾವತೋ’’ತಿ, ತಯಿದಂ ಅಸನ್ತಾನಮೇವ ಸಹಠಾನಂ ಚೋದಿತಂ ಭಿನ್ನನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಭಿನ್ನನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಅನೇಕೇಸಂ ಮಣಿದೀಪಾದೀನಂ ಪಭಾರೂಪಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಚ್ಛಿತಮಾನತಾಯ ನಿರನ್ತರತಾಯ ಚ ಅಭಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಭಿನ್ನನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಪನ ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನಮೇವ ತಂ, ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ತಥಾಅಭಿನ್ನಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ, ಏವಂ ಆದಾಸರೂಪಪಟಿಬಿಮ್ಬರೂಪೇಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಾದಿಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇನ ಹಿ ತತ್ಥ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿಗಚ್ಛತಿ ಚ, ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೂಪಗಮನತೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಆಲೋಕೇನ ವಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ನ ಗೋಚರೋ ವಿಯ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಸ ಪನ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ
ಸಿದ್ಧೇ ಚ ಪಟಿಬಿಮ್ಬರೂಪೇ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತಿ ಹೇತುಫಲಾನಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸತಾವಿಭಾವನತೋ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸದಿಸತ್ತಾ ನ ನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬದಾ ಸದಿಸಮೇವ ಹೋತಿ। ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾಧಾನತೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಂ ಮುಖರೂಪತೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಠಾನೇ ತಸ್ಸ ಫಲಭೂತಂ ಪಟಿಬಿಮ್ಬರೂಪಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಏತೇನ ಅಸನ್ತಾನಚೋದನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಮುಖಪಟಿಬಿಮ್ಬರೂಪಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಸಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾವ ಹೋತಿ। ಹೇತುಫಲಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧೇಸು ಹಿ ಸನ್ತಾನವೋಹಾರೋ। ಯಥಾವುತ್ತದ್ವೀಹಿಕಾರಣೇಹಿ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಿಮ್ಬತೋ
ಅಪಿಚಾಯಂ ಅನ್ತರಾಭವವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ಯದಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಅನ್ತರಾಭವೋ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ, ರಾಹುಆದೀನಂ ಸರೀರೇ ಕಥಮನೇಕಯೋಜನಸಹಸ್ಸನ್ತರಿಕೇಸು ಪಾದಟ್ಠಾನಹದಯಟ್ಠಾನೇಸು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಮನೋವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಯುತ್ತಾ। ಯದಿ ಏಕಸನ್ತಾನಭಾವತೋ, ಇಧಾಪಿ ತಂಸಮಾನಂ। ನ ಚೇತ್ಥ ಅರೂಪಧಮ್ಮಭಾವತೋ ಅಲಂ ಪರಿಹಾರಾಯ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ। ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ತಾವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅತೀತೇಹಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಹಿ। ಯತ್ಥ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಸಹಭಾವೀನಞ್ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಲದ್ಧೋಕಾಸೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಾಲಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸತಾ ವಿಬನ್ಧಾಯ। ಯಥಾ ಚ ಅನೇಕಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸನ್ತರಿಕಾಪಿ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ ನ ಕಾಲದೂರತಾ, ಏವಂ ಅನೇಕಯೋಜನಸಹಸ್ಸನ್ತರಿಕಾಪಿ ತೇ ತೇಸಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ದೇಸದೂರತಾ। ಏವಂ
ಅನ್ತರಾಭವಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಕಾಮಗುಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೦. ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋಪಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಆಲಮ್ಬನತ್ಥಿಕತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಿಯಾ ಕಮನಟ್ಠತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಧಾತುಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾಮಭವೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಕತಿಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ? ನ ಕೇಹಿಚಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾನಮೇವ ಕಾಮಭವಭಾವೋ ಧಾತುಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತದಞ್ಞಗಣನನಿವತ್ತನತ್ಥೋತಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ವಚನಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಬ್ಭಾವಂ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚೇವ ಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಕಾಮೋತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಕಾಮಧಾತೂತಿ ವಚನಂ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತೇಸಂಯೇವ ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಯಿದಂ ಪರವಾದಿನೋ ಮತಿಮತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಏವಂ ವಚನಮತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ನ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಮಗುಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ರೂಪಧಾತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೫-೫೧೬. ರೂಪಧಾತೂತಿ ವಚನತೋತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತುರೂಪಧಾತುಅರೂಪಧಾತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಧಾತೂತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ರೂಪೀಧಮ್ಮೇಹೇವಾತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇಹಿಯೇವ ಧಮ್ಮೇಹಿ। ‘‘ತಯೋಮೇ ಭವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ತಯೋಮೇ ಭವಾ
ರೂಪಧಾತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅರೂಪಧಾತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೭-೫೧೮. ಪುರಿಮಕಥಾಯನ್ತಿ ರೂಪಧಾತುಕಥಾಯಂ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ।
ಅರೂಪಧಾತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ರೂಪಧಾತುಯಾಆಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೯. ಓಕಾಸಭಾವೇನಾತಿ ತಥಾವಿಧನ್ತಿ ಘಾನಾದಿಆಕಾರಂ।
ರೂಪಧಾತುಯಾಆಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅರೂಪೇರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೨೪-೫೨೬. ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸರಿತಬ್ಬೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ನ ಅಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರೂಪಭವೇ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ತಂ ಆರುಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ಅರೂಪೇರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ರೂಪಂಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೨೭-೫೩೭. ಪಕಪ್ಪಯಮಾನಾತಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಕಪ್ಪಯಮಾನಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಮತ್ಥಯಮಾನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಧಿಕಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರುಮಾನಾ’’ತಿ।
ರೂಪಂಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೪೦. ಅನ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವದತೀತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯು ಠಿತಿ ಯಪನಾ ಯಾಪನಾ ಇರಿಯನಾ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ತದವಯವಸ್ಸ ಇಚ್ಛತೀತಿ। ನ ಹಿ ಅವಯವೇಹಿ ವಿನಾ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ।
೫೪೧. ತಮೇವಾತಿ ಅರೂಪಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮೇವ।
೫೪೨. ತದಾಪೀತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇಪಿ।
೫೪೪-೫೪೫. ಸೋ ಯುತ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಕಸಮಯೇ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ।
ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಕಮ್ಮಹೇತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೪೬. ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿಕಥಾಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಯೋ ತತ್ಥ ಆಗತನಯೋ, ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಸನ್ತಿ…ಪೇ॰… ವದತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪನವಚನಂ। ತಂ ಪರವಾದಿಂ। ತಂತಂಲದ್ಧಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪನಂ ವಾ ಗಾಹಾಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಕಮ್ಮಹೇತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ನವಮವಗ್ಗೋ
೧. ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವೀಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೪೭. ದಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ ಆದೀನವತೋ ಆನಿಸಂಸತೋ ಚ ಯದಿಪಿ ಪರವಾದಿನಾ ಪಚ್ಛಾ ನಾನಾಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮದ್ದನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ, ನ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಂ ಆನಿಸಂಸಕಥಾನುಯುಞ್ಜನಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನಞ್ಚ। ಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಅನುಬೋಧಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತೀಸು ಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವೀಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಮತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೪೯. ಏವಮಾದಿನಾ ಸುತ್ತಭಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅನಾಸವಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಅನಾಸವಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಅಮತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ರೂಪಂಸಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೨-೫೫೩. ‘‘ತದಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಆರಮ್ಮಣ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಓಲುಬ್ಭಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಓಲುಬ್ಭಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಏವಂ ವಿಭಾಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ, ದಣ್ಡರಜ್ಜುಆದಿ ವಿಯ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬತಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೋ ಓಲುಬ್ಭಟ್ಠೋ। ವಿಸೇಸಾಭಾವಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾ।
ರೂಪಂಸಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅನುಸಯಾಅನಾರಮ್ಮಣಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೪-೫೫೬. ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾವ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ನ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ
ಅನುಸಯಾಅನಾರಮ್ಮಣಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಞಾಣಂಅನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೭-೫೫೮. ಯಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅರಹತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ವಿಗತೋ, ತಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸತೋಕಾರಿತಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸೋ ಞಾಣೀ। ಸತಿಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಸೋ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ।
ಞಾಣಂಅನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ವಿತಕ್ಕಾನುಪತಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೨. ದ್ವೀಹಿಪೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ, ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿತಕ್ಕಾನುಪತಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೩. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ವಾ’’ತಿ। ತೇ ಚ ಠಾನಕಾಲಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕಯತೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿ। ‘‘ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಪದಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಮತ್ತಂ ಸದ್ದೋ’’ತಿ ಆಹ।
ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ನಯಥಾಚಿತ್ತಸ್ಸವಾಚಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೫. ಮುಸಾವಾದೋ
ನಯಥಾಚಿತ್ತಸ್ಸವಾಚಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಅತೀತಾನಾಗತಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೮-೫೭೦. ಸಮನ್ನಾಗತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗೀ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಲಾಭಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಅಧಿಗಮನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಅಯನ್ತಿ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯೋ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೋ, ಅಯಂ ಸಮನ್ನಾಗತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಅತೀತಾನಾಗತಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನವಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ದಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೭೧-೫೭೨. ಸಕಸಮಯೇ ಸಹಭಾವೋಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇನ ಸಹೇವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಕಿರಿಯವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪಾಕವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಕಿರಿಯಕಿರಿಯಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಹಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನ ಏಸಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಪತ್ತೇಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ, ತೇ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭವಙ್ಗಪರಿಯಾಯಕಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಪತ್ತೇಸಿಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಮತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಭವಙ್ಗನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಕಿರಿಯಾವೇಮಜ್ಝೇ ಕಿರಿಯಾಚತುಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನನ್ತಿ ಹಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂಯೇವ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಾನಮ್ಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಮಗ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೭೬. ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾದಿಅವಿತಥೇಕಪ್ಪಕಾರತಾಲಕ್ಖಣಂ। ಕಾಮಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಸವತ್ಥುಕತ್ತೇ ಪನ ತಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಠಪನಾಯಂ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕತಾಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನೋ ಚ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಾ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ।
೫೭೭. ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ತದೇವ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ।
ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಮಗ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾಸಾಭೋಗಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೮೪-೫೮೬. ಸಾ ಪನ ನಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಕಾರಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಆಭೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾಸಾಭೋಗಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ದ್ವೀಹಿಸೀಲೇಹೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೮೭-೫೮೯. ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿರೋಧನ್ತಿ ಸೀಲವೀತಿಕ್ಕಮನಿರೋಧೋ। ನಿನ್ನಾನಂ ಖಣಿಕನಿರೋಧಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ।
