೬. ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಏವಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಸಪ್ಪಭೇದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ತೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದವನ್ತೋ, ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿವನ್ತೋ ಚ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ತಾವತಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ, ಇದಾನಿ ಯಥಾನುಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨. ಇದಾನಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತರೂಪವಿಭಾಗತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತುಂ ‘‘ಸಮುದ್ದೇಸಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದ್ದಿಸನಂ ಸಮುದ್ದೇಸೋ। ಏಕವಿಧಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜನಂ ವಿಭಾಗೋ, ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಮ್ಮಾದಯೋ ರೂಪಜನಕಪಚ್ಚಯಾ। ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಯೋ ಕಲಾಪಾ। ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ ಚೇತಿ ಭವಕಾಲಸತ್ತಭೇದೇನ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ।
ರೂಪಸಮುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩. ಉಪಾದಿನ್ನಾನುಪಾದಿನ್ನಸನ್ತಾನೇಸು ಸಸಮ್ಭಾರಧಾತುವಸೇನ ಮಹನ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಾ ಪಾತುಭೂತಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)। ಅಥವಾ ಅನೇಕವಿಧಅಬ್ಭುತವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನ, ಅನೇಕಾಭೂತದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಮಹನ್ತಾನಿ ಅಬ್ಭುತಾನಿ, ಅಭೂತಾನಿ ವಾ ಏತೇಸೂತಿ ಮಹಾಭೂತಾ, ಮಾಯಾಕಾರಾದಯೋ। ತೇಹಿ ಸಮಾನಾ ಸಯಂ ಅನೀಲಾದಿಸಭಾವಾನೇವ ನೀಲಾದಿಉಪಾದಾಯರೂಪದಸ್ಸನಾದಿತೋತಿ ಮಹಾಭೂತಾ। ಮನಾಪವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀಹಿ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಞ್ಚಿಕಾ ಯಕ್ಖಿನಿಆದಯೋ ವಿಯ ಮನಾಪಇತ್ಥಿಪುರಿಸರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಞ್ಚಕತ್ತಾ ಮಹನ್ತಾನಿ ಅಭೂತಾನಿ ಏತೇಸೂತಿ ಮಹಾಭೂತಾ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ –
‘‘ಮಹನ್ತಾ
ವಞ್ಚಕತ್ತಾ ಅಭೂತೇನ, ‘ಮಹಾಭೂತಾ’ತಿ ಸಮ್ಮತಾ’’ತಿ॥ (ಅಭಿಧ॰ ೬೨೬)।
ಅಥ ವಾ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ ಮಹನ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಏತೇಸು ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ, ಭೂತಾನಿ ಚಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ। ಮಹಾಭೂತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತತೋ
೪. ಪಥನಟ್ಠೇನ ಪಥವೀ, ತರುಪಬ್ಬತಾದೀನಂ ಪಕತಿಪಥವೀ ವಿಯ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪಕ್ಖಾಯತಿ, ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಥವೀ ಏವ ಧಾತು ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣಾದಿತೋ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಸರೀರಸೇಲಾವಯವಧಾತುಸದಿಸತ್ತಾ ಚಾತಿ ಪಥವೀಧಾತು। ಆಪೇತಿ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಿ ಪತ್ಥರತಿ, ಆಪಾಯತಿ ವಾ ಬ್ರೂಹೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಆಪೋ। ತೇಜೇತಿ ಪರಿಪಾಚೇತಿ, ನಿಸೇತಿ ವಾ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಉಸ್ಮಾಪೇತೀತಿ ತೇಜೋ। ವಾಯತಿ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ವಾಯೋ। ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಪನೇತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಥಿನತ್ತದವತ್ತಉಣ್ಹತ್ತವಿತ್ಥಮ್ಭನತ್ತಲಕ್ಖಣಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೫. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತೋವ। ಪಸಾದರೂಪಂ ನಾಮ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಸನ್ನಭಾವಹೇತುಕತ್ತಾ। ತಂ
೬. ಆಪೋಧಾತುಯಾ ‘‘ಆಪೋಧಾತು ವಿವಜ್ಜಿತಂ ಭೂತತ್ತಯಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಸೀತತಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ, ಸಾ ಪನ ತೇಜೋಯೇವ। ಮನ್ದೇ ಹಿ ಉಣ್ಹತ್ತೇ ಸೀತಬುದ್ಧಿ ಸೀತತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಗುಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಯಿದಂ ಸೀತಬುದ್ಧಿಯಾ ಅನವಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಪಾರಾಪಾರೇ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ಘಮ್ಮಕಾಲೇ ಆತಪೇ ಠತ್ವಾ ಛಾಯಂ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಸೀತಬುದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಚಿರಕಾಲಂ ಠಿತಾನಂ ಉಣ್ಹಬುದ್ಧಿ। ಯದಿ ಚ ಆಪೋಧಾತು ಸೀತತಾ ಸಿಯಾ, ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ
‘‘ದವತಾಸಹವುತ್ತೀನಿ, ತೀಣಿ ಭೂತಾನಿ ಸಮ್ಫುಸಂ।
ದವತಂ ಸಮ್ಫುಸಾಮೀತಿ, ಲೋಕೋಯಮಭಿಮಞ್ಞತಿ॥
‘‘ಭೂತೇ ಫುಸಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ, ಮನಸಾ ಗಣ್ಹತೋ ಯಥಾ।
ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಫುಸಾಮೀತಿ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ದವತಾ ತಥಾ’’ತಿ॥
ಗೋಚರರೂಪಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಭಾವತೋ। ಗಾವೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರನ್ತಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಗೋಚರಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಚಕ್ಖಾದಿಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ।
