೭. ಸಮುಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಸಲಕ್ಖಣಾ ಚಿನ್ತನಾದಿಸಲಕ್ಖಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ದ್ವಾಸತ್ತತಿಪಭೇದಾ ವತ್ಥುಧಮ್ಮಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೇಕಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಯೋಗಾನುರೂಪತೋ ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹಾದಿಭೇದಂ ಸಮುಚ್ಚಯಂ ರಾಸಿಂ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨. ಅಕುಸಲಾನಮೇವ ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹೋ। ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹೋ, ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಾನಂ ಸಭಾಗವತ್ಥುವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹೋ। ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೋ।
ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೩. ಪುಬ್ಬಕೋಟಿಯಾ ಆಸವಾ। ಅಥ ವಾ ಭವತೋ ಆಭವಗ್ಗಂ ಧಮ್ಮತೋ ಆಗೋತ್ರಭುಂ ಸವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ। ಅವಧಿಅತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಆ-ಕಾರೋ, ಅವಧಿ ಚ ಮರಿಯಾದಾಭಿವಿಧಿವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಕಿರಿಯಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಮರಿಯಾದೋ। ‘‘ಆಭವಗ್ಗಂ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಕಿರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅಭಿವಿಧಿ। ಇಧ ಪನ ಅಭಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹೇತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಚ ಭವಗ್ಗೇ, ಗೋತ್ರಭುಮ್ಹಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಚ ಅಞ್ಞೇಸು ಆಭವಗ್ಗಂ, ಆಗೋತ್ರಭುಞ್ಚ ಸವನ್ತೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ ಮದಕರಣಟ್ಠೇನ ಆಸವಸದಿಸತಾಯ ಚ ಏತೇಯೇವ ಆಸವಭಾವೇನ ನಿರುಳ್ಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಮೋಯೇವ ಆಸವೋ ಕಾಮಾಸವೋ, ಕಾಮರಾಗೋ। ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಭವಾಸವೋ। ಝಾನನಿಕನ್ತಿಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ಚ ರಾಗೋ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ರಾಗೋ, ದುತಿಯೋ ಕಮ್ಮಭವೇ, ತತಿಯೋ ಭವದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ। ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ। ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ, ಅಪರನ್ತೇ, ಪುಬ್ಬಾಪರನ್ತೇ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಸು ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ।
೪. ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಹರಣತೋ, ಓಹನನತೋ ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಹನನತೋ ಓಸೀದಾಪನತೋ ‘‘ಓಘೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಜಲಪ್ಪವಾಹೋ, ಏತೇ ಚ ಸತ್ತೇ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಹನನ್ತಾ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಓಘಸದಿಸತಾಯ ಓಘಾ
೫. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ, ಭವಯನ್ತಕೇ ವಾ ಸತ್ತೇ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ, ದುಕ್ಖೇನ ವಾ ಸತ್ತೇ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾವ।
೬. ನಾಮಕಾಯೇನ ಕಾಯಗನ್ಥಾ। ಗೋಸೀಲಾದಿನಾ ಸೀಲೇನ, ವತೇನ, ತದುಭಯೇನ ಚ ಸುದ್ಧೀತಿ ಏವಂ ಪರತೋ ಅಸಭಾವತೋ ಆಮಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ। ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನಂ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೋ ಇದಂ ಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ।
೭. ಮಣ್ಡೂಕಂ ಪನ್ನಗೋ ವಿಯ ಭುಸಂ ದಳ್ಹಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ। ಕಾಮೋಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ, ಕಾಮೇ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ವಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಮೇ ಸೀಲವತಾದಿನಾ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸೀಲವತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ। ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಬ್ಯತಿರಿತ್ತಾಬ್ಯತಿರಿತ್ತವಸೇನ ವೀಸತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಾದೋ ಅತ್ತವಾದೋ। ಸೋಯೇವ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ।
೮. ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನಿಸೇಧೇನ್ತಿ ತಥಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ವಾ ಆವರಣಟ್ಠೇನ ನೀವರಣಾ। ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಅಧಿಮತ್ತರಾಗಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಮೋಯೇವ ಛನ್ದನಟ್ಠೇನ ಛನ್ದೋ ಚಾತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ। ಸೋಯೇವ ನೀವರಣನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತ್ಯಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತನವವಿಧಆಘಾತವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ನವವಿಧೋ, ಅಟ್ಠಾನಕೋಪೇನ ಸಹ ದಸವಿಧೋ ವಾ ದೋಸೋ, ಸೋಯೇವ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಂ। ಥಿನಮಿದ್ಧಮೇವ ನೀವರಣಂ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ। ತಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಭಿನ್ನಧಮ್ಮಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಏಕನೀವರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ? ಕಿಚ್ಚಾಹಾರಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಸಮಾನಭಾವತೋ। ಥಿನಮಿದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಲಯಾಪಾದನಕಿಚ್ಚಂ ಸಮಾನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಂ ಅವೂಪಸನ್ತಭಾವಕಾರಣಂ। ತಥಾ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತನ್ದೀವಿಜಮ್ಭಿತಾ ಆಹಾರೋ, ಹೇತೂತ್ಯತ್ಥೋ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿವಿತಕ್ಕನಂ। ಪುರಿಮಾನಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೀರಿಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಸಮಥೋತಿ, ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಕಿಚ್ಚಾಹಾರವಿಪಕ್ಖಾನಂ, ಏಕತ್ತಾ ಏಕಮೇತ್ಥ ಹಿ।
ಕತಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಞ್ಚ ತಾದಿನಾ॥
‘‘ಲೀನತಾಸನ್ತತಾ ಕಿಚ್ಚಂ, ತನ್ದೀ ಞಾತಿವಿತಕ್ಕನಂ।
ಹೇತು ವೀರಿಯಸಮಥಾ, ಇಮೇ ತೇಸಂ ವಿರೋಧಿನೋ’’ತಿ॥
೯. ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಾ, ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸಯಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದವತ್ಥಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅನಾಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ, ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಕಾಲಭೇದೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಯದಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಾ, ನನು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಅನುಸಯಾ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ? ನ ಮಯಂ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಮತ್ತೇನ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವದಾಮ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅನುಸಯಾತಿ। ಥಾಮಗಮನಞ್ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಮೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋತಿ ಅಲಂ ವಿವಾದೇನ। ಕಾಮರಾಗೋಯೇವ ಅನುಸಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ।
೧೦. ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ।
೧೨. ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾ।
೧೩. ಕಾಮಭವನಾಮೇನಾತಿ ಕಾಮಭವಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ನಾಮೇನ। ತಥಾಪವತ್ತನ್ತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಾದೀನಂ ಪರತೋ ಆಮಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ।
೧೪. ಆಸವಾ ಚ ಓಘಾ ಚ ಯೋಗಾ ಚ ಗನ್ಥಾ ಚ ವತ್ಥುತೋ ಧಮ್ಮತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ತಯೋ। ತಥಾ ಉಪಾದಾನಾ ದುವೇ ವುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ। ನೀವರಣಾ ಅಟ್ಠ ಸಿಯುಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣತೋ। ಅನುಸಯಾ ಛಳೇವ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಭವರಾಗಾನುಸಯಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಭಾವೇನ ಏಕತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ। ನವ ಸಂಯೋಜನಾ ಮತಾ ಉಭಯತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಭಾವಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವಾನಞ್ಚ ಏಕೇಕಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ, ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ದಸ। ಇತಿ ಏವಂ ಪಾಪಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನವಧಾ ವುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ –
ನವಾಟ್ಠಸಙ್ಗಹಾ ಲೋಭ-ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸತ್ತಸಙ್ಗಹಾ।
ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಟಿಘೋ ಪಞ್ಚ-ಸಙ್ಗಹೋ ಚತುಸಙ್ಗಹಾ।
ಕಙ್ಖಾ ತಿಸಙ್ಗಹಾ ಮಾನುದ್ಧಚ್ಚಾ ಥಿನಂ ದ್ವಿಸಙ್ಗಹಂ॥
ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮಿದ್ಧಾಹಿರಿಕಾ-ನೋತ್ತಪ್ಪಿಸ್ಸಾ
ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಾಪಾ, ಇಚ್ಚೇವಂ ನವಸಙ್ಗಹಾ॥
ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಹೇತೂಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೧೬. ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಚಿನ್ತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಚ ಝಾನಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಚ ಸಮುದಿತಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ। ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಝಾನಭಾವೇನ। ದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಕುಸಲಝಾನಙ್ಗಂ, ಸೇಸಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಝಾನಙ್ಗಾನಿ।
೧೭. ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಮುಖಂ ಪಾಪನತೋ ಮಗ್ಗಾ, ತೇಸಂ ಪಥಭೂತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿವಸೇನ ದಸವಿಧಾ, ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ವಾ। ಸಮ್ಮಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಅಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತಾವ। ಸಮ್ಮಾ ವಾಯಮನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ। ಸಮ್ಮಾ ಸರನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಭೇದಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಆಧೀಯತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಏಕಗ್ಗತಾ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ದುಗ್ಗತಿಮಗ್ಗತ್ತಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ।
