೧. ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ
೮.
ಚಿತ್ತಂ
ಚತುಧಾ ದೇಸಯೀ ಧಮ್ಮೇ, ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನೋ॥
ತತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಸಯವಿಜಾನನಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಕೋ ವಚನತ್ಥೋ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಪನ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಾ ಚಿನೋತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತಂ।
೯.
ವಿಚಿತ್ತಕರಣಾ
ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ, ವಿಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕೇ।
ಚಿತ್ತಸಮ್ಮುತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಇಧ ವಿಞ್ಞುನಾ॥
ತಂ ಪನ ಸಾರಮ್ಮಣತೋ ಏಕವಿಧಂ, ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸವಿಪಾಕಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಅವಿಪಾಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಜಾತಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ।
ತತ್ಥ ಕುಸಲನ್ತಿ ಪನೇತಸ್ಸ ಕೋ ವಚನತ್ಥೋ?
೧೦.
ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಲನತೋ, ಕುಸಾನಂ ಲವನೇನ ವಾ।
ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ, ಕುಸಲನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
೧೧.
ಛೇಕೇ ಕುಸಲಸದ್ದೋಯಂ, ಆರೋಗ್ಯೇ ಅನವಜ್ಜಕೇ।
ದಿಟ್ಠೋ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕೇಪಿ, ಅನವಜ್ಜಾದಿಕೇ ಇಧ॥
ತಸ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ವೋದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಕುಸಲಂ, ವೋದಾನಭಾವರಸಂ, ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಾವಜ್ಜಾನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಮಕುಸಲಂ। ತದುಭಯವಿಪರೀತಲಕ್ಖಣಮಬ್ಯಾಕತಂ, ಅವಿಪಾಕಾರಹಂ ವಾ।
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಭೂಮಿತೋ ಏಕವಿಧಂ, ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ, ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಪ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನಾಮ।
೧೨.
ಉದ್ದಾನತೋ ದುವೇ ಕಾಮಾ, ಕ್ಲೇಸವತ್ಥುವಸಾ ಪನ।
ಕಿಲೇಸೋ ಛನ್ದರಾಗೋವ, ವತ್ಥು ತೇಭೂಮವಟ್ಟಕಂ॥
೧೩.
ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ
ಸಿಜ್ಝತಿ ದುವಿಧೋಪೇಸ, ಕಾಮೋ ವೋ ಕಾರಕದ್ವಯೇ॥
೧೪.
ಯಸ್ಮಿಂ
ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ವಸೇನಾವ-ಚರತೀತಿ ಚ ಸೋ ಪನ॥
೧೫.
ಪದೇಸೋ ಚತುಪಾಯಾನಂ, ಛನ್ನಂ ದೇವಾನಮೇವ ಚ।
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನೇವ, ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಪನ॥
೧೬.
ಕಾಮೋವಚರತೀತೇತ್ಥ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತೋ।
ಅಸ್ಸಾಭಿಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಹಿ, ಸಸತ್ಥಾವಚರೋ ವಿಯ॥
೧೭.
ಸ್ವಾಯಂ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ, ಏವಂ ಕಾಮೋತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ।
ಉತ್ತರಸ್ಸ ಪದಸ್ಸೇವ, ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಉದೀರಿತೋ॥
೧೮.
ತಸ್ಮಿಂ
ಕಾಮಾವಚರಮಿಚ್ಚೇವಂ, ಕಥಿತಂ ಕಾಮಘಾತಿನಾ॥
೧೯.
ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಭವೇ ಕಾಮೇ, ಅವಚಾರಯತೀತಿ ವಾ।
ಕಾಮಾವಚರಮಿಚ್ಚೇವಂ, ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ತತ್ರ ವಾ॥
೨೦.
ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತಂ।
ದಸಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯವತ್ಥು-ವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ॥
೨೧.
ದಾನಂ ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ ಪತ್ತಿದಾನಂ,
ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ದೇಸನಾ ಚಾನುಮೋದೋ।
ದಿಟ್ಠಿಜ್ಜುತ್ತಂ ಸಂಸುತಿಚ್ಚಾಪಚಾಯೋ,
ಞೇಯ್ಯೋ ಏವಂ ಪುಞ್ಞವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದೋ॥
೨೨.
ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ದಾನೇ, ಪತ್ತಿದಾನಾನುಮೋದನಾ।
ತಥಾ ಸೀಲಮಯೇ ಪುಞ್ಞೇ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾಪಚಾಯನಾ॥
೨೩.