೭. ಇತ್ಥಿಯಾ ಭಾವೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೩೨)। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪುರಿಸತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಹೇತುಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಇತ್ಥತ್ತಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದಿಹೇತುಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಪುರಿಸತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತ್ಥೀನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಸರಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಅವಿಸದಠಾನಗಮನನಿಸಜ್ಜಾದಿ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಂ। ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ। ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದೀನಿಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ವಣ್ಣಿತಾನಿ। ತಂ ಪನ ಏವಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವದನ್ತಿ –
‘‘ಲಿಙ್ಗಂ
ಕುತ್ತಂ ಸುಪ್ಪಾದಿನಾ ಕೀಳಾ, ಆಕಪ್ಪೋ ಗಮನಾದಿಕ’’ನ್ತಿ॥
ಭಾವರೂಪಂ ನಾಮ ಭವತಿ ಏತೇನ ಇತ್ಥಾದಿಅಭಿಧಾನಂ, ಬುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ। ತಂ ಪನೇತಂ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
೮. ಹದಯಮೇವ ಹದಯವತ್ಥು। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಧಾತುದ್ವಯನಿಸ್ಸಯಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ತಞ್ಚ ಹದಯಕೋಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಡ್ಢಪಸತಮತ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ। ರೂಪಕಣ್ಡೇ ಅವುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಪನೇತಸ್ಸ ಆಗಮತೋ, ಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ, ತಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ವತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೮) ಏವಮಾಗತಂ ಪಟ್ಠಾನವಚನಂ ಆಗಮೋ। ಯುತ್ತಿ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ –
‘‘ನಿಪ್ಫನ್ನಭೂತಿಕಾಧಾರಾ, ದ್ವೇ ಧಾತೂ ಕಾಮರೂಪಿನಂ।
ರೂಪಾನುಬನ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ವಿಯ॥
‘‘ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾನೇತಾ, ತಸ್ಸಞ್ಞಾಧಾರಭಾವತೋ।
ನಾಪಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ತೇಸಂ, ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಪವತ್ತಿತೋ॥
‘‘ನ ಚಾಪಿ ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಸ, ಕಿಚ್ಚನ್ತರನಿಯುತ್ತಿತೋ।
ನ ಚ ಭಾವದ್ವಯಂ ತಸ್ಮಿಂ, ಅಸನ್ತೇಪಿ ಪವತ್ತಿತೋ॥
‘‘ತಸ್ಮಾ ತದಞ್ಞಂ ವತ್ಥು ತಂ, ಭೂತಿಕನ್ತಿ ವಿಜಾನಿಯಂ।
ವತ್ಥಾಲಮ್ಬದುಕಾನನ್ತು, ದೇಸನಾಭೇದತೋ ಇದಂ।
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಪಾಠಸ್ಮಿಂ, ನ ಅಕ್ಖಾತಂ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ॥
೯. ಜೀವನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಜೀವಿತಂ, ತದೇವ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪರಿಪಾಲನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತಥಾ ಹೇತಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪರಿಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ। ಯಥಾಸಕಂ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಾನಂ
೧೦. ಕಬಳಂ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಇದಞ್ಚ ಸವತ್ಥುಕಂ ಕತ್ವಾ ಆಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಸೇನ್ದ್ರಿಯಕಾಯೋಪತ್ಥಮ್ಭನಹೇತುಭೂತಾ ಪನ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರೀ ರಸಹರಸಙ್ಖಾತಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬಾಹಾರಸಿನೇಹಭೂತಾ ಓಜಾ ಇಧ ಆಹಾರರೂಪಂ ನಾಮ। ತಥಾ ಹೇತಂ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಕಾಯೋಪತ್ಥಮ್ಭನಹೇತುಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣಲಕ್ಖಣಂ ವಾ।
೧೧. ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ ಸಭಾವರೂಪಂ ನಾಮ। ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ, ಅನಿಚ್ಚತಾದೀಹಿ ವಾ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಹಿತನ್ತಿ ಸಲಕ್ಖಣಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿಭಾವಂ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ನಿಪ್ಫರೂಪಂ ನಾಮ। ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ ರೂಪಂ, ತೇನ ಯುತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ, ಯಥಾ ‘‘ಅರಿಸಸೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲ’’ನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ರೂಪ-ಸದ್ದೋ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಅತಂಸಭಾವೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಪರೇನ ರೂಪ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರೋಪನೇನ ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ಅರಹತ್ತಾ ಸಮ್ಮಸನರೂಪಂ।
೧೨. ನ ಕಸ್ಸತೀತಿ ಅಕಾಸೋ। ಅಕಾಸೋಯೇವ ಆಕಾಸೋ, ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತು ಚಾತಿ ಆಕಾಸಧಾತು। ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಿಏಕೇಕಕಲಾಪಗತರೂಪಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರೇಹಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಂ, ತೇಹಿ ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ, ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಂ ವಾ ರೂಪಂ ಪರಿಚ್ಛೇದರೂಪಂ। ತಞ್ಹಿ ತಂ ತಂ ರೂಪಕಲಾಪಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಚ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವೇ ತಂತಂರೂಪವಿವಿತ್ತತಾ ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ। ಯೇಸಞ್ಚ ಸೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಸಯಂ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋಯೇವ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ ನ ಸಿಯಾ ತೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಬ್ಯಾಪೀಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಅಬ್ಯಾಪಿತಾ
೧೩. ಚಲಮಾನಕಾಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದಸಙ್ಖಾತವಾಚಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಜನಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಸಹಜಾತರೂಪಸನ್ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಚಲಿತೇಸು
ಕಥಂ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಹತ್ಥಚಲನಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಸತ್ತಸು ಜವನೇಸು ಸತ್ತಮಜವನಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತು ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾವ ಪಠಮಜವನಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾಹಿ ವಾಯೋಧಾತೂಹಿ ಲದ್ಧೋಪತ್ಥಮ್ಭಾ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಚಲಯತಿ ಚಿತ್ತಜಂ, ಪುರಿಮಜವನಾದಿಸಮ್ಭೂತಾ ಪನ ಸನ್ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತಕರಾ ತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾಯ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಯುಗೇಹಿ ಆಕಡ್ಢಿತಬ್ಬಸಕಟೇ ಸತ್ತಮಯುಗಯುತ್ತಾಯೇವ ಗೋಣಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಛಸು ಯುಗೇಸು ಯುತ್ತಗೋಣೇಹಿ ಲದ್ಧೂಪತ್ಥಮ್ಭಾ ಸಕಟಂ ಚಾಲೇನ್ತಿ, ಪಠಮಯುಗಾದಿಯುತ್ತಾ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇನ್ತಾ ತೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ತತ್ಥ ‘‘ಫನ್ದಮಾನಕಾಯಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ‘‘ಸುಯ್ಯಮಾನಸದ್ದಸವನಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಚ ಸನ್ಥಮ್ಭನಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಸತ್ತಮಜವನಸಮುಟ್ಠಿತಾತ್ಯಾದಿನಯೋ
೧೪. ಲಹುಭಾವೋ ಲಹುತಾ। ಮುದುಭಾವೋ ಮುದುತಾ। ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಯಥಾಕ್ಕಮಞ್ಚೇತಾ ಅರೋಗಿನೋ ವಿಯ ರೂಪಾನಂ ಅಗರುತಾ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಚಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಯ ಅಕಥಿನತಾ ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನಂ ಅನುಕೂಲಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿಜಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಸ್ಸ ತಂತಂವಿಕಾರಾಧಿಕರೂಪೇಹಿ ನಾನತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ದನ್ಧತ್ತಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಹಿ ರೂಪವಿಕಾರೋ ಲಹುತಾ। ಥದ್ಧತ್ತಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಮುದುತಾ। ಸರೀರಕಿರಿಯಾನಂ ಅನನುಕೂಲಭಾವಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ।
೧೫. ಉಪಚಯನಂ ಉಪಚಯೋ, ಪಠಮಚಯೋತ್ಯತ್ಥೋ ‘‘ಉಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮತ್ಥಜೋತನತೋ। ಸನ್ತಾನೋ ಸನ್ತತಿ, ಪಬನ್ಧೋತ್ಯತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಚಕ್ಖಾದಿದಸಕಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ಉಪಚಯೋ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಸನ್ತತಿ ನಾಮ। ಯಥಾಸಕಂ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯೀನಂ ರೂಪಾನಂ ನಿರೋಧಾಭಿಮುಖಭಾವವಸೇನ ಜೀರಣಂ ಜರಾ, ಸಾಯೇವ ಜರತಾ, ನಿಚ್ಚಧುವಭಾವೇನ ನ ಇಚ್ಚಂ ಅನುಪಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ರೂಪಪರಿಭೇದೋ। ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಅವತ್ಥಾವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಹೇತುತ್ತಾ।
೧೬. ಜಾತಿರೂಪಮೇವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರೂಪಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾ ರೂಪಸಮ್ಮತಞ್ಚ ಜಾತಿರೂಪಮೇವ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಭಾವೇನ ಪವುಚ್ಚತಿ ಪಠಮುಪರಿನಿಚ್ಚತ್ತಸಙ್ಖಾತಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದತೋ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ‘‘ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೪೨) ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತಾಸಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯೋ, ಸೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ। ಯೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ, ಸಾ ಏಕಾದಸವಿಧಮ್ಪೀತಿ ಸಭಾಗಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕಾದಸಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ।
೧೭. ಚತ್ತಾರೋ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ ದಸ ಚೇತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಭವೇ।
ರೂಪಸಮುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಇದಾನಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠರೂಪಾನಂ ಏಕವಿಧಾದಿನಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಪನೇತ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಾದಿಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ಅಹೇತುಕಂ। ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾಯ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ। ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇಹಿ ಕಾಮಾಸವಾದೀಹಿ ಸಹಿತತ್ತಾ ಸಾಸವಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಂ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತತಾಯ ಲೋಕಿಯಂ। ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಅವಚರಿತತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ನಾಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ। ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತಾಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಏಕವಿಧನಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೧೯. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಕಾಮಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ ಅತ್ಥಿ, ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪನ ಚಕ್ಖಾದಿಕಂಯೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಯದಿ ಮಯಂ ನ ಹೋಮ, ತ್ವಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮೋ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ವಿಯ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಬಾಹಿರರೂಪಂ।
೨೦. ಇತರಂ ಬಾವೀಸತಿವಿಧಂ ಅವತ್ಥುರೂಪಂ।
೨೨. ಅಟ್ಠವಿಧಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಸಹಜರೂಪಪರಿಪಾಲನೇ ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋ। ಪಸಾದರೂಪಸ್ಸ ಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟುಮನ್ದಾದಿಭಾವೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಪಟುಮನ್ದಾದಿಭಾವಾಪಾದನತೋ। ಭಾವದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಭಾವಕಸನ್ತಾನೇಯೇವ ತಂತದಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ನ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಜೀವಿತಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಜಪರಿಪಾಲನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ತೇಸಂ ಯಥಾಸಕಂ ಖಣಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ। ಸಯಞ್ಚ ಅತ್ತನಾ ಠಪಿತಧಮ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ ನಾವಿಕೋ ವಿಯ।
೨೩. ವಿಸಯವಿಸಯಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಥೂಲತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ। ತತೋಯೇವ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ ಆಸನ್ನರೂಪಂ ನಾಮ। ಯೋ ಸಯಂ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ, ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ, ಸೋ ಪಟಿಘೋ ವಿಯಾತಿ ಪಟಿಘೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಟಿಘಾತೇ ಸತಿ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಚಲನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಮುಖಭಾವೇ ಸತಿ ಅರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಘೋ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ತಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ। ತತ್ಥ ಸಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಗನ್ಧರಸಾನಂ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತರೂಪಸದ್ದಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತರಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಓಳಾರಿಕತಾದಿಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಸುಖುಮರೂಪಾದಿಕಂ।
೨೪. ಕಮ್ಮತೋ ಉಪಾದಿನ್ನರೂಪಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಭಾವೇನ ಆದಿನ್ನತ್ತಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇತರಂ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನದಸವಿಧಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನರೂಪಂ।
೨೫. ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರಭಾವೋ ಹಿ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ತಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತಿ।
೨೬. ಅಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಗೋಚರಸ್ಸ ವಸೇನ, ಅತ್ತನಾ ವಿಸಯಪ್ಪದೇಸಂ ವಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ। ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಹಿ ರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಿ, ಸಯಂ ವಾ ತಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಂ
ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ತಾ, ಸನ್ತರಾಧಿಕಗೋಚರೇ॥
‘‘ತಥಾ ಹಿ ದೂರದೇಸಟ್ಠಂ, ಫಲಿಕಾದಿತಿರೋಹಿತಂ।
ಮಹನ್ತಞ್ಚ ನಗಾದೀನಂ, ವಣ್ಣಂ ಚಕ್ಖು ಉದಿಕ್ಖತಿ॥
‘‘ಆಕಾಸಾದಿಗತೋ ಕುಚ್ಛಿ-ಚಮ್ಮಾನನ್ತರಿಕೋಪಿ ಚ।
ಮಹನ್ತೋ ಚ ಘಣ್ಟಾದೀನಂ, ಸದ್ದೋ ಸೋತಸ್ಸ ಗೋಚರೋ॥
‘‘ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಸಯದೇಸಂ ತಂ, ಫರಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೀತಿ ಚೇ।
ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಧಾನೇಪಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಗೋಚರೋ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಭೂತಪ್ಪಬನ್ಧತೋ ಸೋ ಚೇ, ಯಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸನ್ನಿಧಿಂ।
ಕಮ್ಮಚಿತ್ತೋಜಸಮ್ಭೂತೋ, ವಣ್ಣೋ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿತ್ತಜೋ॥
‘‘ನ ತೇಸಂ ಗೋಚರಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಹಿ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ ತೇ ಬಹಿ।
ವುತ್ತಾ ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ, ಪಾಠೇ ತಂವಿಸಯಾವ ತೇ॥
‘‘ಯದಿ
ಅಕ್ಖಿವಣ್ಣಂ ತಥಾ ಮೂಲಂ, ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಭಮುಕಸ್ಸ ಚ॥
‘‘ದಿಸಾದೇಸವವತ್ಥಾನಂ, ಸದ್ದಸ್ಸ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಚ।
ಸಿಯಾ ಚ ಸರವೇಧಿಸ್ಸ, ಸಕಣ್ಣೇ ಸರಪಾತನ’’ನ್ತಿ॥
ಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಹುತ್ವಾ ತಂತಂಗೋಚರಗ್ಗಹಣಸಭಾವತ್ತಾ। ಇತರಂ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ ಅಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕರೂಪಂ ಗೋಚರಗ್ಗಹಣಾಭಾವತೋ।
೨೭. ವಣ್ಣಿತಬ್ಬೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಣ್ಣೋ। ಅತ್ತನೋ ಉದಯಾನನ್ತರಂ ರೂಪಂ ಜನೇತೀತಿ ಓಜಾ। ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಂ
೨೮. ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ಇಧ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ದುಕತಿಕಾದಿಭೇದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ರೂಪವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನನಯವಣ್ಣನಾ
೨೯. ಕಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ, ಕಥಂ, ಕತ್ಥ, ಕದಾ ಚ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ। ಖಣೇ ಖಣೇತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಸು ತೀಸು ಖಣೇಸು, ನಿರನ್ತರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨೦ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ), ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದಂ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೨೦ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವೇ ತೇಸಂ ಉಪಪತ್ತಿ ಚೇವ ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಮೇವ, ಇಧಾಪಿ
‘‘ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ, ವಿಭಙ್ಗೇ ಏವಮಾದಿನಂ।
ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಂ॥
‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮುಪ್ಪಾದೇ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ।
ಭಙ್ಗುಪ್ಪಾದಾವ ಅಕ್ಖಾತಾ, ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ॥
‘‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ
ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೭) ವುತ್ತತ್ತಾ, ಠಿತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ ಮತಂ॥
‘‘ಅಞ್ಞಥತ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ, ಧಮ್ಮೇ ಅನುಪಲದ್ಧಿತೋ।
ಪಞ್ಞಾಣವಚನಾ ಚೇವ, ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿ ತತ್ಥಪಿ॥
‘‘ವುತ್ತಾ ತಸ್ಮಾ ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಠಿತಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವೋಪಿ, ನಿಸೇಧೋಯೇವ ಸಬ್ಬಥಾ॥
‘‘ಯದಾ ಸಮುದಯೋ ಯಸ್ಸ, ನಿರುಜ್ಝತಿ ತದಾಸ್ಸ ಕಿಂ।
ದುಕ್ಖಮುಪ್ಪಜ್ಜತೀತ್ಯೇತ್ಥ, ಪಞ್ಹೇ ನೋತಿ ನಿಸೇಧತೋ॥
‘‘ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ನ ಭಙ್ಗಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ।
ಉಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ರೂಪಹೇತೂತಿ ಕೇಚನ॥
‘‘ವುಚ್ಚತೇ ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ, ಧಮ್ಮೇಯೇವ ಯಥಾ ಮತಾ।
ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಾ, ಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾ ತಥೇವ ತು॥
‘‘ಭಙ್ಗಸ್ಸಾಭಿಮುಖಾವತ್ಥಾ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಅಯಂ ಠಿತಿ।
ನಯದಸ್ಸನತೋ ಏಸಾ, ವಿಭಙ್ಗೇ ನ ತು ದೇಸಿತಾ॥
‘‘ಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಖತಸ್ಸೇವ, ವತ್ತುಮುಪ್ಪಾದಆದಿನಂ।
ದೇಸಿತತ್ತಾ ನ ತತ್ಥಾಪಿ, ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಠಿತೀರಿತಾ॥
‘‘ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಧಾತೂನಮತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತಿತೋ।
ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇತಸ್ಸ, ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ಇತಿ॥
‘‘ಭಙ್ಗೇ
ಆರುಪ್ಪಂವಾಭಿಸನ್ಧಾಯ, ಭಾಸಿತೋ ಯಮಕಸ್ಸ ಹಿ॥
‘‘ಸಭಾವೋಯಂ ಯಥಾಲಾಭ-ಯೋಜನಾತಿ ತತೋ ನಹಿ।
ನ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ಭಙ್ಗೇ ಚ, ನ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ॥
೩೧. ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಹೇತುನೋ ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ, ಅನೋಕಾಸತಾಯ ಚ ಅರೂಪವಿಪಾಕಾ, ರೂಪಜನನೇ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಝಾನಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚಾತಿ ಚುದ್ದಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತನ್ತರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ತಸ್ಸ ವಜ್ಜನಂ ಕತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಕತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯರಹಿತಂ, ಪನ ಆಹಾರಾದೀಹಿ ಚ ಅನುಪತ್ಥದ್ಧಂ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಆಗನ್ತುಕತಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪೇಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ನ ಹೋತಿ। ಚುತಿಚಿತ್ತೇ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೩೬; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ತಾವ ‘‘ವೂಪಸನ್ತವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಸನ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೬೩೬) ವುತ್ತಂ। ಆನನ್ದಾಚರಿಯಾದಯೋ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನ ನೇಸಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಮೂಲಟೀಕಾದೀಸು, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಠಮಭವಙ್ಗಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರನಿಬ್ಬತ್ತಪಠಮಭವಙ್ಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಜಾಯನ್ತಮೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ನ ಪನ ಠಿತಂ, ಭಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗತೋ।
