ಯಮಕಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ
ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವಾತಿ ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಚ। ಅವಿಪರೀತತೋ ಗಹಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮೂಲಯಮಕಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ದೇಸನಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೋಸಲ್ಲಾವಹಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸಾಧನೀ ಚ ಹೋತಿ, ನ ವಿಪರೀತತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣಂ…ಪೇ॰… ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಏತೇನ ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣದೇಸನಾನನ್ತರಂ ಯಮಕಪಕರಣದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಪರಿಗ್ಗಹಣಾದಿಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಂ। ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾದಿನಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಮೂಲಯಮಕ.೧) ಧಮ್ಮೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೫೦) ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೫೧) ಓಕಾಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧತದುಭಯಪರಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಾನನ್ತಿ
ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸಂಸಯಪುಬ್ಬಕಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಸಂಸಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪುಬ್ಬಕೋ ಸಂಸಯೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಾಮಿನೋ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಯೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಕಾಮತಾಯ ಪನ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಗತಂ ಸಂಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಂಸಯಿತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಂ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಚ್ಛನವಸೇನ ನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನಿಚ್ಛಿತಸಂಸಯಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಕುಸಲಾ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ಕುಸಲಾತಿ ಸನ್ದೇಹಾಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ। ತೇನೇವ ಚ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಾನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ಪಠಮಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ।
ತನ್ತಿ ಯಮಕಪಕರಣಂ। ತಸ್ಸ ಯೇ ಸಮಯಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇ ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣದೇಸನಾನನ್ತರೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋ, ತಾವತಿಂಸಭವನಮೇವ ದೇಸನಾದೇಸೋ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಾದಿಯಮಕಾಕಾರೇನ ದೇಸನಾತಿ ವಿಭಾಗತೋ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಹಿ ವಿಭಾವಿತಾ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಣ್ಣನಪಟಿಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಯದೇಸದೇಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಮಿತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಇಧ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ, ಯದಿದಂ ಕಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿ ಆಗತಭಾರವಾಹಿತಾ ಚ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಕಿಚ್ಚಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯಾದಿದಸ್ಸನೇ। ಯಮನಂ ಉಪರಮನನ್ತಿ ಯಮೋ ಮರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ…ಪೇ॰… ವಿಸಯೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಮರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಜಾತಿ ಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ, ಏವಂ ‘‘ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು ಮರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇ ಹಿ ಮರಣಧಮ್ಮಿನೋತಿ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಮರಣಂಯೇವ ಕಿಬ್ಬಿಸಕಾರಿನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಯಮಪುರಿಸಾ ವಿವಿಧಾ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಅಪ್ಪತ್ತಮರಣನ್ತಿ ಮರಣಂ ಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ವುತ್ತೋ। ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಸಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ। ದೇಸಂ ವಾತಿ ಕಾಮಾದಿಧಾತುತ್ತಯದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಧಾತುತ್ತಯಿಸ್ಸರೋ ಹಿ ಮಚ್ಚುರಾಜಾ। ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯಾನಿ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರುದ್ದೇಸೋ ಚ, ತೇನ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ವೇರಾನಿ ಛ ಅಭಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿ। ಆವತ್ತಾತಿ ಪದಕ್ಖಿಣಾವತ್ತಾ। ತನುರುಹಾತಿ ಲೋಮಾ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಮೂಲಯಮಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಯಮಕಸಮೂಹಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತಂಸಮೂಹಸ್ಸ ಚ ಸಕಲಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ವುತ್ತಾನಂ ಸಂಸಯಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಕುಸಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ, ತಥಾ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯ ವುತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ವಿಸೇಸಾನಂ ಅತ್ಥಯಮಕಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸೇಸವನ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಸೇಸಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಸೇಸಭಾವೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ ಕುಸಲಮೂಲಧಮ್ಮಾ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಸೇಸವನ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ವತ್ತುವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸವಿಸೇಸವನ್ತತಾವಿಭಾಗಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲವಿಸೇಸೇಹಿ ಸಂಸಯಿತಪದಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ವಿಸೇಸವನ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸೇಸವನ್ತಾಪೇಕ್ಖವಿಸೇಸವಸೇನ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖವಿಸೇಸವನ್ತವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲವಿಸೇಸಾನಂ। ವಿಸೇಸವನ್ತಾಪೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ವಿಸೇಸವನ್ತೇಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಾನಂ। ವಿಸೇಸವತನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲಾನಂ। ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲವಿಸೇಸೇಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಮೂಲಯಮಕೇ। ಪಧಾನಭಾವೋತಿ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ತಾವ ಸಂಸಯಿತಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸೇಸಾನಂ ಪಧಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇ ಹಿ ಸಂಸಯಿತಾನಂ ವಿಸೇಸವನ್ತೋತಿ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ವಿಸೇಸಾ ನಾಮ ವಿಸೇಸವನ್ತಾಧೀನಾತಿ ವಿಸೇಸವನ್ತಾನಂ ತತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಪಧಾನಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸತಿ ಹಿ ಅಪ್ಪಧಾನೇ ಪಧಾನಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏಕೇಕೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿನಿಚ್ಛಿತವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇಹಿ ಇಧ ಪಧಾನಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತೇವಾತಿ। ನ ಧಮ್ಮವಾಚಕೋತಿ ನ ಸಭಾವಧಮ್ಮವಾಚಕೋ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೋಪಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೯) ಆಗತಾ ಹಿತಾದಿವಾಚಕತಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಪಾಳಿಅತ್ಥವಾಚಕತ್ತಾ ಏವ।
ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಚ ತುಲ್ಯಯೋಗೇ ಸಿಯಾ। ಕಿಂ ನಾಮ-ಪದೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತೀಣಿಪಿ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮತ್ತನ್ತಿ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ। ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ನಿರವಸೇಸಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ರೂಪಂ ನಾಮ-ಪದೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಕುಸಲಾದಿಯೇವ ನಾಮನ್ತಿ ನಿಯಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ನಾಮಂಯೇವ ಕುಸಲಾದೀತಿ ಇಮಮೇವ ಚ ನಿಯಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಯದಿಪಿ ನಾಮ-ಪದಂ ನ ನಿರವಸೇಸಕುಸಲಾದಿಸಙ್ಗಾಹಕಂ, ಕುಸಲಾದಿಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಪನ ಹೋತಿ, ತದತ್ಥಮೇವ ಚ ತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ನಾಮಸ್ಸ ಕುಸಲತ್ತಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲಾದಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೨. ದುತಿಯಯಮಕೇತಿ ಏಕಮೂಲಯಮಕೇ। ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಯಥಾ ಏಕಮೂಲಯಮಕೇ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಆರದ್ಧಾ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಯಮಕೇಪಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಆರಭಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಪುರಿಮಯಮಕ…ಪೇ॰… ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ। ಇದಞ್ಚ ದುತಿಯಯಮಕಸ್ಸ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತತಿಯಯಮಕಂ ಪನ ತಥೇವ ಪವತ್ತಂ। ಕೇಚೀತಿ ಪದಕಾರಾ। ತೇ ಹಿ ಯಥಾ ಪಠಮದುತಿಯಯಮಕೇಸು ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾ ಏವ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾ ಕತಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾ ಸಮಾನಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಂ, ನ ತಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯಮಕೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸದಿಸಾ। ಯದಿ ತತ್ಥಾಪಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸದಿಸಾಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ
ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ನಿಚ್ಛಿತಸಂಸಯಿತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ। ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾಯ। ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಅನುಲೋಮೇ ಸಂಸಯಚ್ಛೇದೇ ಜಾತೇಪಿ ಪಟಿಲೋಮೇ ಸಂಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯದಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯ ಪಯೋಜನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಾ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾ, ಅಥ ಖೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಾ ಪಚ್ಛಿಮಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯ ಚ ಅನುರೂಪತಾಯ ಅತ್ಥಾದಿವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ಥಾದಿಯಮಕತಾ ವುತ್ತಾ। ದೇಸನಾಕ್ಕಮತೋ ಚೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸೇಸಯಮಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಸೇಸವನ್ತವಿಸೇಸ, ವಿಸೇಸವಿಸೇಸವನ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ವಾ ಇಧ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಞ್ಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸವನ್ತೋ, ತೇ ನಿಚ್ಛಯಾಧಿಟ್ಠಾನೇ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಸು ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಸೇಸೋ ಸಂಸಯಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ। ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಂ ಪನ ತಪ್ಪಟಿಲೋಮತೋ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ತೇ ವಿಸೇಸವನ್ತೋ, ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇ ವಿಸೇಸವನ್ತೇ ಸಂಸಯಾಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ। ಅನಿಯತವತ್ಥುಕಾ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಾ ಅನೇಕಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ ಸತ್ತಾನಂ।
ಇಮಿನಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನಾತಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ವಾಕ್ಯೇನ। ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಮೇವಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ತೇನೇವಾತಿ ಕುಸಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸ್ಸ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಿಭಜನಂ ಇತರಥಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ। ತಾನಿ ವಚನಾನೀತಿ ಕುಸಲವಚನಂ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲವಚನಞ್ಚ। ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ಚಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತದೀಪನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಏತೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲತಾಯ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ವುತ್ತಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಅವುತ್ತಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾಭಾವವಚನೇನ ಸ್ವಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ ಕುಸಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಂ ಬ್ಯಭಿಚರತಿ, ನ ಏವಂ ತಂ ಕುಸಲಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ಚೋದನಾ, ಕಥಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರಿಹಾರೋ? ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ ಕುಸಲಾ ಏವಾತಿ ಚೋದನಾ ಕತಾ, ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ ಏವ ಕುಸಲಾತಿ ಪನ ಪರಿಹಾರೋ ಪವತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದುತಿಯಯಮಕೇ ವಿಯ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ। ಕುಸಲಮೂಲೇಹೀತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಮೂಲೇಹಿ। ತೇತಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ।
ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಏಕಮೂಲಾನಿ ಚೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಮೂಲಾನಿ ಯಾನಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ತಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮ್ಪಿ। ತಥಾತಿ ತೇನ ಪಕಾರೇನ, ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಯ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇಪಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಯ ಸರೂಪದಸ್ಸನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾವ। ಯೇ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ, ತೇ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾವ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ವಿಭಾಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲೇಸು ಏಕಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಕತ್ತಾ ಏಕಮೂಲಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ಏಕೇಕೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಕತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ತೇಸಂ ಏಕೇಕೇನ ಏಕಮೂಲಕತ್ತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಏಕಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ಏಕಮೂಲಾನೀ’’ತಿ। ತಯಿದಂ ಮಿಚ್ಛಾ, ದ್ವೀಸುಪಿ ಏಕೇಕೇನ ಇತರಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕತ್ತಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಏವಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ನಿವಾರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ, ತೇ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೇನ ಇಧ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಯತ್ಥ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಏಕೇಕೇನ ಇತರಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕತ್ತಂ ಪಕಾಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಮನ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ತಂಗಹಣನಿವಾರಣತೋ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ತಾವ ಮೂಲಾನಂ ನಿಚ್ಛಿತಂ ಹೋತು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಕಮೂಲಕತ್ತಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಾನಮೂಲತಾ ಏವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮಾನಮೂಲತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನಂ ಸಮಾನಮೂಲತಾಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಏಕಮೂಲಗ್ಗಹಣಂ, ನ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾವಿಸಿಟ್ಠಸಮಾನಮೂಲತಾದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಮೂಲಾನನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕಮೂಲಾನಂ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ। ಯಥಾ ತೇಸಂ ಸಮಾನಮೂಲತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಮೂಲೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ಇತರಮೂಲೇಹಿ ಮೂಲದ್ವಯತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ।
