೪. ವೀಥಿಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಇಚ್ಚೇವಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉತ್ತರಂ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಉತ್ತಮಂ ಪಭೇದಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಕಾಮಾವಚರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭೂಮೀನಂ, ದ್ವಿಹೇತುಕಾದಿಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಭೇದೇನ ಲಕ್ಖಿತಂ ‘‘ಇದಂ ಏತ್ತಕೇಹಿ ಪರಂ, ಇಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಏತ್ತಕಾನಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಚಿತ್ತೇಹಿ ನಿಯಾಮಿತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಂ ನಾಮ ತನ್ನಾಮಕಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಸಮಾಸೇನ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨. ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಗಹಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ।
೩. ವಿಸಯಾನಂ ದ್ವಾರೇಸು, ವಿಸಯೇಸು ಚ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ।
೪. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ಛಕ್ಕೇಸು।
ವೀಥಿಛಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೬. ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರವೀಥೀ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ।
ವೀಥಿಛಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವೀಥಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೭. ‘‘ಅತಿಮಹನ್ತ’’ನ್ತ್ಯಾದೀಸು ಅತಿಮಹನ್ತಂ ನಾಮ। ದ್ವಿತಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಹುತ್ವಾ ಪನ್ನರಸಚುದ್ದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ಮಹನ್ತಂ ನಾಮ। ಚತುಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನವಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಹುತ್ವಾ ತೇರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಟ್ಠಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುತಂ ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪನ್ನರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದ್ವಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ಅತಿಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನೀ’’ತ್ಯಾದಿ। ವಿಭೂತಂ ಪಾಕಟಂ। ಅವಿಭೂತಂ ಅಪಾಕಟಂ।
ವೀಥಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚದ್ವಾರವೀಥಿವಣ್ಣನಾ
೮. ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ವಿಸಯವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಠಿತೀ’’ತ್ಯಾದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ। ಭಞ್ಜನಂ ಭಙ್ಗೋ, ಸರೂಪವಿನಾಸೋ। ಉಭಿನ್ನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಭಙ್ಗಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿ ಠಿತಿ ನಾಮ। ಕೇಚಿ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಚಿತ್ತಯಮಕೇ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨೦ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಯಮ॰ ೨.ಚಿತ್ತಯಮಕ.೮೧, ೧೦೨) ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಪದಾನಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧತೋ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಾ ನ ವುತ್ತಾ। ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ, ಸುತ್ತೇ ಚ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಠಿತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ನ ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಠಿತಿಭಙ್ಗವಸೇನಾ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸ
೯. ಅರೂಪಂ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ, ರೂಪಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ ಗಾಹಕಗಾಹೇತಬ್ಬಭಾವಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಾನೀ’’ತ್ಯಾದಿ। ತಾನೀತಿ ತಾದಿಸಾನಿ। ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಖಣಾನಿ ವಿಯ ಖಣಾನಿ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ, ತಾನಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಸತ್ತರಸಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪನ ಏಕಪಞ್ಞಾಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಲಕ್ಖಣರೂಪವಜ್ಜಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಞ್ಹಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ವುತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣರೂಪೇಸು ಚ ಜಾತಿ ಚೇವ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮಾನಾಯುಕಾ, ಜರತಾ ಪನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಿ –
‘‘ತಂ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಾಯು, ವಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ (ಸ॰ ಸ॰ ೬೦)।
ಕೇಚಿ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨೦) ಪನ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕಾದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಾವಸೇಸಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೨೩; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ವಚನತೋ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮಾಯೂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಹಿ ರೂಪಂ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಯಿದಮಸಾರಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನೇವ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ
೧೦. ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣಂ ವಿಯ ಖಣಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ, ತಂ ಅತೀತಂ ಏತೇಸಂ, ಏತಾನಿ ವಾ ತಂ ಅತೀತಾನೀತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿ। ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ರೂಪಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಕಸಕಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾವ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಭೋಗಾನುರೂಪಂ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಾನಿ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಘಾನಾದಿನಿಸ್ಸಯೇಸು ಅಲ್ಲೀನಾನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಾನೀತಿ ಏಕೇಕಕಲಾಪಗತಾನಿಪಿ। ಏಕೇಕಕಲಾಪಗತಾಪಿ ಹಿ ಪಸಾದಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಭವಙ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ‘‘ಆವಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಅಪರೇ।
ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗೇ ಚಲಿತೇತಿ ವಿಸದಿಸವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವಸಙ್ಖಾತಭವಙ್ಗಚಲನವಸೇನ ಪುರಿಮಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತೇ। ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಪಸಾದೇಸು ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವತ್ಥಾನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಾನುಭಾವೇನ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ಸಹಸಾ ಅನೋಚ್ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವೇಗೇನ ಧಾವನ್ತೋ ಠಾತುಕಾಮೋಪಿ ಪುರಿಸೋ ಏಕದ್ವಿಪದವಾರೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿಂ ಚಾಲೇನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭವಙ್ಗಚಲನಂ, ದುತಿಯಂ ತಸ್ಸ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದೋತಿ ವೋಹರನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗೇ ಚಲಿತೇ’’ತಿ।
ನನು ಚ ರೂಪಾದಿನಾ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸೇವ ಚಲನಂ ಯುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಪನ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ? ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಭೇರಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ತಲೇ ಠಿತಸಕ್ಖರಾಯ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ನಿಸಿನ್ನಾಯ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ತಲೇ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಪಹಟೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಭೇರಿಚಮ್ಮವರತ್ತಾದೀನಂ ಚಲನೇನ ಸಕ್ಖರಾಯ
‘‘ಘಟ್ಟಿತೇ
ಏಕಾಬದ್ಧೇನ ಹೋತೀತಿ, ಸಕ್ಖರೋಪಮಯಾ ವದೇ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೧೭೬)।
ಭವಙ್ಗಸೋತನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಪ್ಪವಾಹಂ। ಆವಜ್ಜನ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕಿಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಂ ವಿಯ ಆಭೋಗಂ ಕುರುಮಾನಂ। ಪಸ್ಸನ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪೇಕ್ಖನ್ತಂ। ನನು ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೬೨; ವಿಭ॰ ೫೧೭) ವಚನತೋ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾದೇತಿ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ, ರೂಪಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವೇನ ರೂಪದಸ್ಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ಯದಿ ಚ ತಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ ರೂಪದಸ್ಸನಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಬನ್ಧತ್ತಾ ಅನ್ತರಿತರೂಪಸ್ಸಪಿ ದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾ। ಹೋತು ಅನ್ತರಿತಸ್ಸಪಿ ದಸ್ಸನಂ, ಯಸ್ಸ ಫಲಿಕಾದಿತಿರೋಹಿತಸ್ಸ ಆಲೋಕಪಟಿಬನ್ಧೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಪನ ಕುಟ್ಟಾದಿಅನ್ತರಿತಸ್ಸ ಅಲೋಕಪಟಿಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತಕಿರಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ।
ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ತಮೇವ ರೂಪಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಂ ವಿಯ। ಸನ್ತೀರಯಮಾನನ್ತಿ ತಮೇವ ರೂಪಂ ವೀಮಂಸನ್ತಂ ವಿಯ। ವವತ್ಥಪೇನ್ತನ್ತಿ ತಮೇವ ರೂಪಂ ಸುಟ್ಠು ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಂ ವಿಯ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇನಾತಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಜವನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮುಚ್ಛಾಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇಸು ಚ ಛಪ್ಪಞ್ಚಪಿ ಜವನಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ। ಜವನಾನುಬನ್ಧಾನೀತಿ ಪಟಿಸೋತಗಾಮಿನಾವಂ ನದೀಸೋತೋ ವಿಯ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಜವನಂ ಅನುಗತಾನಿ। ತಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇತೇಸನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ’’ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪವಸೇನ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪಾಕಾನಿ ಚಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಪಾಕಾನಿ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಜವನಸತ್ತಾನುರೂಪಂ। ತಥಾ ಪವತ್ತಿಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸತಿ, ಭವಙ್ಗಪಾತೋತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ವಿಯ, ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಅಮ್ಬೋಪಮಾದಿಕಂ ಆಹರನ್ತಿ, ತತ್ರಿದಂ ಅಮ್ಬೋಪಮಾಮತ್ತಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ) – ಏಕೋ ಕಿರ ಪುರಿಸೋ ಫಲಿತಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಸೀಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಆಸನ್ನೇ ಪತಿತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಅಮ್ಬಫಲಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸೀಸತೋ ವತ್ಥಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ದಿಸ್ವಾ ಚ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಉಪಸಿಙ್ಘಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ
ಇಮಾಯ ಚ ಉಪಮಾಯ ಕಿಂ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಸಯಾಭುಜನಮೇವ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಾದಿಮತ್ತಮೇವ
