೩. ಪಕಿಣ್ಣಕಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ವೇದನಾದಿವಿಭಾಗತೋ, ತಂತಂವೇದನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಿಭಾಗತೋ ಚ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಯಥಾಯೋಗ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವವಸೇನ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕವಿಧಂ, ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣೋ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಸಭಾವೇನ ಏಕವಿಧೋತ್ಯಾದಿನಾ ತೇಪಞ್ಞಾಸ ಹೋನ್ತಿ।
೨. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹಾದಿನಾಮಕೋ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ತಂತಂವೇದನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಸೇನೇವ ನ ಕತ್ಥಚಿ ತಂವಿರಹೇನ ನೀಯತೇ ಉಪನೀಯತೇ, ಆಹರೀಯತೀತ್ಯತ್ಥೋ।
ವೇದನಾಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೩. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ಸಙ್ಗಹೇಸು। ಸುಖಾದಿವೇದನಾನಂ, ತಂಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಞ್ಚ ವಿಭಾಗವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋ। ದುಕ್ಖತೋ, ಸುಖತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಮ-ಕಾರಾಗಮವಸೇನ। ನನು ಚ ‘‘ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೬೭) ವಚನತೋ ದ್ವೇ ಏವ ವೇದನಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಅನವಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೧೯) ಪಞ್ಚಧಾ ದೇಸಿತಾತಿ ತಂವಸೇನಪೇತ್ಥ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಖಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಿಕಮಾನಸಿಕಸಾತಾಸಾತಭೇದತೋ ಹಿ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೧೯) ದೇಸಿತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಭೇದಾಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏಕಧಾವ। ಯಥಾ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಮುಪಘಾತಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಮನಸೋ, ನೇವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಏಕಧಾವ ದೇಸಿತಾ, ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಕಾಯಿಕಂ ಮಾನಸಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸುಖಞ್ಚೋಪೇಕ್ಖವೇದನಾ।
ಏಕಂ ಮಾನಸಮೇವೇತಿ, ಪಞ್ಚಧಿನ್ದ್ರಿಯಭೇದತೋ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೭೪)।
ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ। ಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಂ। ಸಭಾವತೋ, ಪರಿಕಪ್ಪತೋ ವಾ ಇಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ। ತಥಾ ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಮಜ್ಝತ್ತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ।
೫. ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದೇನ ಏಕಾದಸವಿಧತ್ತಾ।
೭. ಸೇಸಾನೀತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸ।
ವೇದನಾಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಹೇತುಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೧೦. ಲೋಭಾದಿಹೇತೂನಂ ಹೇತುಸಙ್ಗಹೋ। ಹೇತವೋ ನಾಮ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಹೇತುಭಾವೋ ಪನ ನೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಸಙ್ಖಾತೋ ಮೂಲಭಾವೋ। ಲದ್ಧಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿರುಳ್ಹಮೂಲಾ ವಿಯ ಪಾದಪಾ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಹೇತುಕಾ ವಿಯ ಜಲತಲೇ ಸೇವಾಲಸದಿಸಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಏತೇ ಮೂಲಸದಿಸತಾಯ ‘‘ಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧನಂ ಹೇತುಭಾವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧನೋ ಅಞ್ಞೋ ಹೇತು ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾ। ಅಥ ತಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಅಕುಸಲಭಾವೋಪಿ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಸೇಸಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸೋ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ನ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಚ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ತದಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಲಮತಿನಿಪ್ಪೀಳನೇನ। ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಯೋನಿಸೋಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ
೧೬. ಇದಾನಿ ಹೇತೂನಂ ಜಾತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ।
ಹೇತುಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ, ತಂಕಿಚ್ಚವನ್ತಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹೋ। ಭವತೋ ಭವಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚಂ। ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವೋ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ। ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಚನತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ। ತಂತಂಜವನಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಂ। ನಿಬ್ಬತ್ತಭವತೋ ಪರಿಗಳ್ಹನಂ ಚುತಿಕಿಚ್ಚಂ।