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಟಿಲೋಮೇ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ, ನ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲತ್ತೇ ಪನ…ಪೇ॰… ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ನ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮೂಲಂ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಮೂಲಯುತ್ತತಮೇವ ವದತಿ, ನ ಮೂಲೇಹಿ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ತೇನೇವಾತಿ ಮೂಲಯುತ್ತತಾಯ ಏವ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ಉಭಯತ್ಥಾಪೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ ಏಕಮೂಲಾತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಪದೇಸು। ‘‘ಕುಸಲಮೂಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಮೂಲಯುತ್ತತಮೇವ ವದತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯಮೇವ ಏಕಮೂಲಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಮೂಲೇಕಮೂಲಯಮಕದೇಸನಾಹಿ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯಮಕದೇಸನಾ ಸಮಾನರಸಾ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯಮಕೇ। ಯದಿಪಿ ಏಕಮೂಲಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾತಿ ಇದಂ ಪದದ್ವಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಮೂಲಯುತ್ತತಮೇವ ವದತಿ, ತಥಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣೇ ಅತ್ಥೇವ ಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೂಲಯೋಗಸಾಮಞ್ಞೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮೂಲಕಾನಂ ಸಮಾನಮೂಲತಾ ಏಕಮೂಲತ್ತನ್ತಿ ಏಕಮೂಲವಚನಂ ತೇಸು ಅವಿಸೇಸತೋ ಮೂಲಸಬ್ಭಾವಮತ್ತಂ ವದತಿ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಸದ್ದೋ ವಿಯ ಮೂಲೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ, ನ ಚ ಸಾಮಞ್ಞೇ ನಿಚ್ಛಯೋ ವಿಸೇಸೇ ಸಂಸಯಂ ವಿಧಮತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಮೂಲಯೋಗಸಾಮಞ್ಞೇ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ವಿಸೇಸೇ ಪನ ನಿಚ್ಛಯೋ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಸಂಸಯಂ ವಿಧಮನ್ತೋ ಏವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮೂಲಯೋಗವಿಸೇಸೇ ಪನ…ಪೇ॰… ನಿಚ್ಛಿತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪರಾಮಸನಂ, ವಿಸೇಸನಿಚ್ಛಯೇನೇವ ಅವಿನಾಭಾವತೋ, ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತತ್ಥ ವಾ ಸಂಸಯಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮೂಲಾತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಕುಸಲಭಾವದೀಪಕಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸೇವ ‘‘ಕುಸಲಭಾವೇ ಸಂಸಯಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲವಚನನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲವಚನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕುಸಲಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಮಾನತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಮಾಹ। ಏಕಮೂಲಗ್ಗಹಣೇ ಹಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಕುಸಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಾಯಂ ದೇಸನಾತಿ।
೫೩-೬೧. ಮೂಲನಯೇ ವುತ್ತೇ ಏವ ಅತ್ಥೇತಿ ಮೂಲನಯೇ ವುತ್ತೇ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ। ಕುಸಲಾದಯೋ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಪಾಳಿಅತ್ಥತಾಯ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಕುಸಲಮೂಲಭಾವೇನ, ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನ, ಮೂಲಯೋಗದೀಪನೇನ ಚ ಪಕಾಸೇತುಂ। ಕುಸಲಮೂಲಭೂತಾ ಮೂಲಾ ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಾತಿ ಸಮಾಸಯೋಜನಾ। ಮೂಲವಚನಞ್ಹಿ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ। ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾಪಿ ಮೂಲಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಭಾವೇನ ಮೂಲಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸಿತಾ। ಮೂಲಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಮೂಲವನ್ತಾನಂ ಮೂಲಯೋಗೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ। ಸಮಾನೇನ ಮೂಲೇನ, ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನ, ಮೂಲಯೋಗದೀಪನೇನ ಚ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಮೂಲಮೂಲಾ’’ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಮೂಲೇನ ಮೂಲಭಾವೇನ, ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನ, ಮೂಲಯೋಗದೀಪನೇನ ಚ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಮೂಲಮೂಲನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತೀಸುಪಿ ಯಮಕೇಸು ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸನಮೇವೇತ್ಥ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮೂಲಯೋಗಂ ದೀಪೇತುನ್ತಿ ಮೂಲಯೋಗಮೇವ ಪಧಾನಂ ಸಾತಿಸಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೀಪೇತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಕಾನೀತಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೇ ಮೂಲಯೋಗೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಕುಸಲಸಙ್ಖಾತಾ ಮೂಲಾ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಕೇವಲಂ, ‘‘ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಸವಿಸೇಸನಂ ವಾ ವುತ್ತೇ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನಸಮಾಸೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತು’’ನ್ತಿ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋವಾತಿ ‘‘ಕುಸಲಮೂಲಭಾವೇನ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮೂಲಮೂಲನಯೇ ಚ, ‘‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸನ್ತೇನ ಕ-ಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮೂಲಕನಯೇ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಏವ। ವಚನಪರಿಯಾಯೋ ಮೂಲಮೂಲಕನಯೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
೭೪-೮೫. ನ ಏಕಮೂಲಭಾವಂ ಲಭಮಾನೇಹೀತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇನ ನ ಏಕಮೂಲಕಂ ತಥಾವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭಮಾನೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಹೇತುಕಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಏಕತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಾ ಅಹೇತುಕವೋಹಾರಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಸಹೇತುಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹೇತುಕವೋಹಾರರಹಿತಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತುಕಮೇವ, ಅಹೇತುಕಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹೇತುಕಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ, ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಹೇತುಕವೋಹಾರೇನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ‘ಅಹೇತುಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲ’ನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವುತ್ತಮೇವ ಅಹೇತುಕವೋಹಾರಾಭಾವೇನ ಸಹೇತುಕತಾಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಬ್ಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಸಹೇತುಕತಾಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವಾ ಸಹೇತುಕದುಕೇ ವಿಯ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಏಕಮೂಲಕದುಕೇ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಯೋಗಾಯೋಗವಸೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಯೋಗಾಯೋಗವಸೇನ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವಾಸಬ್ಭಾವವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಹೇತುಕವೋಹಾರಮೇವ ಲಭತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಹೇತುಸಬ್ಭಾವತೋ।
ಅಪರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಭಾವಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೬-೯೭. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತರಾಸಿತೋ ನಮನನಾಮನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನ ತೇಸಂ ಅಧಿಕಭಾವಮಾಹ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಮೇವ ಪಕರಣೇನ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ನಾಮಂ ಸಹೇತುಕಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಪಾಠನ್ತರೇ ಕಸ್ಮಾ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಪಾಕಟಭಾವತ್ಥ’’ನ್ತಿ, ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೇ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮೂಲಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಖನ್ಧಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨-೩. ಖನ್ಧಯಮಕೇ …ಪೇ॰… ಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ಪಧಾನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬದಸ್ಸನಂ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಕಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ಸಾ ಚ ಯಾವದೇವ ಪರಿಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಸು ಚ ನ ವಿನಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ, ತೀರಣಞ್ಚ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಪರಾನುಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಕಾಲಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಸುಂ ಸಹ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಛಸು ಕಾಲಭೇದೇಸು…ಪೇ॰… ಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪಧಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಉದ್ಧರತಿ। ತತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ, ಏವಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ವಿನಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ। ಸಾ ‘‘ತೇ ಪನ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮುದಾಯಪದೇಹಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸಮುದಾಯಾವಯವಪದೇಸು। ಧಮ್ಮೋತಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಕೋ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ। ಸಮುದಾಯಪದಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಮುದಾಯಪದಸ್ಸ। ಯದಿಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಪನ ಅವಯವೋ ಸಮುದಾಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನ ಸಮುದಾಯೋಪಿ ಅವಯವೋತಿ ಸತಿಪಿ ಸಮುದಾಯಾವಯವಾನಂ ಭೇದೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಅತ್ಥೇವಾಭೇದೋತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ಥತಾಯ ಸಿಯಾ ಆಸಙ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ತಜ್ಜಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದೀಸು ಏಕದೇಸೋ ಸಮುದಾಯಪದತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೨) ಪನ ಸಕಲೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅವಯವಪದಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಿಸಯಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾಯ ಸಮುದಾಯಪದತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಸಮುದಾಯಪದಾನಮ್ಪಿ ಅವಯವಪದತ್ಥತಾ। ನ ಹಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭೇದೋ ಅಭೇದೋ ವಾ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಭೇದಾಭೇದೋ, ತಸ್ಮಾ
ಯಥಾ ಅವಯವಪದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಸಮುದಾಯಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮುದಾಯಪದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಅವಯವಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಞ್ಚೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದಸೋಧನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದಿಅವಯವಪದೇಹಿ…ಪೇ॰… ಪದಸೋಧನವಾರೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅವಯವಪದಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಿಯಾ ಅವಯವಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಪದತ್ಥತಾಯ ಸಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾ, ಸಮುದಾಯಪದಸ್ಸ ಪನ ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮುದಾಯಪದತ್ಥಸ್ಸ ಅವಯವಪದತ್ಥತಾಯ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವೋ ಪಾಳಿಯಾ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾದಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ।
‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖನ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪದಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವೇದನಾದಿಉಪಪದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು। ರೂಪಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಅವಯವಪದೇನ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಖನ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪದೇ। ಪಧಾನಭೂತೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಖನ್ಧಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ರುಪ್ಪನಟ್ಠಸ್ಸ ಕಿಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಮಾನೇ ಅವಯವಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇ ಅಪ್ಪಧಾನೇನ ಪದೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ಪಧಾನೇನ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಖನ್ಧಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ರಾಸಟ್ಠಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೋಚೀತಿ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೋ। ಕೇನಚಿ ಸಮುದಾಯಪದೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪದೇನ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು। ರೂಪರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಅವಯವಸಮುದಾಯಪದಸೋಧನಮುಖೇನ ತತ್ಥ ಚ ಚತುಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಾಳಿಗತಿ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ। ಏವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯ್ವಾಯಂ ರೂಪಾದಿಅವಯವಪದೇಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಮುದಾಯಪದೇಹಿ ಚ ದಸ್ಸಿತಾಕಾರೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ, ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಭೇದಕತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅವಚ್ಛೇದಕತ್ತಾ, ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಭೇದಯೋಗೇನ ಭೇದನ್ತರತೋ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ತೇಸಂ ಭೇದಾಭೇದಾನಂ ಏಕವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ।
ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ। ತೇನಾತಿ ವಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪದೇ। ಯಥಾ ನೀಲುಪ್ಪಲಪದೇ ಉಪ್ಪಲವಿಸೇಸನಭೂತಂ ನೀಲಂ ವಿಸಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಖನ್ಧತೋ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ತಂ ಖನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನೇವ ಯಂ ರೂಪಂ, ಸೋ ಖನ್ಧೋ। ಯೋ ಖನ್ಧೋ, ತಂ ರೂಪನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಪನ್ನೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇವ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ವಿಸೇಸನೇನ ಚ ನಾಮ ನಿದ್ಧಾರಿತರೂಪೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅವಚ್ಛೇದಕತ್ತಾ, ನ ಅನಿದ್ಧಾರಿತರೂಪೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತ’’ನ್ತಿಆದಿ, ತಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ನ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೋ ರೂಪನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಹಿ ಸೋ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಸ್ಸ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇವ। ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ದಸ್ಸೇನ್ತೇನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಅತದತ್ಥಸ್ಸ ರೂಪಸದ್ದಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ‘‘ತೇನ ರೂಪಸದ್ದೇನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಭೂತುಪಾದಾಯಮ್ಪಿ ಭೇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಕೇವಲೇನ, ರೂಪಸದ್ದೇನ ವಿನಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಯಿದಂ ಪಕರಣಾದಿಅವಚ್ಛಿನ್ನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ವಾ। ಯೋ ಹಿ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ, ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಸದ್ದೇನ ವಿಯ ತದತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ ಏವ ಚ, ಖನ್ಧೋ ಪನ ನ ರೂಪಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಸಬ್ಬೇ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಅರೂಪಸಭಾವಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ। ತೇತಿ ಖನ್ಧಾ। ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಖನ್ಧೋ ಚೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ, ಅವಸೇಸಾ ಖನ್ಧಾ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ।
ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸನ…ಪೇ॰… ಸಂಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಂ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಾಪಿ ವೇದನಾ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿನಿವತ್ತಾ ವೇದನಾ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಚ ಖನ್ಧಾ ಕಿಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತಾಯ ವೇದನಾಯ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚೀತಿ ಅನುಭವನಾದಿಪ್ಪಕಾರಾ। ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸನೇನಾತಿ ವೇದನಾದಿನಾ ವಿಸೇಸನೇನ।
ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿ ಖನ್ಧಪಣ್ಣತ್ತಿ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ಸಹ ಚ ರುಪ್ಪನಾದಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕದಾಚಿ ಅವಯವಭೂತೇ ಪವತ್ತತಿ, ಕದಾಚಿ ಸಮುದಾಯಭೂತೇ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ತಥಾ ಪವತ್ತನಾಕಾರೇ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾದಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಪದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ‘‘ಏವಂ ಯೇಸಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ।
ಏಕದೇಸೇಪಿ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ಪಟೋ ದಡ್ಢೋ, ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಕಾವಯವಭಾವತೋ ಚಕ್ಕಾನೀತಿ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ। ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಯಮಕಭಾವೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಯಮಕಮೂಲಭಾವೇನೇವ ವಾ। ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೋ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಚ ಮೂಲಪದಾದೀನಂ ನಾಭಿಆದಿಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಯಿಧ ದೇಸನಾ ಮಣ್ಡಲಭಾವೇನೇವ ಸಮ್ಬಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಮಣ್ಡಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝನತೋ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಪನ ಸಞ್ಞಾದಿಮುಖೇನ ದೇಸನಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಪುಬ್ಬವಸೇನೇವ ಗತೋ ಸಿಯಾ ಮಣ್ಡಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನ ತಥಾ ಪಾಠೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮೇನ ಅಸಮ್ಬಜ್ಝನಮೇವ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನಂ। ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧಲಾಭಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಾತಿ ಖನ್ಧಸದ್ದೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಖನ್ಧಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ। ಯದಿಪಿ ಉದ್ದೇಸೇ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಂ ರೂಪಾದಿ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಾದಿಮತ್ತಮೇವ ಗಹಿತಂ, ತಥಾಪಿ ವಿಸೇಸರಹಿತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತತ್ಥ ಸುದ್ಧರೂಪಾದಿಮತ್ತತಾಯ ಅಟ್ಠತ್ವಾ। ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭಾವಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಯಥಾಧಿಗತಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಕಥಿತಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಪಿಯಸಭಾವಂ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ‘‘ಕಥಂ ರೂಪೇನ ಖೋ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಿಯಸಭಾವಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ, ನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ…ಪೇ॰… ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ। ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿ ಪಿಯಸಭಾವಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಿಯರೂಪಮೇವ ಅನುಪ್ಪವಿಸತಿ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಸಭಾವ…ಪೇ॰… ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯೋ ಪನ ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ವಿಸೇಸಸದ್ದೋ ನಾನುವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಚನಸೇಸೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಹರಣಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಪದುದ್ಧಾರೋಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಸೇಸತಾ ಪನಸ್ಸಾ ‘‘ವಿಸೇಸಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏವ ಪಾಕಟಾ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಜಾನಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೦೧) ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಾಮೇನ ವಾ ಪಪಞ್ಚಾ ಏವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
೨೮. ‘‘ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮೇ ಯಥಾ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪಟಿಲೋಮೇ, ಇಧ ಪನ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೇ ಅಯಂ ನ-ಕಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದನಿಬನ್ಧನತ್ತಾ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಬ್ಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಕಾಮಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸತಿಪಿ ಖನ್ಧೇ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಖನ್ಧತ್ತಸಭಾವಾ ಪನ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾತಿ ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾ’’ತಿಆದಿ।
೩೯. ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭೂತುಪಾದಾಯ ಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಪಿಯಸಭಾವೋಪಿ ರೂಪಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇ ರೂಪಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಥಾ ಚಕ್ಖುತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸೋಧನತ್ಥಂ ತಮೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ಚಕ್ಖು ನ ಚ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತದತ್ಥಮೇವ ಉಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ರೂಪಂ ನ ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ವಿಸಮೋಪಞ್ಞಾಸೋ। ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಆಯತನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ। ಯದಿ ಪನ ತಾದಿಸಂ ಖನ್ಧಗತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮಿದಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ಉದ್ಧರೀಯತಿ। ತಣ್ಹಾವತ್ಥು ಚ ನ ಸಿಯಾ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೦-೨೦೫. ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ‘‘ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ವಾರೇಸು ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಿವಾರಪಾಠೇ, ಏತಿಸ್ಸಂ ವಾ ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾಯಂ। ಛ ಏವ ವುತ್ತಾ, ನ ನವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತೀತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇ ಪನ ತಯೋತಿ ಅತ್ತನಾ ವಿಸುಂ ಅನನ್ತರಂ ದಸ್ಸಿತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾಕಾರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನಾತೀತಾದಯೋ ಯೇ ಪಾಳಿಯಂ ಉಜುಕಮೇವ ಆಗತಾ। ‘‘ನ ವಿಸುಂ ವಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಹೀತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ತೇನೇವಾತಿ ನಯತೋ ಯೋಜೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏವ। ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಚಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸುಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಯೋಜನಾಸುಕರತಾಯ ಏವ ಪುರಿಮೇ ಅಯೋಜನಾ, ಅಥ ಖೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಮಿಸ್ಸಕ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ।
ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ಏಕಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಲಾಭಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ। ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಏಕಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಮೇವತ್ಥಮ್ಪಿ ವಿವರತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ। ‘‘ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ಥಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ’’ತಿ। ತಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತಂ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನೋ, ತಸ್ಸ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ। ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನಾತಿ ಪುರಿಮೇನ ಉದ್ದೇಸಪದೇನ। ತೇನ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪದಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ಥತಾ ಇಧ ಸದಿಸತ್ಥತಾ। ಏಕೇನ ಪದೇನಾತಿ ಏಕೇನ ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇನ ಯಮಕಪದೇನ, ನ ಪಠಮಪದೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಲಾಭಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನತಾಯ ಸಮಾನತಾಮತ್ತೇನ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದ…ಪೇ॰… ಯುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುರೇಪಞ್ಹಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತೋ
‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಇತರಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ‘‘ಸಂಸಯತ್ಥನಿವಾರಣಂ ಪಟಿಸೇಧೋ’’ತಿ। ‘‘ನ-ಕಾರವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಿತಮಾಹ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಗತಿಪಟಿಸೇಧವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ।
ತದೇಕದೇಸಪಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿಪನವಸೇನ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಠಮೇ ಠಾನೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಹೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚ ಸತ್ತವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖೇಪಂ ಲಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹೋ ಏವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನಾದಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಚ್ಛಾವಿಭಙ್ಗೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಠಾನಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಯೋಜನಾನಯೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನನ್ತಿಆದಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಭೂಮಿಯಂ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ಏಕಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುತಿಯವಾರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತಿಯವಾರಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ಞಾಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಅಕಮ್ಮಜೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಾಯಂ ತೇಪಿ ಇಧ ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ಏವ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನೇನೇವ। ತಸ್ಮಾತಿ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ। ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಯಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನತೋ ಸಕಲೇಪಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಾಯ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿಕಸ್ಸ ಅಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕೇ ಉಪರಿಭೂಮಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಉದ್ಧಂಸೋತಪಾಳಿಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ। ಸಂಸನ್ದೇತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ನ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಏವಂ ನೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ।
ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಅಙ್ಕಿತೋಕಾಸಭಾವಿರೂಪುಪ್ಪಾದಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ನಿಚ್ಛಯೇನ। ವಿಸೇಸಿತಾ ತಥಾಭಾವಿರೂಪಭಾವಿನೋ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ। ತೇ ಏವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ಯೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಯೇ ವಿರಹಿತಾ, ತೇ ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ‘‘ತೇ ತತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋತಿ ಅಸಞ್ಞಾಭವತೋ। ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಭವಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾನಂ ಅರೂಪಭವೇ ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಾದಿ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ…ಪೇ॰… ಆಹಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಅರೂಪಭವೇ। ಇತರಾನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಞ್ಚಾತಿ ಇತರಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸಬ್ಭಾವಮ್ಪಿ। ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಖನ್ಧಭೇದಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯಾಯೋ ಓಳಾರಿಕದೋಸಪ್ಪಹಾನತೋ ಕಿಲೇಸೂಪಸಮಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ತೇಸನ್ತಿ ತಂತಂಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ। ಯಥಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಅನನ್ತಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋತಿ ಇದಂ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಾರತಾಯ ಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಭವನ್ತೋ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪನ ಸಮ್ಭವನ್ತೋ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿಣ್ಣತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೦೬-೨೦೮. ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಯಥಾಗಹಿತೇ ಓಕಾಸೇ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸೇವ ಓಕಾಸವಿಸಿಟ್ಠಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವಾತಿ ‘‘ಓಕಾಸವಾರೋಪಿ ಚಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಓಕಾಸೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸಭಾವೇನೇವ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ವಿಸುಂ, ತಸ್ಮಾ।
ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ವಿಯ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞಾವಚನೇ। ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತತ್ಥಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರುಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನೇವೇತ್ಥ ತಯೋ ಅದ್ಧೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥಾ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಾತಿಸಯಂ, ತದಭಾವಾ ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯತೋ ತಸ್ಸೇವ ವಜಿರೂಪಮತಾ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಚನೇನ। ತದವಸೇಸಸಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇತಿ ತತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿತೋ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ। ಇಮಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಂ ಪರಿಹರನ್ತಾ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾದಯೋ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಖನ್ಧಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಆಯತನಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೯. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೧೭. ವಾಯನಂ ವಾಯನಂ। ‘‘ದೇವಕಾಯಾ ಸಮಾಗತಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭), ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೮) ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತೀಸುಪಿ ಕಾಯಧಮ್ಮಸದ್ದಾ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಸಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಕಾಯವಚನೇನ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ‘‘ನ ಧಮ್ಮೋ ನಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ವಿನಿವತ್ತವಿಸೇಸಸಬ್ಬಸಭಾವಧಮ್ಮವಾಚಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಧಮ್ಮಾಯತನಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮವಿಸೇಸವಾಚಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೮-೨೧. ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತಲಾಭೇನಾತಿ ಮೋಘಪುಚ್ಛಾಭಾವಮಾಹ। ಏಕೇಕನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಏಕೇಕಂ। ಪಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ। ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತಲಾಭೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ವಕ್ಖತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಮತ್ಥೇತಿ।
ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲವಾರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಪನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ ಅಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಸದಿಸಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ…ಪೇ॰… ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ। ಪುಗ್ಗಲವಾರೇಪೀತಿ ಯತ್ಥ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ, ಪಗೇವ ಓಕಾಸವಾರೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿರತ್ತಕಾಮಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಿರತ್ತೋ ಕಾಮೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿರತ್ತಕಾಮಂ, ರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ, ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ। ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಏವ ಬೀಜಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಂ, ತಸ್ಸ। ‘‘ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಏಕನ್ತತೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿದಾನಕಮ್ಮಹೇತುಕಾನಿ ಘಾನಾದೀನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗನ್ಧಾದಯೋ ಚ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುನ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಾನಿ ಯಮಕಾನಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ಯಥಾ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತಥಾ ಇಧ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ತಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಉಭಯೇಸಂ ವಿಸುಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹತಾಯ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವಾನುಜಾನನಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಸಾತಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾ। ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನೇವ। ತಂಸೇಸಾನೀತಿ ತೇನ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕಕಾಯಾಯತನಯಮಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಾನಿ। ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ ಅನಾರುಳ್ಹಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನಾರುಳ್ಹಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಕಡ್ಢೀಯತಿ, ನ ‘‘ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಹಚಾರಿತಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ। ಇತರಾನಿ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ದ್ವೇ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ, ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಚ ಯಮಕೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ಇತರದ್ವಯಮೂಲಕಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪವಿಸೇಸತ್ತಾ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಕಾಯಾಯತನಯಮಕೇ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅಪ್ಪವಿಸೇಸೋ, ಇತರವಸೇನ ಅವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ರೂಪಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕಮನಾಯತನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾಯತನ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಮಕಾನನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಯಮಕಾನಂ। ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಯಮಕಾನಂಯೇವ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾನಂ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸರೂಪಕಾನಂ ಅಚಿತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ಆದಿಪುಚ್ಛಾನನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಯಮಕಾನಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾನಂ।
ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹೀತಿ ಇದಂ ಅವಿಸೇಸವಚನಮ್ಪಿ ಯೇಸು ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗನ್ಧರಸ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇಸು ಉದ್ದೇಸಾನುರೂಪಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸಕಥನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಯೋ ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಉದ್ದೇಸಾನುರೂಪಗುಣೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕಥನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಾದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ।
ಚಕ್ಖುವಿಕಲಸೋತವಿಕಲಾ ‘‘ಜಚ್ಚನ್ಧಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ಓಪಪಾತಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅನಿಯತತ್ತಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತಾ ನ ನಿವಾರಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।
೨೨-೨೫೪. ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಯಾವತಾ ‘‘ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಓಕಾಸೋಯೇವ ಆಮಟ್ಠೋತಿ। ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರಣವಿಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಭಾವಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತದವತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಾವತ್ಥಸ್ಸ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವಿನೋ। ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಅಥ ಕಸ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಥ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಲೋಮೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ನನು ಇದಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ? ನನೂತಿಆದಿನಾಪಿ ಚೋದಕೋ ತಮೇವ ವಿರೋಧಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ನೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೋ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ। ಅನಾಗತಭಾವೇನ ಅವಚನತೋತಿ ಭಾವೀಭಾವೇನ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋ ಆರದ್ಧುಪ್ಪಾದಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭವನ್ತರೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ಪನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಯೇಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂತಂಆಯತನನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮೇನ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀಆಯತನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾದ್ವಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಆಯತನಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಕಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಯಂ ಪನ ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಘಾನಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಘಾನಾಯತನಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಪನೀದಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೋ ಏವ ಇಧ ಅಘಾನಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಕಥಮಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಚನತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವಾತಿ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಯತನಯಮಕೇ। ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾಸೂತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು। ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿಕೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ಏಕದೇಸೇ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇನಾತಿ ಏಕದೇಸೇ ಸಂಸಯಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಪಟಿಯೋಗಭೂತಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿವಚನಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇಹಿ ನ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ಥೇ ಯದಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಿಯಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ, ಅರೂಪೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಯೇ ಚ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸೋತಾಯತನಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ, ತಥಾ ‘‘ರೂಪಾವಚರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ, ಅರೂಪಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಞ್ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ರೂಪಾಯತನಞ್ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ತತ್ಥ ವಿಭಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾತಿ ಯದಿ ಅಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯಥಾ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಏಕಸನ್ತಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತವಾರೇ। ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಸೋ ನಿರೋಧೋ ತಥಾ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ನಿರೋಧೋ ಉಪಪನ್ನಾನಂ ವಸೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸೇವ ಯಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಏವ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ನಿರೋಧೋ ಆರದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಭೇದೇ ಸತಿಪಿ ಕಾಲಭೇದಾಮಸನಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಸತಿಪಿ। ಅನಾಗತಕಾಲಾಮಸನವಸೇನೇವ ನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಉಪಪನ್ನಮೇವ ಯುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯದಿ ಉಪಪತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ ಆರದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚುತಿಯಾ ನಿರೋಧವಚನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನ ಚುತಿಯಾ ನಿರೋಧವಚನ’’ನ್ತಿ। ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಪವತ್ತೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ। ವಕ್ಖತೀತಿಆದಿಪಿ ಪವತ್ತೇ ನಿರೋಧಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಚುತಿನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಾಠನ್ತರವಚನೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಆಯತನಯಮಕೇ। ಯದಿ ಪವತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಪಿ ಚುತಿಯಾ ಏವ ನಿರೋಧೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಚ ಪಟಿಲದ್ಧಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ತೇತಿ ಅರೂಪೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾ। ಅಚಕ್ಖುಕವಚನಞ್ಚ ಸಾವಸೇಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಯತನಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಧಾತುಯಮಕಂ
೧-೧೯. ಸದ್ದಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾನನ್ತಿ
ಧಾತುಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಚ್ಚಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೨೬. ಸೋತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು। ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪದನ್ತರಾನಪೇಕ್ಖೋ। ತೇನಾತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖದುಕ್ಖಪದಗ್ಗಹಣತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖೇ ವಿಸಯಭೂತೇ। ಏಸ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ। ತಞ್ಚ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ। ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಮೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಅವಧಾರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ। ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಸು ಸಮುದಯೇಸು ಕೋಚಿ ಫಲಧಮ್ಮೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಚಧಾ ವುತ್ತೇಸು ಸಮುದಯೇಸು ಏಕೋಪಿ ಫಲಸಭಾವೇಸು ನತ್ಥಿ, ಫಲಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಫಲಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ। ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಚ ಫಲಙ್ಗೇಸೂತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಙ್ಗೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೪೯೨, ೪೯೫) ಆಗತೋ ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗಫಲತ್ತಾ ಪವತ್ತತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚದೇಸನಾಯ ಪಭವಾದಿಸಭಾವಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಪ್ಪಭವಾದಿಸಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ
ಪದಸೋಧನೇನ…ಪೇ॰… ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ಏತೇನ ಅಸಚ್ಚಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಕರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತತಂ ಆಹ। ತೇಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ। ತಬ್ಬಿಸೇಸನಯೋಗವಿಸೇಸನ್ತಿ ತೇನ ದುಕ್ಖಾದಿವಿಸೇಸನಯೋಗೇನ ವಿಸಿಟ್ಠತಂ। ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭಾವೇನೇವ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಿಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತಸಚ್ಚತ್ತಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಯಥಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೇ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭೂತಾ ಏವ ದುಕ್ಖಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ಏವಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸುಪೀತಿ ನ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೇ ಏವ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪದಸೋಧನವಾರೇ ತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುದಾಯಪದಾನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚೇತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪುರಿಮೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಿತೋ ಪಾಠೋವ ಬಲವಾತಿ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೭-೧೬೪. ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ ಯಾವ ದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಂ ಪವತ್ತಾಪಿ ಸಾ ತದತ್ಥಾವಹಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅನ್ತಿಮಭವೇ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಖವಿಚಾರತ್ತಾ, ನ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಾ ಉದ್ಧಂಸೋತವಚನತೋ। ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾ। ಅವಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭಾವೇನೇವ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾ ನಿಚ್ಛಯರೂಪೇನ ಗಹಿತೋ, ನಿಚ್ಛಿತಸ್ಸೇವ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೇಸ್ವೇವ…ಪೇ॰… ಉಪಪನ್ನಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತೇಸ್ವೇವ ಕೇಚಿ ದಸ್ಸೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ದುಕ್ಖಕೋಟ್ಠಾಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋ। ತೇಸೂತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು। ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀಸೂತಿ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀನಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ।
ಏತ್ಥ ಚಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಕತ್ಥಚಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸೇಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ತಂರಹಿತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದರಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ತಂರಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಂಸಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಪವತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ನ ಗಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ತಥಾ ನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ ಯಥಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಗಹಿತೋ, ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ಸೋ ದ್ವೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ನ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ನಿರೋಧೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೮೮) ನಿರೋಧವಾರೇ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಯಮಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಏವಮೇವ ತತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ।
ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಖಣವಸೇನ ಓಕಾಸಗ್ಗಹಣೇ ಸತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನನುಜಾನನವಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇತಿ ಏತಸ್ಸ ಯಮಕಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ। ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಅರಹನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೭೧) ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ವಿರೋಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಭಾವಿನೋ ಸಮುದಯಪಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಆಧಾರೋ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ। ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಹೇಸಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಏಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೇಸಂ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಖಣವಸೇನ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಓಕಾಸಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥ…ಪೇ॰… ಸೋ ಏವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಓಕಾಸವಾರೇ। ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯತ್ಥ ತೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೇ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ।
ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಂ ವದತಿ। ಅಪರೇ ‘‘ಅರೂಪೇತಿ ಇಮಂ ಪುರಿಮಾಪೇಕ್ಖಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅರೂಪಭವವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಚಿತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಗಹಿತೋತಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಧಿಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿಚ್ಛಯೋ, ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿಚ್ಛಯೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ವಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾಧಾರಂ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಅಪಿಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಪಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ಏಕನ್ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಧೀನೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿನಾಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರಂ, ಇತರಂ ಪನ ತಸ್ಸ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ ಅವಿಭತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿಯಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಪಠಮವಾರೇ, ದುತಿಯವಾರೇ ಪನ ವಿಭಜನಾ ಏವ ಸಾತಿ ನಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಪಠಮವಾರೇಪಿ ವಾ ನಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಏಸಾ ಹಿ ಯಮಕಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋಜನಾ।
ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಭವಙ್ಗಂ, ದುತಿಯಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ವಿಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಪರೇ। ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಪನ ಸಹಜಾತಂ ಪಠಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಧ ದುತಿಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಕತ್ತಾ ಏಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ। ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಏವ। ಯಥಾವುತ್ತಾತಿ ದುತಿಯಾಕುಸಲಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಇತರಭಾವಾಭಾವತೋ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇತಿ ಚತುವೋಕಾರಾ। ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾತಿ ದುತಿಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಯಥಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಚತುವೋಕಾರಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ನ ಹಿ ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಯಸ್ಸ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗಹಿತಾ’’ತಿ। ಕಾಮಾವಚರೇ…ಪೇ॰… ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ರೂಪಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಉಪಪನ್ನೋಕಾಸೇ। ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಭಿಸಮಯೋ ಯಾವ ಉಪಪನ್ನೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಾವ ತೇ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಾ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಂ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಯಮಕೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ವಿಸುಂ ನ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ, ತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಪದೇನ ಗಹಿತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿರಹೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಯೇ ಅನಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ, ತೇಸು ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತತ್ಥ ಅನಭಿಸಮೇತಾವಿನೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ನೇಸಂ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಏತೇನಾತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ। ವೋದಾನಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ। ತತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವೋದಾನಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಅನುಲೋಮಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಅವಸಿಟ್ಠವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಾದಿಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ, ತಾವ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಚಿತ್ತಾನಂ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಭಾವಿನೋ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪವತ್ತೇಸು ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇವ ಅಭಜನತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸದ್ವಯಸಮ್ಭವಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಫಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಾನಿ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ ಮಜ್ಝೇ ಚ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಯಾ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತರನ್ತರಾ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತೇ ಕಥಮಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಅಪವಾದವಿಸಯಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪಸಗ್ಗಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧೋಯಂ ಞಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೬೫-೧೭೦. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಏವ। ಅಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಭಾವವಚನೋ, ನಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಟಿಪಕ್ಖವಚನೋ, ಅಥ ಖೋ ತದಞ್ಞವಚನೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಚ್ಚೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬತಾದೀನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನೇ ಆಪನ್ನೇಯೇವ ಸಮಯವಾರೋ ದಸ್ಸನಪರೋ, ಯೇಸಞ್ಚ ನ ದಸ್ಸನಪರೋ, ತೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಸಚ್ಚೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಾನಂ ಅಯಂ ವಾರೋ ನ ದಸ್ಸನಪರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕರಣ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮುದಯೇ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಯುತ್ತಂ ತಾವೇತಂ ಸಮುದಯಸ್ಸಪಿ ತೀರೇತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ, ‘‘ದುಕ್ಖೇ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ದುಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸಙ್ಗಹಣತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ವಾ ಅಸಙ್ಕರತೋವ ಗಹೇತ್ವಾ ಭೂತಕಥನಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖೇ ಸಮುದಯೇ ಚ ವುತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ। ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭೇದಭಿನ್ನಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ ಏಕಞಾಣಕಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಚ್ಚಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಸತಿಪಿ ‘‘ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಭೂವಾದಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತೇಹಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ವಾ ಏತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಅವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪಿ ಹೇತುಫಲಭಾವೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಸಾಮಿವಚನರೂಪಾವಿಭೂತೋ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಅತ್ಥಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ಪನಾತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ।
೨-೭. ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಏಕೇಕಪದವಸೇನ। ಅತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಕರಜಕಾಯಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೇವ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪದಸೋಧನ…ಪೇ॰… ಅವಚನೀಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಅತ್ಥಾಭಾವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಾನೇ ಸಮಾಸಪದಭಾವೇ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಿ ‘‘ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಾವತೋ’’ತಿ।
ವಿಸುಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಂ ಅಜೋತೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಯದಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವದತಿ। ತೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇವ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಖನ್ಧತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ವಿಯ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಾನಂ ಪನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋಯೇವ ಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಕಾಯಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬ್ಯಧಿಕರಣೇನ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ।
ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸಾತಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಸ್ಸ। ಪದಸೋಧನೇನ ದಸ್ಸಿತಾನನ್ತಿ ಏತ್ತಕೇವ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸುದ್ಧಕಾಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಸುದ್ಧಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇಧ ಪನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಮೇವೇತ್ಥ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಸಕಲಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ’’ತಿ। ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಚೇತನಾಕಾಯಅಭಿಸಙ್ಖರಣಸಙ್ಖಾರಾದಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಯದಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರಾ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪವತ್ತಿವಾರಮೇವ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಸೋಧನವಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿಪದಾನಂ ಬ್ಯಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇಹಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾಯಾ’’ತಿ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಓಕಾಸತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಝಾನಸ್ಸ ಓಕಾಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಭೂಮಿ ಪನ ಯದಗ್ಗೇನ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಓಕಾಸೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸೋ। ‘‘ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಝಾನಂ, ‘‘ಕಾಮಾವಚರೇ ರೂಪಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭೂಮಿ ಚ ವಿಸುಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ। ಇತೀತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣೇತಿ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಯದಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ತದಾ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ। ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನಾತಿ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾತಓಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತಾ। ಕಥಂ? ‘‘ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಕೇನ? ತೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಭೂಮಿಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನನ್ತಿ ಝಾನಭೂಮಿಓಕಾಸಭೇದೇನ ದುವಿಧಾನಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಅವಚ್ಛೇದಕಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಇದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸೇಸ…ಪೇ॰… ಖಣೇ’’ತಿ। ತೇನ ವಿಸೇಸನೇನ। ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನಂ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಕೀದಿಸಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗತಾದೀನ’’ನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದಕನಿಮುಗ್ಗವಿಸಞ್ಞಿಭೂತಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ಮತಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ। ತೇ ಹಿ ಅಕಾಮಾವಚರತಾಯ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾವ ನಿವತ್ತಿತಾ। ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಭಾವಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ। ನಿದಸ್ಸಿತಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ತಬ್ಬಿರಹಿತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಿರಹವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಠಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀನಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾನಂ ಗಹಣಂ, ದುತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಗಬ್ಭಗತಾದೀನಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸು।
೨೧. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ಝಾನಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಞ್ಞತ್ಥಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ಝಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ಅನಿಟ್ಠಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂಮೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಝಾನಂ ಗಯ್ಹತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಸತಿ ಝಾನೋಕಾಸೋವ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಭೂಮಿಓಕಾಸೋ ಗುಣಭೂತತ್ತಾ। ಕಿಞ್ಚ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಭೂಮಿಯಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನೇ ತದೇಕದೇಸೋವ ಓಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಕಾಸವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ ಚಾ’’ತಿ। ಝಾನಭೂಮೋಕಾಸಾನನ್ತಿ ಝಾನೋಕಾಸಭೂಮಿಓಕಾಸಾನಂ।
ನನು ಚ ಝಾನಭೂಮಿಓಕಾಸೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೇ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರೋಕಾಸೇತಿ ಚೋದನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸೇ ಕಾಮಾವಚರೋಕಾಸೇ ಚ। ತಂದ್ವಯುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರದ್ವಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಓಕಾಸದ್ವಯಸ್ಸ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಗಹಣೇ ಅಯಞ್ಚ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸುಂ…ಪೇ॰… ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನ। ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ವಿತಕ್ಕರಹಿತೋಪಿ ವಿಚಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಮುದ್ಧಭೂತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಸಕಲಕ್ಖೋಭಕರಧಮ್ಮವಿಗಮೇನ ವಿತಕ್ಕೇಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾಯಿಕತೋ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ‘‘ಮುದ್ಧಭೂತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ವಿಸದಿಸುದಾಹರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೭. ಆವಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರತೋ’’ತಿಆದಿ। ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಥಾ ‘‘ವಚೀಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಸೋ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ, ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಬಹುಲಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ವಿಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀಸು ತೀರಣಬಾಹುಲ್ಲತೋ’’ತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪರಂ ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಯಪಹಾನನ್ತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅನುಸಯಾಭಾವೇ ಪನ ತದಾರಮ್ಭೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸಯೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತು’’ನ್ತಿ। ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ, ಅನುಸಯಸಭಾವಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ। ಅನುಸಯೇಸು ಗಣನಸರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ ಅಬೋಧಿತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ದೇಸನಾ ನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇಸು ತಥಾ…ಪೇ॰… ದುರವಬೋಧತ್ತಾ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸಾನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ ಅನುಸಯವಾರೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಪಗೇವ ಕತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಹಿ ತೀಸು ಪುರಿಮೇಸು ಓಕಾಸವಾರೇ ಯತೋ ತತೋತಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದೀಸು। ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೨) ಪಾಳಿಆಗತಪದಸ್ಸ, ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಮಕಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಆದಿಗತಪದಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ। ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಾರೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಯಮಕದೇಸನಾ…ಪೇ॰… ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಲೋಮತ್ಥವಸೇನ। ಪಠಮಪದೇನ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿವತ್ತನವಸೇನಪಿ ಯಮಕದೇಸನಾ ಹೋತಿ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೨), ತತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಥಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನುಸಯಾ ಅನಾಗತಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ ಯತೋ ತೇ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ, ನ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ಯಂಸಭಾವಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಗತಾ ಅನುಸಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂಸಭಾವಾ ಏವ ತೇ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅದ್ಧಾಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅನುಸಯಯಮಕ ೧) ‘‘ಅತೀತೋಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಪಕಾರಾತಿ ಅನುಸಯಪ್ಪಕಾರಾ, ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾನುಸಯಾನಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೨೦೩) ಆಗತಂ। ಅನುಸಯನಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ನಿವಿಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅನುಸಯವೋಹಾರೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಪನ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಏತೇನ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅನುಸಯಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತಾದಿಸಾನಂ। ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಧಮ್ಮಾಕಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾಕಾರಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಯೋ
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಥಾಮಗಮನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಕೋ ಚೋದೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾನುಸಯ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಥಾಮಗಮನೇ ಗಹಿತೇ ಚೋದನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ। ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ನ ಕೇವಲಮಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಪಾಠಗತೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋ…ಪೇ॰… ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಥಾಮಗಮನನ್ತಿ ಪರಾಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಆದೀನಂ ಕಿಲೇಸತಾದಿಸಭಾವೋ ವಿಯ ಕಾಮರಾಗಾದಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ತೇಸಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ, ಯತೋ ತೇ ಭವಬೀಜಂ ಭವಮೂಲನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಥಾಮಗಮನಂ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ।
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩) ಅನುಸಯವಾರೇ ವುತ್ತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦) ವುತ್ತೋತಿ ಅನುಸಯನಾಕಾರೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ಅನುಸಯವಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ವಿಚಾರಂ ಆರಭತಿ ‘‘ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಅನಿರೋಧಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ ಆಹ। ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ಥೇನ ವಾರನ್ತರದೇಸನಾ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿಆದಿ ತಮೇವ ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗ್ಗಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತೋ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತದೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಯಮ॰ ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦)। ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ನು ಖೋ ತೇ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನುಸಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಭಾವೇನ ಥಾಮಗತತಾ ಅನುಸಯಟ್ಠೋತಿ ಯಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ‘‘ಅನುಸಯಸದ್ದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇನ ವಾರದ್ವಯದೇಸನುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಅನುಸಯಸದ್ದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಂ ತಿವಿಧಮೇವ ತನ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತನ್ತಿತ್ತಯೇನಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨. ಏವಂ ಸತೀತಿ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚ ವಿಸೇಸನಭಾವೇ ಸತಿ। ಕಾಮಾಧಾತುಯಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವತೋ, ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ, ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಚರಿತಬ್ಬತಾಯ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಹೋತು ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ದ್ವೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ದ್ವೀಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಥಾ ‘‘ತೀಸು ಧಾತೂಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಧಾತುಆದಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಚ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಏಕನ್ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ। ತೀಸು ಧಾತೂಸು ತೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ಆಧಾರೇ।
ದ್ವೀಸ್ವೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಯಾಸು ಕಾಸುಚಿ ದ್ವೀಸು। ತೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧೇನ ವಿಸೇಸನಿಚ್ಛಯೇನೇವ। ಭವರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯೋ ತದನುರೂಪಾ ಚ ವೇದನಾ। ನ ಹಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋವ ಅನುಸೇತೀತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ದ್ವೀಸು ಏವ ಪನ ವೇದನಾಸೂತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ, ಕಿಂ ತಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ? ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಘಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಭೂತಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ।
ಅಞ್ಞೇಸು ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸೂತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಮಧುರಸಭಾವೇಸು। ವಿಸೇಸನಞ್ಚೇತಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬದ್ವಾರಸಬ್ಬಪುರಿಸೇಸು ಇಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಯತತಾಯ ಕತಂ। ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಸಾತಸುಖೇ ಸನ್ತಸುಖೇ ಚ ಗಿಜ್ಝನಾಕಾರೇನ ಅಭಿಕಙ್ಖನಾಕಾರೇನ। ತತ್ಥ ಸಾತಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಚೇತಸಿಕಂ। ಸಾತಸುಖಂ ವಾ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಂ। ತಥಾ ಚಾಹು ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸನ್ತತ್ತಾ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೪೪; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭)। ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಸಾತಸುಖಂ, ಅನೋಳಾರಿಕಂ ಸನ್ತಸುಖಂ। ಪರಿತ್ತಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ಸೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ। ವೇದನಾಸು ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀತಿ ವೇದನಾಪೇಕ್ಖೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ಪುತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಧಾತಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಪ್ಪವತ್ತಿ, ಸಯನಸಙ್ಖಾತಾ ಪವತ್ತಿ ಚ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ನಿಕಾಮನಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಅಭಿಲಪತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ತಸ್ಸ, ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀನಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣಮೇವ ದುಕ್ಖವೇದನಾದೀಸು ಅನುಸಯನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯನವಚನೇನಾತಿ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಯನವಚನೇನ। ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಪಕತಿಯಾ ವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಯೋಜನಾ। ನ ಹಿ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾ।
ತತ್ಥಾತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು। ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಸಯನೇ। ಕಾಮಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನನ್ತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭವಸ್ಸಾದವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ತತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾತ್ತಯಧಾತುತ್ತಯೇಸು। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ದುಕ್ಖಪಟಿಘಾತೋ ದುಕ್ಖೇ ಅನಭಿರತಿ। ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ವಾತಿ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ। ಮಹಗ್ಗತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಭವರಾಗೋಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಪುಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ। ಕಾಮರಾಗೋ ಪನ ಯತ್ಥ ನಾನುಸೇತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾರೂಪಾರೂಪಧಾತುವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ। ಅಞ್ಞಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಹೋನ್ತೂತಿ ತಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಪನ…ಪೇ॰… ತಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ತಂ ಪನ ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾದ್ವಯಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ। ತಂ ವೇದನಾದ್ವಯಂ ನ ವುತ್ತಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಾನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅವಿಭಾಗತೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಭಾಗತೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಅವಿಭಾಗತೋ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ। ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅವಯವಾನಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ದುಕ್ಖನ್ತ್ವೇವ ಗಹೇತ್ವಾ। ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಕಡ್ಢತಿ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ।
ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೋಮನಸ್ಸೇ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವಾ ಪಟಿಘೇ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿಆದಿನಾ ನೇಯ್ಯತ್ಥಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ, ನ ನೀತತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಉದಾಹಟಂ, ತಥಾ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಾಠಾನಂ ಕಥಮವಿರೋಧೋತಿ ಆಹ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಏವ। ರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯತೋ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ…ಪೇ॰… ನಾನುಸೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವತ್ಥುಭಾವತೋತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯಯಮಕೇ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ತಂಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಘಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಮಗ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಸಬ್ಭಾವತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮುಗ್ಘಾ…ಪೇ॰… ಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ಯದೇತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ದ್ವೇ ವಿಕಪ್ಪಾ, ತೇಸು ಪಠಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ಸತೀ’’ತಿ। ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಿಯಾ। ಏತಸ್ಸಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸ್ಸಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ಪನಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಂನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇ ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿನ್ನಾ, ತಂ ತೇಸಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ। ತೇನ ಯಥಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ನಿರೂಪನಂ। ದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ನಾರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಲಮ್ಬಿತಂ ರೂಪಾದಿ ಸುಖವೇದನಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ದುಕ್ಖನಿನ್ನತಾಯ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ। ದುಕ್ಖಾದೀಸು…ಪೇ॰… ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇನ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ। ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಕಾಯಕಿಲಮನದುಕ್ಖೇ ದಾನಾನುಭಾವಾದಿಕೇ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣೋಪಿ ಲೋಭೋ ‘‘ಏವಂ ಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಭೇದಂ ಸಾತಸನ್ತಸುಖದ್ವಯಮೇವ ಅಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ, ನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುಕ್ಖಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವರಾಗ…ಪೇ॰… ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂಯೇವ ಉಪಬ್ರೂಹನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರಾಗಸ್ಸ ಸುಖಜ್ಝಾಸಯತಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯತಾ ವಿಯ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತೇಸಂ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ನಾನಾನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ। ‘‘ಯತ್ಥ…ಪೇ॰… ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇನ ಹಿ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಭೇದೇ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ, ಇತರತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥತಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಅಭಾವತ್ಥತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ।
ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇಸನಾಸಙ್ಕರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ॰… ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಯದಿ ‘‘ಭವರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ॰… ಭವೇಯ್ಯ। ತತೋ ಚ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಾಮರಾಗತೋ ಚ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಚ ಸಹಜಾತಾನುಸಯವಸೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಸಙ್ಖಾತಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ। ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗತೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾವಾರೋ
೧. ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೩. ಪವತ್ತಾವಿರಾಮವಸೇನಾತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೇನೇವ…ಪೇ॰… ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ।
೨೦. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಞ್ಚ ಠಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ। ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಪಹಾನೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ। ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ। ಪುರಿಮನಯೇತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ। ಓಕಾಸನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಪಚ್ಛಿಮನಯೇತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ। ಅನೋಕಾಸತಾ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ।
ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೬-೧೩೧. ‘‘ಸಾನುಸಯೋ, ಪಜಹತಿ, ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಧಮ್ಮೋ। ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕೇವಲೇನ ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾ। ಇತರೇಸೂತಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀಸು। ಭವಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಭವವಿಸಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ। ಸಾನುಸಯತಾನಿರನುಸಯತಾದಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಾಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾಸು ವೇದನಾಸು ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅನುಸಯಾನ’’ನ್ತಿ। ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಸಯನೋಕಾಸೋ ಅನೋಕಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಸಾನುಸಯತಾದಿಹೇತು ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿರನುಸಯತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಹಾನಾಪರಿಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪರಿಜಾನನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಪಿ ‘‘ಅಪಾದಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಹೇತು। ‘‘ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನಿಮಿತ್ತಾಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಾನುಸಯವಾರೇ ನಿಮಿತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ಅಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಪದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ। ಏವಮಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಹೇತುಅತ್ಥೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ತದತ್ಥೇತಿ ತಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತದತ್ಥೇ। ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ। ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ। ಯಥಾ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗದೀಪಕತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ। ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನ ಹಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ನ ದೋಸೋ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತದೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ತಥೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಮಗಾರಾನುಸಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ತಥಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾ ಏವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ॰… ಆಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ತೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ನಿಚ್ಛಿತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಭಾವತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ॰… ಅಪನೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಯೋ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ, ಸೋ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಯತೋ ತತೋ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ…ಪೇ॰… ನ ನ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಭುಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾದಕಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೩೨-೧೯೭. ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವಾತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ ಪಗೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಹಾನಕರಣಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಹಾನಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವಮತ್ತಮೇವ, ನ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾದೀನಂ ನಿರವಸೇಸಪಜಹನಕೇ ಅಟ್ಠಮಕಾದಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ। ಅವಸೇಸಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಜಹನಕೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾ। ತೇಸು ಯೇಸಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾ, ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವೇನೇವ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ನ ಚ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಹಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾ ರಹಿತಾ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಅರಹನ್ತಾನಂ। ಉಭಯನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯದ್ವಯಂ। ಸೇಸಾನನ್ತಿ ‘‘ಸೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ತೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನುಸಯಾನಂ। ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ। ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೇಸಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪಹೀನತಾ, ಯೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಭಯಪ್ಪಹೀನಂ, ತೇಸಂ ತದಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ। ಅಥ ಪನ ನ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಯೇನ ಕಾರಣವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗಹಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಸೇನ ಸಂಸಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಿತೇತಿ ಸಂಸಯತ್ಥೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಂ ಪನ ಪಹೀಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬೪-೨೭೪. ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠವಸೇನ, ಕುತೋ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ। ಕಸ್ಮಾ? ಫಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಲೋಮೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾ ಗಹಿತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅನುಸಯಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನಂ। ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತಾಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ನ ಕೋಚೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತೇತಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಪಹೀನವಾರೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯ…ಪೇ॰… ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆಹ।
೨೭೫-೨೯೬. ಯತ್ಥ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ, ತತ್ಥೇವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಪಾದನನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸೇ ಏವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೩) ವತ್ವಾ ಪುನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೪)। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತದೋಕಾಸತ್ತಮೇವ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಓಕಾಸತ್ತಮೇವ ಅನುಸಯಾನಂ ದೀಪೇನ್ತಿ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ। ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಏವ ಪಹಾನೋಕಾಸೋತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇತಿ ತೇನ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇ। ‘‘ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಪಹೀನೋ ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಮಾನಾನುಸಯಾನಂ।
ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩೨-೩೪೦. ಅಪ್ಪಹೀನುಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಾ ಇಧ ಅನುಗಮನಸಯನಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ …ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ಇಧಾಪಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪರಾಮಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ಅನುಸಯಯಮಕ ೧)। ಛ ಪಟಿಸೇಧವಚನಾನೀತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಚುತೂಪಪಾತವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಾನಿ, ತತೋ ಏವ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಹಿ ಇಧ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ಪನ ನ-ಕಾರೇ ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಇಮಂ ನಾಮ ಧಾತುಂ। ತಂಮೂಲಿಕಾಸೂತಿ ಪಟಿಸೇಧಮೂಲಿಕಾಸು। ಏವಞ್ಹೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಯೋಜನಾಯ ಸತಿ। ನಕಾಮಧಾತುಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿಕಿತ್ತನೇನೇವ ನಕಾಮಧಾತುಆದಿಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಧಾತುವಿಸೇಸಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತು…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ। ವಿಭಾಗೋ ಪನೇತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪುಚ್ಛಾ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ। ಯಥಾ ಅವುತ್ತೇ ಭಙ್ಗಾಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ತಯಿದಂ ‘‘ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ ಏತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ತದಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಪುಚ್ಛಾಪೇಕ್ಖಞ್ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ।
ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನುಸಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೬೨. ಸರಾಗಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕುಸಲಾದೀತಿ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಸರಾಗಾದೀಹಿ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತೇಹಿ, ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅರಣನ್ತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ವಾರಾ। ಸುದ್ಧಿಕಾತಿ ಕೇವಲಾ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಾದೀಹಿ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಕಾ। ತಯೋ ತಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ನಿರನ್ತರಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಸಂಸಜ್ಜನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ವಿಮಿಸ್ಸನವಸೇನ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾ ಚ ಕಥಂ ಸಂಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ। ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದುಪ್ಪನ್ನವಾರಾದೀನಂ। ತಂತಂನಾಮತಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಮಸನತೋ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನವಾರೋತಿ ನಾಮಂ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸೇಸವಾರಾನಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ। ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೬೫-೮೨. ದ್ವಯಮೇತನ್ತಿ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಪಕ್ಖಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಿಭತ್ತಂ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಹೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ। ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯದಿ ಅನೇಕಚಿತ್ತವಸೇನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಾದಿಸನ್ತಿ ತಥಾರೂಪಂ, ಯದವತ್ಥೋ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೩-೧೧೩. ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ। ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ…ಪೇ॰… ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಸಿಯಾ। ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಚಿತ್ತತಾಭಾವತೋ। ತೇ ಚ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ। ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಚಿತ್ತಾ। ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಪಞ್ಹೋ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ತತೋ ಏವ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಹಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಥಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತೀತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ। ‘‘ನೋ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದೀಸು ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ। ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ। ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ। ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೧೪-೧೧೬. ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸರಾಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಸು ಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ। ಸೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಾಗಾಮೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರೋಧಾಸಮಙ್ಗಿತಾಯ। ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ವೀತರಾಗಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ಇತರಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಧಮ್ಮಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೧೬. ಯಥಾ ಮೂಲಯಮಕೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕುಸಲಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩-೩೪. ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅವೋಚ। ತಥಾ ಚ ವತ್ವಾ ಪಟಿಲೋಮಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪೇ ನ ವಿಧಾನಂ, ನಾಪಿ ಪಟಿಸೇಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಪಾಠೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಥಾ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ಯಥಾ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ, ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ…ಪೇ॰… ಪಟಿಸೇಧಸಿದ್ಧಿತೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯೇ ಚ ವದನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಚಾತಿ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ತತ್ಥ ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪನ್ತಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಠಪೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಉದ್ಧಟಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ತಞ್ಚ ನೇಸಂ ವಚನಂ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ತೇಹಿ ಉದಾಹಟಂ, ವಿಸಮೋಯಂ ಉಪಞ್ಞಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಚ ತಂ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ। ತೇತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಯೇ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವನ್ತೋ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಿಯ।
ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ತೇಸು ಹಿ ಕೇಚಿ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಕೇಚಿ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇಸು ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹೇಸು।
೭೯. ತತೋತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿತೋ। ಪುರಿಮತರಜವನವೀಥಿ ಯಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಕುಸಲಾನಾಗತಭಾವಪರಿಯೋಸಾನೇನಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಾಗತಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾನನ್ತರಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಂ ಸಬ್ಬಂ। ಕೇನ? ತಾಯ ಏವ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದೋ ಕುಸಲಾನಾಗತಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತತೋ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಓರಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತನ್ತಿ ಸ್ವಾಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಅಕುಸಲಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ಅಕುಸಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ, ಅಬ್ಯಾಕತಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇಪೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಾನಿ ‘‘ಏಸ ನಯೋ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತಿದೇಸಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಕುಸಲಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತಿ, ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಪಜಹತೀ’’ತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಿವಾರೇ। ತಂ ತನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾತೀತತಾದಿ ಕುಸಲಾನಾಗತತಾದಿ ಚ। ತೇನ ತೇನಾತಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ಅಕುಸಲೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಅನ್ತೇನ ಚ।
೧೦೦. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತತೋತಿ ಇದಂ ಮರಿಯಾದಗ್ಗಹಣಂ, ನ ಅಭಿವಿಧಿಗ್ಗಹಣಂ, ಯತೋ ‘‘ಸೋಳಸಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅಭಿವಿಧಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ವಾ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಮೇವ ರೂಪನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋವಾಯಂ ವಾದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ನ ತತೋ ಓರನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತತೋ ಓರಂ ಅಕುಸಲನಿರೋಧಸಮಕಾಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ।
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಮ್ಮಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ। ತಞ್ಚ ಸುತ್ತದೇಸನಾನುರೋಧೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ…ಪೇ॰… ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಕ್ಕಮೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋಯಂ ಯದತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಕ್ಕಮೇನ ಉದ್ದೇಸೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪವತ್ತಿವಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಣಂ, ಏವಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನಸ್ಸ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಅಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ ಅನುಪಾಲಕ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಹಜಧಮ್ಮಾನುಪಾಲಕಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಕೇವಲಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಏವ ಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಬನ್ಧಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಮೇವ। ಅಞ್ಞಥಾ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಂ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ ಅನುಪಾಲಕ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಂ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಅನುಪಾಲಕಂ। ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ। ತಂಮೂಲಕಾನೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಾನಿ। ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಯಂ ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ತಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ, ಇತರಂ ಇತರವಸೇನಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾವಸಾನೇಸು ಏಕನ್ತಉಪಾದಿನ್ನೇಸು ಅತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮೂಲಮೇವ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಮೂಲಕಾನಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕಾನಿ। ಆಯತನಯಮಕೇ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಆಯತನಯಮಕೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾಯತನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಮರಣವಸೇನ ಚ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಯಂ ಪನ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ಏವ ಗಹಿತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ।