೧೧. ಏತ್ತಾವತಾ ಸತ್ತರಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೨. ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಾತೀತಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಂ। ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋತಿ ಚುದ್ದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಕೇಸುಚಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಕಾನಿಚಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪನ್ನರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇಸುಪಿ ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಂ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ಅವಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹೋನಕಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ದುತಿಯತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪಠಮಮ್ಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನಿಯಮಿತಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಗಣನಾಯಂ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದ್ವೇ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ದ್ವಿನ್ನಮೇವ ಚಿತ್ತವಾರಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ। ಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸಕಿಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋವ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇನಪಿ ಅತ್ತನಾ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾಯೇವ ಇಧ ಚೇವ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಚ ಸಕಿಂ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ।
೧೩. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನುಪ್ಪಾದತೋ ‘‘ಜವನಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚಾಯಂ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ, ಜವನಸ್ಸಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಿಕ್ಖತ್ತು’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಪ್ಪಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ತೇಸಂ ಅಭಿನಿವೇಸಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇವ ಪರಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಚನಸ್ಸ ಅಸಿಲಿಟ್ಠಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬಾಧಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಅತ್ಥಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೀಹಳಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರಾಪಿ ‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇವ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಠತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿವತ್ತನಂ ನತ್ಥಿ।
ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ಆವಜ್ಜನಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾವಜ್ಜನಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವತೋ ಸತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಾನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲಾದೀಸು ಮನ್ದೀಭೂತವೇಗತಾಯ ಜವನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮಿತಬ್ಬಂ, ನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏವಂ ದೀಪೇತಿ, ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಿ ಪನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನೇವ। ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ವಿಯ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮಿತನ್ತಿ।
೧೪. ನತ್ಥಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಸತ್ತಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಸ್ಸಪಿ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹೋನಕಭಾವತೋ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿ, ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭವಙ್ಗಚಲನಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಭಾವವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧಂ। ಸತಿ ಹಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದನಾಮೇನ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ವಿಸುಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೧೫. ಸಬ್ಬಸೋ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೋವಿಧಮೋಘವಾರವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞತ್ಥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ) ಪನ ದುತಿಯತತಿಯವಾರಾಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಜವನೇಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ‘‘ಮೋಘವಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ವಿಸಯಭೂತಾ, ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಚ। ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ನ ಲಚ್ಛತಿ ಮಾರೋ ಓತಾರಂ, ನ ಲಚ್ಛತಿ ಮಾರೋ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ಯಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦) ವಿಯ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಮೋಘವಾರಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಅತಿಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ಮೋಘವಾರಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಸಕಸಕಗೋಚರೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಪಚ್ಛಿಮವಾರಸ್ಸ ಅತಿಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ದುರುಪಪಾದನಂ ಸಿಯಾತಿ।
೧೬. ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಯಥಾರಹಂ ತಂತಂದ್ವಾರಾನುರೂಪಂ, ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಂ, ತಂತಂಆರಮ್ಮಣಾದಿಅನುರೂಪಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಆವಜ್ಜನದಸ್ಸನಾದಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸತ್ತೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚಿತ್ತಾನಂ ಚತುದ್ದಸ ಆವಜ್ಜನಾದಿಪಞ್ಚಕಸತ್ತಜವನತದಾರಮ್ಮಣದ್ವಯವಸೇನ। ವಿತ್ಥಾರಾ ಪನ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ,
ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹೇ।
ಪಞ್ಚದ್ವಾರವೀಥಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿ
ಪರಿತ್ತಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ‘‘ಯದಿ ವಿಭೂತಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ।
೧೯. ಏತ್ಥಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ। ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವೇಣಿಕಾನಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುತ್ತಯವಸೇನ ತೇರಸಚಿತ್ತಾನಂ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ।
ಪರಿತ್ತಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೦. ವಿಭೂತಾವಿಭೂತಭೇದೋ ನತ್ಥಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಭೂತಕಾಲೇಯೇವ ಅಪ್ಪನಾಸಮ್ಭವತೋ।
೨೧. ತತ್ಥ ಹಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಜವನಂ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮೋತರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ದೇತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ। ದುತಿಯಂ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ ಉಪಚಾರಂ। ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನೋಪಿ ಹಿ ನಾತಿದೂರಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಮೀಪಚಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಚರತೀತಿ ವಾ ಉಪಚಾರಂ। ತತಿಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಂ, ಉಪರಿಅಪ್ಪನಾಯ ಚ ಅನುಕೂಲತ್ತಾ ಅನುಲೋಮಂ। ಚತುತ್ಥಂ ಪರಿತ್ತಗೋತ್ತಸ್ಸ, ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಭವನತೋ, ಮಹಗ್ಗತಗೋತ್ತಸ್ಸ, ಲೋಕುತ್ತರಗೋತ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಾವನತೋ ವಡ್ಢನತೋ ಗೋತ್ರಭು, ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೦೪) ಪನ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ‘‘ಚತುಕ್ಖತ್ತು’’ನ್ತಿ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಂ, ಗಣನಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ’’ತಿ ಓಸಾನೇ ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ। ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಕಾಮಾವಚರಜವನಾನನ್ತರಂ ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನಾನನ್ತರಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಮ್ಪಿ ಚ ಛಟ್ಠಂ ಸತ್ತಮಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಪಪಾತಾಸನ್ನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥತೋ ಓರಂ, ಪಞ್ಚಮತೋ ಪರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಫಲಾನುರೂಪಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹರಣಾನುರೂಪತೋ, ಅಪ್ಪನಾಯ ವೀಥಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ। ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಓತಿಣ್ಣಅಪ್ಪನಾತೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾವಸಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ ಕಿರ ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾಸು ಪಠಮಕಪ್ಪನಾತೋ ಪರಂ ಸತ್ತಮಜವನಪೂರಣತ್ಥಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮತಿನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಭವಙ್ಗಪಾತೋವಾ’’ತಿ ಸಾವಧಾರಣಂ ವುತ್ತಂ।
೨೨. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಟ್ಠಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರಜವನೇಸು, ತೇಸು ಚ ಛಬ್ಬೀಸತಿಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನೇಸು। ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪನಾವಾರೇ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವಾತಿ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ, ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ, ನ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಭಿನ್ನವೇದನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಏಕವೇದನಜವನವಾರೇಪಿ। ಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಂ ಕುಸಲಜವನಮಪ್ಪೇತಿ, ನ ಕಿರಿಯಜವನಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ। ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಚ ಫಲತ್ತಯಮಪ್ಪೇತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯನ್ತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೩. ಸುಖಪುಞ್ಞಮ್ಹಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ತಿಹೇತುಕಕುಸಲದ್ವಯತೋ ಪರಂ ತಥೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಾನಿ ದ್ವಾದಸ, ಸುಖಿತಕ್ರಿಯತೋ ತಿಹೇತುಕದ್ವಯತೋ ಪರಂ ಕಿರಿಯಜ್ಝಾನಚತುಕ್ಕಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಫಲಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ, ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ತಿಹೇತುಕದ್ವಯತೋ ಪರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಪಞ್ಚಕಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಛ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ।
೨೪. ಏತ್ಥಾತಿ ವೀಥಿಸಙ್ಗಹಾಧಿಕಾರೇ।
ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮವಣ್ಣನಾ
೨೫. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ
೨೬. ಇಟ್ಠೇತಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ। ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ವಿಸುಂ ವಕ್ಖತಿ। ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಇಟ್ಠೇ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೇವಾ’’ತಿ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಾನುಭಾವತೋ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಆದಾಸೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪತಾಯ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಾಭಾವತೋ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ವೇದನಾಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು ಸನ್ತಾನೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತಿಇಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಾಕಾರತೋ, ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರತೋ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಜವನಂ ಹೋತಿ, ತಿತ್ಥಿಯಾದೀನಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಂ, ಗಮ್ಭೀರಪಕತಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಜವನಂ, ಸುನಖಾದೀನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಜವನಂ, ಪುರಿಮಪಚ್ಛಾಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಪನ ವಿಪಾಕಾನಿ ಯಥಾವತ್ಥುಕಾನೇವ
೨೭. ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇತಿ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಸುಖಸಹಗತಕಿರಿಯಪಞ್ಚಕಾವಸಾನೇ। ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವೇನ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿಪಿ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ’’ತ್ಯಾದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಹದಯವತ್ಥು ದೇಸನಾಭೇದಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ।
೨೮. ದೋಮನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ತದನನ್ತರಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಅನುದ್ಧಟಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೨.೪೫) ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾನವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ವಾರೇಸು ವುತ್ತಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಪನ ಸಮಾನವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ, ಇತರವೇದನಾದ್ವಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತೀಸು ವಾರೇಸೂತಿ ಏವಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಸತ್ತೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ಯದಿ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯವಸೇನ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನವ ವಾರಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಪನೇವಂ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಯಮೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ –
‘‘ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾದೋಸ-ಪಾಪಸಾತಕ್ರಿಯಾಜವಾ
ಪಞ್ಚಸ್ವೇಕಂ ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಸುಖಿತೇಸು ಯಥಾರಹಂ॥
‘‘ಪಾಪಾಕಾಮಸುಭಾ
ಸೋಪೇಕ್ಖೇಸು ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಛಸ್ವೇಕಮನುರೂಪತೋ’’ತಿ॥
ಅಯಞ್ಹಿ ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೀ। ‘‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಜವನತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತದಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಪನ ಅನೇಕನ್ತಿಕೋ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಕುಸಲಜವನೇಸು ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು, ಕುಸಲಜವನೇಸು ವಾ ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಅಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಪರಿಚಯೇನ ತಿಹೇತುಕಜವನತೋಪಿ ಪರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಪರಿಚಯೇನ ಅಕುಸಲಜವನತೋ ಪರಂ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೯೮)।
ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಾವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾ’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಭವಙ್ಗಪಾತಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋವ ಹೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಾಭಾವತೋತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವಮೇವ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥಿಯಾದಿನೋ ಬುದ್ಧಾದಿಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪಿ ಪಟಿಹತಚಿತ್ತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಜವನೇ ಜವಿತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಕೇನಚಿ ವಾ ಅಸಪ್ಪಾಯೇನ ಪರಿಹೀನಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಪಣೀತಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಂ
ಪರಿಚಿತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಚಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರಾವಜ್ಜನಮ್ಪಿ। ಯಥಾ ತಂ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಫಲಚಿತ್ತನ್ತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾಹು –
‘‘ನಿರಾವಜ್ಜಂ ಕಥಂ ಚಿತ್ತಂ, ಹೋತಿ ನೇತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮತಂ।
ನಿಯಮೋ ನ ವಿನಾವಜ್ಜಂ, ನಿರೋಧಾ ಫಲದಸ್ಸನಾ’’ತಿ॥
ಕೇನ ಪನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚೇನ ತಾವ ನ ಪವತ್ತತಿ ಜವನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ, ನಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚೇನ ಯಥಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಪನ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನಪಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅನುಟೀ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ। ಯಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಸಮಾನತಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಇದಮೇಕಂ ಠಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ವಿಸದಿಸತಾ ಅತ್ಥಿ। ತಮನನ್ತರಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಅಬ್ಯವಹಿತಂ ಕತ್ವಾ, ತದನನ್ತರನ್ತ್ಯತ್ಥೋ।