೧೯. ಇಮಾನಿ ಪನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಠಾನವಸೇನ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂ ದಾನಿ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧೀ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಠಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಠಾನಂ। ಕಾಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪನ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದಪರಿಕಪ್ಪನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಠಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಠಾನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಠಾನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಠಾನಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಆವಜ್ಜನಾನಂ, ಜವನಾವಜ್ಜನಾನಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನಾನಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾವಜ್ಜನಾನಂ, ಕದಾಚಿ ಜವನಚುತೀನಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಚುತೀನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ ಭವಙ್ಗಠಾನಂ। ಭವಙ್ಗಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ಭವಙ್ಗಜವನಾನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ ಆವಜ್ಜನಠಾನಂ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾನಮನ್ತರಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಠಾನಂ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತೀರಣಾನಮನ್ತರಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಠಾನಂ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಮನ್ತರಾ ಸನ್ತೀರಣಠಾನಂ। ಸನ್ತೀರಣಜವನಾನಂ, ಸನ್ತೀರಣಭವಙ್ಗಾನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಠಾನಂ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಭವಙ್ಗಾನಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಚುತೀನಂ, ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ, ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಭವಙ್ಗಾನಂ, ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಚುತೀನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ ಜವನಠಾನಂ। ಜವನಭವಙ್ಗಾನಂ, ಜವನಚುತೀನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ ತದಾರಮ್ಮಣಠಾನಂ। ಜವನಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ, ಭವಙ್ಗಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವಾ ಅನ್ತರಾ ಚುತಿಠಾನಂ ನಾಮ।
೨೦. ದ್ವೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಾನಿ ಸುಖಸನ್ತೀರಣಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವಾಭಾವತೋತಿಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೪.೧೩.೧೭೯) ಏವಮಾಗತಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಪದಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೪.೧೩.೧೭೯) ಏವಂ ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚನಯೋ ಉದ್ಧಟೋ, ಪೀತಿಸಹಗತಸುಖಸಹಗತಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಪೀತಿಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚತಯೋ ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಅಹೇತುಕಂ ಸುಖಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ
೨೫. ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸಪಿ ನತ್ಥಿ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆವಜ್ಜನದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾನೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ)। ಇತರಥಾ ‘‘ಜವನಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಫಲಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಿ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಲೋಕುತ್ತರಫಲಚಿತ್ತಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಾದಿಕಂ ತಂಸಭಾವವನ್ತತಾಯ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ, ಯಥಾ ಏಕೇಕಗೋಚರವಿಸಯಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಸಕಲವಿಸಯಾವಬೋಧನಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗತೋ ನ ಕದಾಚಿ ತಂನಾಮಂ ವಿಜಹತೀತಿ।
೨೭. ಏವಂ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ವುತ್ತಾನೇವ ಯಥಾಸಕಂ ಲಬ್ಭಮಾನಕಿಚ್ಚಗಣನವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ।
೩೩. ಪಟಿಸನ್ಧಾದಯೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ನಾಮಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ನಾಮಾನಂ, ಕಿಚ್ಚಾನಞ್ಚ ಭೇದೇನ, ಅಥ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಯೋ ನಾಮ ತನ್ನಾಮಕಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಭೇದೇನ ಚುದ್ದಸ, ಠಾನಭೇದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ಠಾನಾನಂ ಭೇದೇನ ದಸಧಾ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏಕಕಿಚ್ಚಠಾನದ್ವಿಕಿಚ್ಚಠಾನತಿಕಿಚ್ಚಠಾನಚತುಕಿಚ್ಚಠಾನಪಞ್ಚಕಿಚ್ಚಠಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ, ತಥಾ ದ್ವೇ ಚ ನವ ಚ ಅಟ್ಠ ಚ ದ್ವೇ ಚಾತಿ ನಿದ್ದಿಸೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೩೫. ದ್ವಾರಾನಂ ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹೋ। ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖಭಾವತೋ ದ್ವಾರಾನಿ ವಿಯಾತಿ ದ್ವಾರಾನಿ।
೩೬. ಚಕ್ಖುಮೇವಾತಿ ಪಸಾದಚಕ್ಖುಮೇವ।
೩೭. ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಮನಾನಂ, ಮನೋಯೇವ ವಾ ದ್ವಾರನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರಂ। ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಂ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಸಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗನ್ತು, ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
