೯. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧. ಇತೋ ಸಮಥಸಙ್ಖಾತಾನಂ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಿವಿಧಾಕಾರತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಾವನಾನಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದುವಿಧಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭೂತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಉತ್ತರುತ್ತರಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಭಾವನಾವೀಥಿಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ
ಚರಿತಭೇದವಣ್ಣನಾ
೩. ರಾಗೋ ವ ಚರಿತಾ ಪಕತೀತಿ ರಾಗಚರಿತಾ। ಏವಂ ದೋಸಚರಿತಾದಯೋಪಿ। ಚರಿತಸಙ್ಗಹೋತಿ ಮೂಲಚರಿತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಗಹೋ, ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ತೇಸಟ್ಠಿ ಚರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ರಾಗಾದಿಕೇ ತಿಕೇ ಸತ್ತ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಾದಿಕೇ ತಿಕೇ।
ಏಕದ್ವಿತಿಕಮೂಲಮ್ಹಿ, ಮಿಸ್ಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಕ’’ನ್ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಹಿ ರಾಗಚರಿತಾ ದೋಸಚರಿತಾ ಮೋಹಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸಚರಿತಾ ರಾಗಮೋಹಚರಿತಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಚರಿತಾತಿ
ಚರಿತಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ
೪. ಭಾವನಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರಕಮ್ಮಭೂತಾ, ಆದಿಕಮ್ಮಭೂತಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾ ನಾಮ। ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೋತ್ರಭೂಪರಿಯೋಸಾನಾ ಕಾಮಾವಚರಭಾವನಾ ಉಪಚಾರಭಾವನಾ ನಾಮ। ಅಪ್ಪನಾಯ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ ಗಾಮೂಪಚಾರಾದಯೋ ವಿಯ। ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾಸಙ್ಖಾತವಿತಕ್ಕಪಮುಖತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತಪ್ಪಮುಖತಾವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಝಾನಧಮ್ಮಾ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಮಿತ್ತಭೇದವಣ್ಣನಾ
೫. ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ, ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದಿ। ತದೇವ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮನಸಾ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ। ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ವಣ್ಣಾದಿಕಸಿಣದೋಸರಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ।
೬. ಪಥವೀಯೇವ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ, ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ। ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಝಾನಂ ‘ಪಥವೀಕಸಿಣ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಪಥವಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭೂತಕಸಿಣಾನಿ। ನೀಲಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣಾನಿ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ, ಚನ್ದಾದಿಆಲೋಕೋ ಆಲೋಕಕಸಿಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೭. ಉದ್ಧಂ ಧುಮಾತಂ ಸೂನಂ ಛವಸರೀರಂ ಉದ್ಧುಮಾತಂ, ತದೇವ ಕುಚ್ಛಿತಟ್ಠೇನಉದ್ಧುಮಾತಕಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸೇತರತ್ತಾದಿನಾ ವಿಮಿಸ್ಸಿತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನೀಲವಣ್ಣಂ ಛವಸರೀರಂ ವಿನೀಲಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ನೀಲಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ವಿಸ್ಸವನ್ತಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ। ಮಜ್ಝೇ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ನಂ ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ। ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ಖಾಯಿತಂ ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ। ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ಖಣ್ಡಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಖಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ। ಕಾಕಪದಾದಿಆಕಾರೇನ ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾ ವಿವಿಧಂ ಖಿತ್ತಂ ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ। ಲೋಹಿತಪಗ್ಘರಣಕಂ ಲೋಹಿತಕಂ। ಕಿಮಿಕುಲಪಗ್ಘರಣಕಂ ಪುಳವಕಂ। ಅನ್ತಮಸೋ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠಿಕಂ।
೮. ಅನು ಅನು ಸರಣಂ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಅರಹತಾದಿಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ। ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ। ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಂಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಂಘಾನುಸ್ಸತಿ। ಅಖಣ್ಡತಾದಿನಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಗುಣಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ। ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗಾನುಸ್ಸರಣಂ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ದೇವಾ ದೇವತ್ತಂ ಗತಾ, ತಾದಿಸಾ ಗುಣಾ ಮಯಿ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಭೂತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ। ಕೇಸಾದಿಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ। ಆನಞ್ಚ ಅಪಾನಞ್ಚ ಆನಾಪಾನಂ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ।
೯. ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಮಿತ್ತೇಸು ಭವಾತಿ ವಾ ಮೇತ್ತಾ, ಸಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖೂಪಸಂಹರಣಲಕ್ಖಣಾ। ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ ಕರುಣಾ। ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಪಮೋದಲಕ್ಖಣಾ ಮುದಿತಾ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ। ಉತ್ತಮವಿಹಾರಭಾವತೋ, ಉತ್ತಮಾನಂ ವಾ ವಿಹಾರಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ।