ದೇಸನಾ ಸವನಂ ದಿಟ್ಠಿ-ಉಜುಕಾ ಭಾವನಾಮಯೇ।
ಪುನ ತೀಣೇವ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ದಸ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾಪಿ ಚ॥
೨೪.
ಸಬ್ಬಾನುಸ್ಸತಿಪುಞ್ಞಞ್ಚ, ಪಸಂಸಾ ಸರಣತ್ತಯಂ।
ಯನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ, ಸಙ್ಗಹಂ ನತ್ಥಿ ಸಂಸಯೋ॥
೨೫.
ಪುರಿಮಾ
ಹೋತಿ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸು ದೀಪಯೇ॥
ಇದಾನಿ ಅಸ್ಸ ಪನಟ್ಠವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಯಮುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯದಾ ಹಿ ಯೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುಂ ಆಗಮ್ಮ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸಾಧಿವಚನಂ। ಯದಾ ಪನ ಞಾತಿಜನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಜಾತಪರಿಚಯಾ ಬಾಲಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಸಹಸಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಹತ್ಥಗತಂ ದದನ್ತಿ ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ ವಾ, ತದಾ ತೇಸಂ ತತಿಯಚಿತ್ತಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ತೇ ‘‘ದೇಥ ವನ್ದಥ, ಅಯ್ಯೇ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಞಾತಿಜನೇನ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಹತ್ಥಗತಂ ದದನ್ತಿ ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ ವಾ, ತದಾ ತೇಸಂ ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಪ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೬.
ದಸಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾದೀನಂ, ವಸೇನ ಚ ಬಹೂನಿಪಿ।
ಏತಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಭವನ್ತೀತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
೨೭.
ಸತ್ತರಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಅಸೀತಿ ಚ।
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಾನಿ, ಭವನ್ತೀತಿ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ॥
ತಂ ಪನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಸುಗತಿಯಂ ಭವಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ।
ಇತರೇಸು ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಸವತ್ಥುಕತೋ ಏಕವಿಧಂ, ದ್ವೀಸು ಭವೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದುವಿಧಂ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ, ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಥಿನಮಿದ್ಧಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಿಪ್ಪಹೀನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ
ತಂ ಪನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಪನೇತಂ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾಪುಞ್ಞವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ರೂಪಾವಚರೂಪಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ತಾವ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸೇಸೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯೋಗಭೇದತೋ ಏಕವಿಧಂ, ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ, ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಅಪಗಮೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಯಥಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಏತಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಇದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಂ ಪನೇತಂ ಅರೂಪಾವಚರಭಾವನಾಪುಞ್ಞವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತರಂ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಏಕವಿಧಂ, ನಿಯತಾನಿಯತವತ್ಥುಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ, ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ತಿವಿಧಂ, ಚತುಮಗ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ
೨೮.
ಕಾಮೇ
ಚತ್ತಾರಾನುತ್ತರಾನೇವಂ, ಕುಸಲಾನೇಕವೀಸತಿ॥
೨೯.
ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪಗತೇನ ಸತಾ,
ಕುಸಲೇ ಕುಸಲೇನ ಚ ಯಂ ಕುಸಲಂ।
ಚತುಭೂಮಿಗತಂ ಮುನಿನಾ ವಸಿನಾ,
ಲಪಿತಂ ಲಪಿತಂ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಮಯಾ॥
ಅಕುಸಲಂ ಪನ ಭೂಮಿತೋ ಏಕವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ, ನಿಯತಾನಿಯತವತ್ಥುವಸೇನ ಚ ಏಕಹೇತುಕದುಹೇತುಕವಸೇನ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಾಜನಕವಸೇನ ಚ ದುವಿಧಂ, ತೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಯೋಗತೋ ಚ ಲೋಭಮೂಲಂ ದೋಸಮೂಲಂ ಮೋಹಮೂಲನ್ತಿ ಮೂಲತೋ ಚ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಲೋಭಮೂಲಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕನ್ತಿ।
ಯದಾ
ದೋಸಮೂಲಂ ಪನ ಏಕನ್ತಸವತ್ಥುಕತೋ ಏಕವಿಧಂ, ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ। ಅಸ್ಸ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ತಿಕ್ಖಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಮೋಹಮೂಲಮ್ಪಿ
ಏವಂ ತಾವ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಂ ಪನೇತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಪಾಯೇಸು ಉಪಪತ್ತಿಯಾ, ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಹೋತಿ।
೩೦.
