೫. ವೀಥಿಮುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಏತ್ತಾವತಾ ವೀಥಿಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾರಭನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನೇವ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ। ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ ಸಙ್ಗಹೋ ಉದೀರಿತೋ, ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರಂ ಸನ್ಧಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ, ತದಾಸನ್ನತಾಯ ತಂಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಚುತಿಕಾಲೇ ಚ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಭೂಮಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೩. ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾ ಅಪಾಯಭೂಮಿ। ಅನೇಕವಿಧಸಮ್ಪತ್ತಿಅಧಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಸೋಭನಾ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಗತೀತಿ ಸುಗತಿ, ಕಾಮತಣ್ಹಾಸಹಚರಿತಾ ಸುಗತಿ ಕಾಮಸುಗತಿ, ಸಾಯೇವ ಭೂಮೀತಿ ಕಾಮಸುಗತಿಭೂಮಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
೪. ಅಯತೋ ಸುಖತೋ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ನಿರಯೋ। ತಿರೋ ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ, ತೇಸಂ ಯೋನಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ। ಯವನ್ತಿ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋನಿ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ। ಪಕಟ್ಠೇನ ಸುಖತೋ ಇತಾ ಗತಾತಿ ಪೇತಾ, ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಾದಿಭೇದಾನಂ ಪೇತಾನಂ ವಿಸಯೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ ಅಸುರಾ, ಪೇತಾಸುರಾ। ಇತರೇ ಪನ ನ ಸುರಾ ಸುರಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅಸುರಾ, ಇಧ ಚ ಪೇತಾಸುರಾನಮೇವ ಗಹಣಂ ಇತರೇಸಂ ತಾವತಿಂಸೇಸು ಗಹಣಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯೇನ –
‘‘ತಾವತಿಂಸೇಸು ದೇವೇಸು, ವೇಪಚಿತ್ತಾಸುರಾ ಗತಾ’’ತಿ। (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೪೩೮)।
೫. ಸತಿಸೂರಭಾವಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಯೋಗ್ಯತಾದಿಗುಣೇಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಮನತಾಯ ಮನೋ ಉಸ್ಸನ್ನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಮಸತಿನೇಪಕ್ಕಾದಿಪ್ಪತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾಯೇವ। ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿನೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಮನುಸ್ಸಾ। ತೇಹಿ ಪನ ಸಮಾನರೂಪಾದಿತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಇತರಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋಪಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಮನುನೋ ಆದಿಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಂ ಪುತ್ತಾತಿ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ನಿವಾಸಭೂತಾ ಭೂಮಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಚತೂಸು ಮಹಾರಾಜೇಸು ಭತ್ತಿ ಏತೇಸಂ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಮಹಾರಾಜಾನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜೇ ಭವಾತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ। ಮಾಘೇನ ಮಾಣವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇತ್ತಿಂಸ ಸಹಪುಞ್ಞಕಾರಿನೋ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಂಸಹಚರಿತಟ್ಠಾನಂ ತೇತ್ತಿಂಸಂ, ತದೇವ ತಾವತಿಂಸಂ, ತಂನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಾವತಿಂಸಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಾಮಾ। ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತುಸಂ ಪೀತಿಂ ಇತಾ ಗತಾತಿ ತುಸಿತಾ। ನಿಮ್ಮಾನೇ ರತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋ। ಪರನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ।
೭. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪರಿಚಾರಿಕತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪರಿಸತಿ ಭವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ। ತೇಸಂ ಪುರೋಹಿತಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ। ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಬ್ರೂಹಿತಾ ಪರಿವುದ್ಧಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ, ವಣ್ಣವನ್ತತಾಯ ಚೇವ ದೀಘಾಯುಕತಾದೀಹಿ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀಹಿ ಮಹನ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನೋ। ತಯೋಪೇತೇ ಪಣೀತರತನಪಭಾವಭಾಸಿತಸಮಾನತಲವಾಸಿನೋ।
೮. ಉಪರಿಮೇಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾ। ವಲಾಹಕತೋ ವಿಜ್ಜು ವಿಯ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಆಭಾ ಸರತಿ ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇಸಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನತ್ತಾತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ। ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಯ ವಾ ಅಚ್ಚಿ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಸರೀರತೋ ಆಭಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತನ್ತೀ ವಿಯ ಸರತಿ ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ। ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ವಾ ಪಭಾಯ ಆಭಾಸನಸೀಲಾತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ। ಏತೇಪಿ ತಯೋ ಪಣೀತರತನಪಭಾವಭಾಸಿತೇಕತಲವಾಸಿನೋ।
೯. ಸುಭಾತಿ ಏಕಗ್ಘನಾ ಅಚಲಾ ಸರೀರಾಭಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಉಪರಿಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಸುಭಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಸುಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಾ। ಪಭಾಸಮುದಯಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಸುಭೇಹಿ ಕಿಣ್ಣಾ ಆಕಿಣ್ಣಾತಿ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ। ‘‘ಸುಭಾಕಿಣ್ಣಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಅನ್ತಿಮಣ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಹ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇಪಿ ಪಣೀತರತನಪಭಾವಭಾಸಿತೇಕತಲವಾಸಿನೋ।
೧೦. ಝಾನಪ್ಪಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವೇಹಪ್ಫಲಾ। ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಭಾವನಾನಿಬ್ಬತ್ತರೂಪಸನ್ತತಿಮತ್ತತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಸಞ್ಞಾ, ತಂಮುಖೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಾ। ತೇಯೇವ ಸತ್ತಾತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ। ಏತೇಪಿ ಪಣೀತರತನಪಭಾವಭಾಸಿತೇಕತಲವಾಸಿನೋ। ಸುದ್ಧಾನಂ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ।
೧೧. ಇಮೇಸು ಪನ ಪಠಮತಲವಾಸಿನೋ ಅಪ್ಪಕೇನ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹನ್ತೀತಿ ಅವಿಹಾ। ದುತಿಯತಲವಾಸಿನೋ ನ ಕೇನಚಿ ತಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಅತಪ್ಪಾ। ತತಿಯತಲವಾಸಿನೋ ಪರಮಸುನ್ದರರೂಪತ್ತಾ ಸುಖೇನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸುದಸ್ಸಾ। ಚತುತ್ಥತಲವಾಸಿನೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನತ್ತಾ ಸುಖೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸುದಸ್ಸಿನೋ। ಪಞ್ಚಮತಲವಾಸಿನೋ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸಮ್ಪತ್ತಿಕತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಕನಿಟ್ಠಭಾವೋತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಾ।
೧೨. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಪಾಕಭೂತಚತುಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ, ತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಓಕಾಸೋ ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಭೂಮಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
೧೩. ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಚ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಚಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಸಬ್ಬಥಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಮೇವ ತತ್ಥ ಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ।
೧೪. ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸಅಪಾಯಅಸಞ್ಞಿವಜ್ಜಿತೇಸು ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು ಅರಿಯಾ, ಅನರಿಯಾಪಿ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಭೂಮಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ
೧೭. ಜಾತಿಯಾ ಅನ್ಧೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಜಾತಿಕ್ಖಣೇ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಚಕ್ಖುಕಾವ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ನಾಮ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಜಚ್ಚನ್ಧೋತಿ ಪಸೂತಿಯಂಯೇವ ಅನ್ಧೋ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ಅನ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಾನಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅವಿಪಜ್ಜನಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಜಚ್ಚನ್ಧಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಜಚ್ಚಬಧಿರಜಚ್ಚಮೂಗಜಚ್ಚಜಳಜಚ್ಚುಮ್ಮತ್ತಕಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕನಪುಂಸಕಮಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಅವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಹುತ್ವಾ ಥೋಕಂ ವಿಚಾರಣಪಕತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾದಿಸಾನಮ್ಪಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭುಮ್ಮದೇವೇ ಸಿತಾ ನಿಸ್ಸಿತಾ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಭುಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ। ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ ವಿನಿಪಾತಾತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ।
೧೮. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಕಾಮಸುಗತಿಯನ್ತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಾಯಪಿ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ।
೨೧. ತೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಸನ್ಧಿಯುತ್ತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು, ಅಪಾಯಾದೀಸು ವಾ। ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಗಣನಾಯ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚಿರಾಯುಕತ್ತಾ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚಿರತರಾಯುಕತ್ತಾ ಚ। ತಥಾಚಾಹು –
‘‘ಆಪಾಯಿಕಮನುಸ್ಸಾಯು-
ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ತಥಾ ಹಿ ಕಾಲೋ ಮನ್ಧಾತಾ,
ಯಕ್ಖಾ ಕೇಚಿ ಚಿರಾಯುನೋ’’ತಿ॥ –
ಅಪಾಯೇಸು
೨೨. ದಿಬ್ಬಾನಿ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸತಾನೀತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಏಕದಿನಂ, ತದನುರೂಪತೋ ಮಾಸಸಂವಚ್ಛರೇ
‘‘ಯಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸ ವಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದಿನೋ ತಹಿಂ।
ತಿಂಸರತ್ತಿದಿವೋ ಮಾಸೋ, ಮಾಸಾ ದ್ವಾದಸ ಸಂವಚ್ಛರಂ।
ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನಾಯು, ದಿಬ್ಬಂ ಪಞ್ಚಸತಂ ಮತ’’ನ್ತಿ॥
ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯಾತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಂವಚ್ಛರಗಣನಾಯ। ತತೋ ಚತುಗ್ಗುಣನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾಸಮಾನುಸ್ಸಕವಸ್ಸಪರಿಮಿತಂ ದಿವಸಂ, ದಿಬ್ಬಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸತಾನಿ ದಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ದಿಬ್ಬವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಂ ದಿವಸಸಂವಚ್ಛರದಿಗುಣವಸೇನ ಚತುಗ್ಗುಣಂ, ತಂ ಪನ ದಿಬ್ಬಗಣನಾಯ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ, ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕತಿಕೋಟಿಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಯಾಮಾನನ್ತಿ ತಾವತಿಂಸಾನಮಾಯುಪ್ಪಮಾಣತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಚತುಗ್ಗುಣಂ, ದಿಬ್ಬಗಣನಾಯ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಂ, ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾ ಚುದ್ದಸ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ತುಸಿತಾನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ತತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ನಿಮ್ಮಾನರತೀನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಾನಿ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಕೋಟಿಸತಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾ ತಿಂಸ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಚ। ತತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಾನಿ ಸೋಳಸ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ।
೨೩. ಮನುಸ್ಸಗಣನಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನವಸತಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ವಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ನವಸತಂ ಏಕವೀಸ ಕೋಟಿಯೋ, ತಥಾ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸವತ್ತೀಸು ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೨೫. ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಿಯಂ, ಚವನಕಾಲೇ ಚ ತಥಾರೂಪಮೇವ ಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೯. ತೇಸೂತಿ ತಾಹಿ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇಸು। ಕಪ್ಪಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಸ್ಸ। ನ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಹಾಕಪ್ಪವಸೇನ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ ಏಕಕಪ್ಪೇಪಿ ತೇಸಂ ಅವಿನಾಸಾಭಾವೇನ
‘‘ಸತ್ತ ಸತ್ತಗ್ಗಿನಾ ವಾರಾ, ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇ ದಕಾ।
ಚತುಸಟ್ಠಿ ಯದಾ ಪುಣ್ಣಾ, ಏಕೋ ವಾಯುವರೋ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಅಗ್ಗಿನಾಭಸ್ಸರಾ
ವೇಹಪ್ಫಲತೋ ವಾತೇನ, ಏವಂ ಲೋಕೋ ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ –
ತಸ್ಮಾ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನತಲಾನಂ ಏಕಕಪ್ಪೇಪಿ ಅವಿನಾಸಾಭಾವತೋ ಸಕಲಕಪ್ಪೇ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪವಸೇನ ತೇಸಂ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿತಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಮಹಾಕಪ್ಪಸ್ಸ ವಸೇನ, ನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪವಸೇನ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋತಿ ಚ ಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರತೋ ಸೇತಸಾಸಪರಾಸಿತೋ ವಸ್ಸಸತವಸ್ಸಸತಚ್ಚಯೇನ ಏಕೇಕಬೀಜಸ್ಸ ಹರಣೇನ ಸಾಸಪರಾಸಿನೋ ಪರಿಕ್ಖಯೇಪಿ ಅಕ್ಖಯಸಭಾವಸ್ಸ ಮಹಾಕಪ್ಪಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗೋ। ಸೋ ಪನ ಸತ್ಥರೋಗದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸಂವಟ್ಟೇನ ಬಹೂಸು ವಿನಾಸಮುಪಗತೇಸು ಅವಸಿಟ್ಠಸತ್ತಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಕುಸಲಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ದಸವಸ್ಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪುನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನವಸೇನ ಕಮೇನ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ದಸವಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ಜಾತೇಸು ರೋಗಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸಂವಟ್ಟೇನ ಸತ್ತಾನಂ ವಿನಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾವ ‘‘ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುಸಟ್ಠಿಅನ್ತರಕಪ್ಪಪ್ಪಮಾಣೋ ಹೋತಿ, ‘‘ವೀಸತಿಅನ್ತರಕಪ್ಪಪ್ಪಮಾಣೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ।
೪೫. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾ।
೪೯. ಏಕಮೇವಾತಿ ಭೂಮಿತೋ, ಜಾತಿತೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ, ಸಙ್ಖಾರತೋ ಚ ಸಮಾನಮೇವ। ಏಕಜಾತಿಯನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೫೦. ಇದಾನಿ ‘‘ಜನಕ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ಆರದ್ಧಂ, ಜನಯತೀತಿ ಜನಕಂ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪೀಳೇತೀತಿ ಉಪಪೀಳಕಂ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಘಾತೇತೀತಿ ಉಪಘಾತಕಂ।
ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಜನಕಂ ನಾಮ। ಸಯಂ ವಿಪಾಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಚಿರತರವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ, ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಭೂತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದಪಚ್ಚಯಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಉಪಬ್ರೂಹನಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಾನುರೂಪಂ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ನಾಮ। ಕಮ್ಮನ್ತರಜನಿತವಿಪಾಕಸ್ಸ ಬ್ಯಾಧಿಧಾತುಸಮತಾದಿನಿಮಿತ್ತವಿಬಾಧನೇನ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿವಿನಿಬನ್ಧಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಪೀಳಕಂ ನಾಮ। ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಉಪಹಚ್ಚ ವಿಚ್ಛೇದಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಸಯಂ ವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಂ ಉಪಘಾತಕಂ ನಾಮ।
ಜನಕೋಪಘಾತಕಾನಞ್ಹಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಜನಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾವ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ, ಉಪಘಾತಕಂ ಉಪಚ್ಛೇದನಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಇದಂ ತಾವ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೮೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೩೪) ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಅಪರೇ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಉಪಪೀಳಕಕಮ್ಮಂ ಬಹ್ವಾಬಾಧತಾದಿಪಚ್ಚಯೋಪಸಂಹಾರೇನ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಬಾಧತಿ। ಉಪಘಾತಕಂ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ದೇತಿ, ನ ಪನ ಸಯಂ ವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಜನಕತೋ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಸುಪಾಕಟೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಿಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ಜನನಉಪತ್ಥಮ್ಭನಉಪಪೀಳನಉಪಚ್ಛೇದನಕಿಚ್ಚವಸೇನ।
೫೧. ಗರುಕನ್ತಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ಮಹಾನುಭಾವಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಕಮ್ಮಂ। ಆಸನ್ನನ್ತಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಅನುಸ್ಸರಿತಂ, ತದಾ ಕತಞ್ಚ। ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಕತಂ ಕಟತ್ತಾಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗರುಕಾದಿಭಾವಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ಕತಮತ್ತತೋಯೇವ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ।
ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ವಾ ಹೋತು ಅಕುಸಲಂ ವಾ, ಗರುಕಾಗರುಕೇಸು ಯಂ ಗರುಕಂ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಮಾತುಘಾತಕಾದಿಕಮ್ಮಂ ‘‘ಪಾಕದಾನಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ, ವಿಪಾಕದಾನಾನುಕ್ಕಮೇನಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಾದೀಸು ಪನ ಆಸನ್ನತೋ ಆಚಿಣ್ಣಂ ಪಠಮಂ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಪನ ಗೋಗಣಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ವಜಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ವಿವಟೇ ಅಪರಭಾಗೇ ದಮ್ಮಗವಬಲವಗವೇಸು ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಯೋ ವಜದ್ವಾರಸ್ಸ ಆಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ದುಬ್ಬಲಜರಗ್ಗವೋಪಿ, ಸೋಯೇವ ಪಠಮತರಂ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಏವಂ ಗರುಕತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಮರಣಕಾಲಸ್ಸ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಆಸನ್ನಮೇವ ಪಠಮಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತೀತಿ ಇಧ ತಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ।
೫೨. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ವಿಪಾಕಾನುಭವನವಸೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮತೋ ಅನನ್ತರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ। ಅಪರೇ ಅಪರೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ತಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಂ। ಅಹೋಸಿ ಏವ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ।
ತತ್ಥ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ, ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸತಾಯ ಚ ಬಲವಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಫಲದಾಯಿನೀ ಪಠಮಜವನಚೇತನಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ನಾಮ। ಸಾ ಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಬಲವಜನಸನ್ತಾನೇ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೇಸು ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಆಸೇವನಾಲಾಭೇನ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ಇತರದ್ವಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಸನ್ತಾನುಪರಮಾಪೇಕ್ಖಂ, ಓಕಾಸಲಾಭಾಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಧೇವ ಪುಪ್ಫಮತ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತಂ ಅಹೇತುಕಫಲಂ ದೇತಿ। ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಪನ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಭೂತಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸಾ ಅನನ್ತರತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕದಾಯಿನೀ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ ನಾಮ। ಸಾ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದತ್ವಾವ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನಿಯಂ ನಾಮ। ಸಕಸಕಕಾಲಾತೀತಂ ಪನ ಪುರಿಮಕಮ್ಮದ್ವಯಂ, ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವೋಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
ಪಾಕಕಾಲವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ, ತದನನ್ತರೇ, ಯದಾ ಕದಾಚೀತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ತಂಕಾಲಾಭಾವವಸೇನ ಚ। ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮತೋವ ತಂ ವೋಹಾರೋ।
೫೩. ಪಾಕಠಾನವಸೇನಾತಿ
೫೪. ಇದಾನಿ ಅಕುಸಲಾದಿಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಂ, ತಂನಿದ್ದೇಸಮುಖೇನ ಚ ತೇಸಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ದಸವಿಧಾದಿಭೇದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ಏವಂ ವಚೀಕಮ್ಮಾದೀನಿ।
೫೫. ಪಾಣಸ್ಸ ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅತೀವ ಪಾತನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ಮೇಥುನವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇಸು ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ಚರಣಂ ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ।
ತತ್ಥ ಪಾಣೋತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಪರಭಣ್ಡೇ ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನವಸೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನಾಮ। ಸುರಾಪಾನಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವದನ್ತಿ ರಸಸಙ್ಖಾತೇಸು ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಭಾವತೋ। ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯದ್ವಾರೇತಿ ಕಾಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಜನಕಚಿತ್ತಜವಾಯೋಧಾತ್ವಾಧಿಕಕಲಾಪಸ್ಸ ವಿಕಾರಭೂತೇ ಸನ್ಥಮ್ಭನಾದೀನಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತೇ ಚೋಪನಕಾಯಭಾವತೋ, ಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖಭಾವತೋ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಬಾಹುಲ್ಲವುತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇಯೇವ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅಪ್ಪಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇಯೇವ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತನತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ವನಚರಕಾದೀನಂ ವನಚರಕಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ। ತಥಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಇತರಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಏತ್ಥೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಾದೀನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಾದಿಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವವತ್ಥಾನೇ ಕೋಚಿ ವಿಬನ್ಧೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೫೬. ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ವತ್ಥು, ತಂ ತಚ್ಛತೋ ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮುಸಾವಾದೋ। ಪಿಸತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಸಞ್ಚುಣ್ಣೇತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪಿಯಭಾವಂ ಸುಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಪಿಸುಣಾ। ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪರಮ್ಪಿ ಫರುಸಂ ಕರೋತಿ, ಕಕಚೋ ವಿಯ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಫರುಸಾ। ಸಂ ಸುಖಂ, ಹಿತಞ್ಚ ಫಲತಿ ವಿಸರತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಫಂ, ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಅನುಪಕಾರಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ತಂ ಪಲಪತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ।