೧೦. ಗಮನಪರಿಯೇಸನಪರಿಭೋಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ।
೧೧. ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಕೇಸಾದಿಸಸಮ್ಭಾರಾದಿತೋ ಚ ವವತ್ಥಾನಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ।
೧೨. ಅರೂಪೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾ ಆರುಪ್ಪಾ।
ನಿಮಿತ್ತಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಪ್ಪಾಯಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೩. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚರಿತಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚರಿತಾಸು ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ರಾಗೋ ವ ಚರಿತಂ ಪಕತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಚರಿತೋ, ರಾಗಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಆನಾಪಾನಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭಾವೇನ ಮೋಹಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ, ವಿತಕ್ಕಸನ್ಧಾವನಸ್ಸ ನಿವಾರಕತ್ತಾ ಚ। ಛ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಯೋ ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಸದ್ಧಾವುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ।
೧೭. ಮರಣಉಪಸಮಸಞ್ಞಾವವತ್ಥಾನಾನಿ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಏವ ವಿಸಯತ್ತಾ।
೧೮. ಸೇಸಾನೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಭೂತಕಸಿಣಆಕಾಸಆಲೋಕಕಸಿಣಆರುಪ್ಪಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದಸವಿಧಾನಿ। ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತೇಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಪುಥುಲಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನತೋ। ಖುದ್ದಕಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಸನ್ಧಾವನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಚೇವ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತಾಯ
ಸಪ್ಪಾಯಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪನಾ, ಬುದ್ಧಗುಣಾದೀನಂ ಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ, ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಸಪಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಚ। ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿ, ಪನ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮವಸೇನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ। ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನೋ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೨೧. ಪಞ್ಚಪಿ ಝಾನಾನಿ ಏತೇಸಮತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾನೀತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ।
೨೨. ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ಪಟಿಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚಣ್ಡಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಅರಿತ್ತಬಲೇನ ನಾವಾ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅವಿತಕ್ಕಜ್ಝಾನಾಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೩. ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾನಭಿರತೀನಂ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ಸಹಗತತಾ ಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
೨೪. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಗೋಚರಭೇದವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೭. ಕಸಿಣಾಸುಭಕೋಟ್ಠಾಸಾನಾಪಾನಸ್ಸತೀಸ್ವೇವ ಹಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಭವೋತಿ।
೨೮. ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ತಾವ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ದಸವಿಧಂ ಪಲಿಬೋಧಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಿಯಗರುಭಾವನೀಯಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ಅನನುರೂಪವಿಹಾರಂ ಪಹಾಯ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನುರೂಪವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಕೇಸನಖಹರಣಾದಿಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದೀನಿ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸು ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ತಂತಂಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ತಂತದಾರಮ್ಮಣೇಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಭಾವನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೪ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಇಧ ಆಚರಿಯೇನ ಯದಾ ಪನ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮುಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾನುಪುಬ್ಬಭಾವನಾವಸೇನ ಯದಾ ತಂ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾ ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸದಿಸಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಆಪಾಥಂ ಆಗತಂ ಹೋತಿ।
೨೯. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಹಿತಾ ಹೋತಿ।
೩೦. ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸಮಾಹಿತೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಥಾ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸದಿಸಂ, ತತೋಯೇವ ಹಿ ತಂ ‘‘ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪನ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತತೋ ಅತಿಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ವತ್ಥುಧಮ್ಮವಿಮುಚ್ಚಿತನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮತೋ ವಿಮುತ್ತಂ, ವತ್ಥುಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಗತಕಸಿಣದೋಸತೋ ವಿನಿಮುತ್ತಂ। ಭಾವನಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಭಾವನಾಮಯಂ। ಸಮಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಪ್ಪಿತಂ।