೩೨. ಇರಿಯಾಯ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಪಥಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಗಮನಾದಿ, ಅತ್ಥತೋ ತದವತ್ಥಾ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ। ತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾರೇತಿ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೇ ಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಓಸೀದನ್ತಿ, ನ ಏವಮೇತೇಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಧೇಸು, ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಚ ಛಬ್ಬೀಸತಿಯಾ ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸು। ತದಾ ಪನ ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪತ್ಥದ್ಧಾನಿ ಯಥಾಪವತ್ತಇರಿಯಾಪಥಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
೩೩. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಮ್ಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ರೂಪಿರಿಯಾಪಥಾನೇವ। ಅವಿಸೇಸವಚನೇಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಮನೋದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾನೇವ
೩೪. ತೇರಸಾತಿ ಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಕಿರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ತೇರಸ। ತೇಸು ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅಟ್ಠಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಹಿ ಹಸನ್ತಿ, ಸೇಕ್ಖಾ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತವಜ್ಜಿತೇಹಿ, ಅಸೇಕ್ಖಾ ಪನ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಹಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಚತೂಹಿ ಸಹೇತುಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಹೇವ ಹಸನ್ತಿ, ನ ಅಹೇತುಕೇನ ‘‘ಅತೀತಂಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ಪತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫)। ನ ಹಿ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾರಹಿತಸ್ಸ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಯುತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಸಿತಕರಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಅನಾಗತಂಸಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನುವತ್ತಕತ್ತಾ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಯೇವಾತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ
೩೫. ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೂಪತ್ಥಮ್ಭಲಾಭೇನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉತುಓಜಾನಂ ಬಲವಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಜೋಧಾತು ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾ’’ತ್ಯಾದಿ।
೩೭. ತತ್ಥ ಹದಯಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಾನಿ ನವ ಕಮ್ಮತೋಯೇವ ಜಾತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಜಾನೇವ। ಯಞ್ಹಿ ಜಾತಂ, ಜಾಯತಿ, ಜಾಯಿಸ್ಸತಿ ಚ, ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ದುದ್ಧನ್ತಿ।
೪೦. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ ಕಮ್ಮಜಂ ನ ಹೋತಿ, ಇತರಥಾ ಸಬ್ಬದಾಭಾವೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಸಮ್ಭೋತೀ’’ತಿ।
೪೩. ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನಿ
೪೪. ಕೇವಲಂ ಜಾಯಮಾನಾದಿರೂಪಾನಂ ಜಾಯಮಾನಪರಿಪಚ್ಚಮಾನಭಿಜ್ಜಮಾನರೂಪಾನಂ ಸಭಾವತ್ತಾ ಸಭಾವಮತ್ತಂ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಆದಿಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಕೇಹಿಚಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಪಕಾಸಿತಂ। ಉಪ್ಪಾದಾದಿಯುತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ। ಯದಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಸಿಯುಂ, ಏವಂ ಅನವತ್ಥಾನಮೇವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಯಂ ಪನ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತ್ಯಾದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೦೧) ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿಜಾತತ್ತಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ
‘‘ಪಾಠೇ ಕುತೋಚಿ ಜಾತತ್ತಂ, ಜಾತಿಯಾ ಪರಿಯಾಯತೋ।
ಸಙ್ಖತಾನಂ ಸಭಾವತ್ತಾ, ತೀಸು ಸಙ್ಖತತೋದಿತಾ’’ತಿ॥
ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಲಾಪಯೋಜನಾವಣ್ಣನಾ
೪೫. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾದಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ನ ಏಕೇಕಂ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಿಣ್ಡತೋವ। ತಸ್ಮಾ ಪಿಣ್ಡಾನಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಸರೂಪಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ ಸಹವುತ್ತಿನೋತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಲಾಪಗತರೂಪವಸೇನ ಸಹವುತ್ತಿನೋ, ನ ಸಬ್ಬಕಲಾಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ।
೪೬. ದಸ ಪರಿಮಾಣಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಸಕಂ, ಸಮುದಾಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಂ, ತಪ್ಪಧಾನಂ ವಾ ದಸಕಂ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
೪೭. ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸದ್ದೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಸಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿದಸಕ’’ನ್ತಿ।