ಲೋಭಮೂಲವಸೇನಟ್ಠ, ದೋಸಮೂಲವಸಾ ದುವೇ।
ಮೋಹಮೂಲವಸೇನ ದ್ವೇ, ಏವಂ ದ್ವಾದಸಧಾ ಸಿಯುಂ॥
೩೧.
ಪಾಪಾಪಾಪೇಸ್ವಪಾಪೇನ
ಪಾಪಾಪಾಪಪ್ಪಹೀನೇನ, ತಂ ಮಯಾ ಸಮುದಾಹಟಂ॥
ಇತರಂ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಮವಿಪಾಕಾರಹತೋ ಏಕವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ದುವಿಧಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕನ್ತಿ। ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ದುವಿಧಂ ಸಹೇತುಕಮಹೇತುಕಞ್ಚೇತಿ।
ತತ್ಥ ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಸಕಕುಸಲಂ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಪ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ನಾಮ।
ಯಥಾ ಪನಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ನ ಇದಂ ತಥಾ। ಇದಂ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸುಯೇವ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇ ಅಸತಿಪಿ ಆದಾಸತಲಾದೀಸು ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ ವಿಪಾಕಂ, ಮುಖಂ ವಿಯ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ವಿಪಚ್ಚನಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ।
೩೨.
ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ
ದುಹೇತುಕತಿಹೇತೂನಂ, ಭವನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ॥
೩೩.
ತತೋ ಪವತ್ತಿಯಂ ಹುತ್ವಾ, ಭವಙ್ಗಂ ಯಾವತಾಯುಕಂ।
ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಹುತ್ವಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಚ॥
೩೪.
ತತೋ
ಏವಂ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು, ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
೩೫.
ಸಭೂಮಿಕುಸಲೇಹೇವ, ಮಹಾಪಾಕಾ ಸಮಾ ವಿನಾ।
ಕಮ್ಮದ್ವಾರಞ್ಚ ಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಪುಞ್ಞಾನಂ ಕ್ರಿಯವತ್ಥುಕಂ॥
೩೬.
ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನತ್ತಾ ಹಿ, ಅವಿಪಾಕಸಭಾವತೋ।
ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಚೇವ, ಪಾಕಾ ಪುಞ್ಞೇಹಿ ನೋ ಸಮಾ॥
೩೭.
ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಹಿ, ತೇಸಮೇಕನ್ತತೋ ಪನ।
ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ತೇಸು, ನ ಜಾಯನ್ತಿ ಕದಾಚಿಪಿ॥
೩೮.
ತಥಾ ವಿರತಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋ, ನ ಪನೇತೇಸು ಜಾಯರೇ।
ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ವುತ್ತಾ, ಕುಸಲಾತಿ ಹಿ ಸತ್ಥುನಾ॥
೩೯.
ತಥಾಧಿಪತಿನೋಪೇತ್ಥ, ನ ಸನ್ತೀತಿ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ।
ಛನ್ದಾದೀನಿ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ, ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪನ॥
೪೦.
ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರ-ವಿಧಾನಂ ಪನ ಪುಞ್ಞತೋ।
ಞೇಯ್ಯಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ, ವಿಪಾಕೇಸು ಚ ವಿಞ್ಞುನಾ॥
೪೧.
ಹೀನಾದೀನಂ ವಿಪಾಕತ್ತಾ, ಪುಞ್ಞಾನಂ ಪುಞ್ಞವಾದಿನಾ।
ಹೀನಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ, ವಿಪಾಕಾ ಪರಿದೀಪಿತಾ॥
೪೨.
ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ, ಏಕನ್ತೇನ ಸವತ್ಥುಕಂ।
ಜಾಯತೇ ಕಾಮಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನ ಪನಞ್ಞತ್ಥ ಜಾಯತೇ॥
ಏವಂ ತಾವ ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ
ಇದಂ ಪನ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ನಿಯತವತ್ಥುಕತೋ ಏಕವಿಧಂ, ನಿಯತಾನಿಯತಾರಮ್ಮಣತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಚಕಂ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸತ್ತಯಂ ಅನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ। ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯೋಗತೋ ತಿವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸುಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದ್ವಿಟ್ಠಾನಿಕಂ ಸನ್ತೀರಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತಂ, ಸೇಸಮುಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತನ್ತಿ।
ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸುತಾರಮ್ಮಣಮುತಾರಮ್ಮಣದಿಟ್ಠಸುತಮುತಾರಮ್ಮಣದಿಟ್ಠ-ಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸುತಾರಮ್ಮಣಂ
ವತ್ಥುತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ। ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಮೇವ ವತ್ಥು, ತಥಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವತ್ಥು, ಅವಸೇಸತ್ತಯಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ।
ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸತ್ತವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಥಾ ಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾ ಮನೋಧಾತು, ಸೇಸಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ।
ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪನ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸವನಘಾಯನಸಾಯನಫುಸನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಾನಿ ಅವಸೇಸಾನಿ।
ತತ್ಥ
ಸೇಸಾ ಪನ ದ್ವೇ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಸನ್ತೀರಣಾದಿರಸಾ, ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮಾ ಏಕನ್ತಮಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾವ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ಠತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಛಸು ಪನ ದ್ವಾರೇಸು ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ದುತಿಯಾ
೪೩.