೩೧. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ।
೩೩. ಪಞ್ಚಸು ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಚತುಪಞ್ಚಜವನಕತಿಪಯಭವಙ್ಗತೋ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾನನ್ತರಂ ಕತಿಪಯಭವಙ್ಗತೋ ಪರಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಸೇತು ವಿಯ ಸೀಘಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಓಘಂ ಭವಙ್ಗವೇಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಝಾನಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಭವಙ್ಗಪಾತತೋ ರಕ್ಖಣಯೋಗ್ಯತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಯಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಉದ್ಧಂ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಠಪನಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮಾತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಿತಾ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾಯ ಏವ ಸಿದ್ಧಾ। ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಜವನಾನೇವ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನಿ ನಾಮ। ವಿತಕ್ಕಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಂ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಾನಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ। ಪದಹತೋತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಪನ ಉಪಚಾರಭಾವನಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ನಿಕನ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನುರೂಪಂ।
೩೬. ಆಕಾಸಕಸಿಣಸ್ಸ ಉಗ್ಘಾಟೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾಸವಜ್ಜಿತೇಸೂ’’ತಿ। ಕಸಿಣನ್ತಿ ಕಸಿಣಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾತಿ ಅಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಅನನ್ತವಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಂ, ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸ’’ನ್ತಿ ಆಕಾಸಂ ಆರಬ್ಭ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ನ ಪನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೇಪಿ। ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೭೬), ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೮೧) ಮನಸಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ।
೩೯. ‘‘ಸನ್ತಮೇತಂ, ಪಣೀತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಾವಮತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ।
೪೦. ಅವಸೇಸೇಸು ಚಾತಿ ಕಸಿಣಾದೀಹಿ ಸಹ ಅಪ್ಪನಾವಹಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಅವಸೇಸೇಸು ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೪) ವುತ್ತವಿಧಾನೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾಧುಕಮುಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತೇ। ಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾ ಸಮಾಹಿತಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ಉಪಚಾರೋ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
೪೧. ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಅಭಿವಿಸೇಸತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಪಞ್ಚಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೬೫) ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಮೇತ್ವಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಯೋಗತೋ ಅನುರೂಪತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಮೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪಾದಕಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಂ ಪಥವಾದಿಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ, ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ। ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾದಿಕಮಾವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ವಿಕುಬ್ಬನೀಯಂ ಸತಾದಿಕಂ ಕೋಮಾರರೂಪಾದಿಕಂ, ದಿಬ್ಬಸೋತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಥೂಲಸುಖುಮಭೇದಂ ಸದ್ದಂ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಪರಸ್ಸ ಹದಯಙ್ಗತವಣ್ಣದಸ್ಸನೇನ ಸರಾಗಾದಿಭೇದಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮಯೇ ಪುರಿಮಭವೇಸು ಚುತಿಚಿತ್ತಾದಿಭೇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮಯೇ ಓಭಾಸಫರಿತಟ್ಠಾನಗತಂ ರೂಪಂ ವಾ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ।
ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮಿ, ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋಮೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ರೂಪಾದೀಸೂತಿ ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸಯಭೂತೇಸು ರೂಪಪಾದಕಜ್ಝಾನಸದ್ದಪರಚಿತ್ತಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು। ಏತ್ಥ ಹಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ತಾವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ, ಕಾಯೋ, ರೂಪಾದಿಅಧಿಟ್ಠಾನೇ ರೂಪಾದೀನಿ ಚಾತಿ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೧೬; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪೩೪)।
ಸಙ್ಗಹಕಾರಾ ಪನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪೩೪) ವದನ್ತಿ, ಕಥಂ ಪನಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ನನು ಚ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಗಹಿತಮೇವ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಯ ತಂಸಮಕಾಲಮೇವ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಕಾಲವಸೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಸಿಯಾ, ಮಗ್ಗಫಲವೀಥಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಕಥಞ್ಚ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ? ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೧೬; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪೩೪) ತಾವ ಸನ್ತತಿಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ಯೋಜಿತಾ। ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೧೪೩೪ ಥೋಕ ವಿಸದಿಸಂ) ಪನ ಭಣತಿ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ‘ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾರಹಮಪ್ಪೇತೀತಿ ತಂತಂಪರಿಕಮ್ಮಾನುರೂಪತೋ ಅಪ್ಪೇತಿ।