ದ್ವೀಹಿಸೀಲೇಹೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸೀಲಂಅಚೇತಸಿಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೯೦-೫೯೪. ಠಿತೇನ ಅವಿನಟ್ಠೇನ। ಉಪಚಯೇನಾತಿ ಸೀಲಭೂತೇನ ಕಮ್ಮೂಪಚಯೇನ। ‘‘ದಾನಂ ಅಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ದಾನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ದಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಫಲನ್ತಿ…ಪೇ॰… ತೇನ ಹಿ ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ದಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ಏವಂ ತದನುಸಾರೇನ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಸೀಲಂ ಅನಿಟ್ಠಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕಭಾವಸಾಧಕಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಚ ಆನೇತ್ವಾ ತದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಅಚೇತಸಿಕೋ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೋ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಯದಿ ಸೋ ಸೀಲಂ ಭವೇಯ್ಯ, ವಿನಾ ಸಂವರಸಮಾದಾನೇನ ವಿನಾ ವಿರತಿಯಾ ಸೀಲವಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮಾದಾನಚೇತನಾ ವಿರತಿ ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೀಲಂ ಇಟ್ಠಫಲಂ ಕನ್ತಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ, ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಲಂ ಅಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಕಥಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ‘‘ದಾನಂ ಅಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಆಗತಾ ಕಥಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾ ಪನ ಕಥಾ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸೀಲಂಅಚೇತಸಿಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಸಮಾದಾನಹೇತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೯೮-೬೦೦. ಸಮಾದಾನಹೇತುಕಥಾಯಂ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ದೇತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆರಾಮರೋಪಾದಿಸುತ್ತಾಹರಣಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಪರಿಭೋಗಕಥಾಯ ಸದಿಸನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಾನ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಸಮಾದಾನಹೇತುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೦೩-೬೦೪. ಮಹಾಭೂತಾನಿ ‘‘ಆಣತ್ತಿಯಾ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಣತ್ತೋ ಯದಾ ಆಣತ್ತಭಾವೇನ ವಿಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಂ ಸಾಧೇತಿ, ತದಾ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಅಙ್ಗಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಾ ಪನಾಣತ್ತಿ ಪಾರಿವಾಸಿಕಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುತಿಯೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ।
೧೧. ಏಕಾದಸಮವಗ್ಗೋ
೪. ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೧೪-೬೧೫. ‘‘ಅನ್ಧಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯಅಪರಸೇಲಿಯರಾಜಗಿರಿಕಸಿದ್ಧತ್ಥಿಕಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ…ಪೇ॰… ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇತಿ ವಚನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಥಾನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ। ಪುರಿಮಕಾನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಮಙ್ಗೀ ‘‘ಞಾಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಮೇಸಂ ಸೋ ಏವ ‘‘ಞಾಣೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತೋ। ರಾಗವಿಗಮೋ ರಾಗಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ತಥಾ ಅಞ್ಞಾಣವಿಗಮೋ। ಯಥಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜೋ ‘‘ಞಾಣೀ’’ತಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣೀ’’ತಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ‘‘ಞಾಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಗತತ್ತಾ ಸೋ ‘‘ಞಾಣೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪನ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಇದ್ಧಿಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೨೧-೬೨೪. ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಸೇನಾ’’ತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಸ್ಸಗಣನಾಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಚ ತಾವ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಯಾವ ನ ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೩೬) ವಚನತೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿರಯೇ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಸೇನ ವಾತಿ ನಿರಯಂವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ವಸ್ಸಸತಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದೇವಾನಞ್ಚ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದವಚನತೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತೇಸಂ ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಸ್ಸಗಣನಾಯ ವಾತಿ ಮನುಸ್ಸೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿದೇವೇ ಚ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ। ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಇದ್ಧಿಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೨೫-೬೨೬. ಸಮಂ ಠಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮಂ ವಿಸಮಂ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾದಿಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ, ವಿಕ್ಖೇಪಮೇವ ವಾ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ಠಪನಟ್ಠೇನ। ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕಭಾವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚೇತಸಿಕನ್ತರಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಭಾವನಾಯ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾಯ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನವಿಸೇಸಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಛಲಂ, ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಅನಾಹಿತವಿಸೇಸಾಯ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ।
ಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೨೭. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಯಾ ಠಿತತಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಯಾ ನಿಯತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಾ, ಯಾ ಠಿತಸಭಾವತಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಠಿತತಾ ಪಚ್ಚಯತಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾಮತ್ತಸ್ಸ। ಸಬ್ಬೋ ತಾದಿಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತಾಸೇವನಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಚ ಇತರಾ’’ತಿ।
ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಅನಿಚ್ಚತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೨೮. ರೂಪಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ ರೂಪಾದಿಕೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಸ್ಸಾ ತೇಹಿ ಸಹ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ, ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ತೀಸು ಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನಿಚ್ಚತಾವೋಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ತಯೋ ದಣ್ಡೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತೋ ತಿದಣ್ಡವೋಹಾರೋ ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಹೋತಿ, ಏವಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಧಮ್ಮೋ ನ ನಿಚ್ಚೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ತಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಪಕತಿತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನಿಚ್ಚತಾವೋಹಾರೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಸು…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ವಿಭಾಗಾನುಯುಞ್ಜನವಸೇನಾತಿ ಪಭೇದಾನುಯುಞ್ಜನವಸೇನ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಜರಾಭಙ್ಗವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಜರಾಮರಣವಸೇನೇವ ಅನಿಚ್ಚತಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನಿಚ್ಚತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಏಕಾದಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ದ್ವಾದಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಸಂವರೋಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೩೦-೬೩೨. ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ‘‘ವಿಪಾಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಮನಂ ವದತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಸಂವರೋಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೩೩-೬೩೫. ಸವಿಪಾಕಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ ವುತ್ತಾವಸಿಟ್ಠಾ ಸವಿಪಾಕಾತಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ।
ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಸಳಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೩೮-೬೪೦. ಮನಾಯತನೇಕದೇಸಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಳಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೪೧-೬೪೫. ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಭಾವೇ ಚ ನಿಯಾಮಂ ಇಚ್ಛಸೀ’’ತಿ। ಯೇನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮೇನ। ಅನ್ತರಾತಿ ಸತ್ತ ಭವೇ ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೇಯೇವ। ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ಅಪರೇತಿ ಪದಕಾರಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ವಾ, ಕೋಲಂಕೋಲೋತಿ ವಾ, ಏಕಬೀಜೀತಿ ವಾ ಭಗವತಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕತೋ, ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಅನ್ತರಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ ಅವಿತಥದೇಸನತ್ತಾ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ತಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಸ್ವಾಯಂ ವಿಭಾಗೋ ತೇಸಂಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಭವನಿಯಾಮೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಮುದುಕಾನಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭಬ್ಬೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಸೋ ಅಭಬ್ಬೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ನ ತಾದಿಸಂ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ನ ಪನ ಅನ್ತರಾ ಅಭಿಸಮೇತುಂ ಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಏಕನ್ತೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದ್ವಾದಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ತೇರಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೫೪-೬೫೭. ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಇದ್ಧಿಬಲಕಥಾಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ಕಪ್ಪೇ’’ತಿಆದಿಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದಾತಿಕ್ಕಮಸಮತ್ಥತಾಚೋದನಾವಸೇನ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ ಆಯುಕಪ್ಪಮೇವ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಯದಿ ಏಕಂ ಮಹಾಕಪ್ಪಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಏಕಂ, ಏವಂ ಅನೇಕೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ನಿಯತಸ್ಸನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೬೩-೬೬೪. ಅಪ್ಪತ್ತನಿಯಾಮಾನನ್ತಿ ‘‘ತೇಭೂಮಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯೇ ಪನ ಪತ್ತನಿಯಾಮಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಅನಿಯತಧಮ್ಮಾ, ನ ತೇಸಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ। ನ ಹಿ ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಅನಿಯತತಾ ಅತ್ಥಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋಪಿ ಅನಿಯತೋಯೇವಾ’’ತಿ। ಇಮಂ ವೋಹಾರಮತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಯಾಮೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ, ಉಪಚಿತಸಮ್ಭಾರತಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಭಬ್ಬತಾವ ತಥಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಯತೋತಿ ವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಉಭಯಸ್ಸಪೀತಿ ನಿಯತೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ವಚನದ್ವಯಸ್ಸ।
ನಿಯತಸ್ಸನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಸಾತರಾಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೪. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನೋತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ನನ್ದನಾದಿಆಕಾರೇನ।
ಅಸಾತರಾಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೬-೬೮೦. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀತಿ ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ಛಪಿ ತಣ್ಹಾ।
ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತೇರಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ಚುದ್ದಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಕುಸಲಾಕುಸಲಪಟಿಸನ್ದಹನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೮೬-೬೯೦. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ‘‘ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ।
ಕುಸಲಾಕುಸಲಪಟಿಸನ್ದಹನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಳಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೧-೬೯೨. ಕೇಚಿ ವಾದಿನೋತಿ ಕಾಪಿಲೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇ ಹಿ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತವಾದಿನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಕಾರಣೇ ಫಲಂ ಅನಭಿಬ್ಯತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪಚ್ಛಾ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವದನ್ತಾ ಬೀಜಾವತ್ಥಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ನ ಅಙ್ಕುರಾದಯೋ ಆವಿಭವನ್ತಿ, ಬೀಜಮತ್ತಂ ಆವಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಥೇನ್ತಿ।
ಸಳಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೩-೬೯೭. ಅನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಚನೇನೇವ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾ ‘‘ನ ಸೋ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ‘‘ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತಯಿದಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಏವಂ ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನನ್ತರೂಪಲದ್ಧಿವಸೇನ ಆಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ।
ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅರಿಯರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೮-೬೯೯. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀತಿ
ಅರಿಯರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಅಞ್ಞೋಅನುಸಯೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೦-೭೦೧. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ। ಸೋ ಹೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೋ।
ಅಞ್ಞೋಅನುಸಯೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೨. ತೇತಿ ರಾಗಾದಯೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಪಿ ರಾಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ।
ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಪರಿಯಾಪನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೩-೭೦೫. ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಓಕಾಸವಸೇನಾತಿ ರೂಪಧಾತುಸಹಗತವಸೇನ ಅನುಸೇತೀತಿ ಕಾಮರಾಗೋ ಯಥಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಸಹ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ
ಪರಿಯಾಪನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಬ್ಯಾಕತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೬-೬೦೮. ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಅವಿಪಾಕಭಾವೇನಪಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಭಾವೇನಪಿ।
ಅಬ್ಯಾಕತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೯-೭೧೦. ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿ ಲೋಕಿಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತಿ ವೀತದೋಸಾದಿವೋಹಾರಭಾವತೋತಿ। ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ರೂಪದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪದಿಟ್ಠಿಆದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪರವಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥವಿಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ಚ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಚ ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ‘‘ವೀತದಿಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೋಹಾರಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ಅವಿಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಯತೋ ಸೋ ವೀತದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೇನಾತಿ ಕಾಮದಿಟ್ಠಿಭಾವೇನ।
ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚುದ್ದಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫. ಪನ್ನರಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಪಚ್ಚಯತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೧೧-೭೧೭. ವವತ್ಥಿತೋತಿ
ಪಚ್ಚಯತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೧೮-೭೧೯. ಸಹಜಾತಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನನ್ತರಾದಿನಾಪಿ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನನ್ತರಂ ಅವತ್ವಾ ಅವಿಗತಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಕಮಭೇದೋ, ಅತ್ಥಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭೂತೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಅಸಾಧಾರಣತಾಯಾತಿ ಪದನ್ತರಾಸಾಧಾರಣತಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಕ್ಖತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ತತಿಯಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೨. ಯದಿಪಿ ಸೇಸಂ ನಾಮ ಗಹಿತತೋ ಅಞ್ಞಂ, ತಥಾಪಿ ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇವೇತ್ಥ ತಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇಸಂ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಅನವಸೇಸಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಾಣಿಸಮ್ಫಸ್ಸಾಪಿ ಕಮನ್ತೀತಿಆದಿಕಂ ಸರೀರಪಕತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೭೩೩-೭೩೪. ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಚವತಿ, ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ವಾದಂ ಪರವಾದೀ ನಾನುಜಾನಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ತತಿಯಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತುಪಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೫. ಯಥಾ ‘‘ಸಾಪಿ ಅಸಞ್ಞಿತಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
೭೩೬. ಯದಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಂ ಅಸಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗವಸೇನ ಸಮಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಿತಾ, ನ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ।
ಅಸಞ್ಞಸತ್ತುಪಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಕಮ್ಮೂಪಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೮-೭೩೯. ‘‘ಕಮ್ಮೂಪಚಯೋ ಕಮ್ಮೇನ ಸಹಜಾತೋ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಹಜಾತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಹಜಾತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಸಹಜಾತತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೭೪೧. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ
ಕಮ್ಮೂಪಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪನ್ನರಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತತಿಯೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ।
೧೬. ಸೋಳಸಮವಗ್ಗೋ
೩. ಸುಖಾನುಪ್ಪದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೪೭-೭೪೮. ನ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಅನುಪ್ಪದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತಸ್ಸ। ಯೋ ಹಿ ಅನುಪ್ಪದೇತಿ, ಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪ್ಪದೇತಿ, ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಾ ಇಧ ಪರೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಸುಖಾನುಪ್ಪದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅಧಿಗಯ್ಹಮನಸಿಕಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೪೯-೭೫೩. ತಂಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ‘‘ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏತೇನ ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಮನಸಿಕರಣಾಸಮ್ಭವಮಾಹ, ತಂ ವಾತಿಆದಿನಾ ಪನ ಸಸಂವೇದನಾವಾದಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಅಧಿಗಯ್ಹಮನಸಿಕಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸೋಳಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೭. ಸತ್ತರಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಅತ್ಥಿಅರಹತೋಪುಞ್ಞೂಪಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೭೬-೭೭೯. ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ದಾನಾದಿಪವತ್ತನೇನ ದಾನಮಯಾದಿಪುಞ್ಞತ್ತೇನ ಚ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅತ್ಥಿಅರಹತೋಪುಞ್ಞೂಪಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ನತ್ಥಿಅರಹತೋಅಕಾಲಮಚ್ಚೂತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೮೦. ಅಲದ್ಧವಿಪಾಕವಾರಾನನ್ತಿ ವಿಪಾಕದಾನಂ ಪತಿ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಾನಂ। ಬ್ಯನ್ತೀಭಾವನ್ತಿ ವಿಗತನ್ತತಂ, ವಿಗಮಂ ಅವಿಪಾಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೮೧. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ನ ಕೇವಲೇನ ಅನ್ವಯೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಾವ ನ ಕಮತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಕಮತೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯಗಮನತೋ ಪರಂ। ನತ್ಥಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಮೇವ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಣೋಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನ ತೇನಾತಿ ಯೋ ಪರೇನ ಉಪಕ್ಕಮೋ ಕತೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅವಿಸೇಸವಿದೂಹಿ, ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ವಾ ಹೋತು ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ವಾ, ಅಙ್ಗಪಾರಿಪೂರಿಯಾವ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ।
ನತ್ಥಿಅರಹತೋಅಕಾಲಮಚ್ಚೂತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸಬ್ಬಮಿದಂಕಮ್ಮತೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೮೪. ಅಬೀಜತೋತಿ ತನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ, ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಬ್ಬಮಿದಂಕಮ್ಮತೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೮೮. ವಿನಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠಂ ಠಪೇತ್ವಾಪಿ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠವಿರಹೇನಾತಿ। ನ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠವಿರಹಿತಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಅತ್ಥಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ನವತ್ತಬ್ಬಂಸಙ್ಘೋದಕ್ಖಿಣಂವಿಸೋಧೇತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೯೩-೭೯೪. ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣತೋತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ।
ನವತ್ತಬ್ಬಂಸಙ್ಘೋದಕ್ಖಿಣಂವಿಸೋಧೇತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೦-೮೦೧. ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಗುಣವಿಸೇಸನಿರಪೇಕ್ಖಾ, ತಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ವಿನಾ’’ತಿ। ಸಚ್ಚಮೇತನ್ತಿ ವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ದಾನಚೇತನಾಯ ಮಹಾಫಲತಾ। ಪಚ್ಚಯಭಾವೋಯೇವ ಹಿ ತಸ್ಸ, ನ ತಸ್ಸಾ ಕಾರಣತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಾನಚೇತನಾನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ।
ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸತ್ತರಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೮. ಅಟ್ಠಾರಸಮವಗ್ಗೋ
೧. ಮನುಸ್ಸಲೋಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೨-೮೦೩. ಗಹಣನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣಂ।
ಮನುಸ್ಸಲೋಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೪-೮೦೬. ತಸ್ಸ ಚ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಸನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಸಯಮೇವ ಚ ದೇಸಿತೋ।
ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೩-೮೧೬. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿರತ್ತಚಿತ್ತತಾ ತತ್ಥ ಆದೀನವಮನಸಿಕಾರೋ, ತದಾಕಾರೋ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಆದೀನವತೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಝಾನನ್ತರಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೭-೮೧೯. ನ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಭಾವಾಭಾವತೋ ನ ಝಾನ’’ನ್ತಿ।