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಸ್ಸ
ತಂ ತಿಹೇತುಕಪುಞ್ಞಸ್ಸ, ವಸೇನ ಪರಿದೀಪಯೇ॥
ಇದಾನಿ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾನಿ ನಿಯತವತ್ಥುಕತೋ ಏಕವಿಧಾನಿ, ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ। ಕಥಂ? ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಂ, ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ, ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಂ, ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಪಿ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾನಿ ಸಕಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ।
೪೪.
ಕುಸಲಾನುಗತಂ ಕತ್ವಾ, ಭಾಜಿತಂ ಕಿಂ ಮಹಗ್ಗತಂ।
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವ, ನಾಸಮಾನಫಲಂ ಯತೋ॥
೪೫.
ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲೇಹೇವ, ಸಮಾನಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಇದಂ।
ಗಜಾದೀನಂ ಯಥಾ ಛಾಯಾ, ಗಜಾದಿಸದಿಸಾ ತಥಾ॥
೪೬.
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವ, ನಾಪರಾಪರಿಯವೇದನಂ।
ಝಾನಾ ಅಪರಿಹೀನಸ್ಸ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಭವಗಾಮಿನೋ॥
೪೭.
ಕುಸಲಾನನ್ತರಂಯೇವ
ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪನೇತಸ್ಸ, ಕುಸಲಾನುಗತಂ ಕತಂ॥
೪೮.
ಪಟಿಪ್ಪದಾಕ್ಕಮೋ ಚೇವ, ಹೀನಾದೀನಞ್ಚ ಭೇದತೋ।
ಝಾನಾಗಮನತೋ ಚೇತ್ಥ, ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ॥
೪೯.
ಅಭಾವೋಧಿಪತೀನಞ್ಚ
ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಚ ಸೇಸೇನ, ಕುಸಲೇನ ಸಮಂ ಮತಂ॥ –
ಏವಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಚತುಮಗ್ಗಯುತ್ತಚಿತ್ತಫಲತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಂ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಂ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಂ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಪುನ ಮಗ್ಗವೀಥಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ದುವಿಧಂ। ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
೫೦.
ಸುಞ್ಞತಂ
ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ, ಮಗ್ಗಸ್ಸಾನನ್ತರೇ ಫಲೇ॥
೫೧.
ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಪರಭಾಗಸ್ಮಿಂ, ವಳಞ್ಜನಫಲೇಸು ನ।
ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ, ತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭರೇ॥
೫೨.
ಹೋನ್ತಿ ಸಾಧಿಪತೀನೇವ, ಲೋಕುತ್ತರಫಲಾನಿ ತು।
ವಿಪಾಕೇಧಿಪತೀ ನತ್ಥಿ, ಠಪೇತ್ವಾ ತು ಅನಾಸವೇ॥
೫೩.
ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಫಲಂ ಮಗ್ಗಮುಪಾದಾಯ, ಮಗ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥ –
ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಸತ್ತಾಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಅಹೇತುಕಮನೋಧಾತುಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸನ್ತೀರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ।
ಏತ್ಥ
೫೪.
ಅನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಗೋಚರೇ ವತ್ತರೇ ಇಮೇ।
ಸುಖಾದಿತ್ತಯಯುತ್ತಾ ತೇ, ದುಕ್ಖುಪೇಕ್ಖಾಯುತಾ ಇಮೇ॥
ಏವಂ
೫೫.
