ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ

ಕಾಮಗುಣಾದೀಹೀತಿ ಕಾಮಗುಣಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ। ಲಳನ್ತೀತಿ ಲಳಿತಾನುಭವನವಸೇನ ರಮನ್ತಿ। ತೇಸೂತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಸು। ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ವತ್ತನ್ತಿ। ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇತಿ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಭೇದೇ ಅಮಿತ್ತೇ। ಇಸ್ಸರಿಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ। ಠಾನಂ ಸೇಟ್ಠಿಸೇನಾಪತಿಯುವರಾಜಾದಿಟ್ಠಾನನ್ತರಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿವಾರಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಪುಞ್ಞಯೋಗಾನುಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯಾತಿ ದಾನಮಯಾದಿಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಾಧಿಗತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಯೋಗಾನುಭಾವಾಧಿಗತಾಯ ಚ। ಜುತಿಯಾತಿ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ ಚೇವ ಞಾಣಪ್ಪಭಾಯ ಚ। ಏತ್ಥ ಚ ದೇವ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾವೋಹಾರಜುತಿಗತಿಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸತ್ತಿಅಭಿತ್ಥವಕಮನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥಭಾವತೋತಿ ‘‘ಯದಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿತಾಮತ್ತೇನ ಭಗವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣತಾವಚನಂ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ, ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದೀನಂ ದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಕ್ಕಾರಾನಂ ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ತೇಸು ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ತೇಹಿ ಉಪನೀಯಮಾನಸಕ್ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಅಭಿನನ್ದನಂ ಅನುಮೋದನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀವಚನೇನೇವ ಚ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮಾನುರೂಪಾ ಅನುಸಾಸನೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಞಾಣಗತಿ ಞಾಣೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋ। ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಗಮನೀಯತೋ’’ತಿಆದೀಸು। ತೇ ದೇವೇತಿ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದಿಕೇ ದೇವೇ। ತೇಹಿ ಗುಣೇಹೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಗುಣೇಹಿ। ಪೂಜನೀಯತರೋ ದೇವೋತಿ ಇದಂ ಪೂಜನೀಯಪರಿಯಾಯೋ ಅಯಂ ಅತಿ-ಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅತಿರೇಕತರೋತಿ ಅಧಿಕತರೋ। ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನನ್ತಿ ಇದಂ ತಬ್ಬಹುಲತಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜನ್ತೇವ, ತೇಸುಪಿ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚವಿಕ್ಖೇಪಾನಂ, ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಅವಸಿಟ್ಠನೀವರಣಾನಂ ವಾ।

ಇಸೀನಂ ಸತ್ತಮೋ, ಇಸೀಸು ಸತ್ತಮೋತಿ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಾವಬೋಧಗತಿಯಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಏಸನಟ್ಠೇನ ವಾ ಇಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ। ಇಸಿ ಚ ಸೋ ಸತ್ತಮೋ ಚಾತಿ ಇಸಿಸತ್ತಮೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ನಾಮರೂಪನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುದಾವತ್ತತೀ’’ತಿ ಆಹ। ವಟ್ಟಪರಿಯಾಪನ್ನಞ್ಹಿ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಿರೋಧಿತೇ ಸಬ್ಬಸೋ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಅರಹತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬)। ಅತಿಗಮ್ಭೀರನಯಮಣ್ಡಿತದೇಸನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಭಾವನತೋ। ಸಭಾವತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಗಮ್ಭೀರೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭, ೮), ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ಚಾಯಂ, ಆನನ್ದ , ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೦) ಚ ಆದಿ। ತಸ್ಸ ಚಾಯಂ ಅನನ್ತನಯಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಾವ।

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಸಮಾನನೇತಿ ಸಮಾನನಯನೇ, ಸಮಾಹರಣೇ, ಸಮಾನಕರಣೇ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ। ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ।

ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋತಿ ‘‘ಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅವಯವದ್ವಾರೇನ ಸಮುದಾಯೇ ನಿರುಳ್ಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಅವಯವೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಮೇವ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಅವಯವಾನಮೇವ ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ ತಂಸಮುದಾಯಮತ್ತತ್ತಾ ಪಕರಣಸ್ಸ। ನ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ನಾಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಮೋಧಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ವಚನಸಮುದಾಯತ್ಥವಿಜಾನನೇನ ವಿದಿತಪಟ್ಠಾನಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಟ್ಠಾನಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ನಾಮತ್ಥಯಥಾವುತ್ತಸಮೋಧಾನತಾಸು। ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಯವಭೂತಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ। ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವನ್ತಿ ಪಕಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪಕಾರಾನಂ ಅನೇಕವಿಧತಾ ಚ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಕಾರೇಹಿ ಠಾನನ್ತಿ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ನಾನಾವಿಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಂ ಏತ್ಥ ವಿಭಜನವಸೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಕರಣಂ, ತದವಯವೋ ಚ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥನಯೇ ಸದ್ದತೋಪಿ ನಾನಾವಿಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಪಚ್ಚಯತಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸ್ಸಪಿ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅನೇಕಧಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ಅನೇಕೇ ಧಮ್ಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಧಮ್ಮೋ, ತಬ್ಭಾವತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।

ಕಾಮಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋ, ಸೋ ಪನ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ತಥಾ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತೋ ಯಥಾ ಪಟ್ಠಾನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಾತಿಸಯವಿಭಾಗತಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ತಥಾ ತದವಯವಾನಂ।

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಗಮನಂ ಯದಧಿಕರಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ’’ತಿ। ಗಮನದೇಸಭಾವತೋತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗತಿಮನ್ತೇಹೀತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾದೀಹಿ। ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ।

ತಿವಿಧೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಿಕವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಕಾನನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ತೀಣಿ ಪರಿಮಾಣಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಹಿ ತಿಕಾ। ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಹಿಪೀ’’ತಿ। ಗತಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾನಿ। ಸಮನ್ತಚತುವೀಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಭಾಗತೋ ಸಮೋಧಾನವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಅನುಲೋಮಾದಿಚತುಕೋಟ್ಠಾಸತೋ। ತಿಕಾದಿಛಛಭಾವನ್ತಿ ತಿಕಾದಿದುಕದುಕಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ಛಛಭಾವಂ। ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತದಸ್ಸನೇನ। ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಾದಿದುಕಾದಿಸಹಜಾತವಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಮೂಲಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅನೂನೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಾನಿ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇನೇವಾಹ…ಪೇ॰… ವಸೇನಾ’’ತಿ।

ಹೇತುನೋತಿ ಹೇತುಸಭಾವಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಸತಿಪಿ ಹೇತುಸಭಾವಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇ ಸವಿಸೇಸೇ ತಾವ ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಸಭಾವತಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ನ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ನ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನಪಿ ಸೋ ಏವ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಹೇತುಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ। ಇಧಾತಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ। ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಲೋಭಾದಿಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ। ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಅತ್ತನೋ ಬಲಂ ಸತ್ತಿಕಾರಣಭಾವೋ, ಯೋ ರಸೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ। ಹೇತು ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವವಾಚಕೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ, ನ ಹೇತುಸಭಾವಧಮ್ಮವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯತಾವಚನಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ । ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ‘‘ಧಮ್ಮತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಧಮ್ಮೇನ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಕತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಯೇವ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧಾಪಿ ವಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಪನೇತ್ಥ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಾಭಿಧಾಯಿವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಚಾತಿ ಹಿ ‘‘ವತ್ತತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಂ। ಅಥ ವಾ ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ಏತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತನಕಿರಿಯಾ। ತಞ್ಚಾತಿ ತಞ್ಚ ವತ್ತನಂ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಸಾಧಾರಣವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಯದಗ್ಗೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕೋಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೋಚಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ಹೇತುಆದಯೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿಯೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನಾಸತಿ, ಏವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಠಿತಿಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಠಾನಂ ಯಥಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯೇ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।

ಯಥಾ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನೋ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋ ಹೇತು-ಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಕರಣಸಾಧನೋ ಪವತ್ತಿಅತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹಿನೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಹೇತೂನಂ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಏತೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕುಸಲಭಾವಸಿದ್ಧಿವಚನೇನ। ಏಕೇ ಆಚರಿಯಾ। ಸಭಾವತೋವಾತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ರೂಪಗತಂ ಓಭಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪದೀಪಸ್ಸ ರೂಪಗತೋಭಾಸಕೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸಯಂ ಓಭಾಸನಸಭಾವತ್ತಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸಯಮೇವ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಅಲೋಭಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಉಭಯಸಭಾವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಾ ಪನ ಅಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕುಸಲಾದಿತಾ।

ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ ರೂಪಾದಿಭೇದೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇಸು ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಚಿಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ।

ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ‘‘ಛನ್ದವತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ। ಚಿತ್ತೇತಿ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ತಥಾಭಿಸಙ್ಖರೀಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ। ಸಾಧಯಮಾನಾತಿ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಾ। ವಸವತ್ತನಞ್ಚೇತ್ಥ ತದಾಕಾರಾನುವಿಧಾನಂ। ಛನ್ದಾದೀಸು ಹಿ ಹೀನೇಸು ಮಜ್ಝಿಮೇಸು ಪಣೀತೇಸು ತಂತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಾಪನೇನ, ತೇಸಂ ವಾ ವಸೇ ವತ್ತನೇನ। ತೇಹಿ ಛನ್ದಾದಯೋ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ಗರುಕಾತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಲೋಭನೀಯಧಮ್ಮಾದಿ।

ತದನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಿಯಮೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಂ। ತಂತಂಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣೇನ ತದುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸೇಸಂ ಪತ್ತಸ್ಸ। ತಾಯಯೇವಾತಿ ಯಾ ವೇಖಾದಾನೇ ಪುಪ್ಫನಸಮತ್ಥತಾ ವೇಖಾಪಗಮೇ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ, ತಾಯಮೇವ।

ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ। ವಚನೀಯತ್ಥತೋತಿ ಭಾವತ್ಥತೋ। ಭಾವತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ವಚನಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ವಚನೀಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನ್ತರಾಭಾವತೋತಿ ಪುರಿಮನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯವಧಾಯಕಾಭಾವತೋ। ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧಾನಂ ನಿರೋಧಸಮಕಾಲುಪ್ಪಾದವಾದಂ ನಿವಾರೇತಿ। ಸತಿ ಹಿ ಸಮಕಾಲತ್ತೇ ಬ್ಯವಧಾನಾಸಙ್ಕಾ ಏವ ನ ಸಿಯಾ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ। ಇದಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ಧಂ ತಿರಿಯನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನಾ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣೇನ ವಿಭಾಗಾಭಾವಂ, ತೇನ ಏಕತ್ತಮಿವೂಪನಯನಂ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಪನ ಅನನ್ತರಮೇವ ಉಪ್ಪಾದನಂ।

ವಿಭಾಗತೋ ಞಾಣೇನ ಆಕರೀಯತೀತಿ ಆಕಾರೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದಾನನ್ತರತಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಪುರಿಮಚುತೀತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುರಿಮಚುತಿ। ಯದಿ ಕಾಲನ್ತರತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಮಿದಂ ‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ತೇಸಂ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ನನು ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ ಪವತ್ತತೇವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನತ್ತಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾರೂಪ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯದಿಪಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ವತ್ತಮಾನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರಕಭಾವೇನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪನ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾಯ ವಿಸುಂಯೇವ ಸನ್ತಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಬ್ಯವಧಾಯಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಮಿಥು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ಯತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ವಿಸಂಸಟ್ಠಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಉಪಕಾರಕೋ ಚ ನಾಮ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ನ ತಾವತಾ ಸನ್ತಾನಾಭೇದೋತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ನೇಸಂ ಬ್ಯವಧಾಯಕತಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ, ನ ತಥಾ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಜವನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ। ಸೋ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ, ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪುರೇಪಚ್ಛಾಭಾವಾ, ತದುಪಾದಿಕಾ ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಂ ಅಲಭನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀ ಹಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಚಿತ್ತಯಮಕ.೮೧)। ಸೋತಿ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ಅಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ। ಯತೋತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣತೋ।

ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಾಕಟೇನಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಭಾವನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಿದ್ಧಞ್ಹಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಭೂತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಹಜಾತಭಾವೇನಾತಿ ಸಹ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ। ಅತ್ತನಾ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ। ತೇನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ನೇಸಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ। ಪದೀಪೋ ಹಿ ಪಕಾಸಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ।

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾಮತ್ತಂ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಸಹಜಾತತಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಹಜಾತತಾದಿವಿಧುರೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಿ…ಪೇ॰… ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನ ಚ ಪುರೇಜಾತ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಹಜಾತತಾದೀತಿ ಚ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಪಥವೀಧಾತುಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಏವ ಸೇಸಧಾತುಯೋ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಪಥವೀಧಾತು ಸೇಸಧಾತೂನ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಆಧಾರಾಕಾರೇನ। ಆಧಾರಾಕಾರೋ ಚೇತ್ಥ ನೇಸಂ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ಭೂತಾನಿ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅದೇಸಕಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯದಿಪಿ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಭಾವೋ, ಯೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಟುಮನ್ದಭಾವೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ತದನುವಿಧಾನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಮಿದಂ ತೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭಾವಿತೋಯೇವ। ಖನ್ಧಾದಯೋ ತಂತಂನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನನ್ತಿ ‘‘ಉಪಕಾರಕಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।

ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವದತಿ, ನ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೂಪಪನ್ನಮೇವ। ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಇಧ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದ್ಧಾರೇತೀ’’ತಿ।

ಸುಟ್ಠುಕತತಂ ದೀಪೇತಿ, ಕಸ್ಸ? ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಕತಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಕೇನ ಕತನ್ತಿ? ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತಥಾತಿ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ। ಅಥ ವಾ ತಥಾತಿ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಉಪಸೇವನವಸೇನ ಚ। ತತ್ಥ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮೋಧಾನೇನ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಉಪಸೇವನಮೇವ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನಂ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಭೋಗೂಪಸೇವನ’’ನ್ತಿ। ವಿಜಾನನಾದಿವಸೇನಾತಿ ವಿಜಾನನಸಞ್ಜಾನನಾನುಭವನಾದಿವಸೇನ। ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಪಸೇವಿತಸ್ಸ ಪಕತಭಾವೇನ। ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಅತೀತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಉತು ಭೋಜನಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೮.೮) ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇ ಲಬ್ಭತೀತಿ।

ಯಥಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಏಕಂಸೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಭಯೇಸು ಉಭಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾನಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಙ್ಕರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ, ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪುರೇಜಾತಾಕಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಏವಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದಯೋ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾಕಾರಾದಯೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಭತ್ತಸಭಾವಾ ಏವಾತಿ।

ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ತದನುಗುಣಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪವತ್ತಿಮಾಹ। ತೇನೇವಾತಿ ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಏವ।

ಪಯೋಗೇನ ಕರಣೀಯಸ್ಸಾತಿ ಏತೇನ ಭಿನ್ನಜಾತಿ ಯಂ ತಾದಿಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸೇವನಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕವಾರಮೇವ ಪವತ್ತಿ। ಅತ್ತಸದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಸಾರಮ್ಮಣತಾಸುಕ್ಕಕಣ್ಹಾದಿಭಾವೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ। ಇದಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸನಂ, ‘‘ಅತ್ತಸದಿಸಸಭಾವತಾಪಾದನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸನಂ, ತಞ್ಚ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯತಾದಿಮೇವ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ನ ಭೂಮನ್ತರತಾದಿ। ನ ಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ। ವಾಸನಂ ವಾಸಂ ಗಾಹಾಪನಂ, ಇಧ ಪನ ವಾಸನಂ ವಿಯ ವಾಸನಂ, ಭಾವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗನ್ಥಾದೀಸೂತಿ ಗನ್ಥಸಿಪ್ಪಾದೀಸು। ವಿಸಯೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ನ ನಿದ್ಧಾರಣೇ। ತೇನ ಗನ್ಥಸಿಪ್ಪಾದಿವಿಸಯಾ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝಯನಾದಿಕಿರಿಯಾ ‘‘ಗನ್ಥಾದೀಸು ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಪನ ಆಸೇವನಾಕಾರಾ ಇಧ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಆಸೇವನಾ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಏವ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಗನ್ಥಾದಿವಿಸಯಾ ಹಿ ಆಸೇವನಾ ಗನ್ಥಾದೀತಿ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ರೂಪವಿಸಯಜ್ಝಾನಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯; ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮)।

ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಪಯೋಗೋ ಚೇತನಾ’’ತಿ। ತಾಯಾತಿ ತಾಯ ಚೇತನಾಯ। ಉಪ್ಪನ್ನಕಿರಿಯತಾವಿಸಿಟ್ಠೇತಿ ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚೇತನಾಕಿರಿಯಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ವಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನೇ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಯಥಾಬಲಂ ತಾದಿಸಂ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯತೋ ತತ್ಥೇವ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ತಸ್ಸಾ ಫಲಭೂತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಪಚ್ಚಯ…ಪೇ॰… ನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ। ತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಭಾವೇನ। ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಭಾವೀನಂ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಚೇತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಉಸ್ಸಾಹನಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹೋತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ, ಸೋ ಏವ ಸನ್ತಭಾವೋತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೋ, ತೇನ। ಉಸ್ಸಾಹೋತಿ ಚ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ವೀರಿಯುಸ್ಸಾಹೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾನುಸಯಾನಂ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ನಿರನುಸಯಾನಂ। ತತೋ ಏವ ತೇ ಸನ್ತಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಬ್ಯಾಪಾರರಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತಾಯ ಪನ ಸಉಸ್ಸಾಹಾ ಏವಾತಿ ತತೋಪಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನಾತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ। ಸಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಸಾರಮ್ಮಣಅರೂಪಧಮ್ಮಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಫಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ। ವಿಸದಿಸವಿಪಾಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಸ್ಸಾಹಮತ್ತರಹಿತಸನ್ತಭಾವಸ್ಸ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನೇಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಲಬ್ಭನತೋ। ಸೋತಿ ವಿಪಾಕಭಾವೋ। ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯಾತಿ ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪಯೋಗೇನ ಯಥಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ನಿಪ್ಫಾದೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಮೂಲಹೇತುಭೂತೇನ ಪುರಿಮಪಯೋಗೇನ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ। ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣೇಸು। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾಯೇವ ಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಅಸತಿಪೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಪಾಕಾನಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ। ನ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಸನ್ತಭಾವೋ ಯಥಾ ತಂ ಸನ್ತಾನೇಸು ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನಂ ಸನ್ತಭಾವೋ ನಾನುಮಾನಿಕೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸನ್ತಭಾವತೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಭಿನಿಪಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯವತನ್ತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯವನ್ತಾನಂ, ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಪಾಕಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿಪಾಕಾನುಕುಲಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಸನ್ತಸಭಾವಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮಾಹ।

ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ, ತಯಿದಂ ಆಹಾರೇಸು ನ ನಿಯತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಸತಿ ತದೇವ ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಿ…ಪೇ॰… ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಞಾಯಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಂ, ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಪನ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ। ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಸ್ಸ ಪಧಾನಭಾವವಿಭಾವನೇನೇವ ಆವಿ ಭವತೀತಿ ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹುಪ್ಪಾದನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಅರೂಪೀನಂ ಆಹಾರಾನ’’ನ್ತಿ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪರಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಅಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಜನಿತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ರೂಪಾರೂಪಾಹಾರಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಜನಕತ್ತಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಕಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಕುತೋ ಜನಕತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸತಿ ಪನ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಜನಕೋ ಅಜನಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಆಹಾರೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಹೋತಿ, ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಜನಕೋ ನ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ಜನಕತ್ತಮ್ಪಿ ಆಹಾರಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜನಯಮಾನೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಸನ್ತತಿಯಾ ಘಟ್ಟನವಸೇನ।

ಯದಿ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಪವತ್ತಿಯಾ ನಿವಾರಕೇ ಅಞ್ಞೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನಾತಿ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಿದ್ಧೇನ ಧೋರೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತಿಯಾ। ಗರುಭಾವೋತಿ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೇನ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇನ ಛನ್ದಾದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿವಿಬನ್ಧಕೇ ತುಲ್ಯಯೋಗೀಧಮ್ಮೇ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮೇ ವಿಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ। ಅಥ ಕೋ ಚರಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿ। ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಜೀವನೇ ಅನುಪಾಲನೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಜೀವಿತಸ್ಸ, ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ಸುಖಿತದುಕ್ಖಿತಸೋಮನಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಿತುಪೇಕ್ಖಿತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂತಂಕಿಚ್ಚೇಸೂತಿ ವುತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ। ತೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಚಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಜೀವಿತಸುಖಾದಿಸದ್ಧಾದೀನಂ।

ತೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸೂತಿ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ಸಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತದನುವತ್ತನೇನ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೇನ। ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇ। ಪವತ್ತೀತಿ ಚ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ। ಅನುವತ್ತಕೇನ ಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ನ ಏವಂ ಭಾವದ್ವಯಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಕಾರಣತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತತೋತಿ ಇತ್ಥಾದಿಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನೇತಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಹಿತಸನ್ತಾನೇ। ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀಹಿ ಪನ ತಾನಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ।

ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಭೂತಾನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಉಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ। ವಿತಕ್ಕಾದೀನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿವೇದನಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಉಪನಿಕಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾನಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಬ್ಯತ್ತತರಂ ಓಲೋಕನಂ ಅತ್ಥತೋ ಚಿನ್ತನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪೇಕ್ಖನಂ ಚಿನ್ತನಞ್ಚಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ಸಾಧಾರಣೋ, ಯೇನ ತೇಯೇವ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠಸ್ಸ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವಮೇವ ತಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಅಝಾನಙ್ಗಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗವಚನೇನೇವ ಅಝಾನಙ್ಗಾನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಕತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ। ಏಕನ್ತೇನ ನ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಯ ಅನೇಕನ್ತೇನ। ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಂ। ಯದಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗಂ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಥ ಕಥಂ ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಯದಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗತಂ ವೇದನಾದ್ವಯಂ, ಕಥಂ ಝಾನಙ್ಗವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ। ಸತಿಪಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ । ಯದಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತವೇದನಾದ್ವಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಾದಿಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಠಪಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪನ ನತ್ಥಿ, ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಹಣಂ ಕತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ।

ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ದುಗ್ಗತಿತೋ ವಾ ಸುಗತಿತೋ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಾ ವೋದಾನತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಏವ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏವಮವಧಾರಣಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಏವಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅವಧಾರಣೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭೋ ನಿಯತೋತಿ ಸೋ ಪತಿಯೋಗೀಸು ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದುತಿಯೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಿ ಅಲಾಭೇ ನಿಯತಾನೀತಿ ತೇಸು ಅನವಸೇಸತೋ ಅಲಾಭೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಸತಿ ಯೋ ಕೇಸುಚಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋಪಿ ನಿವಾರಿತೋ ಸಿಯಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಲಾಭಾಭಾವಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಏಕಚ್ಚಾಲಾಭೋ ಅಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಲಾಭೋ ನ ನಿವಾರಿತೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಠಮಪದಾವಧಾರಣವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ। ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭೋ ನ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಉಪರಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಸವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಕತ’’ನ್ತಿ। ಯದಿಪಿ ನ ಕತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತಂ ಕತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ವಾ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೇತಿಆದಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣವಸೇನ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಏವಂ ನಿಯಮೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಪಾಠನ್ತರೇನಪಿ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇನ ಅಲಾಭೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಲಾಭನ್ತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಅಲಾಭಂ। ಏಸಾತಿ ಏಸ ಇಧ ಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ। ಕೀದಿಸೋ ಪನ ಅಲಾಭೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಹೇತುಕೇಸೂತಿ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು। ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿ ಅವಿಸಟೇ ಕತ್ವಾ। ಏಕತ್ತಗತಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಏಕಭಾವಾಪಾದನಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕರಣೇ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋವ ಯಥಾಲಾಭಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಾವನೇ ದೇಸನಾಯ ತಪ್ಪರಭಾವತೋ।

ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ, ಸಹ ವಾ। ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಏಕವತ್ಥುಕತಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ। ಯುತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ। ಸಾ ಪನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಭಾವತೋ ಅನೇಕೇಸಮ್ಪಿ ಸತಂ ಏಕತ್ತಗಮನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೀಭಾವೋಪಗಮನೇನ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ತೇಸಂ ಬಹೂನಂ ಸಹಚ್ಚ ಏಕತ್ತಕಾರಿತಾಯ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ।

ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸತನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಾನಂ। ಅಯಞ್ಚ ಯುತ್ತತಾ ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ಅರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಸಮಧುರಂ, ಇಧ ರೂಪಾರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಧುರನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನಾತಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠಭಾವೇನ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನತ್ತೂಪಗಮೇನಾ’’ತಿ। ಇದಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ವಿಸೇಸನಂ ಯಾ ನಾನತ್ತೂಪಗಮನಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ, ನ ಸಾ ‘‘ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿನಾ ಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಹಾವಟ್ಠಾಯಿತಾಯ ಕಿಚ್ಚಕಾರಿತಾದೀಹಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ನ ಹೀತಿಆದಿ ‘‘ಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ ‘‘ತಾದಿಸೇ ಯೋಗೇ ಸತಿಯೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ‘‘ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನಂ, ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೩೪) ವತ್ಥುಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ಯುತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ, ನ ಏವಂ ಅಯುತ್ತಾನಂ ವತ್ಥುಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ಕಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಸಮ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನಾನಞ್ಹಿ ಅರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ, ರೂಪಾನಞ್ಚ ತೇಹಿ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾ, ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ।

ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತನ್ತಿ ಕತಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅತ್ಥಿತಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಿದ್ಧಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ಸಿಜ್ಝಮಾನತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಫಲತಾಯ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಪನೇತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬತಾ, ತದುಪಾದಾನಸ್ಸ ವಾ ಪಬನ್ಧಾವಿಚ್ಛೇದೋ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯದಿಪಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣತೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪ್ಪಟ್ಠಾನಾ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ। ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ನ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತಿ।

ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ನ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸನ್ಧಾಯ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಾದಿಸಮುದಾಯೇ ಸತಿ ದುತಿಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಹಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಪನ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವಿವರಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಹಭಾವಾಭಾವೇನ। ಯದಿ ನತ್ಥಿತಾಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಅನಾನನ್ತರಾತೀತವಸೇನಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತಾನೀತಿ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಾನಿ। ದದಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಓಕಾಸಂ ದೇತಿಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಏವಮಜ್ಝಾಸಯಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಯ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ।

ನತ್ಥಿತಾವಿಗಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪಲದ್ಧಿತಾಸಾಮಞ್ಞೇ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಾವಮತ್ತೇನಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಮತ್ತೇನ। ತೇನೇತ್ಥ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ಆಹ, ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಓಕಾಸದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವವಿಗಮೇನಾತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಯತೋ ‘‘ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಯಾಸಂ ನತ್ಥಿತಾವಿಗತತಾನಂ ವಸೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಸಂ ವಿಸೇಸೇ ದಸ್ಸಿತೇ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿತಾ ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಾ ನ ನಿರೋಧಸಮಕಾಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇಪಿ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ನಿರೋಧಾನನ್ತರನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತೀಹಿ ನತ್ಥಿವಿಗತತಾನಂ ಭೇದೋ ಲಕ್ಖಿತೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧರಮಾನತಾನಿರೋಧಾನುಪಗಮೇಹಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತತಾನನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯರೂಪೇನ ಠಿತೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಭಾವಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತದಭಿಸಮಯಾಯ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಗಮತ್ಥಂ।

ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತರಾದೀಹೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಸುಖುಮರೂಪಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನನು ಚ ರೂಪರೂಪಮ್ಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ನಾಗತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪರೂಪಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆಗತಮೇವಾತಿ ಯದಿಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ನಾಗತಂ, ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನ ಆಗತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ರೂಪರೂಪಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏವ, ನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ। ಉಪಕಾರಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಆಹ। ಉಪಕಾರಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತಂ।

ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಪಠಮಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಪಠಮೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ಥಮಾಹ। ಸೋ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ನವವಿಧೋ ದ್ವಾದಸವಿಧೋತಿ ಅನೇಕಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ಹೇತುಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಏಕವಚನೇನ ವುತ್ತೋ। ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ। ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪದಮೇತಂ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಕೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ನಾಯಂ ಏಕನ್ತೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮೇಕನ್ತೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಹೇತುಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖತಂ ಆಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಹುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ’’ತಿ। ಅವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಾ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ವಿಸೇಸಿಯನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪಸುತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸದ್ದವಿಸೇಸನರಹಿತೇನ ತದತ್ಥಮತ್ತಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಆಹಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಫಸ್ಸಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣವೇದನಾಜೀವಿತವಿರಹಿತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ॰… ತಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ। ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ।

ಏವಮ್ಪೀತಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇಪಿ ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಯದಿಪಿ ಹೇತವೋ ಬಹವೋ, ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋ ಚಾಯಂ, ತಥಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ…ಪೇ॰… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ’’ತಿ, ತಮೇವ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ಸೋತಿ ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತೂನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚಾತಿ ಸಮಾಸಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾತಿ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಉಪನಿಜ್ಝಾನನಿಯ್ಯಾನಮತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವಾತಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ। ಆಹರಿತಬ್ಬಇಸಿತಬ್ಬಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೇಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ವಿನಾಪಿ…ಪೇ॰… ನ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ। ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ, ಇಧ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪುನ ವಿಸೇಸನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನೇವ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಹೇತೂನಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ।

ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ತಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವಮಾಹ। ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಏವ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತತಿ, ಪಾಕಟೀಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖೇನ ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯೋ ಅತ್ಥನ್ತರಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ। ಅಞ್ಞೋತಿ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ಅಞ್ಞೋ। ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪಕಾಸಕೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಯ್ಯ।

ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಸತಿಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಾಕಟೀಕರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ। ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಮಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋವ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ವಿಸೇಸನಂ ನಾಮ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ। ವುತ್ತತಾಯ ವಿನಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸತಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಂ ಕಿಂ ಪನಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ…ಪೇ॰… ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ‘‘ಯೇಹಿ ಹೇತೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ। ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇಧಾತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧನಂ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನ ಪರಾಮಸತಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಪಠಮೇನೇವ ಹೇತುಸದ್ದೇನ। ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಯಥಾ ಪಾಕಟಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಚೋದನಾಯಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ತೇನೇವ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಪಾಕಟಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ-ಸದ್ದವಚನೀಯತಂ ಚೋದೇತಿ, ‘‘ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ ಚ। ಹೇತೂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಅಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।

ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಚನಂ ನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ವುತ್ತೋವ ಸೋ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಏಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಿ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ। ಏವಂ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ। ವಚನೇನಾತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಚನೇನ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ, ನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಹೇತುಆದಿಪಟಿಬದ್ಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ಯದಗ್ಗೇನ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಆರಮ್ಮಣಮೇತಂ ಹೋತೀತಿ ಯದೇತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚೇತನಂ ಸೇಸದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ, ಯಞ್ಚ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯನಂ, ಏತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯ। ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಪತಿಟ್ಠಾಪತ್ತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿರುಳ್ಹೇತಿ ತತೋ ಏವ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಬೀಜೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ವಿರುಹನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಆಯತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ಬೀಜಭಾವೇನ ವಿರುಹನ್ತೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।

ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧಾಯಾತಿ ಖೇತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪುರೇತರಮೇವ ಸಿದ್ಧಾಯ ಪಥವಿಯಾ। ಅತ್ತಲಾಭೋಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾನಂ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।

ಸೇಸರೂಪಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಪನ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಮ್ಪಿ। ಸಹಭವನಮತ್ತಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಹಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಾ। ಕತ್ಥಚಿ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಕತಿಕಾಲಭವವಿಸೇಸಾದಿಕೇ। ತತಿಯಪಕತಿಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಚ ಭಾವಕಲಾಪೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಭವೇ ಕಾಯಕಲಾಪೋಪಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥೇವ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಲಾಪಾ, ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅನ್ಧಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಲಾಪಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೇ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋ।

ತೇಸನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ। ನ ಹಿ ಹೇತು ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಉತುಆಹಾರಜಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯೇ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ ಅದೇಸನಾಯ ಪರಿಹಾರವಚನಂ, ಈದಿಸೀ ಪನ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ತಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜನಂ ಗಮನಂ ಪವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಸ್ಸ ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇತಿ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಮಾನಭಾವಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ। ಅನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಯದಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ, ತದಾ ಅನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನತಾವಾತಿ। ಸಬ್ಬರೂಪಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಾಯತನಾನಿ, ಯತ್ತಕಾನಿ ತಾನಿ ಆಪಾಥಗತಾನಿ ಯೋಗ್ಯದೇಸೇ ಠಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಹ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಆಪಾಥಗಮನೇ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೋ, ತಂ ತಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬಂ। ನೀಲಾದಿಸಙ್ಘಾತವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನೀಲಾದಿರೂಪಾಯತನಮತ್ತವಸೇನ। ಸಮುದಿತಾನಿಯೇವ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಾನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ವಿಸುಂ ವಿಸುನ್ತಿ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋ। ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೇ ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಂ ನಾಮ ನ ಸಿಯಾ। ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಥಾ ಸದ್ದಾದಯೋಪೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಹ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಯನ್ತಿ ಹಿ ವಚನಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಆಹ।