೫೦. ಕಿಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತ್ಯಾದಿ।
ಕಲಾಪಯೋಜನಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ರೂಪಪವತ್ತಿಕ್ಕಮವಣ್ಣನಾ
೫೨. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಸಮ್ಭವವಸೇನ, ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ, ಯೋನಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪನೇತಾನೀ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಸಭಾವಕಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಅನುರೂಪತೋ।
೫೩. ಕಮಲಕುಹರಗಬ್ಭಮಲಾದಿಸಂಸೇದಟ್ಠಾನೇಸು ಜಾತಾ ಸಂಸೇದಜಾ। ಉಪಪಾತೋ ನೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾ, ಉಕ್ಕಂಸಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಿಟ್ಠಉಪಪಾತೋ ಗಹಿತೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಭಿರೂಪಸ್ಸ ಕಞ್ಞಾ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಸತ್ತ ದಸಕಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ। ಕದಾಚಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಜಚ್ಚನ್ಧಜಚ್ಚಬಧಿರಜಚ್ಚಾಘಾನನಪುಂಸಕಆದಿಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ವಸೇನ। ತತ್ಥ ಸುಗತಿಯಂ ಮಹಾನುಭಾವೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಕಲ್ಲಾಯೋಗತೋ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಾಲಾಭೋ ಸಂಸೇದಜಾನಂ, ಭಾವಾಲಾಭೋ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ವಸೇನಪಿ। ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಸೋತಭಾವಾಲಾಭೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಸೇನ, ಘಾನಾಲಾಭೋ ಸಂಸೇದಜಾನಮೇವ ವಸೇನ, ನ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ದಸ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ದಸ, ಕಸ್ಸಚಿ ನವ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ವಚನತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಓಪಪಾತಿಕಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನವಜ್ಜಿತಾನಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಅನ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನವಜ್ಜಿತಾನಿ ಯಮಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಘಾನಕೋ ಓಪಪಾತಿಕೋ ನತ್ಥಿ। ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಟ್ಠಾಯತನಾನೀತಿ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಆಯತನಯಮಕ॰ ೧೮-೨೧)।
ಸಂಸೇದಜಾನಂ ಪನ ಘಾನಾಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ’’ತ್ಯಾದಿಪಾಳಿಯಾ (ವಿಭ॰ ೧೦೦೭) ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ, ಸತ್ತಾಯತನಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಸಂಸೇದಜಯೋನಿಕಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಭಾವೇನ ಓಪಪಾತಿಕಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ, ತಮ್ಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಂಯೇವ ಸಂಸೇದಜಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕೇಸು ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ಯಮಕೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾನಂ ಸಹಚಾರಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಜಿವ್ಹಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅಘಾನಕಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಮೇವ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ರೂಪಭವೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಹಿ ವಿನಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಘಾನಜಿವ್ಹಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಭವೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಾಮಭವೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತೇಸಂ ಸಹಚಾರಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
೫೪. ಗಬ್ಭೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ಸೇನ್ತೀತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ, ತೇಯೇವ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸತ್ತಾ। ಏತೇ ತೀಣಿ ದಸಕಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಯಾನಿ ‘‘ಕಲಲರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾಯ ಏಕಸ್ಸ ಅಂಸುನೋ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತಾನಿ ಅಚ್ಛಾನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ। ಕದಾಚಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಅಭಾವಕಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಂ। ಪವತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ಸತ್ತಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ, ಟೀಕಾಕಾರಮತೇನ ಏಕಾದಸಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ವಾ। ಕಮೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುದಸಕಪಾತುಭಾವತೋ ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಸೋತದಸಕಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ।
೫೫. ಠಿತಿಕಾಲನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕಾಲಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸಹಜಾತಾ ಹಿ ಉತು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತದಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉತು ರೂಪಂ ಜನೇತಿ। ಓಜಾಫರಣಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮಾತು ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರತೋ ಸಂಸೇದಜೋಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಚ ಮುಖಗತಸೇಮ್ಹಾದಿತೋ ಓಜಾಯ ರಸಹರಣೀಅನುಸಾರೇನ ಸರೀರೇ ಫರಣಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ।