ಏವಂ ಛತ್ತಿಂಸಧಾ ಪಾಕಂ, ಪಾಕಸಾಸನಪೂಜಿತೋ।
ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕೇಸು, ಕುಸಲೋ ಸುಗತೋಬ್ರವಿ॥
ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಂ ಪನ ಅವಿಪಾಕತೋ ಏಕವಿಧಂ, ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತತೋ ದುವಿಧಂ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಅರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ದುವಿಧಂ ಸಹೇತುಕಮಹೇತುಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಹೇತುಕಂ ಏಕವಿಧಂ ಅರಹತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಪ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ
ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಪನ ತಿವಿಧಂ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋಧಾತುಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವಜ್ಜನಚಿತ್ತಂ, ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತಂ, ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಚಿತ್ತನ್ತಿ
ತತ್ಥ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋಧಾತು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತರಾ ಪನ ದ್ವೇ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಾತಿ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಪನ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಛಸು ಅನುಳಾರೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಕಿಚ್ಚಾ ನಿಯತವತ್ಥುಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಾಧಾರಣಾ ಪನ ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ
ಇಧ ಠತ್ವಾ ಹಸನಚಿತ್ತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಾನಿ। ತೇರಸ ಹಸನಚಿತ್ತಾನಿ। ಕುಸಲತೋ ಚತೂಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇಹಿ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತೂಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಹಸನ್ತಿ, ಸೇಖಾ ಪನ ಕುಸಲತೋ ಚತೂಹಿ, ಅಕುಸಲತೋ ದ್ವೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇಹೀತಿ ಛಹಿ ಹಸನ್ತಿ, ಖೀಣಾಸವಾ ಕಿರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇಹಿ ಹಸನ್ತೀತಿ।
೫೬.
ಸೋಮನಸ್ಸಯುತಾನಟ್ಠ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಚ।
ಕ್ರಿಯತೋ ಪನ ಪಞ್ಚೇವಂ, ಹಾಸಚಿತ್ತಾನಿ ತೇರಸ॥
೫೭.
ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಹಸನ್ತೇತ್ಥ, ಚಿತ್ತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಹಿ।
ಛಹಿ ಸೇಖಾ ಅಸೇಖಾ ಚ, ಹಸನ್ತಿ ಪನ ಪಞ್ಚಹಿ॥
ಇದಾನಿ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಂ, ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ, ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಂ, ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಸಕಸಕಭೂಮಿಕುಸಲಸದಿಸಾನಿ। ಕೇವಲಂ ಪನೇತಾನಿ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕುಸಲಾನಿ ಪನ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ। ಇಮಾನಿ ಚ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಭಾವನಾಕಾರವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಭಾವನಾಪುಞ್ಞವಸಪ್ಪವತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಮೇವ ಇಮೇಸಂ, ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸೇಸೋ।
೫೮.
ಯಾ
ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖುನೋ॥
೫೯.
ಯಾವ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು, ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತೇವ ನಂ।
ತಾವ ತಾ ಕುಸಲಾ ಏವ, ಸಮಾಪನ್ನಾ ಸಚೇ ಕ್ರಿಯಾ॥
ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಭೇದತೋ ಕಾಮಾವಚರಸಹೇತುಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತಮಟ್ಠವಿಧಂ, ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಭೇದತೋ ಅಹೇತುಕಂ ತಿವಿಧಂ, ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ರೂಪಾವಚರಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಏವಂ ಭೂಮಿವಸೇನ ವೀಸತಿವಿಧಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
೬೦.
ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಕಾಮೇ, ರೂಪೇ ಪಞ್ಚ ಅರೂಪಿಸು।
ಚತ್ತಾರೀತಿ ಚ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತಾನಿ ವೀಸತಿ॥
೬೧.
ಲೋಕುತ್ತರಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂ, ಪನ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣತ್ತಾ ಹಿ, ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ॥
೬೨.
ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿವಿಭಾಗದೇಸಕೋ,
ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ ಚಿತ್ತಮವೋಚ ಯಂ ಜಿನೋ।
ಹಿತಾಹಿತಾನಂ ಸಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾರತೋ,
ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ ತನ್ತು ಮಯಾ ಸಮೀರಿತಂ॥
ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕವೀಸತಿವಿಧಂ ಕುಸಲಂ, ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಅಕುಸಲಂ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಂ ವಿಪಾಕಂ, ವೀಸತಿವಿಧಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕೂನನವುತಿಪ್ಪಭೇದೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ।
೬೩.
ಏಕವೀಸತಿ
ಛತ್ತಿಂಸೇವ ವಿಪಾಕಾನಿ, ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ವೀಸತಿ॥
೬೪.
ಏಕೂನನವುತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಮಹೇಸಿನಾ।
ಅಟ್ಠ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಕತ್ವಾ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹಿ ಸಮಾಸತೋ॥
೬೫.
ಪಿಟಕೇ
ತೇಹಾಯಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ॥
೬೬.
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೇನ, ಅಭಿಧಮ್ಮಮಹೋದಧಿಂ।
ಯೇ ತರನ್ತಿ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ಪರಞ್ಚೇವ ತರನ್ತಿ ತೇತಿ॥
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೇ ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।