ಝಾನನ್ತರಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಚಕ್ಖುನಾರೂಪಂಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೬-೮೨೭. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಟಿಜಾನನಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಅರುಚಿಂ ಸೂಚೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಜಾನನಂ ಕಿರ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಜಾನನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಜಾನನಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಯದಿ ರೂಪೇನ ರೂಪಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ರೂಪಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಮ್ಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪವಿಜಾನನಂ ಹೋತಿ, ನ ರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಜಾನನಂ ಪನ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ಕಥಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಚಕ್ಖುನಾರೂಪಂಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಾರಸಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೯. ಏಕೂನವೀಸತಿಮವಗ್ಗೋ
೧. ಕಿಲೇಸಪಜಹನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೮-೮೩೧. ತೇ ಪನಾತಿ ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಕಿಲೇಸಾ, ತೇ ಪನ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಖಣತ್ತಯಂ ನ ಆಗತಾತಿ ಚ ಅನಾಗತಾ ನಾಮ ‘‘ನಾಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ।
ಕಿಲೇಸಪಜಹನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸುಞ್ಞತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೩೨. ಯೇನ ‘‘ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೋ ಅನತ್ತತಾ’’ತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಅಸಾರಕತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದೇಕದೇಸೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಜರಾಮರಣಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಸತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾ, ತೇಸಂ ಪನಿದಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಕಿತ್ತನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರತಾಯ ಏವ ಹಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ।
ಸುಞ್ಞತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸಾಮಞ್ಞಫಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೩೫-೮೩೬. ಪತ್ತಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಮಾಹ।
ಸಾಮಞ್ಞಫಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ತಥತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೪೧-೮೪೩. ರೂಪಾದೀನಂ ಸಭಾವತಾತಿ ಏತೇನ ರೂಪಾದಯೋ ಏವ ಸಭಾವತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ‘‘ಭಾವಂ ಹೇಸ ತಥತಾತಿ ವದತಿ, ನ ಭಾವಯೋಗ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಭಾವನ್ತಿ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ, ಪಕತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ರೂಪಾದೀನಞ್ಹಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಪಕತಿ ತಥಾ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಚ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಭಾವಯೋಗ’’ನ್ತಿ। ಯೇನ ಹಿ ಭಾವೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವಯೋಗೋ। ತಂ ಪನ ರೂಪಾದಿತೋ ಅನಞ್ಞಂ, ತತೋ ಏವ ಸಙ್ಖತಂ, ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ ಪನ ‘‘ತಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಥತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೪೪-೮೪೬. ಅನವಜ್ಜಭಾವಮತ್ತೇನೇವ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಜ್ಜರಹಿತಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಅನವಜ್ಜಭಾವಮತ್ತೇನೇವ ಚ ಕುಸಲಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕುಸಲನ್ತಿ।
ಕುಸಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೪೭. ಯಂ ‘‘ಏಕವಾರಂ ನಿಮುಗ್ಗೋ ತಥಾ ನಿಮುಗ್ಗೋವ ಹೋತಿ, ಏತಸ್ಸ ಪುನ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ, ಸೋ ಪನ ಆಚರಿಯವಾದೋ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ…ಪೇ॰… ಮಞ್ಞಮಾನೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾತಿ ಯಸ್ಸಂ ಜಾತಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಮ್ಮಾವರಣಾದಿಆವರಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ। ಸಂಸಾರಖಾಣುಕಭಾವೋ ವಸ್ಸಭಞ್ಞಾದೀನಂ ವಿಯ ಮಕ್ಖಲಿಆದೀನಂ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೋ ಚ ಅಹೇತುಕಾದಿಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಫಲಭಾವೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮಸ್ಸ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಕೋಚಿ ನಿಯಾಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಭವಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಏವಂ ಅವಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕೋಚಿ ಸಂಸಾರನಿಯಾಮೋ ನಾಮ
ಯಂ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥೇವ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಸಂಸರಿತಾ ಅನನ್ತತ್ತಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಅಪುಞ್ಞಬಹುಲಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಮಾತುಘಾತಕಾದೀನಂ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನನ್ತರಾಯಭೂತೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋ ವಿಯ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಮುತ್ತನ್ತರಾಯಕರೋ ಸಂಸಾರನಿಯಾಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಾವ ಪನ ನ ಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಾವ ಸಂಸಾರೋ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ। ಯದಾ ಚ ಸೋ ಉಪಲದ್ಧೋ, ತದಾ ಸೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಥಾ ನಿಯತಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ, ಏವಂ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನಪಿ ಸವಿಸಯೇ ಏಕಂಸಗಾಹವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸಗತೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸತಿ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮೇ ಕಥಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿನಿವೇಸವಿಸಯೇ ಅನೇಕಂಸಗಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅಭಿನಿವೇಸನ್ತರಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧಂ ಯದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮೋ ಏವ ನ ‘‘ವಿಚಾರೇತ್ವಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ।
ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೫೩-೮೫೬. ಯಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಏವ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ, ಏವಂ ಲೋಕಿಯಾಪಿ। ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಏಕೂನವೀಸತಿಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೦. ವೀಸತಿಮವಗ್ಗೋ
೨. ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೬೩-೮೬೫. ಕಾಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಅತ್ಥೇವ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ, ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಪನ ಸಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಿಕಾ ಏವಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅವಧಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ತಂ ಪನ ಅವಧಾರಣಂ ನ ಞಾಣನ್ತರನಿವತ್ತನಂ, ಅಥ ಖೋ ಞಾಣನ್ತರಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಗತಕಿಚ್ಚನಿವತ್ತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಸ್ಸೇವ ಞಾಣಭಾವ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ನಿರಯಪಾಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೬೬-೮೬೮. ನೇರಯಿಕೇ ನಿರಯಪಾಲಾ। ನಿರಯಪಾಲತಾಯ ವಾ ನೇರಯಿಕಾನಂ ನರಕದುಕ್ಖೇನ ಪರಿಯೋನದ್ಧಾಯ ಅಲಂ ಸಮತ್ಥಾತಿ ನಿರಯಪಾಲಾ। ಕಿಂ ಪನೇತೇ ನಿರಯಪಾಲಾ ನೇರಯಿಕಾ, ಉದಾಹು ಅನೇರಯಿಕಾತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ನೇರಯಿಕಾ, ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಯೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ನಿರಯದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಥಾ ಸತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನೇರಯಿಕಾನಂ ಯಾತನಾಯ ಅಸಮತ್ಥಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಇಮೇ ನೇರಯಿಕಾ, ಇಮೇ ನಿರಯಪಾಲಾ’’ತಿ ವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ನ ಸಿಯಾ। ಯೇ ಚ ಯೇ ಯಾತೇನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಸಮಾನರೂಪಬಲಪ್ಪಮಾಣೇಹಿ ಇತರೇಸಂ ಭಯಸನ್ತಾಸಾ ನ