೨೯. ಕಾಮಾವಚರ…ಪೇ॰… ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾವಸಾನೇಯೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿದಾನಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಹೇತುಕೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಜನಿತಂ ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರಜವನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಅಜನಕತ್ತಾ, ಜನಕಸಮಾನತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಗೇಹತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೋ ಬಾಲಕೋ ಜನಕಂ, ತಂಸದಿಸಂ ವಾ ಅಙ್ಗುಲಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನಾಞ್ಞಂ ರಾಜಪುರಿಸಾದಿಂ, ಏವಂ ಭವಙ್ಗವಿಸಯತೋ
‘‘ಜನಕಂ
ನ ತು ಅಞ್ಞಂ ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಬಾಲದಾರಕಲೀಲಯಾ॥
‘‘ಬೀಜಸ್ಸಾಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಮನೋ ಬೀಜಂ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತಂ॥
‘‘ಠಾನೇ ಪರಿಚಿತೇಯೇವ, ತಂ ಇದಂ ಬಾಲಕೋ ವಿಯ।
ಅನುಯಾತೀತಿ ನಾಞ್ಞತ್ಥ, ಹೋತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ವಾ’’ತಿ॥
ನನು ಚ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿಆನುಭಾವತೋ, ದ್ವಾರವೀಥಿಭೇದೇ ಚಿತ್ತನಿಯಮತೋ ಚ।
ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಜವನನಿಯಮವಣ್ಣನಾ
೩೨. ಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮರಣಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೩೩. ಭಗವತೋ…ಪೇ॰… ವದನ್ತೀತಿ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಾಲಾದೀಸು ಉದಕಕ್ಖನ್ಧಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತನಾದಿಅತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನತಪ್ಪರೋವ ಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವಜ್ಜಿತಝಾನಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೮) ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀನಂ ಏವರೂಪೇ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಾಲೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಜವನಾನಂ ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ವಸಿತಾ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಾಲೇ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ’’ತಿ ಚ ಪನೇತಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾ॰ ೧.೭೮) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಞ್ಚಪೀತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ।
೩೪. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಆದಿತೋ ಕತಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾ ಪಠಮಕಪ್ಪನಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಪಠಮಕಪ್ಪನಾಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬದಾಪೀ’’ತಿ, ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ, ಚಿಣ್ಣವಸೀಕಾಲೇ ಚ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಜವನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ।
೩೫. ಮಗ್ಗಾಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದಾ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಾನುರೂಪಂ। ಸತ್ತಜವನಪರಮತ್ತಾ ಹಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಾ
೩೬. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ। ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಜವನನ್ತಿ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಜವನಂ। ಅನಾಗಾಮಿಖೀಣಾಸವಾಯೇವ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಮಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ವಾ’’ತಿ। ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಚೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ವಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರುದ್ಧೇ’’ತಿ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಂ।
೩೮. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯನ್ತಿ ಸಕಲಾಯಪಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಞ್ಚ।
೩೯. ಪರಿತ್ತಾನಿ ಜವನಾನಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಮತಾನಿ ಉಕ್ಕಂಸಕೋಟಿಯಾ। ಮಗ್ಗಾಭಿಞ್ಞಾ ಪನ ಸಕಿಂ ಏಕವಾರಮೇವ ಮತಾ। ಅವಸೇಸಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಮಗ್ಗವಜ್ಜಿತಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನಾನಿ ಬಹೂನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಅಹೋರತ್ತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತನತೋ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಠಮಕಪ್ಪನಾಯಂ, ಅನ್ತಿಮಫಲದ್ವಯಞ್ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಂ ಏಕವಾರಂ, ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ।
ಜವನನಿಯಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ
೪೦. ಇದಾನಿ ‘‘ದುಹೇತುಕಾನಮಹೇತುಕಾನಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾಲೋಭಾದೋಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾ। ತಾದಿಸಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಹೇತುಕಾ। ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ವಿಪಾಕಾವರಣಸಬ್ಭಾವತೋ। ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪ್ಪನಾಜವನಾಭಾವತೋಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
೪೧. ‘‘ಸಹೇತುಕಂ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೧೦೨) ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಾಠತೋ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ನಾನಾಕಮ್ಮೇನ ದ್ವಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಮೂಲಸನ್ಧಿಯಾ ಪನ ಜಳಭಾವತೋ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿ ಚಾ’’ತಿ। ಆಚರಿಯಜೋತಿಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ವತ್ವಾ ಇಧ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾಭಾವವಚನಸ್ಸ ಪರಿಹಾಸವಸೇನ ‘‘ಸೋ ಏವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ತಸ್ಸ ಕತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಪರಿಹಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ವಿಜಾನನತ್ಥಂ ವುತ್ತವಚನಂ ವಿಯ ಠಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನೇವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಞಾಣಪಾಕಾ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಜಳತ್ತಾ ಮೂಲಸನ್ಧಿಯಾ’’ತಿ। (ಪರಮ॰ ವಿ॰ ೨೭೧)।
ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪೀ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತಾನುರೋಧೇನ ಚ ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಹೇತುಕೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪನ ಪಮಾಣಪಾಠಾಭಾವತೋ ಆಚರಿಯೇನ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಸಮಕಮೇವ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಹೇತುಕಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇತ್ಥ ‘‘ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿ।
೪೩. ತಿಹೇತುಕೇಸೂತಿ
೪೫. ದಿಟ್ಠೀ…ಪೇ॰… ಸೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲತಾಯ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತಂಸಹಗತಜವನಾನಿ ಚೇವ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಡ್ಢಿತಾನಿ ಖೀಣಾಸವಾವೇಣಿಕಾನಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
೪೬. ಪಟಿಘಜವನಾನಿ ಚಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಾನಿ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಚ।
೪೭. ಲೋಕುತ್ತರ…ಪೇ॰… ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಾನಞ್ಚ ಉಪರೂಪರಿಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ಉಪರೂಪರಿಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಕಮ್ಮಕಿಲೇಸನಿರೋಧೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ವಿಯ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಅಟ್ಠಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಜವನಾನಿ ಯಥಾಸಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಮೇವ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
೪೮. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಥಾಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಜವನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಜವನಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ತಿವಿಧಸಿಕ್ಖಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರಿಭಾವತೋ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಸ್ಸ, ವೀಥಿಮುತ್ತಾನಞ್ಚ ನವಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಜ್ಜಿತಾನಿ ಸೇಸಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಭವಾ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಾಮಭವೇ ಠಿತಾನಂ ವಸೇನ ಉದ್ದಿಸೇ।
ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಿರಿಯಜವನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಪಞ್ಚಕಅಗ್ಗಫಲಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕವಸೇನ ತೇತ್ತಿಂಸ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೇವೀಸತಿಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಆವಜ್ಜನದ್ವಯಏಕವೀಸತಿಕುಸಲಸತ್ತಾಕುಸಲಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯವಸೇನ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉದ್ದಿಸೇ ಅವಿಸೇಸತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಏಕಪಞ್ಞಾಸ, ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ, ಅವಸೇಸಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಉದ್ದಿಸೇ ಅವಿಸೇಸತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಅಪ್ಪನಾಜವನವಜ್ಜಿತಾನಿ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ, ಆಪಾಯಿಕಾನಂ ತಾನೇವ ದ್ವಿಹೇತುಕವಿಪಾಕವಜ್ಜಿತಾನಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ।
ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಭೂಮಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ
೪೯. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೋ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಭವಾನುರೂಪಂ, ತಂತಂಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಞ್ಚ।
೫೨. ತ್ಯಾದಿನಾ
೫೪. ಕಾಮಭವೇ ಯಥಾರಹಂ ವೀಥಿಮುತ್ತವಜ್ಜಾನಿ ಅಸೀತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ, ರೂಪಭವೇ ಪಟಿಘದ್ವಯಅಟ್ಠತದಾರಮ್ಮಣಘಾನಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಛಕ್ಕವೀಥಿಮುತ್ತಕವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯನವಅಹೇತುಕವಿಪಾಕತೇಪಞ್ಞಾಸಜವನವಸೇನ ಚತುಸಟ್ಠಿ, ಅರೂಪೇ ಭವೇ ತೇವೀಸತಿಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಚದಸರೂಪಾವಚರಪಟಿಘದ್ವಯಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಹಸನವಸೇನ ಸತ್ತಚತ್ತಾಲೀಸ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ಪರಿತ್ತಜವನಅಟ್ಠಆರುಪ್ಪಜವನಸತ್ತಲೋಕುತ್ತರಜವನಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನವಸೇನ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭರೇ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಣಿಯಂ ‘‘ಯದಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಕಾಮಾವಚರಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಆಲಮ್ಬನ್ತಿ, ತದಾ ತಂ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುಸನ್ತೀರಣಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ।
ಭೂಮಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋ।
ಭೂಮಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೫. ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಂತಂದ್ವಾರೇಸು, ತಂತಂಭವೇಸು ವಾ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪತೋ। ಯಾವತಾಯುಕನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಂ ಭವನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತವೀಥಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚುತಿಚಿತ್ತಾವಸಾನಂ
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ವೀಥಿಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।