‘‘ಯೇ ಏತೇ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಿವಸೇನ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಯ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಾಠಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾ ನಾಗತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಅನನ್ತರಮೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪದನ್ತರಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಯಮವಸೇನ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯುತ್ತಮೇವೇತನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕಥಮಿದಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ? ಕಮಾಭಾವೋಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ ಆರಮ್ಮಣಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾವ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ವಿಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಗಹಿತಾನಿ, ತತ್ಥ ವಿಯ ವಾ ಏತೇನೇವ ನಿಯಮಾಭಾವೋಪಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।

ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪವತ್ತನಂ। ನದಿಯಾ ಸನ್ದನಂ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಾ ಅವಿರತಮವಿಚ್ಛೇದನಾಯಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಕಿರಿಯಾವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿರತಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಪವಗ್ಗತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಲಸಙ್ಗಹವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮುದಾಯವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ರಾಸೀಕರಣವಸೇನ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನುಪಚಾರೇನ ವಿನಾವ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಮಾನತ್ಥಂ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಅತೀತಾ ಅನಾಗತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಠಿತಿಯಂ ವಾತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ತೇಸೂತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು। ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ತಂ ತಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ। ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಸಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅತ್ಥಾಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ। ನ ಪನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ತದಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯವನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ, ತೇ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವಾತಿ।

ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯಂನಿಮಿತ್ತಾಯಂವಚನಭೇದೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಕಲಾಪತೋ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಕದಾಚಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಏಕಜ್ಝಂ, ನ ಏತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಪುರಿಮಾಭೋಗೋಯೇವ ಪನ ತಥಾಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ। ತಯಿಮಂ ದೀಪೇತುಂ ಭಗವತಾ ಯಂವಚನಭೇದೋ ಕತೋತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣೇ ನ ಸಮುದಾಯೋ ಗಯ್ಹತಿ ತದಾಭೋಗಾಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮುದಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಸಹಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಸುಂಗಹಣಗತಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂಗಹಣಸಬ್ಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ವಿಸುಂಗಹಣೇ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವೇದನಾದೀಸೂತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ, ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಗಹಣವಸೇನ ಫಸ್ಸಾದೀಸು। ಯೋ ಚ ರೂಪಾದಿಕೋತಿ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತರಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಚ ಅನೇಕೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋತಿ ಇದಂ ಅಸಾಧಾರಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ। ತೇ ಸಬ್ಬೇತಿ ತೇ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಪ್ಪಭೇದೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇ। ಏಕೇಕಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚ ಅನೇಕೇ ನೀಲಾದಿಭೇದತೋ। ತಥಾತಿ ಅನೇಕೇ। ತೇನ ಭೇರಿಸದ್ದಾದಿಕೇ, ಮೂಲಗನ್ಧಾದಿಕೇ, ಮೂಲರಸಾದಿಕೇ, ಕಥಿನಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕೇ, ವೇದನಾದಿಕೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನೇಕೇತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಾನಂಯೇವ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಭಾವಮಾಹ। ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾರಹಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ।

ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನವಿಭಾವನಂ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಸಿಯಾ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಸ್ಸಪಿ ವಾ। ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೇನ ತಾವ ತಂ ವಿಭಾವೇತುಮೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಪಗೇವ ವಿಭೂತಮೇವಾತಿ ತಂ ತೇನ ವಿಭಾವಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನ ಚ ತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣಾಭಾವಂ ಆಗಮತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತಿತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಆಸೇವಿತಸ್ಸಪಿ ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೋಯೇವ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ನ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೋ। ತಂ ಪನ ಞಾಣಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧೇಪಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಖನ್ಧವಿಭಾವನೇ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಏತೇನ ಪಯೋಜನಾಭಾವಚೋದನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧವಿಭಾವನಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಪಿ ರೂಪಾವಚರಸ್ಸ, ಪಗೇವ ಇತರಸ್ಸ।

ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩. ಧುರಸಹಚರಿಯತೋ ಧೋರೇಯ್ಯೋ ‘‘ಧುರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧುರನ್ತಿ ಧುರಗ್ಗಾಹ’’ನ್ತಿ। ಛನ್ದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಸಿದ್ಧಂ ಪಾಸಂಸಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಜೇಟ್ಠಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಆಯೂಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಪುರಿಮಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಛನ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನ ಸದಿಸಾಕಾರೇನ। ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಛನ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತೇನ। ತತೋ ಏವ ಚ ತಂಸಮಾನತ್ಥತಾಯ ಚ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದಸದ್ದೇನೇವ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದರಹಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭಾವೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸೋ ಏವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸೇಸನಭಾವೋ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಪುರಿಮವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥವಚನಂ ಅತಿದಿಸತಿ।

ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಧಿಪತೀನಂ ಪವತ್ತನಾಕಾರಂ। ಅಲದ್ಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭನೀಯಂ, ಲದ್ಧುಂ ವಾ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ, ದುತಿಯೇ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಲಾಭಮರಹತೀತಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ। ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಪಗೇವ ಅನವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಕುಸಲಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಮಹಾಬಲಾ ಸಾಧಿಪತಿಕಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸದಿಸಾ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ ಚ ತೇತಿ ತೇ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಾವರಣಭೂತಾ, ಯೇ ಆನನ್ತರಿಯಪ್ಪಕಾರಾ ಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ, ಯೇ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತನಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾವರಣಪಕ್ಖಿಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಆನನ್ತರಿಯಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾವರಣಪಕ್ಖಿಕತಾ ವಿಯ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಗತಿ ಅನನ್ತರತಾಯ ವಿನಾ ಭಾವಿನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಗ್ಗಾನಂ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಮ್ಪೀ’’ತಿ। ತೇನ ತೇಸು ಆನನ್ತರಿಯಾ ವಿಯ ಅಸಮ್ಭಾವಿನೋ ಅಹೇತುಕಾಭಿನಿವೇಸಾದಯೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ತಿವಿಧೋಪಿ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪರಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಭಾವತೋತಿ ಅವಚನತೋ। ಅವಚನಞ್ಹಿ ನಾಮ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವೋ ಏವಾತಿ ಏತೇನೇವ ಅನುದ್ಧಟತಾಪಿ ಅವುತ್ತತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣದ್ವಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತಂ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಖನ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ। ರೂಪೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪೇ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಅನುಸಾರತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ‘‘ವಿಚಾರಿತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣೇ ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅರೂಪೇಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೇವ। ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಪನಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧಪರಿಹರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಅವಚನಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ, ಕತ್ಥಚಿ ನಯದಸ್ಸನೇನ ಹೋತೀತಿ ಕುತೋ ವಿರೋಧಾವಸರೋ।

ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪. ಯಥಾವುತ್ತಾ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ ಓಕಾಸದಾನವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುತಾ, ತತ್ಥ ಅನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಧಾತುವಸೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ। ಏತ್ತಕಾ ಏವ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಪನ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪುರಿಮತಾಮತ್ತಂಯೇವ ವಿಸೇಸಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ತಾ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ। ಯಾ ಪನ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಸಿಯಾ, ಪುರೇ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ಮನೋಧಾತುಯಾ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಧಾತೂನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಚಾ’’ತಿ । ತಥೇವಾತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವೋ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಿಚ್ಛೇದೋ ನಿಯಮಾಭಾವೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದೋಸಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ। ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಧಾತುವಸೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ। ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ನಿರವಸೇಸಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಿನೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ।

ಸದಿಸಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಕುಸಲಾನಂ, ಸಮಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ಏಕವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭೂಮಿಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸಮಾನವೀಥಿತಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾನವೇದನಾ ಸಮಾನಹೇತುಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೇದನಾಯ ವಾ ಹೇತೂಹಿ ವಾ ಸದಿಸಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ। ತೇನ ಞಾಣಸಙ್ಖಾರಾದಿಭೇದಸ್ಸಪಿ ವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚುತಿಪಿ ಗಹಿತಾ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ। ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಮೇವ ಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಚುತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತರಞ್ಚ ಕದಾಚಿ ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ಪೋರಾಣಪಾಠೋತಿ ಪುರಾತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ। ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ। ಅವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಸ್ಸ। ಯದಿಪಿ ಸಹಗತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಯಾಯವಿಸೇಸಬೋಧನತ್ಥಂ, ತಥಾಪಿ ನ ಮೂಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮ-ಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೇ ಚೇತಂ ಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಇತರೇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಯೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸೋಪಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಓಕ್ಕಮನಂ ಪವಿಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಸನಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮಭವತೋ ಇಮಂ ಭವಂ ಪವಿಸನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಲೋಕತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹಾ’’ತಿ। ತಂನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಖಣನ್ತರೇ ರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ। ತೇನ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಮಾನೇಸು ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಪುರಿಮತೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಏವಞ್ಚ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಕೇಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ವಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ, ತದುಭಯಂ ಸತಿ ಕಾಲವನ್ತಕಾಲತಾವಿಭಾಗೇ ಕಿಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಭಾಗೇನ ಪದೇನ। ವತ್ಥುಭೂತಾತಿ ವತ್ಥುಸಭಾವಾ। ಹದಯರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ರೂಪನ್ತರಾನನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞರೂಪಾನಂ। ಅರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿವಾರಿತಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರೂಪೀನಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ರೂಪಕಭಾವಮಾಹ। ಪುನಪಿ ಪುರಿಮತೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಉಪಚಯೇನ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರಿಮೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನಾತಿ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಚನೇನ। ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ವತ್ಥು ಚ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿಪಾಠೇನ। ಅತ್ಥವಿವರಣಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತ ಮಹಾವಾರಾ। ವತ್ಥುಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ ಆಪನ್ನೇ ಕಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ। ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ನಾಮರಹಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ। ತಥಾತಿ ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ।

ಕತ್ಥಚೀತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸೇ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿ। ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನೇಪೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತ್ತಸ್ಸ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ। ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸವಸೇನ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಅವಯವಾವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಅವಯವಿನಿ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ವಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ।

ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮. ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಇದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಸಹಜಂ ಪುರೇಜನ್ತಿ ಹಿ ವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯತಾಮತ್ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ। ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇತಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಟ್ಠಪನಸ್ಸ। ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪಾಕಟಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ವಚನೇನ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಯೋತಿ ಅನನ್ತರಾರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಭೇದೇ ತಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ। ಅನೇಕಸಙ್ಗಾಹಕತಾಯಾತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣತೋ। ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿನಿಯಮತೋ। ಯೇಸು ಪದೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಕುಸಲಾದಿಪದೇಸು। ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತೋ, ಕುಸಲಾದಿಪದೇಸು ಯೇಸಂ ಪದಾನಂಯೇವ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ। ತೇಸೂತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪದೇಸು। ನ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ವಾ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪನ ಅನೇಕನ್ತಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಅಕುಸಲೇನ ಕುಸಲೇನ ವಾ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸೇ ನಿಯಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಕುಸಲಾದೀಸು ಅಕುಸಲಕುಸಲಾನಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ।

ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಕತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ, ಉಪಸೇವಿತಸ್ಸ ವಾ। ನ ಹಿ ರೂಪಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಿನಿಪ್ಫಾದನಂ ಅತ್ಥಿ, ಉತುಭೋಜನಾದಿಉಪಸೇವನಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ…ಪೇ॰… ರೂಪಸನ್ತಾನೇನಾ’’ತಿ। ನನು ಚ ರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ , ಸೋ ಚ ನ ವಿನಾ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಲಾಭೋತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಉತುಬೀಜಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮಾದಿ ಚ ತೇನ ರೂಪೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೇನ। ಉಪ್ಪಾದನಂ ಸಾಭಿಸನ್ಧಿಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಧಿಪತೀಸು ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ವಿಯ ಪಕಪ್ಪನಂ ಸಂವಿದಹನಂ। ಪಕರಣಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಯತೋ ಕಾರಣವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪಕತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ರೂಪಸ್ಸೇವ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಚ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಉತುಬೀಜಾದೀನಂ ಅಙ್ಕುರಾದೀಸು ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉತುಬೀಜಾದಯೋ ಪನ…ಪೇ॰… ಭಾವತೋ’’ತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಬಲವತಾಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಏತ್ಥ ಏಕನ್ತೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಂ ಪುರಿಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಂಯೇವ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇಪಿ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಅಸಂವಿದಿತಾಕಾರೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪತ್ಥನಾಪವತ್ತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯಾ’’ತಿ।

ಧಮ್ಮೇತಿ ಪುಗ್ಗಲಸೇನಾಸನಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಉಪಾದಾನಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ। ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾ ತದುಪಾದಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಯೋ। ಏತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಚನೇ। ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿಚ ತಾದಿಸಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯಾದಿಸಾ ಉತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ, ತಾದಿಸಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪುರೇತರಂ ಪಕತತ್ತಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಯೋಗ್ಯತಾಯ ಆಪಾದಿತತ್ತಾ।

ಕಸಿಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಏಕಚ್ಚಾಯಾ’ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ।

ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ಪನ ಯಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಝಾನುಪ್ಪಾದನೇತಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮಕಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮಕಸ್ಸ। ಚುತಿತೋತಿ ರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಚುತಿಯಾ। ಪುರಿಮಜವನಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಚುತಿಯಾ ಆಸನ್ನಜವನಭಾವೇನ। ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಪಾದಕಾದಿವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವ, ತಥಾ ತಂತಂಭೂಮಕಕುಸಲಾನಂ ತಂತಂಭೂಮಕಕಿರಿಯಾನಂ, ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಉದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ಪಾಠೋ ಆಗತೋ, ನ ವಿಭಜನವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ’’ತಿ। ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಅನುಲೋಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇಸೂತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ।

ಲೋಕುತ್ತರನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಸ್ಸ ಸಿನೇಹುಪ್ಪಾದನೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಲೇಸೋ, ಭಾವಿನೋ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಇದಂ ಸಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾನನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಾದೀಸು…ಪೇ॰… ಅರಹತೋ’’ತಿ । ತಂ ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಂ ಕುಸಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಭೂಮಕಾ…ಪೇ॰… ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ। ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾನಂ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ತಥಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ತೇಭೂಮಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನಾ। ತನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ತಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾನಿ ವಿಯ। ತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ। ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಝಾನಾದೀನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಂ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಝಾನಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಹಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಾನಂ ಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ।

ಯಥಾ ವಿಪಾಕಾ ಕುಸಲಾನಂ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಪಿ ತೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ತಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿರಿಯಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತದತ್ಥಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ। ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪೀತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಹಿ ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಗಾದಿಉಪ್ಪಾದನೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಮುಖೇನ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ಯದಿ ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ…ಪೇ॰… ಹೋತಿಯೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಜನೇ ಕಿರಿಯಾ ನ ಗಹಿತಾ, ಉತುಭೋಜನಸೇನಾಸನಾನಿಯೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ॰… ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಏವಮಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಪರಿಯಾಯೋ ಉಪನಿಸಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೂಪನಿಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪೂಪನಿಸಞ್ಚ ಸಳಾಯತನನ್ತಿಆದಿಕೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಫಸ್ಸರೂಪಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ।

ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೦. ದಸ್ಸಿತಮೇವ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೂಪೇನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ‘‘ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣೇಸು ಚ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।

ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸತಿಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ವಿಭೂತಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಾಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸದಿಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಯ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಭಾವತೋ’’ತಿ। ಸನ್ತೀರಣಭಾವಿನೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಿನೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪುರತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲಿಖಿತಂ।

ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧. ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸಿತಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ। ಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಇಧ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ, ತೇಸು ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಚ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಇತರೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಪನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಯಥಾರಹಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಪಕಾರೇಹಿ ಗುಣಿತಂ ಪಗುಣಂ, ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಭಾವಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತಿಸಯೇನ ಪಗುಣಂ ಪಗುಣತರಂ, ತತೋಯೇವ ಬಲವತರಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಪಗುಣತರಬಲವತರಭಾವೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಂ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವಿಪಾಕೇ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತತೋ ವಿಸೇಸೇತೀ’’ತಿ।

ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಏವಂಸಭಾವಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪಕಾರಕಸಭಾವಾ। ಸಮತ್ಥತಾತಿ ಆನುಭಾವೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಏಕವೋಕಾರೇ ರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಏಕವೋಕಾರೇಪಿ ರೂಪಂ ನ ಜನೇತಿ, ಪಗೇವ ಚತುವೋಕಾರೇತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪಭವೇ ಸಞ್ಞೀನಂ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನೇವ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಅಸಞ್ಞೀನಮ್ಪೀತಿ ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮುನಾ ಯಥಾ ವಿಪಾಕಾನುರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಕೇಸಞ್ಚಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಕತ್ಥಚಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ನ ಏವಂ ವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಲಾಭೀನಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ। ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ‘‘ಏಕನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ವಿಭಾವೇತಿ। ಭೂಮಿದ್ವಯವಿಪಾಕೋತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಆರುಪ್ಪೇ ರೂಪಸ್ಸ ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋಜನಾ।

ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಕೇವಲಾಯ ಓಜಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅಸಿತಪೀತಾದಿವತ್ಥೂಹಿ ಸಹ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಪ್ಪಭೇದೇ ಅಸಿತೇ ತಾವ ಕಬಳೀಕಾರತಾ ಹೋತು, ಪಾತಬ್ಬಾದಿಕೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾತಬ್ಬ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಅನುಪಾಲಕೋತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಏತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸತಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿವಿಧೋಪಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತೋ’’ತಿ।

ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೬. ‘‘ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಂ, ನ ಏವಮಿಧ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅರೂಪಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಆವಜ್ಜನಾರಮ್ಮಣಾದಿಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮೋಧಾನಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚ। ಯೋ ಪನ ನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇಸು ಸಾಪೇಕ್ಖಾನಿ, ಏವಂ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಅಹುತ್ವಾ ಯೋ ತತ್ಥ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಸಿಯುಂ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಭಾವಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ನನು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಪನ ಸೋ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸತಿ ಚೇವನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸಮಾನಜಾತಿಯಂಯೇವ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ। ಸಹಯೋಗೇ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ। ಯದಿಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ನ ಫರೇಯ್ಯುಂ ತೇಸಂ ತದಾ ಅಭಾವತೋ। ಯೇ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ತದಾ ಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾವ, ತೇಸಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಫರನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಬೀಜಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ। ತದನುರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಲಲಾದಿಅವತ್ಥಾನುರೂಪಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತೋ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಪಕತಿವಿಭಾಗೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಕುಸಲಜಾತಿಯನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಜಾತಿಕ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಂ। ವಿಸುಂ ಏಕಜಾತಿ ವಾ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋತಿ ತದೇಕದೇಸಭಾವತೋ। ಹೇತುಆದೀಸುಪೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಕುಸಲಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರೂಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಪನೇ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ। ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಠಮಾಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಕುಸಲಹೇತು ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಜಾತಿ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ವಿಸುಂ ನ ಠಪಿತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಅಕುಸಲಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು।

ಸತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ ಸಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ)। ತಸ್ಸ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ ಪನ ತಸ್ಸ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಾದ…ಪೇ॰… ನಿವಾರೇತು’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸನ್ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಪವತ್ತೇಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರಪರಿಯೋಸಾನಾ ಛ ವಾರಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಏತೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಛಸು ವಾರೇಸು। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾಲನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನ ಪಾಕಟಂ ಬಲವಞ್ಚ ಯಥಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾಸ್ಸ ತಂ ಪಾಕಟಂ ಬಲವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಾನೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಝಾನಙ್ಗಭಾವವಿಸೇಸನತೋ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಭೂತಾನೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ನ ಇತರಸುಖದುಕ್ಖಾನೀತಿ ಝಾನಙ್ಗಭೂತಾನಂಯೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ತೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ।

ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಭಾವತೋ। ಚಿನ್ತನಾಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಪವತ್ತಿಯಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನಾತಿ ‘‘ಉಪನಿಜ್ಝಾನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣೇನ। ಪುಬ್ಬೇತಿಆದಿತೋ। ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಸತ್ತಸು ಅಙ್ಗೇಸು ದಸ್ಸಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಹೇಸಾತಿ ಲೇಸೇನ ಅಪಕಾಸೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ। ತೀಸುಪಿ ಏಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ। ತಿಣ್ಣಂ ಪನ ವಚನೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಝಾನಙ್ಗತಾದಸ್ಸನತ್ಥೇನ ವಚನೇನ। ತತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಝಾನಙ್ಗೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋತಿ ‘‘ಉಪನಿಜ್ಝಾನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾಯನಸಭಾವೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಾಕಾರಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಂದೋಸಪರಿಹರಣತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸವಿನಿಮೋಚನತ್ಥಂ।

ಯೇ ಪನಾತಿಆದಿ ಪದಕಾರಮತ್ತದಸ್ಸನಂ। ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಝಾನಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಹಿ। ಅವಿಭೂತಭಾವೋ ಉಪೇಕ್ಖನಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಅವಿಭೂತಕಿಚ್ಚಾ ವುತ್ತಾ। ಸಮಾನಾನಂ ಕೇಸಂ? ಸುಖಾದೀನಂ, ಕೇಹಿ? ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹಿ, ಕಥಂ? ಸುಖ…ಪೇ॰… ಯುತ್ತತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಾತಿ ಸುಖಾದೀಹಿ, ತದಞ್ಞೇಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾದೀಹಿ ಚ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚತಾಯ ಚ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾಯನಕಿಚ್ಚತಾಯ ಚ ಅಸಮಾನತಾಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ ನ ಗಹಿತಾ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯುತ್ತಮನೋಧಾತುಆದೀಸೂತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀಸು ಚ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಪಿ।

ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೮. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚ ಏವಂ ಅನವಜ್ಜಸಾವಜ್ಜಭೇದೇನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ। ವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ, ಏಕೇಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಪರಿಯಾಯನಿದ್ದೇಸೋ ಇಧ ಕಿಮತ್ಥಿಯೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸುತ್ತವೋಹಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿಪಿ ಸುತ್ತೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇಧ ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಹಿ ಸಹ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ। ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಇದಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋಯೇವ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ, ನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ವಿಯ ಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಪರಿಯಾಯನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥೇಪಿ ಅತ್ಥವಚನೇ ಏವಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಿಯಾಯ…ಪೇ॰… ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಗತಅಧಿಕರಣಸದ್ದಪತಿರೂಪಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಧಿಕರಣಸದ್ದೋ ಪಾಳಿಗತತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಉಭಯಪದತ್ಥೋ ಉದ್ಧಟೋ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಂ ಇತರಞ್ಚ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೇನ ಪಾಳಿಗತತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ನ ಕತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಗತೋಯೇವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಮುಖೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ನಿಯಮಿತೋ, ತಸ್ಮಾ। ತೇಸೂತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಧಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಯೋ ಸಮ್ಮಾಮಿಚ್ಛಾಸದ್ದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಪನ ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಸನ್ತಿಯೇವಾತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಅನವಸೇಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನಿಯಮನತ್ಥತ್ತಾ ನ ವಿಸೇಸನತ್ಥತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾವತ್ಥುಭೂತೋತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ।

ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೧. ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಯಂ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯದಿದಂ ಸಮಾಸತೋ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಂ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಯಿದಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧೋತಿ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವವಿರುದ್ಧೋ। ವಿಗತಾವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಯ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಜುಪಚ್ಚನೀಕಭಾವೇನ ಠಿತಾ ನತ್ಥಿಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ। ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾಅವಿರೋಧತೋ। ಯೇ ಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ತೇ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಸತಿ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏಕತೋತಿ ಸಹ। ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ। ತದಭಾವೋತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ಧಮ್ಮಸಭಾವವಸೇನಾತಿ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ। ಧಮ್ಮತಾ ಹೇಸಾ, ಯದಿದಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಹ ಪುರೇತರಂ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಸತಿಪಿ ನಿಯತವುತ್ತಿತಾಯ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಛಬ್ಬಿಧಭಾವೇ ಆರಮ್ಮಣಮನಾಮಸಿತ್ವಾ, ದ್ವಾರತೋ ದ್ವಾರಮನಾಮಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಛಬ್ಬಿಧತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸತಿಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತೇ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಕೋಟ್ಠಾಸಭೂತೇ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ಆಮಸಿತುಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಹಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೨-೨೩-೨೪. ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೨-೨೩. ಏತ್ಥಾತಿ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ। ನಾನನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ। ಏತೇನಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತೋ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಮತ್ತದೀಪನೇನ ‘‘ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ। ಅತ್ಥೋತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಗಹಿತೇತಿ ‘‘ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ। ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇ।

ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಆದಿಮಪಾಠೋತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ। ತಥಾ ಚ ಸತೀತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಗರುಕರಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನೇವ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ನ ಚ ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪುರೇಜಾತಾದೀಹೀತಿ ಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಸ್ಸ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ। ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಲೋಭಮೋಹಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ದೋಸೋತಿ ಏವಂ ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂಯೇವ ಪಥವೀಆದಿಸಭಾವತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಏತಂ…ಪೇ॰… ಭಾವದಸ್ಸನಂ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಾದೀನನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ।

ಭೇದಾತಿ ವಿಸೇಸಾ। ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಿವಿಸೇಸಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತೇ ಏವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತೇ ಖನ್ಧೇ ಏವ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾತಿ ಏತೇನ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಭಾವೇನೇತ್ಥ ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ವತ್ತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸೇಸೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ತನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಹಿರಿಕಾದೀಸು।

ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುನ ತಥಾ ಹದಯವತ್ಥುನ್ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥಮತ್ತವಚನಂ। ಪಾಠೋ ಪನ ‘‘ಹದಯವತ್ಥು ತೇಸಞ್ಚೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾಯತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಇದಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ಅಭಾವತೋ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಏತಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸಬ್ಬಾತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಾರೇ ಹೇತುಆದಿಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ। ನ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಆದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ಹಿ ಓಜಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ।

ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಞಾಣೇನ ವಾ ಞಾತಬ್ಬತೋ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಕಾರೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಂ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ‘‘ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ।

ಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಆಸೇವನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಟ್ಠಾನತಾಯ। ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅನನ್ತರಮೇವಾತಿ। ಕೋಚಿ ಪನೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮುದಾಯೇ ಕೋಚಿ ತದೇಕದೇಸಭೂತೋ ಕಮ್ಮಸಭಾವೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯದಿದಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ಪನೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಗ್ಗಹಣೇ। ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವತ್ಥು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಮೇವಾತಿ। ಇತೋ ಉತ್ತರೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ವಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮನಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತತೋ ಪರತೋಪೀ’’ತಿ। ತೇನ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಂ ಪನ ನಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ’’ತಿ, ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಯಮೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಇತೋ ಉತ್ತರೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಗೇವ ಅತಿದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಪುರೇಜಾತತೋಪೀತಿ ವುತ್ತಅತ್ಥೋಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।

‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಂ ನವನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೇ, ಪುರಿಮಪಾಠೇ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ದಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೇ ‘‘ಏಕಾದಸಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪುರಿಮಪಾಠೇ ‘‘ದ್ವಾದಸಹೀ’’ತಿ।

ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸಮನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ, ನ ಚ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಆರಮ್ಮಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತಾದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತಾದಸ್ಸನೇನ ಚ ವುತ್ತಂ ಪದದ್ವಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ। ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಾಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇನ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಹೇತುನಹೇತುಆದಿಭಾವತೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಯುಗಳಕತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇತರೇ ತದಞ್ಞಭಾವೇನ। ಏವಮಿತರೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯುಗಳಕತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಉಭಯಪ್ಪಧಾನತಾತಿ ಜನನೋಪತ್ಥಮ್ಭನಪ್ಪಧಾನತಾ। ಠಾನನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ಕಾರಣಭಾವೋತಿ ವಿನಾಪಿ ಭಾವಪಚ್ಚಯಂ ಭಾವಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತೀತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನಾತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜನ್ತೇನ। ತಯೋಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಾಗಭಾವತೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನ। ತತ್ಥಾತಿ ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಭಿನ್ದನಂ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ಯದಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನನು ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾಪಿ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ದಸ್ಸಿತನಯಾತಿ ತದೇಕದೇಸೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಂಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾತಿ ತೇಹಿ ಅನನ್ತರಾದೀಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಅರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ತನ್ತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಅನನ್ತರಾದೀಸು ಪಠಿತ್ವಾ।

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ

೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಬಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ಸತಂ ದುಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ। ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗೀನಂ ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಕವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ದುಕಂ, ದುಕವಿಸಿಟ್ಠಞ್ಚ ತಿಕಂ, ತಿಕವಿಸಿಟ್ಠತಿಕದುಕವಿಸಿಟ್ಠದುಕೇಸು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪರಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ ಏವಾತಿ।

ಯೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು, ತೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರನ್ತಾ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಸಾಧೇನ್ತಾ ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣಂ ಉಭಯೇಸಂ ತೇಸಂ ಸಹಭಾವೇ ಸತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ। ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವಾ’’ತಿ। ತೇತಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಾ। ತೇಸು ಹಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ ಸಹಜಾತಾ, ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾದಯೋ ಅಸಹಜಾತಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ವಾರೇಹಿ ಇತರೇತರತ್ಥಬೋಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಕಿಂ ಸಾಧಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ನಿರುತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಜನಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।

ತೇ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಯೋ ಯೇ ಯೇ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಪಮಾದಲೇಖಾ ಏಸಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತವಾರೇಸು ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯವಾರೇಸು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಏಕನ್ತಿಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಾರೇಸು…ಪೇ॰… ನಿಯಮೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪುರಿಮವಾರೇಸು ಛಸು। ನ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಸರೂಪತೋ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ। ಏವಮಾದೀಹಿ ಪಞ್ಹೇಹಿ। ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ಹೇತುಆದೀಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಹೇತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ನಾಮ ನಾನಾಜಟಾಜಟಿತಂ ಗುಮ್ಬನ್ತರಗತಞ್ಚ ತಂಸದಿಸಂ ಸರೂಪತೋ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಇದಂ ತನ್ತಿ ನ ವಿನಿಚ್ಛಿನೀಯತಿ, ಏವಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ಧಾರಿತೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗುಮ್ಬೋ ಚ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ, ಸರೂಪತೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗುಮ್ಬೋ ಚ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ನ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ, ‘‘ನ ಕೋಚಿ ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಗಹಿತೋ…ಪೇ॰… ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಚ। ತನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಜ್ಜಟತಾ ನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಿಚ್ಛಯುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಠಪನಂ ನಾಮ ಇಧ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಪನಂ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನಂ ಜೋತನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೇಹಿ, ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ।

೨೫-೩೪. ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ವಿದಹನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವಿಧಿಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ। ಸಿಯಾತಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸೋ ವಿಧಿ ಕಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕಿರಿಯಾಪದಂ। ಪುಚ್ಛಾ ಪನ ವಾಕ್ಯತ್ಥಸಿದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಮೇವ ಹಿ ವಾಕ್ಯತ್ಥಸಿದ್ಧಂ ಪುಚ್ಛಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಂಪುಚ್ಛನಂ ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಪದೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಉಭಯಮಿದಂ ಪಚ್ಚಯವಚನಂ, ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ। ತೇಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಭಾವಿತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭಾವಿತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾತಿ ದುವಿಧಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಯೇವ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ತೇಸು ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಪುಚ್ಛಾ ಸದೋಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಂ ಸತ್ತಸತ್ತಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತನತೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಕುಸಲಂ। ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ತತೋ ತತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಚ್ಚಯತೋ। ಭವನಮತ್ಥಿತಾ ಏತ್ಥ ನ ಚ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಯೋಜನಾಯ ದೋಸಮಾಹ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ।

ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥನ್ತರೇ। ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಭವನಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುನ ತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಭವನಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅನುಜಾನನಮುಖೇನ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ ಅಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಅನುಜಾನನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ, ತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನನುಜಾನಿತ್ವಾವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಂಪುಚ್ಛನಮೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಪುಚ್ಛನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಿರಿಯಾಪದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಯಾತಿ…ಪೇ॰… ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ನಯೋತಿ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರವುತ್ತೋ ಅತ್ಥನಯೋ। ನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಸೇಸತ್ತಾ। ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಸಮ್ಭವನಪುಚ್ಛಾ ತಬ್ಬಿಸೇಸಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಏಕಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಸಂಪುಚ್ಛನಭಾವತೋ ಏಕಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ।

ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಗಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನಂ। ಗಮನಕಿರಿಯಾಯ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕತ್ತಾ ಉಪರಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿರಿಯಾಯ ಯೋಗ್ಯರೂಪೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಠಾನಂ ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕನಂ ತಸ್ಸ ಬೋಧನಂ ವಚನಂ। ಏವಂಭೂತಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಕಿರಿಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಮನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಸತಿಪಿ ಪಟಿಅಯನುಪ್ಪಜ್ಜನಾನಂ ಕಾಲಭೇದೇ ಅಞ್ಞತ್ರ ಹೇತುಫಲೇಸು ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲತಂ ಹೇತುಫಲತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ಇಧಾಪಿ ಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ ಕತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಗಮನನ್ತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಯನಕಿರಿಯಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನಾಹ। ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ಪವತ್ತಿ, ಪವತ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬೋ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಯಂ ಪಟಿಅಯನಂ ಪಟಿಗಮನಂ ಅತ್ಥತೋ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ತಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಾದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗಮನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ತಯಿದಂ ಗಮನಪಟಿಗಮನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾನಕಿರಿಯಾ। ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಕರಣಂ ಪಟಿಸದ್ದತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ। ತದಾಯತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಹಯೋಗೇ ಕರಣವಚನಂ, ಕರಣತ್ಥೇ, ಹೇತುತ್ಥೇ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಆಯತ್ತಾಯ ಪಟಿಬದ್ಧಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹೇವ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಪಟಿಅಯನತ್ತಲಾಭಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ನನು ಚ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಂ ಈದಿಸೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಪುರಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಮೇವ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ? ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಮ್ಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾ ತಿಮಿರಂ ಲೋಕೇ, ಉದಿತೋ ಸತರಂಸಮಿ।

ಲೋಕೇಕಚಕ್ಖುಭೂತೋಯ-ಮತ್ಥಮೇತಿ ದಿವಾಕರೋ॥

‘‘ಸಿರೀವಿಲಾಸರೂಪೇನ, ಸಬ್ಬಸೋಭಾವಿಭಾವಿನಾ।

ಓಭಾಸೇತ್ವಾದಿತೋ ಬುದ್ಧೋ, ಸತರಂಸಿ ಯಥಾ ಪರೋ’’ತಿ॥ –

ಚ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।

೩೫-೩೮. ತಾಸೂತಿ ದುಕಮೂಲಕನಯೇ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸು। ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇತಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತೇ ಪಚ್ಚಯದುಕೇ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಕುಸಲಪದಮೂಲಾ ಕುಸಲಪದಾವಸಾನಾ , ಕುಸಲಾದಿಪದತ್ತಯಮೂಲಾ ಕುಸಲಾದಿಪದತ್ತಯಾವಸಾನಾ ಚ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾ ದ್ವೇ ಏವ ಪುಚ್ಛಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವುತ್ತೋ ನ ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ವಸೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಮೂಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಮೂಲಕೋ, ನಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾಯಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಮೂಲಕಾದೀಸು। ತಥಾ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಾನಿ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಮೂಲಕೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕತಾ ನ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀನನ್ತಿ ಅವಯವೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅಧಿಪತಿಆದೀನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಮೂಲವನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಪಚ್ಚಯಗಮನಂ ಪಾಳಿಗಮನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನುರೂಪಂ ಲಿಙ್ಗವಚನಾದೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಇಧಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪಚಯತ್ಥೋ। ಸೋ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮೂಲಭಾವಂ ಉಪಚಯೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಜೋತೇತಿ।

೩೯-೪೦. ಏವಂ ಸತೀತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಸತಿ। ಚಕ್ಕಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಾಳಿಗತಿ ಆಪಜ್ಜತು, ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಚ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಾಳಿ ಗತಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸುಪಿ ಪಾಳಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ಗಣನಚಾರೇನ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸೂತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನಯೇಸು। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇ। ಸುದ್ಧಿಕತೋತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಸುದ್ಧಿಕನಯಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ತಾದಿಸಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಮೂಲಭೂತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಪರಿಯೋಸಾನಮೇವ ಏಕಮೂಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅವಸಿಟ್ಠಏಕಮೂಲಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ, ತಾವ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮೂಲಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ಏಕಮೂಲಕಸ್ಸ ಆದಿಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ನ ಸುದ್ಧಿಕದಸ್ಸನನ್ತಿ ನ ಸುದ್ಧಿಕನಯದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ಹಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಕತಿಪಯಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಏಕಮೂಲಕಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ।

೪೧. ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕಾದಿಕೇ ಚ ನಯೇ। ಸಙ್ಖೇಪನ್ತರಗತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿಪಿತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋ, ಸಙ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಖೇಪೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ। ಗತಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನ್ತದಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ದಸ್ಸನಂ, ತಞ್ಚ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕತಿಪಯದಸ್ಸನಮೇವ। ತೇನ ವಿಗತಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರಣೇನ ಓಸಾನಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕೇ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಓಸಾನಭಾವತೋ। ಸಬ್ಬಮೂಲಕಸ್ಸ ಅವಸಾನೇನ ‘‘ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪದೇನ।

ಯಥಾ ಹೇತುಆದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉದ್ದೇಸಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ದುಕತಿಕಾದಿಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜನಂ ಕಾತುಂ, ತಥಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಕತಾ? ಯದಿಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕೇಹಿಚಿ ಯೋಜನೇ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿದುಕಾದೀನಂ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಚ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸಿಟ್ಠಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯೋಜನಾಯ ಅತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯೋಜನಾ ನ ಸುಖಗ್ಗಹಣಾ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಞಾಣುತ್ತರೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇನ ನಯೇನ ಯೋಜಿತುನ್ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ।

ತಞ್ಚ ಗಮನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ತಿಕೇಹಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ದುಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಪಾಳಿಗಮನಂ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ತಿಕೇಸು ದುಕಾನಂ ಪಕ್ಖೇಪಭಾವತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ದುಕೇಸು। ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದುಕತಿಕೇ। ನಯಾತಿ ಅನುಲೋಮನಯಾದಯೋ ವಾರೇ ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ, ಪುಚ್ಛಾ ಪನ ಸತ್ತವೀಸತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಹೇತುದುಕೇನ ಸಮಾನಾತಿ? ತಂ ತಿಕಪದೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಹೇತುದುಕಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುದುಕಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ।

ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ತತ್ಥ ಹಿ ನ ದುಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ದುಕಾನಂ ಏಕೇಕೇನ ಪದೇನ ತಿಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕೋ ತಿಕೋ ದುಕಸತೇನ ಯೋಜಿತೋ’’ತಿ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕದುಕೇ।

ತಿಕಾದಯೋ ಛ ನಯಾತಿ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಛ ನಯಾ। ಸತ್ತವಿಧಮ್ಪೀತಿ ವಾರಭೇದೇನ ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಮ್ಪಿ। ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಅನುಲೋಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ। ತಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ, ದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ತಂಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ। ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನವಸೇನ ‘‘ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ। ಛಪಿ ಏತೇ ತಿಕಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಚತುಪ್ಪಭೇದಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ಛ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನಾಪಿ ತಿಕಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ತಿಕಾದಯೋ ಛ ಧಮ್ಮನಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜಿಯಮಾನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೇ ಅನುಲೋಮತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಏಕತೋ ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಸುಟ್ಠು ಅತಿವಿಯ ಗಮ್ಭೀರಾತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೋ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚನೀಯಗಾಥಾದೀಸುಪಿ। ತಿಕಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ದುಕಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸೂ’’ತಿ। ತಿಕೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಿಕೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾವನಂ, ತಿಕೇಹಿ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಂ। ದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ, ದುಕವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ದುಕಾದಿವಿಸೇಸಿತಸ್ಸಾತಿ ದುಕಾದಿಪದವಿಸೇಸಿತಸ್ಸ ದುಕಾದಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ, ನಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ।

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೨-೪೪. ಯಾವಾತಿ ಪಾಳಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ಯತ್ತಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಭೇದೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಿ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವ ತತ್ತಕಂ ಪಭೇದಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ , ಕಿನ್ತಿ? ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಮೂಲವನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ।

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೫-೪೮. ಪುನ ತತ್ಥಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ। ಪಚ್ಚಯಪದಾನೀತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಪದಾನಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ। ಇಧಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ। ಸುದ್ಧಿಕಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ, ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಂ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧. ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ

೧. ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ

(೧) ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ

೫೩. ತಿಕಪದಾನಂ ತಿಕನ್ತರಪದೇಹಿ ವಿಸದಿಸತಾ ಪಾಕಟಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಕಪದನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಿನಾ’’ತಿ। ಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಏಕಮೂಲೇಕಾವಸಾನಂ ನವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನ। ‘‘ನ ತಾಯೇವ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಾ ಸದಿಸತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದಿಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ನ ತಾಯೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಾತಿ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ। ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸಮಾಹರಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಯನಂ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ। ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರುದ್ದೇಸೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ। ಆದಿತೋ ಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ಯಥಾರಹಂ ತದೇಕದೇಸವಚನಂ ಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪೀತಿತ್ತಿಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಹಿ ಲಭನ್ತಿ, ಅಟ್ಠವೀಸೇ ಪನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೇನಾತಿ ತೇನ ವೇದನಾದಿಭೇದೇನ ಏಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೇನ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ವಾ ಪತ್ತೇನ ಪಾಪುಣನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಾವ ನಿರೋಧಗಮನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ತೇಸು ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ।

ಇಧ ಕುಸಲವಚನೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕುಸಲಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಚತೂಸುಪಿ ಕುಸಲಖನ್ಧೇಸು ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಯಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇಮಸ್ಸೇವ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಕಸ್ಸೇವ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವೇದನಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ದುಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಅನುಕಡ್ಢತಿ।

ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇ। ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕತ್ಥ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಪಠಮೇ ವಾಕ್ಯೇ ಅತಿಬ್ಯಾಪಿತಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ದುತಿಯೇ ಅಬ್ಯಾಪಿತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಪಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅಹೇತುಕಂ ನಿವತ್ತಿತಂ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಆರುಪ್ಪೇ ವಿಪಾಕೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನ ಗಹಿತೋ। ತಂ ಪನೇತಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಮೇವ ಅಕತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸತಿಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನೇ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತುಂ, ಕಥಂ? ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ, ಕತ್ಥ? ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ವಚನದ್ವಯನ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾ ಗಹಿತಂ।

ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ’’ಇಚ್ಚೇವ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸನೇತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸನೇ। ಖನ್ಧಪಚ್ಚಯಸಹಿತನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ, ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ವದತಿ। ಅಸಹಿತನ್ತಿ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಅಸಞ್ಞಭವಸಙ್ಗಹಿತಞ್ಚ ರೂಪಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪದಮೇತಂ, ಭೂತಾನಂ ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಕಾರಣಕಾರಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾರಣನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚೋರೇಹಿ ಗಾಮೋ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ।

ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪನ ಪಾಠೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ತಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥತ್ಥೋ – ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಮ್ಪಿ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಕೋ ಪನ ಸೋ ನಯೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಾಯಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಬ್ಯಾಕತೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಚನೇನ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೫೪. ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತೇನ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾವಸಾನಾ, ತಾಪಿ ಇಧ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಪಗೇವ ರೂಪಾವಸಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

೫೭. ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಪಟಿಸನ್ಧಿತಾಯ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ। ಪರಿಪುಣ್ಣಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿವಿಭಾಗಾನಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ।

ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚ। ಪುನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುನಗಹಣಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾಪೇಕ್ಖಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಮಾ ಪುನಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಸು। ತಸ್ಸಾತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ। ಆದಿಮ್ಹೀತಿ ಬಾಹಿರಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಅಸಞ್ಞಸತ್ತವಸೇನ ಆಗತವಾರೇಹಿ ಪಠಮವಾರೇ। ಅವಿಸೇಸವಚನನ್ತಿ ಬಾಹಿರಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಂ, ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಹೇತಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭನ್ತಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತಸ್ಸಾತಿ, ತತ್ಥಾತಿ ಚ ಪದದ್ವಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಠಮವಾರಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ತಂಸಮಾನಗತಿಕನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಗತಿಕಂ। ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಏತ್ಥ ಏಕಂಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ।

ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ। ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಹಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕತೋ। ವಿಸುನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣಾದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬಾಹಿರಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಬಾಹಿರಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ವಿಸೇಸಿತಾನಿ, ಏವಂ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಭಾವಕಟತ್ತಾರೂಪಭಾವೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ।

ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಕಾರಣೇನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತನಿಯಾಮೇನ ರೂಪಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇತಾದೀಸೂ’’ತಿ। ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ನನು ಚಿತ್ತಂ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ, ನ ಜನಕತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರ…ಪೇ॰… ಜನಕ’’ನ್ತಿ । ಕಿಂ ಪನ ತೇಸಂ ಜನಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನೇವ…ಪೇ॰… ಜನಕಾನೀ’’ತಿ। ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಚ ವಿನಾ ಅಭಾವೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಉಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಭೂತಾನೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಮಹಾಭೂತನಿಬ್ಬತ್ತಾನೇವ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ತೇಸಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ವದತಿ। ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ। ಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ರೂಪೇನ ಉತುನಾ ಆಹಾರೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಕಟವಿಸೇಸನಾನೇವಾತಿ ಇದಂ ಯೇಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ತಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ನ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವಿಸೇಸನೇನೇವ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಜಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ।

ಸವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸಿತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ, ಇತರಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮೂಲಕಾರಣಭಾವತೋ’’ತಿ, ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರಾನೀತಿ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ। ಮಹಾಭೂತವಿಸೇಸನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತಾನೀತಿ ‘‘ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಮಹಾಭೂತವಿಸೇಸನೇನೇವ ಜನಕಪಚ್ಚಯೇನ ಆಹಾರೇನ ಉತುನಾ ಚ ವಿಸೇಸಿತಾನಿ। ಇಧಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾವಚನೇನ ತಂನಿಸ್ಸಯಾನಮ್ಪಿ ತಬ್ಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋತಿ। ಅಞ್ಞತರವಿಸೇಸನಂ ಉಭಯವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ಪವತ್ತನತೋ।

೫೮. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು। ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸುಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹಾ’’ತಿ। ಯೋ ಪನತ್ಥೋ ಅತ್ತನೋ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂತಿ ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾದಸ್ಸನಂ , ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾದಸ್ಸನಂ, ನ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಏವ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ, ತತ್ಥ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಸ್ಸ ಸಮಾನತಾ। ದಸ್ಸಿತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠದ್ವಯಫರಣತಾಯ। ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಞ್ಚ ಏಕತೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ।

ಏವಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ನನು ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಂ ‘‘ಏಕಂ, ತಯೋ, ದ್ವೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಏವ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತೇನ ನ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಕಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸೂ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಂ ಫರತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ।

ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನಪಿ ಉಪಕಾರಕತಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವಾರನ್ತರೇ ಚ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಉಪಚಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ಥುಪಚ್ಚಯಾ, ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇತಿ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ। ತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ। ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಹೇತುಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇಸು ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾಪಿ ತೇ ತೇಸಂ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಆಸಙ್ಕನಿರಾಸಙ್ಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದ್ದೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೋ। ನ ಹಿ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸದ್ದಸೀಸೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭೂತಂ, ಇತರಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞತರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋ। ಯಥಾವುತ್ತೇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಇತರೇತರಂ ಮಿಥು ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋ। ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಇಧ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖನ್ಧಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಚಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯುಂ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

ಯಸ್ಸ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ತೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾತಿ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಯಂ ಅತ್ತನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಧಮ್ಮತೋ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಕಥಂ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಏವಂಭೂತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ, ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಮಹಾಭೂತಾ ಯತೋ ಖನ್ಧತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತದಪೇಕ್ಖತ್ತಾತಿ ಇತರೇತರಪಚ್ಚಯಭಾವಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ। ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಚಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನೇವ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಖನ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ। ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿತೋ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಖನ್ಧೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ, ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಉಜುಕಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

೫೯. ಸಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಯಾ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಇಧ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಹಜಾತತ್ಥೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ…ಪೇ॰… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಯೇಸಂ ಪನ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮಹಾಭೂತನಾಮರೂಪಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಮಹಾಭೂತರೂಪಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಛಧಾ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಇಧ ವಿಭತ್ತೋ ಏವ। ಕಥಂ ರೂಪಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಚೇ? ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಅಸತಿಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯ…ಪೇ॰… ನ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ।

೬೦. ದ್ವೀಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಸೂತಿ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಸು। ಕುಸಲಾಪಿ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇ ಮಹಗ್ಗತೇ ಆಕಡ್ಢತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ। ಕದಾಚಿ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಯದಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೬೧. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು। ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ। ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಅಲೋಭಾದಿಕುಸಲಾದಿಸರೂಪವಿಸೇಸತೋ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಕುಸಲಾದೀಸೂತಿ ಇದಂ ಅಲೋಭಾದಿವಿಸೇಸನಂ। ತೇನ ಯಥಾ ಅಲೋಭಾದೀಸು ಅಯಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಧ ಪನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ವತ್ಥುನವತ್ಥುಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ, ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಮೇವ ಗಹಿತಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಸ್ಸ। ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನೇವವಿಪಾಕ…ಪೇ॰… ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಲಾಭತೋತಿ ಯದಿ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ। ತೀಣೀತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪಾಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ, ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ।