‘‘ಕೋಧನಾ ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತಾ, ಪಾಪಾಭಿರುಚಿನೋ ತಥಾ।
ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಚ ನನ್ದನ್ತಿ, ಜಾಯನ್ತಿ ಯಮರಕ್ಖಸಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯದೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಾತನಾದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸಂವೇದನತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಪುನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಯಾತೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿ, ತಯಿದಂ ಆಕಾಸರೋಮಟ್ಠನಂ ನಿರಯಪಾಲಾನಂ ನೇರಯಿಕಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಯೇ ಪನ ವದೇಯ್ಯುಂ – ಯದಿಪಿ ಅನೇರಯಿಕಾ ನಿರಯಪಾಲಾ, ಅಯೋಮಯಾಯ ಪನ ಆದಿತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾಯ ಸಜೋತಿಭೂತಾಯ ನಿರಯಭೂಮಿಯಾ ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ ಕಥಂ ನಾಮ ದುಕ್ಖಂ ನಾನುಭವನ್ತೀತಿ? ಕಮ್ಮಾನುಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದಯೋ ನೇರಯಿಕೇ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತಾ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ನಿರಯಭೂಮಿಂ ಉಪಗತಾ ತತ್ಥ ದಾಹದುಕ್ಖೇನ ನ ಬಾಧೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತಂ ಇದ್ಧಿವಿಸಯಸ್ಸ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಭಾವತೋತಿ ಚೇ? ಇದಮ್ಪಿ ತಂಸಮಾನಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಭಾವತೋ। ತಥಾರೂಪೇನ ಹಿ ಕಮ್ಮುನಾ ತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಯಥಾ ನಿರಯದುಕ್ಖೇನ ಅಬಾಧಿತಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ನೇರಯಿಕೇ ಯಾತೇನ್ತಿ, ನ ಚೇತ್ತಕೇನ ಬಾಹಿರವಿಸಯಾಭಾವೋ ವಿಜ್ಜತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾಯ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಾರಪುರಿಸೇಸು ವಿಭತ್ತಸಭಾವತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ
ಕಥಮಞ್ಞಗತಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞಗತಿಕಬಾಧನನ್ತಿ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ತಥಾ ದಸ್ಸನತೋ। ಯಂ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅಸತ್ತಸಭಾವಾ ನಿರಯಪಾಲಾ ನಿರಯಸುನಖಾದಯೋ ಚಾ’’ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ
ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಅರಿಯವಿನಯೇ ನರಕಪಾಲಾನಂ ಭೂತಮತ್ತತಾ ಅಸಿದ್ಧಾ, ತಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತವಾದಿನೋಪಿ ತೇಸಂ ಭೂತಮತ್ತತಾ ಅಸಿದ್ಧಾವ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಭೂತಾನಿ ನಾಮ ಸನ್ತಿ। ಯದಿ ಪರಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವೇದನಾದಿಕೇ
ನಿರಯಪಾಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೬೯-೮೭೧. ತಸ್ಸಾತಿ ಏರಾವಣನಾಮಕಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ। ತಹಿಂ ಕೀಳನಕಾಲೇ ಹತ್ಥಿವಣ್ಣೇನ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ‘‘ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಬ್ಬಯಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಹಿ ಏಕನ್ತಸುಖಪ್ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಸಗ್ಗೇ ದುಕ್ಖಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಯುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೭೬-೮೭೭. ‘‘ದ್ವಾದಸವತ್ಥುಕಂ ಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾದಸವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರತಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಾದಸವತ್ಥುಕತಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ‘‘ಪಹಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪರಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಜಾನನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತತಾ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನತಾತಿ। ಯೇನ ಪನ ಸಾ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಞಾಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾದಿಸಚ್ಚಸಭಾವಾವಬೋಧಕಂ ಞಾಣಂ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ತತೋ ಪರಿಜಾನನಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ವಿಸಯತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವೀಸತಿಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುತ್ಥೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ।
೨೧. ಏಕವೀಸತಿಮವಗ್ಗೋ
೧. ಸಾಸನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೭೮. ಸಮುದಾಯಾತಿ ಏಕದೇಸಾನನ್ತಿ ತದವಯವಾನಂ। ‘‘ತೀಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ।
ಸಾಸನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಇದ್ಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೮೩-೮೮೪. ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನಾತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ।
ಇದ್ಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಧಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೮೭-೮೮೮. ರೂಪಸಭಾವೋ ರೂಪಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಟ್ಠೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಯಂ ಪನ ಯತೋ ಅಞ್ಞಂ, ನ ತಂ ತಂಸಭಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಞ್ಚ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ರೂಪಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ರೂಪಟ್ಠೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಟ್ಠತೋ ಚ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ರೂಪಮೇವ ರೂಪಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಏವ-ಕಾರೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ವೇದನಾದಿಸಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ರೂಪರೂಪಟ್ಠಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತೇ ರೂಪಟ್ಠೇನ ನಿಯಮೇನ ರೂಪಂ ನಿಯತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಭಿನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಭೇದಂ ಕರೋತಿ। ಅಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಸಭಾವಾನಂ ರೂಪರೂಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ಸಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸಸಿದ್ಧಾಭೇದಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ‘‘ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಯ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ। ವೇದನಾದೀಹಿ ನಾನತ್ತಮೇವಾತಿ ವೇದನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಮೇವ। ಸೋ ಸಭಾವೋತಿ ಸೋ ರೂಪಸಭಾವೋ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವೋ, ನ ವೇದನಾದೀನನ್ತಿ ಏವಂ ಭೇದಸ್ಸ ಞಾಪನತ್ಥಂ। ತಞ್ಚ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಟ್ಠೇನ ನ ನಿಯತ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಭಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ। ಯದಿ ಸದೋಸಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ವುತ್ತಮೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಮೇವ, ನ ವೇದನಾದಿಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಮೇವ ಯುತ್ತಿಂ। ಪರೇನ ಚೋದಿತನ್ತಿ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ರೂಪಟ್ಠೇನ ನಿಯತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರವಾದಿನೋ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಮೇವ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ತಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಯುತ್ತಿಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ಚೋದನಂ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ‘‘ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಚೋದನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಧಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಏಕವೀಸತಿಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೨. ಬಾವೀಸತಿಮವಗ್ಗೋ
೨. ಕುಸಲಚಿತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೯೪-೮೯೫. ಪುರಿಮಜವನಕ್ಖಣೇತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚಿತ್ತತೋ ಅನನ್ತರಾತೀತಪುರಿಮಜವನವಾರಕ್ಖಣೇ।
ಕುಸಲಚಿತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಆನೇಞ್ಜಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೯೬. ಹೇತುಸರೂಪಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾದಿತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ‘‘ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ಆನೇಞ್ಜಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫-೭. ತಿಸ್ಸೋಪಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೯೮-೯೦೦. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ಗಬ್ಭೇಯೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಞ್ಞತಿ। ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಾ ಹಿ ಸೋಪಾಕಸಾಮಣೇರಾದಯೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ। ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋಪಿ ಗಬ್ಭೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ಸುಪಿನಂ ಆಕಾಸಸುಪಿನಂ। ತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಕಾಸಗಮನಾದಿಅಭಿಞ್ಞಾ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಧಿಗಮೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಸುಪಿನೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ತಿಸ್ಸೋಪಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೦೩-೯೦೫. ಬೀಜಂ ಚತುಮಧುರಭಾವಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಇದಂ ಸಕಸಮಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪರಸಮಯೇ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾಪಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಾನಕ್ಖಣಾ ಏವ ಇಚ್ಛಿತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಖಣಿಕಾ’’ತಿ। ಖಣಿಕತ್ತೇಪಿ ವಾ ಅಚೇತನೇಸುಪಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪೇಸು ಭಾವನಾವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಚೇತನೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಬೀಜಂ ಚತುಮಧುರಭಾವಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಸೇವೇನ್ತೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ ಇತ್ತರತಾಯ ಅನವಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತ್ತರಖಣತಾಯ ಏವ ಪನ ಆಸೇವನಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಹಿ ಅತ್ತಸದಿಸಸ್ಸ ಪಯೋಗೇನ ಕರಣೀಯಸ್ಸ
ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಖಣಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೦೬-೯೦೭. ಪಥವಿಯಾದಿರೂಪೇಸೂತಿ ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಸಮಾನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ಪಬನ್ಧೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಪವತ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಕ್ಖಣಾ, ತಥಾ ಸತಿ ಅರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಯ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾಪಿ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಪವತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಖಣಿಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬಾವೀಸತಿಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೩. ತೇವೀಸತಿಮವಗ್ಗೋ
೧. ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೦೮. ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ‘‘ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಅಞ್ಞತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ರಾಗಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಅಞ್ಞಾಧಿಪ್ಪಾಯೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕೋ ಪನ ಸೋ ಅಞ್ಞಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ? ಕರುಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕರುಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಇತ್ಥಿಯಾ ಜೀವಿತರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಮನೋರಥಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸಂವರವಿನಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂವಾದಿನಂ ಪರವಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ, ಪಣಿಧಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಾದಿನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕತೋಭಾವೇತಿ ಸಹಭಾವೇ।
ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩-೭. ಇಸ್ಸರಿಯಕಾಮಕಾರಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೧೦-೯೧೪. ಇಸ್ಸರಿಯೇನಾತಿ ಕಾಮಕಾರಿಕಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನಂ। ಇಸ್ಸರಿಯಕಾಮಕಾರಿಕಾಹೇತೂತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಕಾಮಕಾರಿಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕರೀಯತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನೇವ ಯಾ ಕಾಚಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಸ್ಸರಿಯಕಾಮಕಾರಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಪತಿರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೧೫-೯೧೬. ಮೇತ್ತಾದಯೋ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಚ ಸಿನೇಹಸಭಾವಾಪಿ ಅರಞ್ಜನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ನ ರಾಗೋ, ಏವಂ ರಾಗಪತಿರೂಪಕೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮೇತ್ತಾದಯೋ, ಅಞ್ಞಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಿನಿಯ್ಹನಾಕಾರೋ ರಾಗಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರಾಗಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ದೋಸೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ನ ದೋಸೋ ದೋಸಪತಿರೂಪಕೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೋಸಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಠಪೇತ್ವಾ ಹಿ ಇಸ್ಸಾದಯೋ ಅಞ್ಞಚಿತ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸನಾಕಾರೋ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋತಿ।
ಪತಿರೂಪಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೧೭-೯೧೮. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕೋ ಭಾವೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖಾರಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾದಿಕೋ ಭಾವೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಕತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖಞ್ಞೇವ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ, ನ ದುಕ್ಖತಾಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಪಠಮಸಚ್ಚಮೇವ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ। ತಥಾ ಸತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತಂಸರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ನಾನುಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹೋ, ನ ಇತರಸಚ್ಚೇಹಿ। ಯಞ್ಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನ ಹಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಾನೀತಿ ಇಮಿನಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಾಭಾವಮಾಹ। ಲೋಕುತ್ತರಾನೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇಹಿ। ಯದಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಕಿಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ? ಸಭಾವೋ ಹೇಸ ಪರವಾದಿವಾದಸ್ಸ, ಯದಿದಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಮಸಂಸನ್ದನಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತಥಾ ಚೇವ ತಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಭಾವಿತಂ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಞೇವ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನ’’ನ್ತಿ ಯದೇತಂ ತಯಾ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ನೋ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ। ಕಸ್ಮಾ? ರೂಪಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖತ್ತಾ। ರೂಪಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ।
ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತೇವೀಸತಿಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