ತತ್ಥ ಅಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ ಭೂತತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾಪನಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ। ಸೋ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೇದಕರೋವ ಕಮ್ಮಪಥೋ ಹೋತಿ, ಇತರೋ ಪಿಸುಣವಾಚಾ, ಸಾಪಿ ದ್ವೀಸು ಭಿನ್ನೇಸುಯೇವ ಕಮ್ಮಪಥೋ। ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕರವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸವಾಚಾ। ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಸತಿ ಫರುಸವಾಚಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೀತಾಹರಣಾದಿಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚೇತನಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಸೋ ಪನ ಪರೇಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನತ್ಥೇ ಗಹಿತೇಯೇವ ಕಮ್ಮಪಥೋ। ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ವಚೀದ್ವಾರೇತಿ ವಾಚಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ವಚೀಭೇದಕರಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಪಥವೀಧಾತ್ವಾಧಿಕಕಲಾಪಸ್ಸ ಬಾಹುಲ್ಲವುತ್ತಿತೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೫೭. ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಝಾಯತಿ ಲೋಭವಸೇನ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಹಿತಸುಖಂ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಮಿಚ್ಛಾ ವಿಪರೀತತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇದಂ ಮಮ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಂ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಸಾ ಪರಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಾಮನೇನೇವ ಕಮ್ಮಪಥೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ಸತ್ತೋ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮನೋಪದೋಸೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ನತ್ಥಿಕಅಹೇತುಕಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠೀಹಿಯೇವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅಙ್ಗಾದಿವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಪಪಞ್ಚೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೭೨) ಆಗತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ವಿನಾಪಿ, ತಂ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾಪೀತ್ಯತ್ಥೋ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ।
೫೮. ದೋಸಮೂಲೇನ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ದೋಸಸಙ್ಖಾತಮೂಲೇನ, ದೋಸಮೂಲಕಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಲೋಭಮೂಲಾದೀಹಿ। ಹಸಮಾನಾಪಿ ಹಿ ರಾಜಾನೋ ದೋಸಚಿತ್ತೇನೇವ ಪಾಣವಧಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಫರುಸವಾಚಾಬ್ಯಾಪಾದೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬವತ್ಥೂಸು ಲೋಭಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮೇವ ಅಭಿನಿವಿಸನತೋ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಚ ಲೋಭಮೂಲೇನಾ’’ತಿ। ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ದ್ವೀಹಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋ ತಾವ ಅಭಿಮತಂ ವತ್ಥುಂ, ಅನಭಿಮತಂ ವಾ ಅತ್ತಬನ್ಧುಪರಿತ್ತಾಣಾದಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹರತಿ, ತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಲೋಭಮೂಲೇನ ಹೋತಿ। ವೇರನಿಯ್ಯಾತನತ್ಥಂ ಹರನ್ತಸ್ಸ ದೋಸಮೂಲೇನ। ನೀತಿಪಾಠಕಪ್ಪಮಾಣತೋ ದುಟ್ಠನಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪರಸನ್ತಕಂ ಹರನ್ತಾನಂ ರಾಜೂನಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ರಾಜೂಹಿ ದಿನ್ನಂ, ತೇಸಂ ಪನ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಅತ್ತಸನ್ತಕಮೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತ್ಯಾದೀನಿ ವತ್ವಾ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಹರನ್ತಾನಂ, ಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಾಪವಾದೀನಞ್ಚ ಮೋಹಮೂಲೇನ। ಏವಂ ಮುಸಾವಾದಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೬೩. ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಿವಿಧಕಮ್ಮವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೇತಂ ತಿವಿಧನಿಯಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾವಸೇನಾ’’ತಿ। ದಸಧಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಾನಂ ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪುನ ದ್ವಿನ್ನಂ, ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೫೬-೧೫೯) ಆಗತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
೬೫. ದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ದಾನಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸೀಲತೀತಿ ಸೀಲಂ, ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಹತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಠಪೇತೀತ್ಯತ್ಥೋ, ಸೀಲಯತಿ ವಾ ಉಪಧಾರೇತೀತಿ ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ। ಅಪಚಾಯತಿ ಪೂಜಾವಸೇನ ಸಾಮೀಚಿಂ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಪಚಾಯನಂ। ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಬ್ಯಾವಟಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪತ್ತಿ ದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪತ್ತಿದಾನಂ। ಪತ್ತಿಂ ಅನುಮೋದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪತ್ತಾನುಮೋದನಾ। ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ। ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಕರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ।
ತತ್ಥ ಸಾನುಸಯಸನ್ತಾನವತೋ ಪರೇಸಂ ಪೂಜಾನುಗ್ಗಹಕಾಮತಾಯ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಜನವಸಪ್ಪವತ್ತಚೇತನಾ ದಾನಂ ನಾಮ, ದಾನವತ್ಥುಪರಿಯೇಸನವಸೇನ, ದಿನ್ನಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಪಚ್ಛಾಭಾಗಚೇತನಾ ಏತ್ಥೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿಚ್ಚಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚ, ಅಟ್ಠ, ದಸ ವಾ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ, ಪರಿಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ, ಅಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ಪಬ್ಬಜನ್ತಸ್ಸ, ಉಪಸಮ್ಪದಮಾಳಕೇ ಸಂವರಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಚೇತನಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ। ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು, ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಭೂಮೀಸು ಪರಿಕಮ್ಮಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನಚೇತನಾ ಭಾವನಾ ನಾಮ, ನಿರವಜ್ಜವಿಜ್ಜಾದಿಪರಿಯಾಪುಣನಚೇತನಾಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ವಯಸಾ, ಗುಣೇಹಿ ಚ ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಚೀವರಾದೀಸು ಪಚ್ಚಾಸಾರಹಿತೇನ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಆಸನಾಭಿನೀಹಾರಾದಿವಿಧಿನಾ ಬಹುಮಾನಕರಣಚೇತನಾ ಅಪಚಾಯನಂ ನಾಮ। ತೇಸಮೇವ, ಗಿಲಾನಾನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಜ್ಝಾಸಯೇನ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣಚೇತನಾ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ನಾಮ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಪರೇಹಿ ಪತ್ತಿದಾನಂ ನಾಮ। ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಸ್ಸ, ಅದಿನ್ನಸ್ಸಪಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಮಚ್ಛೇರಮಲವಿನಿಸ್ಸಟೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅಬ್ಭಾನುಮೋದನಚೇತನಾ ಪತ್ತಾನುಮೋದನಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ನಾಮ, ನಿರವಜ್ಜವಿಜ್ಜಾದಿಸವನಚೇತನಾಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಹಿತೂಪದೇಸಚೇತನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ನಾಮ, ನಿರವಜ್ಜವಿಜ್ಜಾದಿಉಪದಿಸನಚೇತನಾಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಕರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