೬೩. ತದುಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತೇ ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ। ವದತೀತಿ ಏಕಕ್ಖಣಿಕನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ವದತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ। ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣಿಕಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ।

೬೪. ಯಂ ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಯಂ ಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಞ್ಚ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

೬೯. ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ವತ್ಥು ನಿಯಮತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸಮಾನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸದಿಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಯಂ ತತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ವತ್ಥುನಾವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ತತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುಕ್ಖನ್ಧಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ನಾನಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೀ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ವತ್ಥುಂ ಖನ್ಧೇ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಕಿರಿಯಾಕರಣತೋತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ। ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಂ ನತ್ಥಿ ಸಹಜಾತಟ್ಠೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾಹ, ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ? ಖನ್ಧೇತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನನ್ತರತ್ತಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।

೭೧-೭೨. ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಏತಂ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಏಕೇನಪೀತಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಚ ಪದೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಪದೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಾಕ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೇನಪಿ ಪದೇನ। ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ। ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ ‘‘ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಏತ್ತಕಾ ಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ। ಯೇ ಪನಾತಿ ಪದಕಾರಕೇ ವದತಿ। ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಅವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋಯೇವ ಹಿ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಂ ವಾದನ್ತರೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

(೨) ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾರವಣ್ಣನಾ

೭೩. ಯಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ವಿಸೇಸೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಙ್ಗತೋ ವಿಸೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಯಾದಿಸೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಸೇಸೋ, ತಾದಿಸೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ। ತಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಕೇ ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಉದ್ಧಟಂ, ತಂ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಉದ್ಧಟಂ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾಭಾವಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ।

೭೪. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ। ಸುದ್ಧಿಕನಯೇತಿ ಪಠಮೇ ನಯೇ। ದಸ್ಸಿತಗಣನತೋತಿ ‘‘ನವ, ತೀಣಿ, ಏಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತಗಣನತೋ। ತತೋ ಪರೇಸು ನಯೇಸೂತಿ ತತೋ ಪಠಮನಯತೋ ಪರೇಸು ದುತಿಯಾದಿನಯೇಸು। ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ನವಾದಿಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಗಣನಾಯ। ಅಬಹುಗಣನೇನ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಬಹುಗಣನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ, ತೇನ ಅಬಹುಗಣನೇನ। ಸಮಾನಗಣನತಾ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ। ತೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅನುಲೋಮೇ ಯೋ ವಿಸೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಜೋತೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಲೋಮೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಅನುಲೋಮೇಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯೇ…ಪೇ॰… ವಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

೭೬-೭೯. ತೇ ಪನ ತೇರಸಮೂಲಕಾದಿಕೇ ನಯೇ ಸಾಸೇವನಸವಿಪಾಕೇಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೇಸು ಸಾಸೇವನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಾನಂ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿರೋಧಾಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ದಸ್ಸಿತನಯೇನಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಚ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಸ್ಸ। ನಾಮನ್ತಿ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ನಾಮಂ। ದ್ವಾವೀಸತಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತೇನ ದ್ವಾವೀಸತಿಮೂಲಕೋವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಅಞ್ಞಪದಾನೀತಿ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಪದಾದೀನಿ। ಸುದ್ಧಿಕನಯೋತಿ ಪಠಮನಯೋ, ಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಕಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ತಂ ನ ಯೋಜೀಯತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಏವ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ತೀಣಿಯೇವ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ಪಾಠೇ। ‘‘ವತ್ತು ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುವಿಧಾಯೀ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಗಣನಂ ನಿವಾರೇತಿ, ನ ಅಧೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ। ಗಣನಾಯ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವತೋ ಹೇಟ್ಠಾಗಣನಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಉಪರಿಗಣನಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಸು ಏಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಧತಾಯ ಚ ‘ತೀಣಿಯೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ತತ್ರಿದಂ ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಚನಂ।

೮೦-೮೫. ಅವಿಗತಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತೇಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯೋಜನಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯೋಜನಂ ಅಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾ ಯದಿಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಆವಿಕರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಯಥಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯೋಜನಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏವಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಯೇ…ಪೇ॰… ತಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯದಿಪಿ ಅವಿಗತಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯೋಜಿತೋ, ಏವಮೇವ ‘‘ತೇನೇತಂ ಆವಿಕರೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಥಾ ತತ್ಥ ‘‘ಊನತರಗಣನೇಹಿ ಸಮಾನಗಣನೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಾ ಸಮಾನಾ ಚ ಗಣನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಞಾಪನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಯೇನ ಯೇನ ಬಹುತರಗಣನೇನ ವಾ ಸಮಾನಗಣನೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಕದುಕಾದಿಭೇದಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ನ ಕೇವಲಮತ್ಥವಿಸೇಸಾವಿಕರಣತ್ಥಮೇವೇತ್ಥ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಅಥ ಖೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋಯೇವ ಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸುಪಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮೂಲಪದನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಿಕಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಮೂಲಭೂತಂ ಪದಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸು। ಏತಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ತತ್ರಿದಂ ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಪಾಳಿ ಏವಮೇವ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ। ತೇನ ಮೂಲಪದಂ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಞಾಯಾಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗನೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಿಕರಣಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಅತ್ಥೇ ವಚನೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಚ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ।

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೮೬-೮೭. ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಅನನ್ತರಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪನ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ಪನೇತಂ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತು’’ನ್ತಿ।

೯೩. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಜಾತಾ ಚ ಹೇತುಆದಯೋ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ।

೯೪-೯೭. ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ।

೯೯-೧೦೨. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಾಹಿರರೂಪಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ। ಏವಮೇವ ಪನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಂ, ಏವಮೇವ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಚ್ಚರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ।

೧೦೭-೧೩೦. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪನ್ನರಸಮೂಲಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ನಯೇಸು। ಕಾಮಂ ಸುದ್ಧಿಕನಯಾದೀಸು ವಿಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧಾತಿ ಏತೇಸು ನಾಹಾರಮೂಲಕಾದಿನಯೇಸು। ಗಣನಾಯೇವ ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ವಿಯ ಗಣನಾಯ ಏವ ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೩೧-೧೮೯. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಹೇತು ಅಧಿಪತಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ। ಸಾಧಾರಣಾನನ್ತಿ ಯೇ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ। ಇತರೇಹೀತಿ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಸಾಧಾರಣಾ ಸತ್ತೇವಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯವಜ್ಜೇ ಸತ್ತೇವ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಹೇತುರಹಿತೇಸು ಅಧಿಪತಿನೋ ಅಭಾವಾ। ಸೋ ಪನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತೋ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೋ। ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತೇತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ। ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ। ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾತಿ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ। ತೇನಾತಿ ‘‘ಏಕನ್ತಿಕಾನಂ ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾ’’ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತೇಹೀತಿ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ಊನತರಗಣನಾನಂ ಏಕಕಾದೀನಂ ವಸೇನ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದುಕಾದಿಕಸ್ಸ ಬಹುಗಣನಸ್ಸ। ಗಣನಾತಿ ಊನತರಗಣನಾ। ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೋ ವಾ ಹೋತು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತೋ ವಾ, ಊನತರಗಣನಾಯ ಸಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಯಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ಸಬ್ಬೇಸುಪೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು। ಸೋ ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಂ ನ ಲಭತಿ। ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಾನಂ ಅಲಬ್ಭನತೋತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ।

ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭಮತ್ತನ್ತಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಲಾಭಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭ’’ನ್ತಿ । ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ। ಪುರೇಜಾ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಪುರೇಜಾತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತೋ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ।

ತತ್ಥ ಕೇಚೀತಿ ಪದಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಪುರೇಜಾತೇ’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತಥಾ ಹೇಕೇ ಅಸಞ್ಞಭವಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ಆರುಪ್ಪಾನನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನುಪಟ್ಠಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ರುಚಿಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಯುಜ್ಜಮಾನಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಯಂ ಯಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭವಿತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ವಿಚಾರಿತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ। ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ನವನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ।

೧೯೧-೧೯೫. ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಘಟಿತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇನ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಾಳಿಗಮನಂ ಸದಿಸಂ।

ಇಮಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಾ। ತೇಸು ಪಠಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಇಮೇಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ। ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯೇ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕತಿಪಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾವುತ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತಿಅಸಞ್ಞಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೇವ ವದತಿ, ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೇ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏತೇಯೇವ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಆದಿಕೇ ಛ ಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತಿ। ಏತೇಯೇವಾತಿ ವಚನೇನ ಅಞ್ಞೇ ಕತಿಪಯೇ ಲಭನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ…ಪೇ॰… ಲಭತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ನ ಜನಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ। ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಯಂ ಯಂ ನ ಲಭತಿ, ತಂ ತಂ ಯದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಭೂತರೂಪಾನಿಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾಲಾಭವಚನಂ। ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾಲಾಭನ್ತಿ ಅರೂಪೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭಂ।

೧೯೬-೧೯೭. ಬಹುಗಣನಮ್ಪಿ ಊನತರಗಣನೇನ ಯೋಜಿತಂ ಊನತರಗಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿಪಿ ತಿಕಾದೀಸು ‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’ತಿ ಇದಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಅನುತ್ತಾನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ। ಯಥಾ ಚ ಭೂತರೂಪಾನಿ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಪಿ ಪನ ಲಭತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಮೂಲಕಂ ‘‘ದುಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ದುಮೂಲಕಂ ‘‘ತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।

೨೦೩-೨೩೩. ಚೇತನಾಮತ್ತಸಙ್ಗಾಹಕೇತಿ ಚೇತನಾಮತ್ತಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೇ ಪಞ್ಹೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಏವಂಪಕಾರೇತಿ ಇದಂ ‘‘ತೀಣೀತಿಆದೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರತ್ಥೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಚೇತನಾಮತ್ತಮೇವ ಅಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ।

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೩೪-೨೪೨. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣನ್ತಿ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ। ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನನ್ತಿ ಸಹಜಾತೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಆಯತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಗಮನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ । ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಹಜಾತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಹಜಾತೋ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋ। ತತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಹಜಾತಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಂ ತದಾಯತ್ತಭಾವೂಪಗಮನಞ್ಚ ವದತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಸದ್ದೇನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕರಣಸ್ಸ ಗಮನಸ್ಸ ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವೂಪಗಮನಸ್ಸ ವಾ। ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತಂ ತಂಸಹಭಾವಿತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ’’ತಿ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಭಾವೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹತ್ಥಞ್ಹೇತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತಂಕಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣತದಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಾನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ಸಹಜಾತತ್ಥೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಹಜಾತಸದ್ದಯೋಗೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಯುತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ಪನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವದನ್ತೇನ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತತ್ಥೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಾಹರಣಮ್ಪಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಞಾಪೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಞ್ಚ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಲಕ್ಖಣೇನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ನ ಫರತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಅನವಸೇಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾವುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಛ ವತ್ಥೂನಿ ಸೇಸರೂಪಾನಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುವಜ್ಜಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಚ ಅರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ।

ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಪತಿ-ಸದ್ದೋ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಏತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಯೋ’’ತಿ।

ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ವಿಯ ಭೂತರೂಪಾನಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಂಯೇವ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।

೨೫೫. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತೇತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಣ್ಣನಾಯಂ, ಕಮ್ಮಉತುಜಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಉತುಜಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೭)। ಕಮ್ಮೇ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮೇ ಜನಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಗಹಿತೇ। ಏಕನ್ತಾನೇಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ನ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಂ ನಾಮ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇತರಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಂ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಸೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಯೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಇಧ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ, ಆಹ ‘‘ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಂ ಪಹಾಯಾತಿ ತಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಹಾಯ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಯಥಾಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಏವ ಗಹಿತಸ್ಸ। ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಆಗತನಯೇನ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಆಗತನಯೇನ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೨೮೬-೨೮೭. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಕಚ್ಚರೂಪಗ್ಗಹಣೇ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಜಾದಿರೂಪಧಮ್ಮಭಾಗವಸೇನ। ಸಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ನಹೇತುಮೂಲಕತ್ತೇ ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಲಬ್ಭತಿ ಚತುಸನ್ತತಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ವಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ।

ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೨೯-೩೩೭. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತಥಾ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇನ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ನಿಯಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠನಿಸ್ಸಯಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದಾಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯತ್ತ’’ನ್ತಿ।

ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೫೧-೩೬೮. ಸಾತಿ ಸವತ್ಥುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ। ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇಪಿ। ಅಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತಾಸೇವನೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕನಝಾನನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸು ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಹೇತುಆದೀಸು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಠಿತೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಟಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವತ್ಥುವಿರಹಿತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅನುದ್ಧಟಾ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭೂತಕಥನಂ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚಾರನಿವತ್ತನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ।

೩೬೯-೩೯೧. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಯಂ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಲಭನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ವೇದಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ…ಪೇ॰… ನಯೇನಾ’’ತಿ। ಸೇಸೇಸೂತಿ ಅಹೇತುಕಮೋಹವಜ್ಜಾಹೇತುಕೇಸು ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ…ಪೇ॰… ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕಿಞ್ಚ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮೇನ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಸಹ ಯೋಜನಾ ನತ್ಥಿ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಯೋಜನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೯೨-೪೦೦. ಸದಿಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಸದಿಸಂ, ತಂ ಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಸಂಸಟ್ಠಾ ಯೋಜಿತಾ ಹಯಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ವೋಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಯಂ ನ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಿಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ, ತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಯಾ ಸಾ ವೀಮಂಸಾ…ಪೇ॰… ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಏವಂ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸಂಸಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ಅಸಂಸಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತದುಭಯಂ ಇತರೇತರಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾರದ್ವಯದೇಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಭಯಂ…ಪೇ॰… ನಿಯಾಮಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣಟ್ಠೋ ನತ್ಥಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೋ ಚ ಸದಿಸತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖೋ ಸದಿಸತ್ಥತೋ ವಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಸಭಾವಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೋಪಿ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖೋ ವೋಕಿಣ್ಣಟ್ಠತೋ ವಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸದ್ದದ್ವಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಯಾಮಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೦೧-೪೦೩. ತೇ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕುಸಲಾದಿಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯಂ ಉಭಯವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾಕ್ಕಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಯಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಆಗತಾ, ತದನುರೂಪಂ ತೇ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ। ದುತಿಯಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪದಪಟಿಪಾಟಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕುಸಲಪದದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ಸಕಲಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ। ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋತಿ ಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಯತ್ತಕೋ ಪಭೇದೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲಾದಿಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುಂ।

೪೦೪. ಫಲವಿಸೇಸಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ವಿಯ ದಾಯಕತೋಪಿ ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವೋದಾನಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ಆವೇಣಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಮ್ಪಿ ವೋದಾನಮೇವ, ಅಸೇಕ್ಖೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ನ ತಂ ಇಧ ಗಹಿತಂ। ತನ್ತಿ ವೋದಾನಂ। ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹಂ ಚಿತ್ತಂ। ಗೋತ್ರಭುಸದಿಸನ್ತಿ ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಗೋತ್ರಾಭಿಭಾವೀತಿ ವಾ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ‘‘ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೇಸನನ್ತರತ್ತಾತಿ ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಮಸನದೇಸನತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹಿತಂ ಪುನ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೪೦೫. ರಾಗರಹಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಸ್ಸ ಚ ರಾಗಸ್ಸ ನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸ್ಸಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದನಂ…ಪೇ॰… ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ಸಹಸಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಸಭಾವಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ತಂ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪೀತಿಕಿಚ್ಚಸಹಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ‘‘ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಏತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು। ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನಾ…ಪೇ॰… ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ಇದಮಿಧ ವಚನಮನೋಕಾಸಂ। ಕಸ್ಮಾ? ದಿಟ್ಠಿರಹಿತೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿನನ್ದನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಣ್ಹಾವಸೇನ ನನ್ದತೀತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನವಸೇನೇವ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವೀಸು ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ದಿಟ್ಠಿರಹಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಸರಾಗಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ರಾಗೇನ ಚ ತೇಸುಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ಚತೂಸುಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ, ಚತೂಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತು’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಭಿನನ್ದತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಏವ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ।