೪೨. ಇದಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಭೇದೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಾ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿ ಇದ್ಧಿಪ್ಪಭೇದೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾ। ದಿಬ್ಬಾನಂ ಸೋತಸದಿಸತಾಯ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಯ ಚ ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಸೋತಞ್ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ। ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪರಚಿತ್ತವಿಜಾನನಾ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿವುತ್ಥವಸೇನ ಚೇವ ಗೋಚರನಿವಾಸವಸೇನ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇಸು ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖು ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು। ‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣ’ನ್ತಿ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನಿಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ತಾವ ಅನಾಗತೇ ಸತ್ತದಿವಸತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತನಕಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಂ ದುತಿಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತನಕಞ್ಚ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಸವಿಸಯೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕನ್ತಿ। ಯಥಾ ಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಙ್ಖಾತಾ ಚೇತನಾ, ಚತ್ತಾರೋಪಿ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಗೋಚರವಸೇನ ಭೇದೋ ಗೋಚರಭೇದೋ।
ಗೋಚರಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ
ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೪೩. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತವಿಧೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೪೪. ಅನಿಚ್ಚತಾಯೇವ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ। ಉದಯವಯಪಟಿಪೀಳನಸಙ್ಖಾತದುಕ್ಖಭಾವೋ ವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ। ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೋ ಅನತ್ತತಾ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ।
೪೫. ತಿಣ್ಣಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾ।
೪೬. ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕಲಾಪತೋ ಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ। ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ। ಉದಯಂ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಯೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಭಙ್ಗಞಾಣಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಯತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಭಯಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಭಯಾನಂ ಆದೀನವತೋ ಪೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಆದೀನವಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ। ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೇಸು ಭಯನನ್ದೀವಿವಜ್ಜನವಸೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ। ಪುರಿಮಾನಂ ನವನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ, ಉಪರಿ ಚ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಕೂಲಂ ಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ।
೪೭. ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ। ಸಂಯೋಜನಾದೀಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದಿನೋ ಅಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ಪಣಿಹಿತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ।
೪೯. ಯೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ। ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ರೂಪಾದೀಸು ಸಂವರಣವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ। ಮಿಚ್ಛಾಜೀವ ವಿವಜ್ಜನೇನ ಆಜೀವಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಿವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ತೇಸಂ ಇದಮತ್ಥಿಕತಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸೀಲಂ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಂ। ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ದೇಸನಾಸಂವರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ನಾಮ।
೫೦. ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿನೀವರಣಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ವಿಸೋಧನತೋ, ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚಾತಿ ವಾ ಕತ್ವಾ।
೫೧. ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಸಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ, ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ರಸೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ, ಫಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಂ ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ, ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ಪಥವೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ, ‘‘ನಮನಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮಂ, ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ‘‘ನಾಮರೂಪತೋ ಅತ್ತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ।