೩೯. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರೇಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಛಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾರಹಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಮೇಕಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಉಭಯವಿಪಾಕವಸೇನ ಸತ್ತ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇಕಂ, ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಿ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲನಿರಾವಜ್ಜನಕಿರಿಯವಸೇನ ಏಕೂನತಿಂಸ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠೇವಾತಿ ಛಚತ್ತಾಲೀಸ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಯೋನಿಸೋಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನಾದೀನಂ ಅನುರೂಪವಸೇನ। ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಆವಜ್ಜನಾದಿತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನೇನ ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ ಕಾಮಾವಚರಾನೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕವಸೇನ ಠಿತಾನಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕೇಸು ಛಚತ್ತಾಲೀಸಚಿತ್ತೇಸು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಯುಗಳಾನಂ ಪಕ್ಖೇಪೇನ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಪೀತ್ಯತ್ಥೋ।
೪೧. ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ಮನೋದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಭವಙ್ಗತೋ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿ।
೪೨. ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಏಕದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಿ।
೪೫. ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿ ಚ।
೪೭. ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚ ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ। ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಕದಾಚಿ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಛದ್ವಾರಿಕವಿಮುತ್ತಾನಿ। ಅಥ ವಾ ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚ ಛದ್ವಾರಿಕವಿಮುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಛದ್ವಾರಿಕವಿಮುತ್ತಾನೀತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಲಮ್ಬಣಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೪೮. ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಸರೂಪತೋ, ವಿಭಾಗತೋ, ತಂವಿಸಯಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ಆಲಮ್ಬಣಸಙ್ಗಹೋ। ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಯತಿ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ರೂಪಂ, ತದೇವ ದುಬ್ಬಲಪುರಿಸೇನ ದಣ್ಡಾದಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಆಲಮ್ಬೀಯತಿ, ತಾನಿ ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏತ್ಥ ರಮನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ। ಸದ್ದೀಯತೀತಿ ಸದ್ದೋ, ಸೋಯೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ। ಗನ್ಧಯತಿ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚೇತಿ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಸೋಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ। ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ರಸೋ, ಸೋಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ರಸಾರಮ್ಮಣಂ। ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ। ಧಮ್ಮೋಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ।
೪೯. ತತ್ಥಾತಿ ರೂಪಮೇವಾತಿ ವಣ್ಣಾಯತನಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಮೇವ। ಸದ್ದಾದಯೋತಿ ಸದ್ದಾಯತನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ಸದ್ದಾದಯೋ, ಆಪೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಭೂತತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಞ್ಚ।
೫೦. ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಪಸಾದಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಸೋಳಸ ಸುಖುಮರೂಪಾನಿ।
೫೧. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಂ।
೫೨. ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪೀತಿ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನಅಭಿಞ್ಞಾಸೇಸಮಹಗ್ಗತಾದಿಜವನಾನಂ ಅನುರೂಪತೋ। ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಞ್ಹಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದವಜ್ಜಾನಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಿಕಾಲಿಕಂ, ಕಾಲವಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ತಿಕಾಲಿಕಮೇವ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಂ ವಕ್ಖತಿ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಿಕಾಲಿಕಂ, ಕಾಲವಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ವಿಭಾಗೋ ಪನೇತ್ಥ ನವಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸೇಸಾನಂ ಪನ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂ, ಅತೀತಞ್ಚ ಯಥಾರಹಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
೫೩. ದ್ವಾರ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಂ ಪನ ನೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ನಾಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ವಿಯ ತಿಕಾಲಿಕಮೇವ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂ ವಾ, ನಾಪಿ ಮರಣಾಸನ್ನತೋ ಪುರಿಮಭಾಗಜವನಾನಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಆಗಮಸಿದ್ಧಿವೋಹಾರವಿನಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಂತಂಭೂಮಿಕಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತೀನಂ ತಂತಂದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪತೋ। ಕಾಮಾವಚರಾನಞ್ಹಿ