೪೦೬. ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಹೇತ್ಥ ಕತೋ’’ತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏತ್ಥ ತಾ-ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಭಾವೋ ನಾಮ, ಸೋ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಾವವನ್ತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಏತೇನ ಸಕತ್ಥೇ ಅಯಂ ತಾ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚತ್ಥೇ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವವತ್ಥಿತಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಬಹುಭೇದತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಂ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಸನ್ನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅನಾಸನ್ನಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಯದಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಏವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾರಮ್ಮಣತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ। ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಹೋನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಆವಜ್ಜನ್ತಿಯಾ।

೪೦೭-೪೦೯. ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾವತೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠತಾಮತ್ತವಸೇನ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆಘಾತವತ್ಥುಆದಿಭೇದೇನ ಅಕ್ಖನ್ತಿಭೇದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೪೧೦. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅತ್ಥನ್ತರವಸೇನ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಞ್ಞಾಣಪಟಿಘಾತತೋ।

೪೧೭. ವೋದಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಅಪುಬ್ಬತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪುಬ್ಬತೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗಮೇವಾ’’ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಯಥಾಲದ್ಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವೋದಾಪನಂ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅವಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕುಸಲಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ’’ತಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ।

ತಾ ಉಭೋಪೀತಿ ಯಾ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಚಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ವುತ್ತಾ, ತಾ ಉಭೋಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ? ದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಭವಙ್ಗಾನಂ ಅತ್ತನೋ ತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೇ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ತದಾರಮ್ಮಣಾದಿಕಾಲೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೇ ಮನೋಧಾತುಕಿರಿಯಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಕಾಲೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

೪೨೩. ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ। ದಳ್ಹಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಬಲವತೋ…ಪೇ॰… ವಿಪಚ್ಚನತೋತಿ ಏತೇನ ಬಲವತಾ ದುಬ್ಬಲತಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಕತೋಕಾಸತಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕತೋಕಾಸತಾ ಚ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಪಾಕಾಭಿಮುಖತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಚ ಬಲವಂ ದುಬ್ಬಲಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಾಕಜನಕಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಸತಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿನಾಭಾವೇ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಗಹಿತೇ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಚ್ಚಯದ್ವಯಸ್ಸ ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನತಪ್ಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಗಹಿತೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಉದ್ಧರಣಂ ಞಾಯಾಗತಂ, ತಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅನೇಕಭೇದತ್ತಾ, ವಿಪಾಕಂ ಜನೇನ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಪರಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಓಮಾನನ್ತಿ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಅವಮಾನಂ। ತೇಸೂತಿ ಯೋ ಅನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಹತೋ, ತಸ್ಸ ಞಾತಿಮಿತ್ತೇಸು। ಮಾತುಘಾತನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತತಾಯ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸತಾ, ಯಥಾ ಚ ಆಣತ್ತಿಯಂ ಪಹಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೀಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿ।

ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಾಮ, ನ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತೀ’’ತಿ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ। ಏಕತೋಪೀತಿ ಇದಂ ಯದಿಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೋ ಪನ ತೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।

೪೨೫. ಪುರಿಮವಾರೇಸು ವಿಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸು ವಿಯ। ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ। ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಹೇತುಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ । ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ। ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನೇವ ಪುರಿಮೇಸು ಛಸು ವಾರೇಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಗಹಿತೋ। ತೇನಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ಇಧಾತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ।

೪೨೭. ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ। ದುಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ದುಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಪಞ್ಹಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ। ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಪ್ಪಭೇದಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಯತೋ ತತೋ ವಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ಉಭಯಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಉಭಯಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಉಪ್ಪಾದಪಧಾನತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲೋ ಚ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।

ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ

೪೩೯. ಏತ್ಥಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ। ಗಣನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ, ನ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೪೪೦. ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವಿಸಭಾಗಾತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯೋ ತತ್ಥ ಸಭಾಗಭಾವೋ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತಥಾ ಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಸತಿ ಭಾವತೋ, ಹೇತುಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಂ। ವಿಸಭಾಗತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಕುಸಲಾದಿಹೇತೂನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಹೇತೂನಂ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇ। ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತಾ ಅತ್ಥಿ। ವಿಪಾಕಹೇತೂನಂ ಇತರಹೇತೂಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅತ್ಥಿ ಸಭಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುವಜ್ಜಾನ’’ನ್ತಿ। ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕೇಹಿ ಸಭಾಗತಾ ಅತ್ಥಿ ರಾಸನ್ತರಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಭಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇತಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಮ್ಹೀತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೇ। ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ, ಉಭಯಪಚ್ಚಯಯುತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತೂನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಹೇತೂನಞ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ। ತತ್ಥ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ನ ಸಭಾಗತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಸಭಾಗಭಾವತೋ। ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನತ್ಥಿ ವಿಸಭಾಗತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಸು ನತ್ಥಿ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಯ್ವಾಯಂ ನಯೋ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು ವಿಸಭಾಗತಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಹೇತುಸಹಿತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ರಾಸಿಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಏವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ, ಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಅತೀತೋಪಿ ಅನಾಗತೋಪಿ ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ಸಭಾಗತಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಹೇತೂನಂ ವಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವಿಸಭಾಗತಾ ತಸ್ಸೇವ ಹೇತುಸ್ಸ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ।

ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।

೪೪೧-೪೪೩. ‘‘ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಹೇತಾಧಿಪತಿದುಕೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಯಾನಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತೇಸು ಹೇತುಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಪವಿಟ್ಠೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಚೇ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ…ಪೇ॰… ತಾನೇವ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಇತರಾನಿ ನಾಮ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ಸಿಯುಂ। ನ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ’’ತಿಆದಿ। ಇತರಾನಿ ದ್ವೇತಿ ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ದ್ವೇ, ಯಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪವೇಸೇ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಭೂತಾನಿ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ। ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀತಿ ಪಠನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇಸೂತಿ ಊನತರಗಣನಾಹೇತೂಸು ವಿಪಾಕಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದೀಸು।

ಅನಾಮಟ್ಠವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾನಿ, ಘಟನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ। ನ ವಿಪಾಕಹೇತುರಹಿತಾನಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞತೋ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ, ‘‘ವಿಪಾಕಹೇತುಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಚ।

ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚಮಘಟನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಸು ಘಟನೇಸು। ತೇನ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ, ಸಮಂ ವಾ ಉಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ।

ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇಸು ಪನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತನಯೇನಪೀ’’ತಿ। ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋ ಯೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ ಪರೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ನಿರವಸೇಸಊನಊನತರಊನತಮಲಾಭಕ್ಕಮೇನಾತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಯಥಾರಹಂ ನಿರವಸೇಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ , ಯೇಸು ಊನಾ ಊನತರಾ ಊನತಮಾ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇನ ಕಮೇನ ಘಟನಾವಚನತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿರವಸೇಸಾದಿಕ್ಕಮೇನೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರವಸೇಸಲಾಭೇ ಚ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।

ಹೇತುಮೂಲಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೪೪೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಏಕನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವತ್ಥುವಸೇನ ಸನಿಸ್ಸಯಂ ವಕ್ಖತೀ’’ತಿ। ನ ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಘಟನಂ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಘಟನಂ ನ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಏಕಂಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।

೪೪೬. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾ ಏಕೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಭೇದೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಭೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ। ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋವ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವಭೇದೋಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ॰… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದೀನನ್ತಿ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ನ ಪನೇವನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಭಿನ್ನಸಭಾವಾತಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದವಚನೀಯಭಾವೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಸಭಾವೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ, ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಿಯ ಸಭಾವಮತ್ತೇನ। ತೇನೇವಾತಿ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ ಏವ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತವಸೇನ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ತದುಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗೇ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।

೪೪೭-೪೫೨. ಸಾಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ। ತಥಾ ಚೇವ ಛ ಘಟನಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾತಿ ವೀರಿಯವೀಮಂಸಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ಏಕೋಯೇವ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿವಸೇನ। ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ ಅಧಿಪತಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಠಮಞ್ಹಿ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಪಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೀತಿ। ತೇಸಂ ಆಹಾರಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾನಿ ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ। ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ಹೇತುವಸೇನ ವುತ್ತಘಟನೇಹಿ ಸದಿಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।

೪೫೭-೪೬೦. ದುಮೂಲಕನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕಂ। ತಂ ಕುಸಲಮೂಲಕೇಸು ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾಯಂ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಸಹಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಲೋಮಗಣನೇ। ಯಥಾವುತ್ತೇಸೂತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಮೂಲಕೇಸು। ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಆಹಾರೇನ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾದಿವಜ್ಜೇಸು ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಸೂತಿ ಹೇತುಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗೇಸು ಆಹಾರೇ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚ ತಂತಂಘಟನವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸು। ತೇನಾತಿ ಹೇತುಆದಿಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಲಬ್ಭನತೋ। ತೇಹಿ ಘಟನಾನೀತಿ ಹೇತುಆದೀಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನಾನಿ ಘಟನಾನಿ। ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾಭಾವೇನಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಸದಿಸತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕಾನಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಿ ತೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಸ್ಸಯಾದೀಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನಾನಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಆಹಾರೇನ, ನಿಸ್ಸಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಚ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಧಿಪತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ।

೪೭೩-೪೭೭. ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಅರೂಪೇಸ್ವೇವ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಪವತ್ತೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಉದಾಹರಣೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಂ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ಅಸಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ…ಪೇ॰… ಯುತ್ತಂ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಕಮ್ಮಂ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಯತೋ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಾ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಂಯೇವ ವತ್ಥು ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ನ ತಂಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ, ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ಚ ಸಭಾವೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ಯನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಯಮಾನಂ ‘‘ಯಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣದಸ್ಸನೇನ ವಿಭಾವೇತಿ।

೪೭೮-೪೮೩. ಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅನಾಮಟ್ಠಾಧಿಪತಿಭಾವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಹಾಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ।

೪೮೪-೪೯೫. ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಿಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ತಂಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ವೀರಿಯೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಾಯ।

೫೧೧-೫೧೪. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮೂಲಕೇ ‘‘ದಸಮೇ ಕುಸಲಾದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ‘ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವತ್ಥು ಚ ಖನ್ಧಾನ’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ, ನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವಾ’’ತಿ। ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ।

೫೧೫-೫೧೮. ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಪಚ್ಚಯಾವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋವ ಗಹಿತೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ, ಸೇಸಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಹಜಾತಾದೀಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ ಕತಾನಿ। ಯಾನಿ ತದನ್ತೋಗಧಾನಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ‘ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।

ತತ್ಥ ಅರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವತ್ಥು ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಪುರೇಜಾತಮೇವ, ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಕದಾಚಿ ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ಸಹಜಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೋವ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಚ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೋವಾತಿ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯದಿ ಸಹಜಾತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ತಥಾ ನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಏಕಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಸ್ಸ ಭಿನ್ನಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಸಙ್ಕರಮೋಚನತ್ಥಂ। ಅಪಿಚ ಅಪ್ಪಚುರಭಾವತೋ ಅಪಾಕಟಭಾವತೋ ಚ ತಂ ನ ಗಹಿತಂ । ತತೋತಿ ನವಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ದಸಮತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಏಕಾದಸಮೇ ಅಧಿಪತಿ ಅತ್ಥೀತಿ। ತಥಾ ಚುದ್ದಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ತದೇವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ।

೫೧೯. ಸಹಜಾತಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾನಿ ವಿಯ ಘಟನಾನಿ। ಸಹಜಾತೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ। ತಾನೀತಿ ‘‘ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಘಟನಾನಿ। ಯಾನಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ, ತಾನೇತ್ಥ ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಪುರೇಜಾತ…ಪೇ॰… ವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ, ತೇಸಂಯೇವ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತೇನ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ತೇನ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ। ಏವಂ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಅಸಮಾನತಾವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಘಟನಾನಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ। ಯಥಾ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ತೇನೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಿಥೂನಂ ಸಮಾನಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾಪೀತಿ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ತಾನಿ ಘಟನಾನಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಘಟನಾನಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ಸಹಜಾತತಾಯ ಏವ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ।

ತಾನೀತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನಿ। ಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಕುಸಲಾ ಚ ವಿಪಾಕಾ ಚ, ಯೇ ಅಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕಸಭಾವಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂಸಭಾವಞ್ಚ ಏಕಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ನನು ಚ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ತೇಸಂ ಕಿರಿಯಸಭಾವತಾಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಚಿತ್ತಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತೂಸು ಪವತ್ತನತೋ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಯಾ ಚ ವಸೇನ ಯಥಾ ಝಾನೇಸು, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಮಿಚ್ಚೇವ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಅಕುಸಲಾದಿಪದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ।

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ

೫೨೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನಾಹಿ ಸಹಜಾತಾದಿಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾನಂ ಗಹಣೇನ। ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಾ ಆರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು। ತೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ದ್ವೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ। ತತೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯತೋ। ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಯೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ। ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರೇಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಚೇತನಾಯಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತಾಯ ಚೇತನಾಯ। ಅರೂಪಾಹಾರಾ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಹಜಾತಭಾವಾ ಏವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಾಹಾರೋ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹಾರೋ’’ತಿ। ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಚ ಇದಂ ಅರೂಪಾಹಾರನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರವಿಸೇಸನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ರೂಪಾಹಾರೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ । ಯಥಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯೇಸಞ್ಹಿ ಯೋ ಜನಕೋ, ನ ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತತಾ ಅತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಪುರೇಜಾತತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ರೂಪಧಮ್ಮತ್ತಾ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾದಿವಿಧುರೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ರೂಪಾಹಾರೋ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೋ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ರೂಪಾಹಾರೋ…ಪೇ॰… ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸಹಜಾತತೋ ಪುರೇಜಾತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾಹಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಥಾ ರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಇಧ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತದಞ್ಞಾಭಾವಾತಿ ತತೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕುಸಲೇ ಅಭಾವಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ವುತ್ತಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತೇ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ। ಸಙ್ಗಹಿತವಿವಜ್ಜನಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿವಜ್ಜನಾಭಾವತೋ, ವಿವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಗಹಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ ಬಲವಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ , ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಗಹಿತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ತಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ।

ಪಚ್ಛಾಜಾತಆಹಾರಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಪುರೇಜಾತಕಾಯತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಾಹಾರಾನಂ। ತೇ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪನ ವತ್ಥೂನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ಸೇಸಂ ಆಹಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಏತೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಾಪಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ। ಛಹಿ ಭೇದೇಹೀತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಿತಭೇದೇನ ಚಾತಿ ಛಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭೇದೇಹಿ। ಏಕೇಕಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಛಹಿ ಭೇದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।

ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಸಪರಸನ್ತಾನಿಕಾನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ಪುರೇಜಾತಭೂತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಪುರೇಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೋ। ತದೇಕದೇಸಸ್ಸಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇಕದೇಸಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದೀಸೂತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು। ತಂ ಪನ ಪುರೇಜಾತಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ। ಯಥಾವುತ್ತನಯೋ ಚೇತ್ಥ ಏಕನ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಏವ-ಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ತೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಏಕಸಭಾವತೋವ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ತೇನಾತಿ ‘‘ಏಕೋವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತೇನ। ತೇಸೂತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು। ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಉಕ್ಕಂಸವಸೇನ। ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ। ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸೋಳಸಾದಿಭೇದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ।

ಪಭೇದಪರಿಹಾನೀಸೂತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಪಚ್ಚಯಪ್ಪಭೇದೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಪಞ್ಹಾಪರಿಹಾನಿಯಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಗಹಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಯಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ। ಪರಿಹಾನೀಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ।

೫೨೮. ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಹಕಭೂತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಾ ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಆಹ। ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪೀತಿ ಕುಸಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ।

೫೩೦. ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ। ಸುದ್ಧಾನನ್ತಿ ಕೇವಲಾನಂ ವತ್ಥುನಾ ವಿನಾ ಚ ಗಹಿತಾನಂ ಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ಯದಿಪಿ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಟ್ಠೋ ನತ್ಥಿ, ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೋ ಪನ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ತಂಸಙ್ಗಹೋ ಸುಕರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಸಹಜಾತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ತೀಸು ಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾದಿಭಾವೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ತಥಾ ಅಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಸಙ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಗಹಣೇನ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ…ಪೇ॰… ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೋ ಇಧ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ನಿಸ್ಸಯೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋ? ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಭಜಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋ? ಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ವಿಭಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಭಾವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ, ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋವ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಯ ಪಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಥಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ತೇಸಂಯೇವ ಪುರೇಜಾತಚತುಸನ್ತತಿರೂಪವಸೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೋತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ।

ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಹೇತುಆದಯೋ ತಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೇತುಆದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಸೋತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ।

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ

೫೩೨. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ವದತಿ। ತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಹಾಯತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಪನ್ನರಸಸೂತಿ ದುತಿಯೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಪನ್ನರಸಸು। ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತತಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯತ್ಥಿಅವಿಗತಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನ। ಸಹಜಾತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಹೇತುಆದಯೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ। ಅನನ್ತೋಗಧಾ ಸಹಜಾತೇ , ಕೇ ಪನ ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾದಿಆಕಾರೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಾದಿಆಕಾರೇನ।

ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ। ಇಮೇ ವಾರಾತಿ ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತವಾರಾ। ಏತೇ ನಿಸ್ಸಯಾದಯೋತಿ ಸಹಜಾತತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ವದತಿ, ನ ಇತರೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ।

ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೋಯೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಸ್ಸಯಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾರೋ ಪರಿಹಾಯತಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಲಾಭೀನಂಯೇವ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮುದಾಯಭೂತೋತಿ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯಭೂತೋ। ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹಿ। ‘‘ಕುಸಲೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ॰… ಪರಿಹಾಯತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನವಚನಂ।

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೋವ ಹೋನ್ತಿ ರೂಪಾಹಾರರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ‘‘ಏಕನ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ‘‘ತೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇತಿ ತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ।

೫೩೩. ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ನನು ಪಚ್ಚಯಗಣನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯವಾರಗಣನಾ ಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ಬಲವಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಇತರಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫೩೪. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನೀತಿ ಇದಂ ನ ಗಣನಾಪೇಕ್ಖಂ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀ’’ತಿ। ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೋಪಿ ಹೇತು ನಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನೇವ ಠಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕೇ’’ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನಹೇತುಮೂಲಕ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ।

೫೩೮. ಮೂಲಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸತ್ತಮೂಲಕಂ ಅಟ್ಠಮೂಲಕಂ ನವಮೂಲಕಞ್ಚ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ದ್ವೀಸೂತಿ ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಪುರಿಮೇಸು ದ್ವೀಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇಸು। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತಿಯೇತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ। ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋತಿ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ।

೫೪೫. ಏತಂ ದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅರೂಪಂ ಅರೂಪಸ್ಸ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ। ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಏಕನ್ತಿಕೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಸಹಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಅರೂಪಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ।

೫೪೬. ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾರಹವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ನಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು। ನವಾತಿ ಏಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ನವ। ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇಯೇವ।

ಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೫೫೦. ಇಮೇಹೇವಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಏವ ಸಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ಅನುರೂಪಾ’’ತಿ। ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತಿಪಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಚಾ’’ತಿ।

೫೫೧. ಹೇತುನಾಮನ್ತಿ ಹೇತು ಚ ತಂ ನಾಮಞ್ಚಾತಿ ಹೇತುನಾಮಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ತಮೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।

೫೫೨. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪತೀನನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ, ತಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತತೋ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಹಜಾತೇ ಸತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇಸು। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಗಣನುದ್ಧಾರಸ್ಸ ಸುಕರತಂ ಉಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಲೋಮೇ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಆಹ।

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೬೩೧. ಪರಿಹಾಪನಗಣನಾಯಾತಿ ಪರಿಹಾಪೇತಬ್ಬಗಣನಾಯ ಸಮಾನತ್ತಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಊನತಮಭಾವಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣದುಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಊನತರಗಣನೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪರಿಹೀನಾಪೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಹೀನಾಪೀತಿ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ। ಏತನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ।

ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಟ್ಠನಂ। ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅನುಲೋಮತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ। ಇತರೇಸೂತಿ ಯಾದಿಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಾನಿ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಾಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ।

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬೩೬. ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹೀತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ। ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ವದತಿ, ನ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಚನೇಪಿ ತಥಾ ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೬೪೪. ಏಕೇಕಮೇವಾತಿ ಏಕೇಕಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ।

೬೫೦. ಸಕಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ। ತತೋ ಪರೇತರಾತಿ ತತೋ ಅಗ್ಗಹಿತಪಚ್ಚಯತೋ ಪರೇತರಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ। ನಾಹಾರೇ…ಪೇ॰… ಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ, ಅನುಲೋಮತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಪಞ್ಹೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸೂತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು। ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಭಾವೇನ।

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧. ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿನಿಯಮನ್ತಿ ತಿಕಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಟ್ಠಾದಿನಿಯಮನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ ವೇದನಾರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತಿಕಮುತ್ತಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ವೇದನಂ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತಿಕಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕಧಮ್ಮಾನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು। ಯಥಾನುರೂಪತೋತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಯೋ ಯಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋ, ತದನುರೂಪತೋ। ಆರಮ್ಮಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

೧೦. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಅನಾದಿಭೂತಸ್ಸಪಿ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪನೇ ಕಾರಣವಚನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ। ಯಥಾರಹಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನ’’ನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕದೇಸಪರಿಹಾನಿದಸ್ಸನೇನೇವ ಹಿ ಸಮುದಾಯಪರಿಹಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ಸಹಜಾತಾದಯೋತಿ ವಾ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಹಜಾತಮೂಲಕಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಭವನ್ತಾ ನ ಸಹಜಾತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪರಿಹಾನಿಯಂ ಅಪರಿಹಾನಿಯಞ್ಚ। ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇಹಿ ಇಧ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಹೇತುಕೋ ವುತ್ತೋ। ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಪರಿಹಾನಿಯಂಯೇವ। ಸಾ ಹಿ ಇಧ ಅಧಿಕತಾ। ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾನಮೇವ ಪರಿಹಾನೀತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಂ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ನೇಸಂ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಮೇತ’’ನ್ತಿ।

೧೭. ನಯದಸ್ಸನಮೇವ ಕರೋತೀತಿ ಯಥಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಚೇತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಲಬ್ಭಾ, ಏವಂ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾತಿಪಿ ಲಬ್ಭಾ। ಅಹೇತುಕಮೋಹಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಲಬ್ಭಾ, ನ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಆದಿ।

೨೫-೩೭. ಯಥಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ, ಏವಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕಾನಂ…ಪೇ॰… ನಗಣನಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಗಣನಾಹಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ತಾ ಸಮಾನಾ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಯೋಜಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪುರೇಜಾತಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಇದಮೇವ ಪದಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।

೩೯. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇತಿ ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ। ದೋಮನಸ್ಸಸೀಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಕೇಸೂತಿ ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಪಞ್ಞಾಸು। ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಸೇಸೇಸೂತಿ ರಾಗಾದೀಸು। ಪಾಳಿಗತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ರಾಗಾದೀಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ತಂ ಪಾಳಿಗತಿಂ ತಿಕನ್ತರಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇಪಿ।

೬೨. ಅನಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಅಭೇದಂ। ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಇತರೇಸಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸು ಸೇಸೇಸು ಚ ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ತೀಣಿ ಸುದ್ಧಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ, ಪುರೇಜಾತಾ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಥಮಿದಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪುರೇಜಾತಾ’’ತಿಆದಿ, ಪುರೇಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚಾಯಂ ನಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಯಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕೇಸುಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಕೇಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯತೋ ತೇ ತೇಸಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ।

೮೩-೮೭. ಅವಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸೂತಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಯೇ ನವ ನವ ವಾರಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಮೇಕಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸು। ತೀಸ್ವೇವಾತಿ ಸುದ್ಧೇಸು ತೀಸ್ವೇವ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ।

ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧-೨೩. ಸೋಯೇವಾತಿ ಅಕತಸಮಾಸೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ।

೨೪-೫೨. ತನ್ತಿ ತಂ ವಚನಂ, ತಂ ವಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಯಥಾ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ತದುಭಯಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಿಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹಿತಂ, ವಚನನ್ತರೇನ ಪನ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋಯೇವ। ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ। ತಮ್ಪೀತಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ। ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ।

ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೫೧. ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸು ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ। ನನು ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅವಿರಹಿತಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಅವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸೂತಿ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನೇಕನ್ತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

೭೨. ಅನುಪಾಲನುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಅನುಪಾಲನವಸೇನ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಜನಕವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಕಮ್ಮಜಕಲಾಪೇ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ। ಆಹಾರನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಆಹಾರಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಕದಾಚಿ ತಸ್ಸೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯದಿ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಏಕಂಸತೋ ಸಕಲಾಪರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಚ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ದೋಸಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ತಂ ವಚನಂ। ಅನಜ್ಝೋಹಟಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ, ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಂಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸನ್ತಾನಗತಾಯ ಉಪಾದಿನ್ನೋಜಾಯಾ’’ತಿ।

ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಆಹಾರೋಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಉದ್ಧಟೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ವಾದೋ ಬಲವತರೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಆಹಾರೋ ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಪಞ್ಹೋತಿ ದುಕಮೂಲಕೇ ದುತಿಯಪಞ್ಹೋತಿ ಯೋಜನಾ। ದುತಿಯಪಞ್ಹೋ ಚ ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಅನಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸ। ಅಜ್ಝೋಹಟಮೇವ ನ ಅನಜ್ಝೋಹಟಂ, ಯಥಾವುತ್ತೋಜನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಬಲವತರೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಬಲವತರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕತಿಪಯಾಲೋಪೇ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋಹಟಮತ್ತಾಹಿ ಮಣ್ಡೂಕಾದೀಹಿ ಅಜ್ಝೋಹಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರೇ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಇಧ ವುತ್ತೇಹೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತೇಹಿ। ಏಕಮೂಲಕದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹೀತಿ ಏಕಪದಮೂಲಕೇಹಿ ದುಕಾವಸಾನೇಹಿ ತಿಕಾವಸಾನೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ। ತೇ ಪನ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ। ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ವಿಯಾತಿ ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಯ, ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತತಿಯಪದಮೂಲಕೇಸು ದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ । ಯದಿ ಪನ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ನ ಉದ್ಧಟಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಸಹಜಾತವಸೇನೇವಾತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ। ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಪಞ್ಹಾ। ತತ್ಥ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಉದ್ಧಟಾ। ಇಧ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ। ಏತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ। ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೋ ವೇದನಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ। ಅನೇಕೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ। ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ। ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ।

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅವುತ್ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಕೋತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಏಕೋ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಏಕಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಏಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏಕೇನೇವಾತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಯಥಾ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥು। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತಾದಿನಾ। ಏಕೋ ಸಹಜಾತಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ, ಅನೇಕೇಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ। ಅನೇಕೋ ಪುರೇಜಾತವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚೇವ ಸಹಜಾತಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರೇಜಾತಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಅನೇಕೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಜಾತಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಅನೇಕೋ ವಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಕಾರೋ ಅನೇಕೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಸಮಾನತ್ತೇಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮಾನತ್ತೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾನತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ವತ್ಥುನಾ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಾ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ತೇ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಚಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭೇದೇ ಏವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಭೇದೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇನ…ಪೇ॰… ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ’’ತಿ।

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ ಅಭಾವಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ? ವಿರೋಧತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಏಕಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಹ ಅಲಾಭತೋ ಏವ। ಏಕಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಾನಾಧಮ್ಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತಾ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾದಿಭಾವತೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಲಾಭೇ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಪೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಪಿ। ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಲಾಭತೋತಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಲಾಭತೋ। ಬಾವೀಸಾತಿ ಏಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ನವ, ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ಪಞ್ಚ, ಏಕಮೂಲಕತಿಕಾವಸಾನಮೇಕಂ, ದುಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ, ದುಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ದ್ವೇ, ದುಕಮೂಲಕತಿಕಾವಸಾನಮೇಕನ್ತಿ ಏವಂ ಬಾವೀಸತಿ। ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹಾತಿ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ। ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏವ-ಸದ್ದೋ, ಸಹಜಾತೇನ ನ ವಿನಾ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರೇಸು ಪನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ತೇಹಿ ಸಹಾಪಿ ವಿನಾಪಿ ಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಇತರೇಹೀ’’ತಿ। ತಮ್ಪಿ ವತ್ಥು ತಂಸಹಿತಪುರೇಜಾತಮೇವಾತಿ ಯಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಞ್ಚೇವ ತಂಸಹಿತಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮೇವ ಚ, ನ ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಇತರ’’ನ್ತಿ।

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಪುರೇಜಾತಂ ತಂಸಹಜಾತೇನ ವಿನಾಪಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಅತ್ಥಿಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಬಾವೀಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ। ಅತ್ಥಿವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಭಜನೇ। ತಿಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನನ್ತಿ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಕಮೂಲಕೋ ಏಕಾವಸಾನೋ ಪಞ್ಹೋ ಉದ್ಧಟೋ। ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇತಿ ಚ ತತ್ಥೇವ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ। ತಥಾ ಚ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ಉದ್ಧಟೋ। ತಯಿದಂ ಕಥಂ, ಯದಿ ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತಂ ವತ್ಥುಸಹಿತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣೇನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣತೋ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವತ್ಥುಸಹಿತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ। ಸಹಜಾತೇನ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಪಟಿಯೋಗಿಪುರೇಜಾತಂಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ದಸ್ಸಿತಂ ವಿಚಾರಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ।

ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೨೨. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಸತ್ತಸು ಮೂಲಕೇಸೂತಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾನಿ ತೀಣಿ ಏಕಕಾನಿ, ತೀಣಿ ದುಕಾನಿ, ಏಕಂ ತಿಕನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕಮೂಲಕಾನಿ ಯಾನಿ ಸತ್ತಮೂಲಕಾನಿ, ತೇಸು। ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನುಕ್ಕಮೇನ। ಸತ್ತಾತಿ ಪಠಮೇ ಏಕಕೇ ಸತ್ತ। ಪಞ್ಚಾತಿ ದುತಿಯೇ ಪಞ್ಚ। ತಾನಿಮಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಇಧ ಪನ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೀಣೀತಿಆದೀಸು ತತಿಯೇ ತೀಣಿ, ಚತುತ್ಥೇ ಏಕಂ, ಪಞ್ಚಮೇ ತೀಣಿ, ಛಟ್ಠೇಪಿ ತೀಣಿ, ಸತ್ತಮೇ ಏಕಂ। ತಾನಿ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತತಿಯಪದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದದುತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ಪಠಮಪದತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದವಸೇನ, ಪಠಮಪದದುತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಪದತತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ದುತಿಯಪದತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಪದತತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವೀಸಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಗಣನಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ದುತಿಯತತಿಯಮೂಲಕೇಸು ಏಕಂ ಏಕನ್ತಿ ದುತಿಯಮೂಲಕೇ ಏಕಂ, ತತಿಯಮೂಲಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಆಸೇವನೇತಿ ಯಥಾ ಪುರೇಜಾತೇ ಏಕಾದಸ, ತಥಾ ಆಸೇವನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಧಿಪತಿಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪುರೇಜಾತಾಸೇವನತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಗಣನಾನಿ। ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾನೀತಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇಸು ಗಣನಾಸದಿಸಾನಿ।

೩೧. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ನ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಾನಂ। ತೇ ವಿಸುಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸುಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತರಾಸಿ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೋ।

೩೮. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಗತಪಾಳಿಪದಂ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೂಲಂ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಯೋಜೇನ್ತೇನಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಪದೇಹಿ ಸಹ ಮೂಲಪದಂ , ಆಸೇವನಮೂಲಕಮೇವ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಯೋಜೇನ್ತೇನ ನಪುರೇಜಾತಸದಿಸಂ ನಾಸೇವನೇ ಪಾಳಿಗಮನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಠಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿಪಾಕೇನ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ಸಹ ಯೋಜೇನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।

ಏಕಮೂಲಕೇ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋಜಿತಮೇವಾತಿ ‘‘ದುಮೂಲಕೇಸು ಪಠಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

೪೯. ಮೂಲಪದಮೇವ ಅವಸಾನಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮೂಲಪದಮೇವ ಅವಸಾನಭಾವೇನ ಯೋಜಿತಂ। ಸತ್ತ ಮೋಹಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಹಿ ಅಹೇತುಕಮೋಹೋ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಆಗತೋ। ಇಧ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಸುಪಿ ಮೂಲಕೇಸು ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸತ್ತ ಮೋಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ತಂ ‘‘ಗರೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಏವ ವಿಭಾವೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಹಿ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ।

ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಚಾರಿತನಯೇನ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ನ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ, ಇತರೇಸಂ ನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಆನೀತಂ ಅಮತಗ್ಗಪಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಟೀಕಾಯ ಅತ್ಥವಿವರಣೇ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।

ಇತಿ ಪಞ್ಚಪಕರಣಮೂಲಟೀಕಾಯ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।

ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।