ಯದಿ ಏವಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಭಾವೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ನೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಚೇತನಾನಮ್ಪಿ ತಂತಂಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸ್ವೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಉಜುಕರಣವೇಲಾಯಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪುರಿಮಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ಪನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತಸ್ಸಪಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಭಾವೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ।
ಇಮೇಸು ಪನ ದಸಸು ಪತ್ತಿದಾನಾನುಮೋದನಾ ದಾನೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ। ದಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛೇರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಏತೇಪಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಮಾನಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ತೇ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಅಪಚಾಯನವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾಸೀಲಮಯಪುಞ್ಞೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಭಾವತೋ। ದೇಸನಾಸವನದಿಟ್ಠಿಜುಕಾ ಪನ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾಸೇವನಭಾವತೋ ಭಾವನಾಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೩೦೫) ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ದೇಸೇನ್ತೋ, ಸುಣನ್ತೋ ಚ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೩೦೫; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೫೬-೧೫೯ ಪುಞ್ಞಾಕಿರಿಯವತ್ಥಾದಿಕಥಾ) ‘‘ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾವಸೇನ ತೀಸು ಇತರೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಿವಿಧಮೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚೇವ ಆಚರಿಯೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತಂ।
೬೭. ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ತಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಭಾವತೋ। ಝಾನಙ್ಗಭೇದೇನಾತಿ ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದತೋ ಅನೇಕವಿಧತ್ತೇಪಿ ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಜ್ಝಾನಙ್ಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ।
೬೮. ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನಾತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ, ಆಕಾಸವಿಸಯಂ ಮನೋ, ತದಭಾವೋ, ತದಾಲಮ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಭೇದೇನ।
೬೯. ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮೇಸು ಪಾಕಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು। ಉದ್ಧಚ್ಚರಹಿತನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚೇತನಾರಹಿತಂ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಂ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಿರಹೇನ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ತತೋ ಬಲವನ್ತಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ನಾಕಡ್ಢತೀತಿ
ಕಥಂ ಪನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ? ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅನಾಗತತ್ತಾ। ತಿವಿಧಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನಾಮ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ನಾಮ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನೇ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಭಾವನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಪನ ಸಿಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ತೇಸಂ ಅಪಾಯನಿಬ್ಬತ್ತಕಾವತ್ಥಾಯ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ, ಸೇಸಬಹಲಾಬಹಲಾವತ್ಥಾಯ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀಯಮಾನತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇಧ ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವೋಹರನ್ತಿ।
ಯದಿ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದದೇಯ್ಯ, ತದಾ ಅಕುಸಲಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸುಗತಿಯಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅಪಾಯೇಸ್ವೇವ ದದೇಯ್ಯ। ಅಪಾಯಗಮನೀಯಞ್ಚ ಅವಸ್ಸಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಇತರಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ। ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೩೦-೭೩೧) –
ಏವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಕಥಮಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಾಭಾವೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ? ನಾಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಉದ್ಧಟೋ। ಅಥ ಖೋ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ –
‘‘ಸಹಜಾತಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೮.೮೯) –
ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಏವ ಸಹಜಾತನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಸಹಜಾತಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ, ಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ। ಯದಿ ಹಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತದಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಮ್ಪಿಸ್ಸ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಪಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಸೇನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ನಿವಾರೇತುಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಮಿತ್ತಾದಯೋ ಪನ ಅತ್ಥಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ। ಅತ್ಥಿ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ, ತೇಸು ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಂ, ಇತರಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಂ, ಫಲದಾನಞ್ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸೇವ ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಉಭಯವಿಪಾಕದಾನಂ, ಏಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿಪಾಕಾಭಾವಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ತೇಸಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಯಞ್ಚ ತಸ್ಸ ನಿರಾಕರಣಂ, ಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿಪಾಕಾಭಾವವಾದೀನಂ ಮತಪಟಿಕ್ಖೇಪನಂ ಇಧ ಅವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾದೀಸು, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಕಾಮಲೋಕೇತಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಾಮಲೋಕೇ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾನುರೂಪಂ। ಅಪಾಯೇಸುಪಿ ಯಂ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸಯಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯಞ್ಚ ನಿರಯವಾಸೀನಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರದಸ್ಸನಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ
೭೧. ಏವಂ ಪನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಸೋಳಸಕದ್ವಾದಸಕಅಟ್ಠಕವಸೇನ ತಿಧಾ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾಪಿ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪೀತಿ ಏವಂ ವಿಪಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇ। ಉಕ್ಕಟ್ಠನ್ತಿ ಕುಸಲಪರಿವಾರಲಾಭತೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ। ಯಂ ಪನ ಕರಣಕಾಲೇ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತಂ, ಪಚ್ಛಾ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಕಟಮೇತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುಪ್ಪಾದನೇನ ಪರಿಭಾವಿತಂ, ತಂ ಓಮಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿನ್ತಿ ಏಕಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ। ನ ಹಿ ಏಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅನೇಕಾಸು ಜಾತೀಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕೋ ಪನ ಜಾತಿಸತೇಪಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸೇಪಿ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸತಗುಣಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೭೯)। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಞಾಣಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತಿಹೇತುಕಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ತಿಹೇತುಕಮೋಮಕಂ ದುಹೇತುಕಮುಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೧) ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ತಿಣ್ಣಂ, ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪಪತ್ತಿ, ತಥಾ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಛನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೩) ಜವನಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನ ಛನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೂಪಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ತಿಹೇತುಕಸ್ಸ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ದುಹೇತುಕೋಮಕಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಯ ತಿಹೇತುಕೋಮಕಕಮ್ಮೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾನುರೂಪತೋ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾವ ದಾತಬ್ಬತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕವಿಪಾಕದಸ್ಸತ್ಥಂ ಪನ ಮಹಾಥೇರೇನ ಸಾವಸೇಸೋ ಪಾಠೋ ಕತೋ। ಇತರಥಾ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿಯಾಪಿಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸುಗತಿಯಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಾದಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದುಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿ ಏವ ಉದ್ಧಟಾ, ನ ಅಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕವಿಪಾಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ
೭೪. ಏವಂ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಏತ್ಥೇವ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀತಿ ಪವತ್ತಸ್ಸ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಏತ್ಥೇವ ದಸಕಮಗ್ಗೋ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀತಿ ಆಗತಸ್ಸ ಮೋರವಾಪೀವಾಸೀಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರವಿಪಾಕಾನೀ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಮುಖೇ ಚಲಿತೇ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಚಲತಿ, ಏವಂ ಅಸಙ್ಖಾರಕುಸಲಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರವಿಪಾಕೋವ ಹೋತಿ, ನ ಸಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಏವಂ ಆಗಮನತೋವ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಕಮ್ಮವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಕೇಚಿವಾದೋ ಕತೋ।
ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಏವಂವಾದೀನಂ। ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ ತಿಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಾದೀನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ। ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಾನೀತಿ ತಿಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚತುಕ್ಕವಜ್ಜಿತಾನಿ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚತುಕ್ಕವಜ್ಜಿತಾನಿ ಚ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಾನಿ, ತಥಾ ತಿಹೇತುಕೋಮಕಸ್ಸ, ದುಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ದುಹೇತುಕಸಸಙ್ಖಾರದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾನಿ, ದುಹೇತುಕಾಸಙ್ಖಾರದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾನಿ ಚ ದಸ ವಿಪಾಕಾನಿ, ದುಹೇತುಕೋಮಕಸ್ಸ ವಸೇನ ದುಹೇತುಕದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾನಿ ಚ ಅಟ್ಠ ವಿಪಾಕಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ತಿಹೇತುಕಮುಕ್ಕಟ್ಠ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಅನುಸಾರೇನ ಅನುಸ್ಸರಣೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪತೋ ಉದ್ದಿಸೇ।
೭೫. ಪರಿತೋ ಅತ್ತಂ ಖಣ್ಡಿತಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಂ। ಪಕಟ್ಠಭಾವಂ ನೀತನ್ತಿ ಪಣೀತಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ನಾತಿಸುಭಾವಿತಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವಸೀಭಾವಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ। ಅತಿವಿಯ ಸುಭಾವಿತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣವಸೀಭಾವಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ। ಆಚರಿಯೇನ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿತ್ತಮ್ಪಿ ಈಸಕಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಾನೇನ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ –
‘‘ಸಮಾನಾಸೇವನೇ
ಅಲದ್ಧಾ ತಾದಿಸಂ ಹೇತುಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾ ನ ವಿಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೪೭೪)।
ಸಮಾನಭೂಮಿಕತೋವ ಆಸೇವನಲಾಭೇನ ಬಲವಭಾವತೋ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕದಾನಂ ವತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅವಿಪಚ್ಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಹೀನೇಹಿ ಛನ್ದಚಿತ್ತವೀರಿಯವೀಮಂಸಾಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ವಾ ಪರಿತ್ತಂ। ಮಜ್ಝಿಮೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಂ। ಪಣೀತೇಹಿ ಪಣೀತನ್ತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ।
೮೪. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಾವಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಭಾವೇತ್ವಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಪಾಕಭಾವೋ ‘‘ಅಲದ್ಧಾ ತಾದಿಸ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೪೭೪) ಆಚರಿಯೇನ ಸಾಧಿತೋ। ಮೂಲಟೀಕಾಕಾರಾದಯೋ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ, ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ, ‘‘ಧೀ ಚಿತ್ತಂ ಧಿಬ್ಬತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ವಾ ನಯೇನ ಅರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ತದಭಾವೇ ಚ ಪಣೀತಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣೇ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತೇನ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಅರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಅರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕಿರಿಯವಾದಿನೋ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಏವಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ
೮೬. ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋಯೇವ ಅರಿಯಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದಿಕಾಲೇ, ಪಚ್ಛಾಪಿ ವಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯವೇಮತ್ತತಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
೮೭. ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆರುಪ್ಪೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ ಚ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಾದಿಅನುಕ್ಕಮೇನ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಆವೇಣಿಕಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಪನ ಸತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದಯೋ ಯಥಾಲದ್ಧಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸವಜ್ಜಿತೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ತಥಾ ಕಾಮಭವೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಬಲೇನ। ‘ಇಜ್ಝತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೩೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಚರಿಯೇನ –
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸ್ವನಾಗಾಮಿ-ಪುಗ್ಗಲಾವೋಪಪಜ್ಜರೇ।
ಕಾಮಧಾತುಮ್ಹಿ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿವಿವಜ್ಜಿತಾ’’ತಿ॥ (ಪರಮ॰ ವಿ॰ ೨೦೫)।
ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾಪಿ ಪನೇತೇ ಮರಣಕಾಲೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪರಿಪೂರಕಾರೀಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಇತ್ಥಿಯೋಪಿ ಪನ ಅರಿಯಾ ವಾ ಅನರಿಯಾ ವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನಿಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೦೯; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೭೯ ಆದಯೋ; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೩೦) ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ವೇಹಪ್ಫಲಅಕನಿಟ್ಠಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಭವಾನಂ ಸೇಟ್ಠಭವಭಾವತೋ ಆಚರಿಯೇನ –
‘‘ವೇಹಪ್ಫಲೇ ಅಕನಿಟ್ಠೇ, ಭವಗ್ಗೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ।
ನ ಪುನಾಞ್ಞತ್ಥ ಜಾಯನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗತಾ ಹೇಟ್ಠಾ, ಅರಿಯಾ ನೋಪಪಜ್ಜರೇ’’ತಿ॥ (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೪೫೨-೪೫೩)।
ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಕಮವಣ್ಣನಾ
೮೯. ‘‘ಆಯುಕ್ಖಯೇನಾ’’ತ್ಯಾದೀಸು ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇ ತಂತಂಗತೀಸು ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಆಯುನೋ ಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಂ। ಸತಿಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಯುಸೇಸೇ ಗತಿಕಾಲಾದಿಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಞ್ಚ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಮರಣಂ। ಆಯುಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮಕಮೇವ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ಮರಣಂ ಉಭಯಕ್ಖಯಮರಣಂ। ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ದುವಿಮೇ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮುನೋ ಬಲೇನ ಸತ್ಥಹರಣಾದೀಹಿ ಉಪಕ್ಕಮೇಹಿ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಸನ್ತಾನಾನಂ, ಗುಣಮಹನ್ತೇಸು ವಾ ಕತೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಆಯೂಹಿತಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮುನಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂತಂಅತ್ತಭಾವಪ್ಪವತ್ತನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ದುಸಿಮಾರಕಲಾಬುರಾಜಾದೀನಂ ವಿಯ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಮರಣಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕಮರಣಂ ನಾಮ। ಇದಂ ಪನ ನೇರಯಿಕಾನಂ ಉತ್ತರಕುರುವಾಸೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ದೇವಾನಞ್ಚ ನ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹು –
‘‘ಉಪಕ್ಕಮೇನ ವಾ ಕೇಸಞ್ಚುಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮುನಾ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೬೨)।
ಮರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಿ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿ।
೯೦. ಮರಣಕಾಲೇತಿ ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಗತೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾನುರೂಪಂ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಯಥೋಪಟ್ಠಿತಂ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾದಿಕಮೇವ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಯೋ। ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತಿಯದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪಲದ್ಧಂ। ಉಪಕರಣಭೂತನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾದಿವಸೇನ ಉಪಕರಣಭೂತಂ। ಉಪಲಭಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ। ಉಪಭೋಗಭೂತನ್ತಿ ಅಚ್ಛರಾವಿಮಾನಕಪ್ಪರುಕ್ಖನಿರಯಗ್ಗಿಆದಿಕಂ ಉಪಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಅಚ್ಛರಾವಿಮಾನಕಪ್ಪರುಕ್ಖಮಾತುಕುಚ್ಛಿಆದಿಗತಂ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಸುಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿರಯಗ್ಗಿನಿರಯಪಾಲಾದಿಗತಂ ದುಗ್ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಗತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ।
ಕಮ್ಮಬಲೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ। ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಛನ್ನಂ ಉಪಪತ್ತಿದ್ವಾರಾನಂ, ಯದಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಂ, ತದಾ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಚ್ಚಮಾನಕ…ಪೇ॰… ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೫)। ತತ್ಥೋಣತಂ ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಭವೇ ಓಣತಂ ವಿಯ, ತತ್ಥೋಣತಂ ಏವಾತಿ ವಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ‘‘ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭವನ್ತರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹಸಾ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಜೀವಿತಾನಂ ಸಣಿಕಂ ಮರನ್ತಾನಂ ವಿಯ ನ ಅಭಿಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಭಿನವಕರಣವಸೇನಾತಿ ತಙ್ಖಣೇ ಕರಿಯಮಾನಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ಅಭಿನವಕರಣವಸೇನ।
೯೧. ಪಚ್ಚಾಸನ್ನಮರಣಸ್ಸಾತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾವಸಾನೇತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ, ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ವಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಅವಸಾನೇ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮಭವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ಸೇಸಾನಂ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾನೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಣಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಭವಙ್ಗಕ್ಖಯೇವಾತಿ ಯದಿ ಏಕಜವನವೀಥಿತೋ ಅಧಿಕತರಾಯುಸೇಸೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಭವಙ್ಗಾವಸಾನೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಅಥ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಸೇಸೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾವಸಾನೇ, ತಞ್ಚ ಅತೀತಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯಮೇವ। ‘‘ತಸ್ಸಾನನ್ತರಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನ್ತರಾಭವವಾದಿಮತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲಸ್ಸ, ವಿಪಾಕದಾನಕಾಲಸ್ಸ ಚ ಅನುರೂಪವಸೇನ। ಅಥ ವಾ ವಿಪಚ್ಚಮಾನಕಕಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಅನುಸಯವಸೇನ, ಜವನಸಹಜಾತವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಿಅನುರೂಪತೋತ್ಯತ್ಥೋ। ನನು ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇನಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಜವನಸಹಜಾತಾನಞ್ಚ ಕಥಂ ಅನುಸಯಭಾವೋತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಅನುಸಯಸದಿಸತಾಯ ತಾಸಮ್ಪಿ ಅನುಸಯವೋಹಾರಭಾವತೋ। ಇತರಥಾ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಹಜಾತಾನಂ ಭವತಣ್ಹಾಸಹಜಾತಾನಂ ವಾ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಸಹಜಾತಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ। ಅವಿಜ್ಜಾವ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯನತೋ ಪವತ್ತನತೋ ಅನುಸಯೋ, ತೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಪರಿವಾರಿತೇನ। ತಣ್ಹಾನುಸಯೋವ ಮೂಲಂ ಪಧಾನಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತಂ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯಮೂಲಕೋ। ಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮೇನ ಕಮ್ಮಸಹಜಾತಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇನ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಸಹಜಾತೇನ ವಾ, ತೇನ ಜನಿಯಮಾನಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾದೀನವವಿಸಯೇ ತಣ್ಹಾ ನಾಮೇತಿ, ಖಿಪನಕಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಮತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಖಿಪನ್ತಿ, ಯಥಾಹು –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾರ-ಸಹಜೇಹಿ ಅಪಾಯಿನಂ।
ವಿಸಯಾದೀನವಚ್ಛಾದಿನಮನಕ್ಖಿಪಕೇಹಿ ತು॥
‘‘ಅಪ್ಪಹೀನೇಹಿ
ಖಿಪಕಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಕುಸಲಾವ ಭವನ್ತಿಹಾ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೧೬೪-೧೬೫)।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾದಿನಾ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ, ಸಹಜಾತಾನಮಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪಧಾನಭೂತಂ। ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಭವನ್ತರಪಟಿಸನ್ಧಾನವಸೇನಾತಿ ಪುರಿಮಭವನ್ತರಸ್ಸ, ಪಚ್ಛಿಮಭವನ್ತರಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ದಹನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ನ ಇತೋ ಗನ್ತ್ವಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಪುರಿಮಭವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಭವನ್ತರಂ ಸಙ್ಕಮತಿ, ನಾಪಿ ಪುರಿಮಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಹೇತೂಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಟಿಘೋಸಪದೀಪಮುದ್ದಾ ವಿಯಾತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ।
೯೨. ಮನ್ದಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ ಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಾನಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಆಪಾಥಗತೇಸು ಮನೋದ್ವಾರೇ ಗತಿನಿಮಿತ್ತವಸೇನ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತವಸೇನಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ತಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಚತುನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಾನಞ್ಚ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಚಿತ್ತವೀಥಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಚುತಿಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತದನನ್ತರಂ ಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಚತುನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಾನಂ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚ ಞಾತಕಾದೀಹಿ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತೇಸು ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ವಣ್ಣಾದಿಕೇ ಆರಬ್ಭ ಯಥಾರಹಂ ಪವತ್ತಾಯ ಚಿತ್ತವೀಥಿಯಾ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನನ್ತರಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ(ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೨೦ ಆದಯೋ) ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ವಾ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾವಿಞ್ಞಾಣಪದವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಛದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಛದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಂ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಛಟ್ಠದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಪರೇ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪೇಪಿ ತೇನೇವಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸಿಯಾ ಸನ್ಧಿ, ವಿನಾ ಕಮ್ಮಂ ದ್ವಿಗೋಚರೇ’’ತಿ। (ಸ॰ ಸ॰ ೧೭೩)।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೨೪-೬೨೫; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ಮೂಲಟೀಕಾದೀಸು ಚ ‘‘ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾ॰ ೨.೬೨೩) ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ತಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನೇಹಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ನ ಹಿ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣುಪಟ್ಠಾಪಕಂ, ತದೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಂ ಭವೇಯ್ಯ ಉಪಚಿತಭಾವಾಭಾವತೋ ಅನಸ್ಸಾದಿತತ್ತಾ ಚ। ‘‘ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೪೩೧) ಹಿ ವಚನತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನಮೇವ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೨) ಚ ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾಕತೂಪಚಿತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸ್ಸಾದಿತಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ತದಾ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಾನಿ ಕಥಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಕಥಞ್ಚ ತಾನಿ ತದಾ ಕಣ್ಹಾಯ ಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ। ಅಪಿಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಚುತಿಆಸನ್ನಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಕಂ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೨೦; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೭) ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಚ್ಚಮೇತಂ। ಞಾತಕಾದೀಹಿ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತೇಸು ಪನ ಪುಪ್ಫಾದೀಸು ಸನ್ನಿಹಿತೇಸ್ವೇವ ಮರಣಸಮ್ಭವತೋ ತತ್ಥ ವಣ್ಣಾದಿಕಂ ಆರಬ್ಭ ಚುತಿಆಸನ್ನವೀಥಿತೋ ಪುರಿಮಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನನಸಮತ್ಥಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಸಹ ಸಮಾನತ್ತಾ ತದೇಕಸನ್ತತಿಪತಿತಂ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಗ್ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಣ್ಣಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಆನನ್ದಾಚರಿಯೇನ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸನ್ನಕತಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸನ್ತತಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂಸದಿಸಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨೨೭; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾ॰ ೨.೬೨೩)।
೯೪. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಪಠಮತತಿಯಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಅನುರೂಪತೋ।
೯೮. ಆರುಪ್ಪಚುತಿಯಾ ಪರಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಾರುಪ್ಪವಜ್ಜಿತಾ ಆರುಪ್ಪಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಉಪರೂಪರಿಅರೂಪೀನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಾಯೂಹನತೋ, ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪನ ಬಲವಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಾ ಕಾಮತಿಹೇತುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಾವಚರಚುತಿಯಾ ಪರಂ ಅಹೇತುಕರಹಿತಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನುಭಾವೇನೇವ
ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಕಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯೯. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿರೋಧಾನನ್ತರತೋ। ತದೇವ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಂಸದಿಸತಾಯ ತಬ್ಬೋಹಾರಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ತದೇವ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ತಾನಿಯೇವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ। ಅಸತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇ ಅಸತಿ, ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ತದೇವ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೦೧. ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಯಾವ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುಚ್ಛೇದಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೦೨. ಯಥಾ ಇಹ ಭವೇಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚೇವ ಭವಙ್ಗಞ್ಚ ವೀಥಿಯೋ ಚ ಚುತಿ ಚ, ತಥಾ ಪುನ ಭವನ್ತರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತೀನಮೇವ ಇಧ ಗಹಣಂ ಯುತ್ತನ್ತ್ಯಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗವೀಥಿಯೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಪ್ಪವಾಹಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹದಸ್ಸನಾವಸಾನೇ ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ನಿಗಮನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪನೇತಮದ್ಧುವ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ಏತ-ಸದ್ದೇನ ಪರಾಮಸನಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಟ್ಟಪವತ್ತಂ ಅದ್ಧುವಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಪಲೋಕಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಬುಧಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಚಿರಾಯ ಚಿರಕಾಲಂ ಸುಬ್ಬತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಚ್ಚುತಂ ಧುವಂ ಅಚವನಧಮ್ಮಂ ಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ತತೋಯೇವ ಸುಟ್ಠು ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಸಿನೇಹಬನ್ಧನಾ ಸಮಂ ನಿರುಪಧಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಏಸ್ಸನ್ತಿ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ವೀಥಿಮುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।