೧೮. ದಸ್ಸನಾದೀಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ, ಜೀವನೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ, ಮನನೇ ಜಾನನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ, ಸುಖಿತಾದಿಭಾವೇ ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೧೯; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೨೫) ಪನ ಅಪರೇಪಿ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾದಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪವಸೇನ ದುವಿಧಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಆಜಾನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಧಮ್ಮಸರೂಪವಿಭಾವನತ್ಥಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಂ, ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಗಹಣಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾನಿ, ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏತ್ಥೇವ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಹ ಏಕತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಂ, ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಿಭಾಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ ಭಾವದ್ವಯಂ, ತಯಿಮೇ ಉಪಾದಿನ್ನಧಮ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಪರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೋ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಇಮಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ವೇದನಾಪಞ್ಚಕಂ, ತಾಹಿ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾನಂ ವೋದಾನಸಮ್ಭಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಕಂ, ಸಮ್ಭೂತವೋದಾನಸಮ್ಭಾರಾ ಚ ಇಮೇಹಿ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ, ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ತೀಣಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ।
೧೯. ಅಸದ್ಧಿಯಕೋಸಜ್ಜಪಮಾದಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾಅಹಿರಿಕಅನೋತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೇನ ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಬಲಾನಿ, ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪದ್ವಯಂ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೇನೇವ।
೨೦. ಅತ್ತಾಧೀನಪ್ಪವತ್ತೀನಂ ಪತಿಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪತೀ। ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂನಾಮ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತ್ಯಾದಿಕಂ ಹಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ
೨೧. ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾದಯೋ ಆಹರನ್ತೀತಿ ಆಹಾರಾ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಹಿ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಆಹರತಿ, ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ತೀಸು ಭವೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಹಜಾತನಾಮರೂಪೇಆಹರತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಕಸಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹರನ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸನ್ತತಿಯಾ ಪನ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಇಮೇಯೇವ ಚತ್ತಾರೋ ‘‘ಆಹಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮಾದಿಜನಿತಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೂಪತ್ಥಮ್ಭಬಲೇನೇವ ದಸವಸ್ಸಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಧಾತಿ ವಿಯ ಕುಮಾರಸ್ಸ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಯನ್ತಂ ವಿಯ ಗೇಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಫಸ್ಸೋಪಿ ಸುಖಾದಿವತ್ಥುಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತೋಯೇವ ಸುಖಾದಿವೇದನಾಪವತ್ತನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮವಸೇನ ಆಯೂಹಮಾನಾಯೇವ ಭವಮೂಲನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಮೇವ ನಾಮರೂಪಪ್ಪವತ್ತನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತೇಯೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ಆಹಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ದುತಿಯಾದಿಭಾವೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮತೋ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ।
೨೬. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸೂ’’ತ್ಯಾದಿ। ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೨೭. ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಿರಹತೋ ‘‘ತಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಚಿತ್ತೇ’’ತ್ಯಾದಿ।
೨೮. ದ್ವಿಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಗ್ಗಹಣೇನ ಏಕಹೇತುಕೇಸು ಅಧಿಪತೀನಂ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜವನೇಸ್ವೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕೇಸು ಅಧಿಪತೀನಂ ಅಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ತೇ ಛನ್ದಾದೀನಿ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿನೋ ದ್ವಿಹೇತುಕಜವನೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ। ಏಕೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ಇತರಥಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವಾಯೋಗತೋ, ತೇನೇವ ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧) ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ ‘‘ಅಧಿಪತೀ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೩) ಏಕೇಕಾಧಿಪತಿವಸೇನೇವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಉದ್ಧಟೋ।