೫೨. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಉಪಾದಾನಕಮ್ಮಹೇತುವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಆಹಾರಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ನಾಮಞ್ಚ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಚತುಚಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕುಸಲಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ವಿಪಾಕೋ ಭವಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಂ, ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನವಸೇನ ಕಿರಿಯಜವನಂ, ಆವಜ್ಜನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ನಾಮರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾದಿಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿಕಾಯ
೫೩. ತತೋ ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವವತ್ಥಾನವಸೇನ, ಪಚ್ಚಯವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಲೋಕುತ್ತರವಜ್ಜೇಸು ತಿಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ನಾಮರೂಪೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಖನ್ಧಾದಿನಯಮಾರಬ್ಭ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಛದ್ವಾರಛಳಾರಮ್ಮಣಛದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಆಗತಂ ಖನ್ಧಾದಿನಯಂ ಆರಬ್ಭ ಕಲಾಪವಸೇನ ಪಿಣ್ಡವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಂ ಅತೀತೇ ಜಾತಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಅತೀತೇವ ನಿರುದ್ಧಂ। ಯಂ ಅನಾಗತೇ ಭಾವಿ ರೂಪಂ, ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ। ಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಅನಾಗತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಸುಖುಮಓಳಾರಿಕಹೀನಪಣೀತರೂಪಾದಯೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ತಾದಿವಸೇನ ನ ಇಚ್ಚಂ ಅನುಪಗನ್ತಬ್ಬಂ ಖಯಟ್ಠೇನ ಖಯಗಮನತೋ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ ಭಯಕರತ್ತಾ, ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಸಾರಾದಿಅಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚಂ…ಪೇ॰… ಮನೋ। ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಅತೀತಾದಿಅದ್ಧಾವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿಸನ್ತಾನವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿಖಣವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ಹುತ್ವಾಅಭಾವಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಅವಸವತ್ತನಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪವತ್ತೇನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ।
ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುನ ತೇಸ್ವೇವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಕಮ್ಮಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ, ತಣ್ಹಾಕಮ್ಮಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಚತುಧಾ, ಖಣವಸೇನ ಏಕಧಾ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚಧಾ ವಯನ್ತಿ ದಸದಸಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಮಪಞ್ಞಾಸಾಕಾರೇಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಸರೀರತೋ ನಿಚ್ಛರಣಕಆಲೋಕಸಙ್ಖಾತೋ ಓಭಾಸೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಹಜಾತಾ ಖುದ್ದಿಕಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರ ಝಾನಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ) ಪೀತಿ, ತಥಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಚಿತ್ತವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಬಲವಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧಕೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೋ ಪಗ್ಗಹೋ, ಅತಿಪಣೀತಂ ಸುಖಂ, ಇನ್ದವಿಸ್ಸಟ್ಠವಜಿರಸದಿಸಂ ತಿಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಚಿರಕತಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಸಮತ್ಥಾ ಉಪಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಸತಿ, ಸಮಪ್ಪವತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಜಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭೂತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಝನುಪೇಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೩೩) ನಯೇನ ತತ್ಥ ಆಲಯಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸುಖುಮತಣ್ಹಾ ರೂಪನಿಕನ್ತಿಚಾತಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ದಸಸು ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಾ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ, ಫಲಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೩೩) ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
೫೪. ಯಾವಾನುಲೋಮಾತಿ ಯಾವ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಞಾಣಾ। ನವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನೀತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೩೭ ಆದಯೋ) ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಜಾನನಕಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ, ಉದಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಭಙ್ಗಮತ್ತಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಭಙ್ಗಞಾಣಂ, ಭಙ್ಗವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾನಂ ಸೀಹಾದೀನಂ ವಿಯ ಭಾಯಿತಬ್ಬಾಕಾರಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಭಯಞಾಣಂ, ತಥಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾನಂ ಆದಿತ್ತಘರಸ್ಸ ವಿಯ ಆದೀನವಾಕಾರಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಆದೀನವಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ, ಜಾಲಾದಿತೋ ಮಚ್ಛಾದಿಕಾ ವಿಯ ತೇಹಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ, ಮುಚ್ಚನುಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸುಪಿ ಸಮುದ್ದಸಕುಣೀ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಚತ್ತಭರಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನತಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ, ಉದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಗೋತ್ರಭುತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನವಮಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ನವ ಞಾಣಾನಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಜಾನನಟ್ಠೇನ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