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೯೪. ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕೋಚಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏವ ಯುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ರೂಪಾದೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಗಹಿತೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ।
೧೪೦. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಪನ ಚಕ್ಖೂನಿ ಚಾತಿ ಚಕ್ಖು, ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತಣ್ಹಾಸೋತಮೇವಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಛತ್ತಿಂಸತಿ ಸೋತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೩೩೯) ಪನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಸೋತಭಾವೋ ಆಗತೋ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೮೬. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಯೇನಾತಿ ‘‘ಯೋ ತೇಸಂ ರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯು ಠಿತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩೪) ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೇಸು ಯೋಜನಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಲಬ್ಭಮಾನಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ತಂಮೂಲಕಾ ಚ ನಯಾತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕಾ ಚ ನಯಾ। ತೇಹೀತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ। ಯೋಜನಾತಿ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಯೋಜನಾ। ತಂಮೂಲಕಾ ಚ ತಥಾಯೋಜನಾಮೂಲಭೂತಾ ಚ ನಯಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕಾ ಚ ನಯಾ। ಪಾಕಟಾಯೇವಾತಿ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಯೋಜನತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಏವ।
ತಂ ವಚನಂ। ಸೋಮನಸ್ಸವಿರಹಿತಸಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿನಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸವಿರಹಿತಸಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ‘‘ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ನ ಪನ ಗಣನಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ’’ನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಚತುನ್ನಂಯೇವಾತಿ ನಿಯಮೋ ಕತೋ’’ತಿ। ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ತಾಯ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ವಾ ತಾಯ ‘‘ಕಾಮಾವಚರೇ…ಪೇ॰… ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮಹಾವಿಪಾಕನಿದಸ್ಸನೇನ, ಯೇಹಿ ಸಮಾನತಾಯ ಇಮೇ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಏಕಂಸೇನ ತಂಸಭಾವಾ ಏವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಸೋಮನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ನನು ಚ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಅಯಮತ್ಥೋ ಏಕಂಸತೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಞ್ಚ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ನಿಯಮತೋ ಸಚಕ್ಖುಕಾದಿಭಾವದಸ್ಸನಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ಯುತ್ತಮೇತಂ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಆಯತನಯಮಕೇ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಆಯತನಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದನತೋ ಗಬ್ಭೇಪಿ ಯಾವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾಯ ‘‘ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ। ಇತ್ಥೀನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀನನ್ತಿ ಆದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇ ಏವಾತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ ಏವ।
ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸೋಪೇಕ್ಖಅಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇ। ಸಮಾಧಿಲೇಸೋ ದುಬ್ಬಲಸಮಾಧಿ ಯೋ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಮತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ವಿಯ ದುಬ್ಬಲಂ ವೀರಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ‘‘ವೀರಿಯಲೇಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ, ಲೇಸಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞೇಸೂತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸು। ಕೇಸುಚೀತಿ ಏಕಚ್ಚೇಸು। ಉಭಯೇನಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತಂ ವದತಿ। ಇಧಾತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇ। ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಚ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಮತ್ತಂ, ನ ‘‘ವಿಸೇಸನಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೇ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ವೀರಿಯೇ ಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ತದೇವ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಪಾಯೇ ಓಪಪಾತಿಕವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಸುಗತಿಯಂ ಓಪಪಾತಿಕೋ ವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಲಬ್ಭನ್ತೇವ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಸನ್ತಾನಾನಂ। ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಅಭಿಣ್ಹಸೋವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನಲಿಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸುಪಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಾದಿನ್ನಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
೧೯೦. ಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧದಸ್ಸನತೋತಿ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ। ಏತೇನ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಮಾನಗತಿಕತಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಸಾಧೇತಿ। ಆಗಮತೋ ಪನ ‘‘ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರತೋ ಸಾಧೇಸ್ಸತಿ। ಛೇದೋತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನೇವ ಸಂಸಯಛೇದನತೋ।
ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ। ತೇ ಚ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ। ನನು ಚ ಉಪ್ಪಾದೋವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದೋ…ಪೇ॰… ನ ಪವತ್ತೇ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಇತರಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ ಗಹಿತೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
‘‘ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚೋದನಾ ಕತಾ, ತಮಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ನನು ಸುದ್ಧಾವಾಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮನಸ್ಸಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ತದಾತಿ ಪಠಮಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಧರಮಾನಕಾಲೇ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅತ್ಥೇವ ಕಾಲಭೇದೋ, ಉಭಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಉಭಯನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನ ನಿದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ
ತೇಸನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಪವತ್ತೇ। ಇಧಾತಿ ಅನಾಗತಕಾಲಭೇದೇ। ನ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಯ ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಸ್ಸಪಿ ಅನಾಗತಕಾಲಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಉಪ್ಪಾದಸಮ್ಭವತೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ವಾರನ್ತರೇಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ತತ್ಥ ಅಪಿ ಪಚ್ಛಿಮ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಚುತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚುತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥೋತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಏತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಯಮಕೇಸು ಯಾ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ। ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥನಿಸ್ಸಯೋತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಮಾದಿಸೋವ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಉಪಪತ್ತಿಉಪ್ಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯವಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಇನ್ದ್ರಿಯಸಹಿತೋ, ಉಭಯುಪ್ಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಇನ್ದ್ರಿಯಸಹಿತೋ ವಾ। ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಮೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ನಿಯಮೇತಿ। ತತ್ಥೇವ ತಾಸು ಏವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ಏವ। ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನಾಗತಭಾವಮತ್ತೇನ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದಂ ಉಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತಂ, ‘‘ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನಾಗತಭಾವಮತ್ತೇನ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಂ ನಿರೋಧಂ ವಾ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಸಂಸಯತ್ಥಂ ನ ನಿಯಮೇತೀತಿ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸ ನಿಯಮೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಉಪ್ಪಾದವಾರೇ ವಿಚಾರೋ ವುತ್ತೋ, ನಿರೋಧವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ
ಏವಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಅನಾಗತಾನಂ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ತೇ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ। ನ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಪಟಿಲೋಮೇ। ತಮೇವ ಅಯೋಜೇತಬ್ಬತಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೋಜೇತುಂ, ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ಯಥಾನುಲೋಮೇ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಏವಂ ಪಟಿಲೋಮೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಏವಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭವಾನುಪಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ। ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಅಭೂತಸ್ಸ ಅಭಾವಸ್ಸ, ಅಭೂತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭೂತುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವೋ ಚ ಪಟಿಲೋಮೇ ಪುಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸ್ಸ ವಿಸೇಸರಹಿತಸ್ಸ ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾ ರೂಪಾಭಾವೋ ವೇದನಾಭಾವೋತಿ ಕೋಚಿ ಅಭಾವೋಪಿ ವಿಸೇಸಸಹಿತೋ, ನ ಏವಮಯನ್ತಿ ವಿಸೇಸರಹಿತಸ್ಸ ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸ।
ಕಾಲನ್ತರಯೋಗಾಭಾವತೋತಿ ಕಾಲವಿಸೇಸಯೋಗಾಭಾವತೋ। ಯಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ ನ ವತ್ತಮಾನಾನಿ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಿ, ತೇಸಂ ಅನಾಗತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸನ್ನಿಚ್ಛಿತೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾ। ತಾದಿಸಾನಂಯೇವ ಅನಾಗತಾನಂಯೇವ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿಸಙ್ಖಾತಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ। ಜೀವಿತಾದೀನಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ। ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧಾ ಸಂಸಯಪದೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವುತ್ತಂ…ಪೇ॰… ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ।
ಯೇ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯಾತಿ ತೇನ ಸೋಪೇಕ್ಖಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ। ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೪೩೫-೪೮೨. ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತೇಹೀತಿ ಫಲಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಿನಿಮುತ್ತೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ। ತಾನಿ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ತಾನಿ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ। ತಂಸಮಾನಗತಿಕಾನಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ‘‘ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೨೦೬) ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಞ್ಹಿ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಮವಿಪರೀತೇ ಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಚೋದಕೋ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ ‘‘ಯದಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಇಧ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸಾ ತೇಸಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಭಾವೇತಬ್ಬತಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ’’ತಿಆದಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಭಾವನಾಪಹಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವನ್ತಿ ಏಕೇನ ಯಥಾ ಫಸ್ಸದ್ವಾರತೋ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರತೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ, ಏವಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾದೀನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಪರಿಯಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಸಮುದಯಸಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವಾಪಿ ಸಮಾನಾ। ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಹೋತಿ, ಯೋ ನ ಮಗ್ಗಸಮುದಯಸಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೋ। ಯಥಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಮೇವ ರೂಪಂ, ನ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಯೋಗಿವಿನಿವತ್ತನಮೇವ ಏವ-ಕಾರೇನ ಕರೀಯತಿ, ನ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾನತ್ತತಾದಯೋ ನಿವಾರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ‘‘ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಯೋಗಿಭೂತಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ ನಿವತ್ತೀಯತಿ, ನ ತತೋ ಅಞ್ಞವಿಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಗಹಿತೋ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನತೋ। ‘‘ಪರತೋ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಹಿ ಆದಿ ಅನುಲೋಮೇ ಆಗತಂ ಉದ್ಧಟಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿಆದಿ ಪನ ಪಟಿಲೋಮೇ। ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪಜಹನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ‘‘ನೋ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ಇದಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಟಿಲೋಮೇ ಆಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ನ ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪಠಮಂ ಆಗತಂ ಪದಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಪದಾನುಕ್ಕಮತೋ ಏವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಆರದ್ಧಾ, ಪರಿಯೋಸಾಪಿತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಲಿಖಿತಂ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇ ಆಗತಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ। ಛ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯಾವ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ಛ ಪುಗ್ಗಲಾ। ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ ತತ್ಥ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾನಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಗ್ಗಹಣಸಾಮಞ್ಞೇ ಭಬ್ಬಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಚ ಅಭಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ತೇ ಏವ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿಮಾಹ। ಅರಹಾತಿ ಅರಿಯೋ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗೀತಿ ಪುರಿಮಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗೀ। ಇತರೋತಿ ಅರಹಾ। ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಭೇದಂ ಞತ್ವಾತಿ ಇಧ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸೋ ಚ ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಗಹಿತೋ, ಇಧ ಭಬ್ಬೋ ಇಧ ಅರಿಯಾ, ಯೇ ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ಞತ್ವಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸಂ ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅಟ್ಠ ಅರಿಯಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಭೇದತೋ ಅಭೇದತೋ ಚ ಗಹಣವಸೇನ ಆಗತೇ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠಪದೇಸೇ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದವಸೇನ, ನಿಚ್ಛಯವಸೇನೇವ ವಾ। ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಪಾಳಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಯಮಕಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