೫೬. ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಉಪರಿಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತೋಪರಿ। ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತದುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಮರಣಾಭಾವತೋ। ಕಮ್ಮಜರೂಪವಿಚ್ಛೇದೇ ಹಿ ‘‘ಮತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಆಯು ಉಸ್ಮಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಾ ಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿಮಂ।
ಅಪವಿದ್ಧೋ ತದಾ ಸೇತಿ, ನಿರತ್ಥಂವ ಕಲಿಙ್ಗರ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)।
ಪುರೇತರನ್ತಿ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ತತೋಪರಂ ಚಿತ್ತಜಾಹಾರಜರೂಪಞ್ಚ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಅಜೀವಕಸನ್ತಾನೇ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ
೫೮. ರೂಪಲೋಕೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾನಂ ಅಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಭಾವದ್ವಯಂ ಪನ ಬಹಲಕಾಮರಾಗೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚ ತದಭಾವತೋ ತತ್ಥ ನ ಪವತ್ತತಿ। ಆಹಾರಜಕಲಾಪಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರಾಭಾವೇನ ಸರೀರಗತಸ್ಸಪಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಾಭಾವತೋ। ಬಾಹಿರಞ್ಹಿ ಉತುಂ, ಆಹಾರಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉತುಆಹಾರಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ। ಜೀವಿತನವಕನ್ತಿ ಕಾಯಾಭಾವತೋ ಕಾಯದಸಕಟ್ಠಾನಿಯಂ ಜೀವಿತನವಕಂ।
೫೯. ಅತಿರಿಚ್ಛತಿ ಸೇಸಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ, ಪವತ್ತೇ ಚ ಉಪಲಭಿತಬ್ಬರೂಪತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ
೬೧. ರೂಪೇಸು ತೇವೀಸತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಭಾವದ್ವಯವಸೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಭಾವತೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಮ್ಪಿ ತೇಸು ನತ್ಥಿ ದನ್ಧತ್ತಕರಾದಿಧಾತುಕ್ಖೋಭಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ। ನ ಹಿ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಾ ತಬ್ಬಿರೋಧಿಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ತಥಾ ಸತಿ ಸಹೇತುಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಲಹುತಾದೀನಂ ಅಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ‘‘ಸದ್ದೋ ವಿಕಾರೋ’’ತ್ಯಾದಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ರೂಪಪವತ್ತಿಕ್ಕಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಬ್ಬಾನಭೇದವಣ್ಣನಾ
೬೨. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ‘‘ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ತಂತಂಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಾನಮಾರಮ್ಮಣಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನುಮಾನಸಿದ್ಧತಂ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಞಾಣಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇ ಅಸಮತ್ಥಂ, ಅತ್ಥಿ ಚ ಲೋಕೇ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದಾದಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮವಿಪರೀತೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಕರಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನುಮಾನಸಿದ್ಧತಾಸನ್ದಸ್ಸನೇನ ಚ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ವಾದಂ ನಿಸೇಧೇತೀತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ। ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ವಿನನತೋ ಸಂಸಿಬ್ಬನತೋ ವಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತೀತತ್ತಾ।
೬೩. ಸಭಾವತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ। ಉಪಾದೀಯತಿ ಕಾಮುಪಾದಾದೀಹೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಉಪಾದಿಯೇವ ಸೇಸೋ ಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ, ತೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು। ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಉಪಾದಿಸೇಸ ಭಾವಾಭಾವಸ್ಸ ಲೇಸೇನ।
೬೪. ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚ ರಾಗದೋಸಮೋಹೇಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞಂ, ಸುಞ್ಞಮೇವ ಸುಞ್ಞತಂ, ತಥಾ ರಾಗಾದಿನಿಮಿತ್ತರಹಿತತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ। ರಾಗಾದಿಪಣಿಧಿರಹಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಾ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ।
೬೫. ಚವನಾಭಾವತೋ ಅಚ್ಚುತಂ। ಅನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತಂ। ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಸಹಧಮ್ಮೇನ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಉತ್ತರಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ। ವಾನತೋ ತಣ್ಹಾತೋ ಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪಗತತ್ತಾ ವಾನಮುತ್ತಾ। ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಏಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಮಹೇಸಯೋ। ‘‘ಇತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ಛಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಾದೀನಂ ನಿಗಮನಂ।
ನಿಬ್ಬಾನಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।