ಮಹಗ್ಗತಪಟಿಸನ್ಧಾದೀಸು ಪನ ರೂಪಾವಚರಾನಂ, ಪಠಮತತಿಯಾರುಪ್ಪಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಮನೋದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಮತಂ, ತಥಾ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಾನಂ ಅತೀತಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಮಹಗ್ಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತೀನಂ ಮನೋದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಂ, ಅತೀತಂ ವಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಮತಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭವನ್ತರೇ ಛದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಅತೀತಾನನ್ತರಭವೇ ಮರಣಾಸನ್ನಪ್ಪವತ್ತಛದ್ವಾರಿಕಜವನೇಹಿ ಗಹಿತಂ। ಅಸಞ್ಞೀಭವತೋ ಚುತಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಸಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾತೀತಭವೇ ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪೇ ಅಸಞ್ಞೀಭವತೋ ಚುತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಭವನ್ತರಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಯಮೋಕಾಸಂ ಲಭೇ ತತೋ।
ಹೋತಿ ಸಾ ಸನ್ಧಿ ತೇನೇವ, ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಗೋಚರೇ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೧೭೧) –
ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗೋಚರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಜವನಗ್ಗಹಿತಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಾಪಿಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿ ಸಾವಧಾರಣವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸುಞ್ಞತಾ ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಮರಣಾಸನ್ನಸತ್ತಸ್ಸ, ಯಥೋಪಟ್ಠಿತಗೋಚರಂ।
ಛದ್ವಾರೇಸು ತಮಾರಬ್ಭ, ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಭವನ್ತರೇ’’ತಿ॥ (ಪರಮ॰ ವಿ॰ ೮೯)।
‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗೋಚರಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ಅತೀತಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಅನುಭೂತಂ, ನಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಆಪಾಥಗತಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ, ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಸರೂಪಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ।
೫೪. ತೇಸೂತಿ ರೂಪಾದಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಕಮ್ಮಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣೇಸು। ರೂಪಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣಾನಿ।
೫೫. ರೂಪಾದಿಕಂ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ।
೫೬. ಸೇಸಾನೀತಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಛದ್ವಾರಿಕದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಛಳಾರಮ್ಮಣವಸಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿಪಿ ಏಕನ್ತಕಾಮಾವಚರಸಭಾವಛಳಾರಮ್ಮಣಗೋಚರಾನಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಪಾಕಾನಿ ತಾವ ಸನ್ತೀರಣಾದಿವಸೇನ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣೇ, ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಛಳಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಹಸನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ
೫೭. ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಅಟ್ಠಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಜವನವಸೇನ ವೀಸತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಜಳಭಾವತೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೇಭೂಮಕಾನಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲಾನಿ ಚೇವಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಇಮೇಸು ಹಿ ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪರಾಮಸನಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ, ಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಪಿ ತೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಕೇವಲಂ ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ, ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ದುಸ್ಸನವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗಮನವಸೇನ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ವಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ, ಅವೂಪಸಮವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ, ಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಕಿರಿಯತೋ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಅಟ್ಠ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದೀಸು ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಾ, ಅತಿಪಗುಣಜ್ಝಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ
೫೮. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲವಜ್ಜಿತಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತನತೋ। ಸೇಕ್ಖಾಪಿ ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಂ ಅರಹತೋ ಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ತಥಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದಯೋಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ, ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇಸು
೫೯. ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಮಹಗ್ಗತಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ನ ಪನ ಅಕುಸಲಾದಯೋ ವಿಯ ಸಪ್ಪದೇಸಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಕಿರಿಯಜವನಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಚ ತಂತಂಪುರೇಚಾರಿಕವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಗೋಚರಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ।