೫೫. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಪಾಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಪಾಕೋ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ। ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚ। ಇದಾನಿ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಗಹಿತೇಸು ತೀಸು ಏಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ।
೫೬. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ। ಅನುಲೋಮಞಾಣಸಹಿತತಾಯ ಸಾನುಲೋಮಾ। ಸಾ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ। ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಪಾಯಾದಿತೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಹನತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ।
೫೭. ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಂ।
೫೮. ಪರಿಜಾನನ್ತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಊನಾಧಿಕ’’ನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನ್ತೋ। ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ವಡ್ಢನವಸೇನ। ಏಕಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ಪದೀಪಾದೀನಂ ವಟ್ಟಿದಾಹಾದಿಚತುಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತ್ಯಾದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೩೯) ಆಗಮತೋ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ।
೫೯. ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುರೂಪತೋ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಅಪನೀತಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಠಾನೇ ಉಣ್ಹತ್ತನಿಬ್ಬಾಪನತ್ಥಾಯ ಘಟೇಹಿ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಮಾನಮುದಕಂ ವಿಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಕಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿವಿಸಯಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಾನಿ, ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೩) ವುತ್ತಂ।
೬೦. ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಫಲಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾವ ವತಾಹಂ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಫಲಂ, ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಣ್ಡಿತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ, ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ವಾ, ನ ವಾ। ಕೋಚಿ ಸೇಕ್ಖೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಕೋಚಿ ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮಚಾರೋತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾನಾಮೋ ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಕೋ ಸು ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೫; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೧೨) ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುಚ್ಛಿ। ಅರಹತೋ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ
ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಕಮೇನಾತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೬೨ ಆದಯೋ) ಸೀಲಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ಮೂಲಭೂತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ಸರೀರಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನನ್ತಿ ಏತಾಸಂ ಛನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಕಮೇನ। ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಜಾನನತಾ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ, ಕಿಲೇಸಮಲೇಹಿ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ।
ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದವಣ್ಣನಾ
೬೧. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಉದ್ದೇಸೇ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಯೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಫಲಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೋ, ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ।
೬೨. ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೬; ವಿಭ॰ ೯೩೯) ಪವತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಪಜಹನ್ತೀ ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತರಹಿತಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೬೩. ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏತಂ ಸುಖ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಂ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ದುಕ್ಖಾಕಾರದಸ್ಸನೇನ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೀ ಪಣಿಧಿರಹಿತಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ।
೬೪. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತಾಸಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಆಗಮನವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮತ್ತಾ।
೬೬. ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಗಮನವಸೇನ। ಆಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನ ಮಗ್ಗೋ, ಫಲಞ್ಚಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೋ ಇಧ ಆಗಮನಂ ನಾಮ।