೨೯. ವತ್ಥುತೋ ಪಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾನಂ ವೇದನಾವಸೇನ ಏಕತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾ ನವ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧೀನಂ ವಿತಕ್ಕವೀರಿಯಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀಹಿ ಏಕತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯಧಮ್ಮಾ ಸೋಳಸ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವೇದನಾಸಾಮಞ್ಞೇನ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ, ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಬಲಧಮ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ನವ ಈರಿತಾ, ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ವುತ್ತಾ, ಆಹಾರಾ ತಥಾ ಚತ್ತಾರೋ ವುತ್ತಾತಿ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣೋ ತತೋಯೇವ ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹೋ ಏವಂನಾಮಕೋ ಸಙ್ಗಹೋ ಸತ್ತಧಾ ವುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ –
ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಞ್ಞಾ, ವಾಯಾಮೇಕಗ್ಗತಾ ಪನ।
ಚತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿ ಚೇವ ತಿಸಙ್ಗಹಾ॥
ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವೇದನಾ ಸದ್ಧಾ, ದುಕಸಙ್ಗಹಿತಾ ಮತಾ।
ಏಕೇಕಸಙ್ಗಹಾ ಸೇಸಾ, ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೩೦. ಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಪನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಅಸುಭದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ, ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ, ಸರೀರಂ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಾ ಸಮೂಹೋ ಕಾಯೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭೂತಾನಂ ವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತಥಾ ಸರಾಗಮಹಗ್ಗತಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಭೂಮಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾನಮೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ।
೩೧. ಸಮ್ಮಾ ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ವಾಯಾಮೋ। ಸೋ ಚ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಅಸುಭಮನಸಿಕಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯುಞ್ಜನಾದಿವಸೇನ ವಾಯಮನಂ ವಾಯಾಮೋ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಅಭಿವುದ್ಧಿಯಾ।
೩೨. ಇಜ್ಝತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಕಂ ಏತಾಯಾಹಿ ಇದ್ಧಿ, ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಛನ್ದೋಯೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ।
೩೫. ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ, ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಯಾಯ ವಾ ಸೋ ಸತಿಆದಿಕಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾತೋ ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿಲೇಸಸಙ್ಕೋಚಾಭಾವತೋ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕಸತಿ, ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ಬೋಧಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಭೂತಾ ಕಾರಣಭೂತಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ತೇ ಪನ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ’’ತ್ಯಾದಿ। ಸತಿಯೇವ ಸುನ್ದರೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಸುನ್ದರಸ್ಸ ವಾ ಬೋಧಿಸ್ಸ, ಸುನ್ದರಾಯ ವಾ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗೋತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಧಮ್ಮೇ ವಿಚಿನಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಧ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ।
೪೦. ‘‘ಸತ್ತಧಾ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ನವಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಚತುಕ್ಕವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಬಲಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮವಸೇನ ನವಕಿಚ್ಚತ್ತಾ, ಸತಿ ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಚತುಕ್ಕಸತಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿಬಲಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಮಾಸತಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಸಮಾಧಿ ಚತುಟ್ಠಾನೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿಬಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚತುಕಿಚ್ಚತ್ತಾ, ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಾ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಾಬಲಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಕಿಚ್ಚತ್ತಾ, ಸದ್ಧಾ ದ್ವಿಟ್ಠಾನಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಾಬಲವಸೇನ ದ್ವಿಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಏಸೋ ಉತ್ತಮಾನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವರೋ ಉತ್ತಮೋ ವಿಭಾಗೋ।
೪೧. ಲೋಕುತ್ತರೇ ಅಟ್ಠವಿಧೇಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಕಪ್ಪಪೀತಿಯೋ ನ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೇ ಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ, ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇ ಪೀತಿಯಾ ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋ ನ ಹೋನ್ತಿ ವಾ, ಲೋಕಿಯೇಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಾದಿ ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಪವತ್ತಿಯಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಕೇಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಹೋನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನ ವಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ
೪೨. ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ತೇ ತೇ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಾ ಏಕಜ್ಝಂ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತ್ಯಾದಿ (ವಿಭ॰ ೨), ತೇ ಪನೇತೇ ಖನ್ಧಾ ಭಾಜನಭೋಜನಬ್ಯಞ್ಜನಭತ್ತಕಾರಕಭುಞ್ಜಕವಿಕಪ್ಪವಸೇನ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತ್ಯಾದಿ
೪೩. ಉಪಾದಾನಾನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ತೇ ಪನ ಉಪಾದಾನವಿಸಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತ್ಯಾದಿ। ಸಬ್ಬಸಭಾಗಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಹಿ ಸಾಸವಾ, ಅನಾಸವಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ದೇಸಿತಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಸಾಸವಾವ ‘‘ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋ ಸಾಸವಾ, ಅನಾಸವಾ ಚ, ನ ಏವಂ ರೂಪಂ, ಏಕನ್ತಕಾಮಾವಚರತ್ತಾ। ಸಭಾಗರಾಸಿವಸೇನ ಪನ ತಂ ಖನ್ಧೇಸು ದೇಸಿತಂ, ಉಪಾದಾನಿಯಭಾವೇನ, ಪನ ರಾಸಿವಸೇನ ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೪. ಆಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ತೇನ ತೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತಿ, ಆಯಭೂತೇ ವಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನೋನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ, ಆಯತಂ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ನಯನ್ತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತಾನೀತಿ ವಾ ಆಯತನಾನಿ। ಅಪಿಚ ಲೋಕೇ ನಿವಾಸಆಕರಸಮೋಸರಣಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಪಿ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಾನಂ, ತಂತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ, ತೇಸಮೇವ ಆಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಆಕರಟ್ಠಾನತಾಯ, ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣತೋ ಸಮೋಸರನ್ತಾನಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನತಾಯ, ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಆಯತನಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ದ್ವಾರಭೂತಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ। ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನೇಸು ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ವಿಭೂತನ್ತಿ ತಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ, ತದನನ್ತರಂ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಇತರಾನಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹಕಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾನನ್ತರಂ ಸೋತಾಯತನಂ ವುತ್ತಂ, ಇತರೇಸು ಸೀಘತರಂ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಘಾನಾಯತನಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ। ಪುರತೋ ಠಪಿತಮತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಭೋಜನಾದಿಕಸ್ಸ ಗನ್ಧೋ ವಾತಾನುಸಾರೇನ ಘಾನೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಪನ ಪದೇಸವುತ್ತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಂ ಕಾಯಾಯತನಂ, ತತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಗೋಚರಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥಂ ಮನಾಯತನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ।
೪೫. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿದಹನ್ತಿ, ಭಾರಹಾರೇಹಿ ವಿಯ ಚ ಭಾರೋ ಸತ್ತೇಹಿ ಧೀಯನ್ತಿ ಧಾರಿಯನ್ತಿ, ಅವಸವತ್ತನತೋ ದುಕ್ಖವಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಾ, ಸತ್ತೇಹಿ ಚ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಅನುವಿಧೀಯತಿ ಏತಾಹಿ, ತಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ಏತಾಸ್ವೇವ ಧಾತುಯೋ। ಯಥಾಹು –
‘‘ವಿದಹತಿ ವಿಧಾನಞ್ಚ, ಧೀಯತೇ ಚ ವಿಧೀಯತೇ।
ಏತಾಯ ಧೀಯತೇ ಏತ್ಥ, ಇತಿ ವಾ ಧಾತುಸಮ್ಮತಾ।
ಸರೀರಸೇಲಾವಯವ-ಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ॥
ತಾ ಪನ ಮನಾಯತನಂ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಹಿ ಏಕಾದಸಾಯತನೇಹಿ ಸಹ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತೂ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತ್ಯಾದಿ। ಕಮಕಾರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೬. ಅರಿಯಕರತ್ತಾ ಅರಿಯಾನಿ, ತಚ್ಛಭಾವತೋ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪನ್ನಕೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಫಲಟ್ಠೇತಿ ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಸಾಧೇನ್ತಿ ಅಸತಿ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೇ ತೇಸಂ ಅರಿಯಭಾವಾನುಪಗಮನತೋ, ಸತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಏಕನ್ತೇನ ತಬ್ಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಚ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಮೇವ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಬಾಧಕತ್ತಂ ಪಭವತ್ತಂ ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಂ, ನಾಞ್ಞೇಸಂ, ಬಾಧಕಾದಿಭಾವೋಯೇವ ಚ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ, ನ ಅಬಾಧಕಾದಿಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಭಾವತತ್ಥಬ್ಯಾಪಿತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಏತಾನಿ ತಚ್ಛಾನಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಬೋಧಾನುರೂಪಂ ಚತ್ತಾರೋ, ಛಿನ್ದನ್ತೇ ಚತುರೋ ಮಲೇ।
ಖೀಣದೋಸೇ ಚ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಾಧೇನ್ತಾರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ॥
‘‘ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬಾಧಕತ್ತಾದಿ, ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಲಬ್ಭತಿ।
ನಾಬಾಧಕತ್ತಮೇತೇಸಂ, ತಚ್ಛಾನೇತಾನಿವೇತತೋ’’ತಿ॥
ಅರಿಯಾನಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಫಲಹೇತುವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತ್ಯಾದಿ। ತತ್ಥ ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಂ। ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಸಮುದಯೋ ಸಮುದೇತಿ ಏತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ತಂ ಏತಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾ।
೪೭. ಚೇತಸಿಕಾನಂ, ಸೋಳಸಸುಖುಮರೂಪಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಏಕೂನಸತ್ತತಿ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತನೇಸು ಧಮ್ಮಾಯತನಂ, ಧಾತೂಸು ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಚ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
೪೯. ಸೇಸಾ ಚೇತಸಿಕಾತಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಹಿ ಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾಸ ಚೇತಸಿಕಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ವಿಸುಂ ಕತಾತಿ? ವಟ್ಟಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದತದುಪಕರಣಭಾವತೋ। ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಅಸ್ಸಾದವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ವೇದನಾ, ಅಸುಭೇ ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಚ ತಸ್ಸಾ ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ತದುಪಕರಣಭೂತಾ ಸಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪಧಾನಹೇತುತಾಯ ಏತಾ ವಿನಿಭುಜ್ಜಿತ್ವಾ ದೇಸಿತಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಆಚರಿಯೇನ –
‘‘ವಟ್ಟಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಂ, ತದಸ್ಸಾದುಪಸೇವನಂ।
ವಿನಿಭುಜ್ಜ ನಿದಸ್ಸೇತುಂ, ಖನ್ಧದ್ವಯಮುದಾಹಟ’’ನ್ತಿ॥ (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೬೪೯)।
೫೦. ನನು ಚ ಆಯತನಧಾತೂಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಖನ್ಧೇಸು ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೇದಾಭಾವೇನಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಞ್ಹಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧವೋಹಾರೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭೇದಾಭಾವತೋ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹತೋ ನಿಸ್ಸಟಂ, ವಿನಿಮುತ್ತನ್ತ್ಯತ್ಥೋ।
೫೧. ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ, ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಭೇದೇನ ಆಯತನಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಭವನ್ತಿ, ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ತದುಭಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ತತ್ತಕಾನಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಮೇನ ಧಾತುಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಭವನ್ತಿ।
೫೨. ತಿಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ತಿಭೂಮಂ, ತಿಭೂಮಂಯೇವ ತೇಭೂಮಕಂ। ವತ್ತತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ವಟ್ಟಂ। ತಣ್ಹಾತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾ, ಪುನ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಚತುಪಞ್ಞಾಸವಿಧಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ ಅಟ್ಠಸತಪ್ಪಭೇದಾ ತಣ್ಹಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ದುಕ್ಖಹೇತೂಸು ಸನ್ತೇಸು ತಣ್ಹಾಯೇವ ಸಮುದಯೋತಿ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಧಾನಕಾರಣತ್ತಾ। ಕಮ್ಮವಿಚಿತ್ತತಾಹೇತುಭಾವೇನ, ಹಿ ಕಮ್ಮಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಚ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಕಾರಣತ್ತಾ
೫೩. ಮಗ್ಗಯುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕವಿನಿಮುತ್ತಾ ಸೇಸಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಫಲಞ್ಚೇವ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಏತೇ ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ವಿನಿಸ್ಸಟಾ ವಿನಿಗ್ಗತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೫೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸಚ್ಚದೇಸನಾಯಪಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕತಾ ಉಪಪನ್ನಾ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಬಹೂ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಭಗವತಾಪಿ ತಥೇವ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ಭಗವತಾಪಿ ಕಸ್ಮಾ ತಥಾ ದೇಸಿತಾತಿ? ತಿವಿಧಸತ್ತಾನುಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ನಾಮರೂಪತದುಭಯಸಮ್ಮುಳ್ಹವಸೇನ ಹಿ ತಿಕ್ಖನಾಭಿತಿಕ್ಖಮುದಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ಸಙ್ಖಿತ್ತಮಜ್ಝಿಮವಿತ್ಥಾರರುಚಿವಸೇನ ಚ ತಿವಿಧಾ ಸತ್ತಾ। ತೇಸು ನಾಮಸಮ್ಮುಳ್ಹಾನಂ ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮಸ್ಸ ತತ್ಥ ಚತುಧಾ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ, ರೂಪಸಮ್ಮುಳ್ಹಾನಂ ಆಯತನಗ್ಗಹಣಂ ರೂಪಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಧಾ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ, ಉಭಯಮುಳ್ಹಾನಂ ಧಾತುಗ್ಗಹಣಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ, ತಥಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಸಙ್ಖಿತ್ತರುಚಿಕಾನಞ್ಚ ಖನ್ಧಾಗ್ಗಹಣನ್ತ್ಯಾದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುವಸೇನ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಉಪಕಾರಾವಹಂ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಸಚ್ಚಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ಸಮುಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।