೬೦. ಪಠಮತತಿಯಾರುಪ್ಪಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಆರುಪ್ಪೇಸು ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾನಿ।
೬೧. ಸೇಸಾನಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪನ್ನರಸ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಪಠಮತತಿಯಾರುಪ್ಪಾನಿ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಕಸಿಣಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಪವತ್ತನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ।
೬೩. ತೇವೀಸತಿಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಹಸನವಸೇನ ಪರಿತ್ಥಮ್ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇ ಯೇವ ಭವನ್ತಿ। ಕಾಮಾವಚರಞ್ಹಿ ಮಹಗ್ಗತಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಮನ್ದಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಅತ್ತಂ ಖಣ್ಡಿತಂ ವಿಯಾತಿ ಪರಿತ್ತಂ। ‘‘ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ಮಹಗ್ಗತೇಯೇವಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಾವಧಾರಣಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಆಲಮ್ಬಣಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೬೪. ವತ್ಥುವಿಭಾಗತೋ ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹೋ। ವಸನ್ತಿ ಏತೇಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾತಿ ವತ್ಥೂನಿ।
೬೫. ತಾನಿ ಕಾಮಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತತ್ಥೇವ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ। ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಅನ್ಧಬಧಿರಾದಿವಸೇನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಸಮ್ಭವಂ ದೀಪೇತಿ।
೬೬. ಘಾನಾದಿತ್ತಯಂ ನತ್ಥಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಮವಿರಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸು ವಿರತ್ತತಾಯ ತಬ್ಬಿಸಯಪ್ಪಸಾದೇಸುಪಿ ವಿರಾಗಸಭಾವತೋ। ಬುದ್ಧದಸ್ಸನಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಅತ್ಥಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಸೋತೇಸು ಅವಿರತ್ತಭಾವತೋ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಯಂ ತತ್ಥ ಉಪಲಬ್ಭತಿ।
೬೭. ಅರೂಪಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಛ ವತ್ಥೂನಿ ನ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಅರೂಪೀನಂ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಬಲೇನ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ।
೬೮. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನೇವ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ।
೬೯. ಮನನಮತ್ತಾ ಧಾತು ಮನೋಧಾತು।
೭೦. ಮನೋಯೇವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಸಾ ಹಿ ಮನತೋಯೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತೋ ಸಮ್ಭೂಯಮನಸೋಯೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಾತಿ ಮನಸೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಹೋತಿ। ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಸ್ಸ, ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ, ಪಟಿಘದ್ವಯಸ್ಸ, ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ, ಪನ್ನರಸರೂಪಾವಚರಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಮನೋಧಾತುಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ಅವಸೇಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸಙ್ಖಾತಾ ಚ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ನ ಕೇವಲಂ ಮನೋಧಾತುಯೇವ, ತಥಾ ಹದಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಸನ್ತೀರಣಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ ಹಿ ಏಕಾದಸ ದ್ವಾರಾಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಚ ಆರುಪ್ಪೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ
೭೧. ಪಞ್ಚರೂಪಾವಚರಕುಸಲತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾನಿ, ಪಟಿಘದ್ವಯತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಹಸನರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ತೇರಸ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ಸತ್ತ ಅನುತ್ತರಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸವಿಧಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ಹದಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಾ, ಚತುವೋಕಾರಭವವಸೇನ ಅನಿಸ್ಸಾಯವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
೭೩. ಕಾಮೇ ರೂಪೇ ಭವೇ ತಿವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದಿತ್ತಯವಜ್ಜಿತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ, ಆರುಪ್ಪೇ ಭವೇ ಅನಿಸ್ಸಿತಾ ಏಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೭೪. ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಟಿಘದ್ವಯಹಸನವಸೇನ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ಪನ್ನರಸ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗೋತಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಜಾಯರೇ, ತತೋಯೇವ ಅವಸೇಸಾ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕವಜ್ಜಿತಾ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಚ ಜಾಯರೇ, ಪಾಕಾರುಪ್ಪಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅನಿಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ಪಕಿಣ್ಣಕಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।