೬೭. ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ। ಯಥಾಸಕಂ ಫಲಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾಲದ್ಧಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಭೂತಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾಗಮನವಸೇನ ಅಲಭಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನೇವ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸುಞ್ಞತತ್ತಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತರಹಿತತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿರಹಿತತ್ತಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮವನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ಸರಸವಸೇನಾತಿ ರಾಗಾದಿಸುಞ್ಞತತ್ತಾ, ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣರಹಿತತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಪಣಿಧಿರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣವಸೇನ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಞ್ಚ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಫಲಸ್ಸಪಿ।
ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ
೬೮. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸತ್ತಸು ವಾರೇಸು ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ಪರಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನ ಪನ ಅಟ್ಠಮಾದಿಕಾಮಭವಗಾಮೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತೇ ಭವಂ ಅಟ್ಠಮಮಾದಿಯನ್ತೀ’’ತಿ
೬೯. ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನನ್ತಿ ಮೋಹಗ್ಗಹಣಂ ರಾಗದೋಸೇಕಟ್ಠಮೋಹಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೭೦. ಖೀಣಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಖೀಣಾಸವೋ। ದಕ್ಖಿಣಾರಹೇಸು ಅಗ್ಗತ್ತಾ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ।
ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೭೨. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ।
೭೩. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತನಿರೋಧಂ ಪತ್ವಾ ವಿಹರಣಂ। ಅನಾಗಾಮೀನಞ್ಚಾತಿ ಕಾಮರೂಪಭವಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಮೇವ ಅನಾಗಾಮೀನಂ, ತಥಾ ಖೀಣಾಸವಾನಞ್ಚ। ತತ್ಥಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ। ಯಾವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಯಾವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ತಾವ ಗನ್ತ್ವಾ। ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾದಿಕನ್ತಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಠಪಿತಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಗೇಹಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಿಆದಿನಾ ಅವಿನಾಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಂಘಪಟಿಮಾನನಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನಾನಂ ಪುರೇತರಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಓಲೋಕನನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ।
ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಯ್ಯೋಜನವಣ್ಣನಾ
೭೫. ಪಟಿಪತ್ತಿರಸಸ್ಸಾದನ್ತಿ
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ
(ಕ) ಚಾರಿತ್ತೇನ ಕುಲಾಚಾರೇನ ಸೋಭಿತೇ ವಿಸಾಲಕುಲೇ ಉದಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಯಸ್ಸ, ತೇನ, ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಅಭಿವುದ್ಧೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಚ ದಾನಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಉದಯೋ ಯಸ್ಸ, ತೇನ, ನಮ್ಪವ್ಹಯೇನ ನಮ್ಪನಾಮಕೇನ, ಪರಾನುಕಮ್ಪಂ ಸಾಸನೇ ಸುಖೋತರಣಪರಿಪಾಚನಲಕ್ಖಣಂ ಪರಾನುಗ್ಗಹಂ, ಪಣಿಧಾಯ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಯಂ ಪಕರಣಂ ಪತ್ಥಿತಂ ಅಭಿಯಾಚಿತಂ, ತಂ ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
(ಖ) ತೇನ ಉದಿತೋದಿತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಮೂಲಸೋಮಂ ನಾಮ ವಿಹಾರಂ, ಪುಞ್ಞವಿಭವಸ್ಸ ಉದಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮಙ್ಗಲತ್ಥಾಯ ಆಯುಕನ್ತಂ ಮಞ್ಞನ್ತು, ತತ್ಥ ನಿವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಈದಿಸಾ ಹೋನ್ತೂತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚಾಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನೀ ನಾಮ।
ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಟೀಕಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
೧. ರಮ್ಮೇ ಪುಲತ್ಥಿನಗರೇ ನಗರಾಧಿರಾಜೇ,
ರಞ್ಞಾ ಪರಕ್ಕಮಭುಜೇನ ಮಹಾಭುಜೇನ।
ಕಾರಾಪಿತೇ ಜೇತವನೇ ವಿಹಾರೇ।
ಯೋ ರಮ್ಮಹಮ್ಮಿಯವರೂಪವನಾಭಿರಾಮೇ॥
೨. ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲದಮಸಂಯಮತೋಸಿತೇಹಿ,
ಸಮ್ಮಾನಿತೋ ವಸಿಗಣೇಹಿ ಗುಣಾಕರೇಹಿ।
ಪತ್ತೋ ಮುನಿನ್ದವಚನಾದಿಸು ನೇಕಗನ್ಥ-
ಜಾತೇಸು ಚಾಚರಿಯತಂ ಮಹಿತಂ ವಿದೂಹಿ॥
೩. ಞಾಣಾನುಭಾವಮಿಹ ಯಸ್ಸ ಚ ಸೂಚಯನ್ತೀ,
ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾದಿಕಾನಂ।
ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಮುಖಾ ಮಧುರತ್ಥಸಾರ-
ಸನ್ದೀಪನೇನ ಸುಜನಂ ಪರಿತೋಸಯನ್ತೀ॥
೪. ತಸ್ಸಾನುಕಮ್ಪಮವಲಮ್ಬಿಯ ಸಾರಿಪುತ್ತ-
ತ್ಥೇರಸ್ಸ ಥಾಮಗತಸಾರಗುಣಾಕರಸ್ಸ।
ಯೋ ನೇಕಗನ್ಥವಿಸಯಂ ಪಟುತಂ ಅಲತ್ಥಂ,
ತಸ್ಸೇಸ ಞಾಣವಿಭವೋ ವಿಭವೇಕಹೇತು॥
೫. ಸೋಹಮೇತಸ್ಸ ಸಂಸುದ್ಧ-ವಾಯಾಮಸ್ಸಾನುಭಾವತೋ।
ಅದ್ಧಾಸಾಸನದಾಯಾದೋ, ಹೇಸ್ಸಂ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸತ್ಥುನೋ॥
೬. ಜೋತಯನ್ತಂ ತದಾ ತಸ್ಸ, ಸಾಸನಂ ಸುದ್ಧಮಾನಸಂ।
ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಗರುಂ ಮೇ ಸಾರಿಸಮ್ಭವಂ॥
೭. ದಿನೇಹಿ ಚತುವೀಸೇಹಿ, ಟೀಕಾಯಂ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಯಥಾ।
ತಥಾ ಕಲ್ಯಾಣಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಸೀಘಂ ಸಿಜ್ಝನ್ತು ಪಾಣಿನನ್ತಿ॥
ಇತಿ ಭದನ್ತಸಾರಿಪುತ್ತಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸೇನ ರಚಿತಾ
ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನೀ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಟೀಕಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।